Wikipedia afwiki https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Media Spesiaal Bespreking Gebruiker Gebruikerbespreking Wikipedia Wikipediabespreking Lêer Lêerbespreking MediaWiki MediaWikibespreking Sjabloon Sjabloonbespreking Hulp Hulpbespreking Kategorie Kategoriebespreking Portaal Portaalbespreking TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Bloemfontein 0 32 2963692 2958943 2026-08-30T02:26:07Z CommonsDelinker 1161 Administrateur [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vervang "High_Court,_Bloemfontein,_South_Africa.JPG" met "Supreme_Court_of_Appeal,_Bloemfontein,_South_Africa.jpg" omrede: [[:c:COM:FR|File renamed]]: Renaming criterion 3: misidentified object 2963692 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Bloemfontein | ander_naam = Mangaung {{st}}<br />ǀʼAuxa ǃXās | inheemse_naam = | nedersetting_tipe = Stad | beeld_stadsilhoeët = Bloemfontein-Sentraal Desember 2025.jpg | beeld_alt = | beeldbyskrif = 'n Uitsig op Bloemfontein vanaf Naval Hill | beeld_vlag = | beeld_seël = | beeld_skild = Bloemfontein Coat of Arms.jpg | bynaam = Rosestad | slagspreuk = "Floreat" ("Laat dit blom") | beeld_kaart = | duimdrukkeretiketposisie= onderkant | kaart_onderskrif = | latd = 29 |latm = 7 |lats = 11 | longd = 26 |longm = 13 |longs = 30 | provinsie = Vrystaat | distrik = | munisipaliteit = Mangaung | hoofplek = | stigtingsdatum = [[1846]]<ref>{{en}} {{cite web |title=Chronological order of town establishment in South Africa based on Floyd (1960:20-26) |url=http://upetd.up.ac.za/thesis/available/etd-07212011-123414/unrestricted/05back.pdf |pages=xlv-lii |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713023732/http://upetd.up.ac.za/thesis/available/etd-07212011-123414/unrestricted/05back.pdf |archive-date=13 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=22 September 2016}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://de.scribd.com/document/291256918/Chronological-Order-of-Town-Establishment-in-South-Africa |title=Chronological Order of Town Establishment in South Africa |last=Evans |first=Owain |accessdate=30 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422045415/https://de.scribd.com/document/291256918/Chronological-Order-of-Town-Establishment-in-South-Africa |archive-date=22 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | regeringvoetnotas = <ref>{{en}} {{cite web |url=https://municipalities.co.za/management/8/mangaung-metropolitan-municipality |title=Mangaung Metropolitan Municipality (MAN) |publisher=Munisipaliteite van Suid-Afrika |accessdate=24 Mei 2026}}</ref> | regeringstipe = Uitvoerende Metroraad | leier_party = [[African National Congress|ANC]] | leiertitel = [[Burgemeester]] | leiernaam = Gregory Nthatisi | leiertitel1 = Adjunkburgemeester | leiernaam1 = Lulama Titi-Odili | leiertitel2 = Speaker | leiernaam2 = Bongani Mathae | oppervlakvoetnotas = | oppervlak_totaal_km2 = 236.17 | oppervlak_metro_km2 = 6283.99 | hoogte_m = 1395 | hoogte_maks_m = | hoogte_min_m = | bevolkingvoetnotas = <ref name="Cox" /> | bevolking_skat = 528000 | bev_skat_op = 2021 | bevolking_totaal = 256185 | bevolking_soos_op = 2011 | bevolking_metro = 747431 | bevolkingsdigtheid_metro_km2 = 120 | bevolking_metro_voetnotas = | bevolking_demonym = Bloemfonteiners | bevolkingnota = <!-- demografie (deel 1) --> | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 56,1% | persent_kleurling = 12,8% | persent_asiër = 0,8% | persent_wit = 29,8% | persent_ander = 9,5% <!-- demografie (deel 2) --> | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 42,5% | demografie2_titel2 = [[Suid-Sotho]] | demografie2_info2 = 33,4% | demografie2_titel3 = [[Engels]] | demografie2_info3 = 7,5% | demografie2_titel4 = [[Xhosa]] | demografie2_info4 = 7,1% | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 9,5% | poskode = 9300 | poskode2 = 9301 | skakelkode = 051 | sensuskode = <!-- 499023 --> | webwerf = [http://www.bloemfontein.co.za/ Mangaung-munisipaliteit] }} '''Bloemfontein''' is die [[hoofstad]] van die [[Suid-Afrika]]anse [[Vrystaat]]provinsie en die land se [[Lys van nedersettings in Suid-Afrika|sesde grootste stad]]. Dit is sedert 1910 (as die geregtelike hoofstad) een van die drie hoofstede van die [[Suid-Afrika|Republiek van Suid-Afrika]]. Die ander twee hoofstede is [[Kaapstad]] (die wetgewende hoofstad) en [[Pretoria]] (die uitvoerende hoofstad).<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Suid-Afrika se hoogste hof, die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika|Konstitusionele Hof]], is egter sedert 1994 in [[Johannesburg]] gesetel.<ref name="Marais Twala 2020 pp. 49–62">{{en}} {{cite journal | last1=Marais | first1=Lochner | last2=Twala | first2=Chitja | title=Bloemfontein: the rise and fall of South Africa's judicial capital | journal=African Geographical Review | publisher=Informa UK Limited | volume=40 | issue=1 | date=7 Mei 2020 | issn=1937-6812 | doi=10.1080/19376812.2020.1760901 | pages=49–62| s2cid=218929562 }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.gov.za/about-sa/south-africa-glance |title=South Africa at a glance |publisher=[[Regering van Suid-Afrika]] |accessdate=24 Mei 2026}}</ref><ref name="Cox">{{en}} {{cite web |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |title=Demographia World Urban Areas 13th Edition |publisher=Demograhia |author=Wendell Cox |year=2017 |accessdate=24 Mei 2026 |pages=20–36}}</ref> Bloemfontein staan informeel as '''Bloem''' bekend en word in [[Suid-Sotho]] '''Mangaung''' ("plek van die [[jagluiperd]]e") genoem en deur die [[Griekwas (stam)|Griekwas]] '''ǀʼAuxa ǃXās'''.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.strabon.io/site/Bloemfontein |title=Bloemfontein |publisher=Strabon |accessdate=24 Mei 2026}} {{dooie skakel}}</ref> Die stad beslaan 'n oppervlakte van 236 [[vierkante kilometer]] en het in 2021 'n bevolking van sowat 528&nbsp;000.<ref name="Cox" /> Die [[Mangaung Metropolitaanse Munisipaliteit]], waarvan dit deel is, het 'n bevolking van 747&nbsp;431.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.statssa.gov.za/?page_id=993&id=mangaung-municipality |title=Statistics By Place: Mangaung |publisher=[[Statistiek Suid-Afrika]] |accessdate=24 Mei 2026}}</ref> Bloemfontein lê op 'n hoogte van 1&nbsp;395&nbsp;m bo seevlak. Sedert 2023 dien [[Gregory Nthatisi]] van die [[African National Congress]] (ANC) as uitvoerende [[burgemeester]] van Bloemfontein en omstreke.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ofm.co.za/article/centralsa/328639/nthatisi-elected-as-mayor-of-mangaung-metro |title=Nthatisi elected as mayor of Mangaung Metro |publisher=OFM |author=Kekeletso Mosebetsi |date=15 Oktober 2023 |accessdate=18 Augustus 2024}}</ref> [[Lêer:Bloemfontein, Free State, South Africa (20511526246).jpg|duimnael|links|'n Uitsig oor Bloemfontein, soos gesien vanaf [[Naval Hill]]]] [[Lêer:Supreme Court of Appeal, Bloemfontein, South Africa.jpg|duimnael|links|Die [[Hoogste Hof van Appèl, Suid-Afrika|Appèlhof van Suid-Afrika]] in Bloemfontein]] Bloemfontein lê in die hart van die Vrystaat se sentrale plato en is een van die min stede met 'n wildtuin in sy sentrum, bo-op [[Naval Hill]]. Bloemfontein staan nog steeds vir sy blommeprag en die voormalige Rosefees bekend en het die bynaam '''Rosestad'''. Die stad is geleë in die middel van die land, waarvolgens dit ook "Sentraal-Suid-Afrika" genoem word.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bloemfontein.co.za/diduknw.php |title=Did you know? |publisher=Bloemfontein |accessdate=8 Maart 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080308062541/http://www.bloemfontein.co.za/diduknw.php |archive-date=8 Maart 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://bloemfontein.startpage.co.za/ |title=General Information |accessdate=8 Desember 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081208191416/http://bloemfontein.startpage.co.za/ |archive-date=8 Desember 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.news24.com/News24/10-SA-city-nicknames-and-why-theyre-called-that-20150622 |title=10 SA city nicknames, and why they’re called that |publisher=[[Nuus24]] |date=22 Junie 2015 |accessdate=24 Mei 2026}}</ref> Die stad het sy oorsprong in 'n Britse fort en nedersetting wat in 1846 deur majoor Henry Douglas Warden in die destydse Transoranje-streek gevestig is. Dit het vervolgens as administratiewe setel van die Britse kolonie [[Oranjerivier-soewereiniteit]] (1848–1854) en die onafhanklike [[Boererepubliek]] [[Oranje-Vrystaat]] gedien wat in 1854 gestig is. Tussen Mei en Junie 1899 is die historiese [[Bloemfontein-konferensie]] hier gehou as 'n laaste vergeefse poging om 'n militêre konflik tussen die destydse Boererepublieke en die [[Britse Ryk]] te vermy. In die 20ste eeu het Bloemfontein tot die geografiese spilpunt van Suid-Afrika se spoorwegnetwerk ontwikkel. Sowat 160&nbsp;km noordoos van Bloemfontein het 'n groot ekonomiese opswaai van 1948 af met die ontginning van die [[Vrystaatse Goudveld]] begin. Later, van 1962 af, het die gebied sentraal gestaan in die verwesenliking van die [[Oranjerivierprojek]] met sy waterkragsentrales en besproeiingskemas. Vandag is Bloemfontein 'n moderne stad met [[wolkekrabber]]s, [[winkelsentrum]]s en [[restaurant]]e; en die [[Sand du Plessis-teaterkompleks|Sand du Plessis-teater]] as een van sy kenmerkendste argitektoniese besienswaardighede. Tegelykertyd het Bloemfontein sy kulturele erfenis bewaar en die stad spog met pragtige historiese geboue soos die [[Stadhuis van Bloemfontein|Raadsaal]], een van die mooistes in Suid-Afrika. In die stad is die [[Hoogste Hof van Appèl, Suid-Afrika|Hoogste Hof van Appèl]], Franklin-wildreservaat, [[Naval Hill]], [[Maselspoort]]-ontspanningsoord en die [[Sand du Plessis-teaterkompleks]] geleë. Die stad beskik ook oor 'n aantal museums, waaronder die [[Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum]], die [[Nasionale Vrouemonument]], die [[Anglo-Boereoorlogmuseum]], die [[Nasionale Museum]] en die [[Oliewenhuis|Oliewenhuis Kunsmuseum]]. Bloemfontein spog ook met die eerste digitale [[planetarium]] in die [[Suidelike Halfrond]], die [[Lamont-Hussey-sterrewag|Lamont-Hussey-]] en die [[Boydensterrewag]]. == Etimologie en bynaam == [[Lêer:H Nicolls Bloemfontein 1868.jpg|duimnael|Bloemfontein soos in 1868 deur H. Nicolls geskilder]] Daar is onsekerheid oor die oorsprong van die stad se naam. Volgens die algemeenste teorie is dit afgelei van die [[Nederlands]]e woorde ''bloem'' en ''fontein'', dus "fontein van blomme". Een van die gewilde koloniale legendes lui 'n [[os]] met die naam Bloem het behoort aan Rudolphus Martinus Brits, een van die eerste boere, wat naby 'n fontein op sy plaas deur 'n [[leeu]] gevang is. 'n Waarskynliker verhaal is dié oor Jan Bloem II (1775–1858), 'n [[Griekwas (stam)|Griekwa-leier]] wat hom daar gevestig het.<ref>{{en}} {{cite book |url=https://books.google.de/books?id=te1461s33IwC&redir_esc=y |title=Weekends with Legends |author=Bridget Hilton-Barber |publisher=New Africa Books |location=Kaapstad |year=2001 |isbn=978-0-86486-471-0 |page=98}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sahistory.org.za/article/prehistory-bloemfontein-area |title=Prehistory of the Bloemfontein area |publisher=South African History Online |accessdate=2 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240802222515/https://www.sahistory.org.za/article/prehistory-bloemfontein-area |archive-date=2 Augustus 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sy vader was Jan Bloem, 'n vlugteling van die [[Kaapkolonie]], waar hy na bewering gesoek is in verband met die moord op sy eerste vrou. Bloem was bekend as 'n goeie skut en het 'n rol gespeel in die opleiding van Griekwavegters tydens die Griekwaoorloë in die 18de eeu. Sy seun het later die leier van die streek geword. Die Suid-Sotho-naam ''Mangaung'' beteken "die plek waar die [[jagluiperd]]s dwaal". Die Griekwa-naam, ''ǀʼAuxa ǃXās'', verwys na Jan Bloem II. Daar word dikwels na die stad verwys as die "Rosestad" danksy die verskeidenheid [[Roos|rose]] wat goed in die klimaat aard en jaarliks van die [[lente]] tot diep in die [[herfs]] 'n blommeprag oplewer. == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === Die Bloemfonteingebied is oorspronklik deur [[Boesman|San]], Griekwas en [[Basotho]] bewoon voordat die eerste [[Voortrekkers]] hulle in die 1830's daar gevestig het. Een van die eerste [[Afrikaners]], wat omstreeks 1840 'n plaas in die streek bewoon het, was [[Johannes Nicolaas Brits]] (1790–1875). Volgens oorlewering het Brits sy plaas na aanleiding van 'n fontein met blomme "Bloemfontein" genoem. === Britse dorpstigting === [[Lêer:Bloemfontein, from the South - c1900.JPG|duimnael|'n Foto van Kerkstraat, tans bekend as Oliver Tambo-weg, in Bloemfontein (omstreeks 1900). Agter is die [[NG gemeente Bloemfontein|Tweetoringkerk]] en [[Naval Hill]]]] Alhoewel Bloemfontein later merendeels deur [[Afrikaners]] bewoon is, is die nedersetting in 1846 deur 'n [[Britse Leër]]-majoor, [[Henry Douglas Warden]], as 'n Britse fort en buitepos in die Transoranje-streek gestig – 'n gebied met voldoende watervoorrade wat destyds deur !Orana (sogenoemde "Korana" van die ǀHõaǁʼaes, ǀHũdiǁʼaes, Einiǁʼaes en ander), [[Kaapkolonie]]trekboere, Griekwas (destyds "Basters" genoem), Basotho en [[Rolong]] bewoon is. Warden het die plek hoofsaaklik gekies weens die nabyheid tot die hoofroete na [[Winburg]], die uitgestrekte oop terrein en die feit dat dit destyds vry van [[perdesiekte]] was. Brits het sy plaas vervolgens vir £37&nbsp;10s aan majoor Warden verkoop. Hy het later die plek gekoop wat die stad [[Brits]] sou word en na hom genoem is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bloemfonteinguide.co.za/about-bloemfontein/history/ |title=History of Bloemfontein, Free State, South Africa |publisher=Bloemfontein Guide |accessdate=21 Januarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121041821/http://www.bloemfonteinguide.co.za/about-bloemfontein/history/ |archive-date=21 Januarie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die gebied rondom Bloemfontein is op 3 Februarie 1848 amptelik deur die Britse regering geannekseer en het vervolgens as die [[Oranjerivier-soewereiniteit]] (1848–1854) bekendgestaan, met Bloemfontein as die administratiewe setel. Die dorp is in 1850 die eerste keer as 'n woongebied verklaar, vier jaar voor die stigting van die [[Oranje-Vrystaat]] (1854–1902) waarvan Bloemfontein die regeringsetel geword het. Die dorpsgebied is deur Andrew Hudson Bain opgemeet. Sy reghoekige uitleg het voorsiening gemaak vir lang strate wat parallel met die plaaslike rivier in 'n noord-suidelike rigting verloop het en korter strate. Die nedersetting het geleidelik na terreine noord van die rivier uitgebrei. In 1851 het die bevolking op sowat 300 te staan gekom en daar was sowat sestig woonhuise. === Vroeë kerkgemeentes en perswese === [[Lêer:Volkblad office.JPG|duimnael|''[[Volksblad]]'' se hoofkantoor in Bloemfontein]] Die Eerste Raadsaal is in 1849 in St Georgesstraat gebou waar dit aanvanklik as skoolgebou en vergadersaal gedien het, maar ook vir [[Kerk (organisasie)|kerkdienste]] gebruik is. Die eerste [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|Nederduitse Gereformeerde gemeente]] is reeds in 1848 gestig en kon in Mei 1852 hulle nuwe [[Kerk (gebou)|kerkgebou]], die bekende tweetoringkerk, in Kerkstraat inwy. In dié tyd het ook die eerste [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]], [[Anglikaanse Kerk van Suider-Afrika|Anglikaanse]] en Metodistegemeentes in Bloemfontein ontstaan wat hul kerkdienste almal in die Eerste Raadsaal gehou het. Die Metodiste-predikant, wat in 1850 in Bloemfontein aangekom het, het ook kerkdienste vir die bruin en swart bevolking gehou, al moes hulle hiervoor in 'n meer beskeie gebou, 'n eenvoudige hut, vergader. Die eerste Rooms-Katolieke kerkgebou is in 1852 naby die regeringskantore in St Georgesstraat opgerig. Die eerste [[koerant|dagblad]], ''The Friend of the Sovereignty and Bloemfontein Gazette'', het op 10 Junie 1850 verskyn. "Die Volksblad", later [[Volksblad]], uit die [[Media24]]-stal was die laaste oorblywende dagblad wat in Bloemfontein vervaardig en na die hele Vrystaat en [[Noord-Kaap]] versprei is. Dit is tans slegs aanlyn beskikbaar. === Koloniale ekonomie en infrastruktuur === [[Lêer:Statue de Brand à Bloemfontein.jpg|duimnael|links|upright|Standbeeld van [[Jan Brand]] in Bloemfontein]] [[Lêer:3e Raadszaal OVS VA0970.jpg|duimnael|Derde Raadszaal van die Volksraad van die Oranje-Vrystaat, Bloemfontein, 1893, kort voordat dit met die Vierde Raadsaal vervang is]] Terwyl die nedersetting aanhou groei het, is ook steeds meer besighede in Bloemfontein gevestig. In Junie 1850 is die eerste munisipale amptenaar benoem. Nogtans het die dorp in dié tyd nog geen volle munisipale status gehad nie en was die [[infrastruktuur]] maar gebrekkig. 'n Beperkte posdiens tussen Bloemfontein en [[Colesberg]] is reeds in 1846 deur majoor Warden gevestig, en kort daarna het ander posroetes gevolg. Die eerste amptelike [[poskantoor]] is in 1875 in die Ou Parlementsgebou op Markplein ingerig. Toe dit te klein geraak het, is dit met 'n groter gebou op dieselfde plek vervang. Die gebou troon steeds sedert sy opening op 22 Junie 1892 oor Hoffmanplein in die sentrale stad. Die vervoer van goedere was 'n ander belangrike vraagstuk. Bloemfontein was in die 1850's nog 'n taamlik afgeleë nedersetting in Suid-Afrika. Aanvanklik kon boumateriale, [[klere]], huishoudelike goedere en meubels slegs in beperkte hoeveelhede met ossewaens vanuit [[Gqeberha|Port Elizabeth]] en [[Oos-Londen]] se [[Hawe|seehawens]] na Bloemfontein vervoer word. Goedere wat nie plaaslik vervaardig kon word nie, was gevolglik skaars en duur. Die Britse bewind was in die beginjare allesbehalwe gevestig en verhoudinge tussen die verskillende bevolkingsgroepe gespanne. So is majoor Warden ontslaan en op 23 Julie 1852 met Henry Green vervang. === Oranje-Vrystaat === {{Hoofartikel|Oranje-Vrystaat}} [[Lêer:Bloemfontein City Hall Vil001.jpg|duimnael|links|Die oostelike kantooringang tot [[Stadhuis van Bloemfontein|Bloemfontein se stadsaal]]]] [[Lêer:Tweetoringkerk, Bloemfontein, 4 Januarie 2018, Morné van Rooyen.jpg|duimnael|Die [[NG gemeente Bloemfontein|Tweetoringkerk]] in 2018]] [[Lêer:The National Archives UK - CO 1069-215-94-Derivative01.jpg|duimnael|Bloemfontein se [[Konsentrasiekamp]] tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]]]] [[Lêer:Die Vierde Raadsaal, President Brand Street, Bloemfontein, Free State, South-Africa..jpg|duimnael|links|Die [[Vierde Raadsaal]]]] [[Lêer:9 2 302 0007-Old Presidency-Bloemfontein-s.jpg|duimnael|Die [[Ou Presidensie]]]] Nòg die Britse Koloniale Kantoor te [[Londen]] nòg die meerderheid [[Nederlands]]sprekende bewoners van die Oranjerivier-soewereiniteit was werklik tevrede met die politieke situasie in die kolonie, en so het die Britte besluit om hulle aan die gebied te onttrek. Op 30 Januarie 1854 is die Republiek van die Oranje-Vrystaat gestig en Bloemfontein tot sy hoofstad verklaar. Die [[Boererepubliek]] Oranje-Vrystaat se gebied het gestrek tussen die [[Oranjerivier|Oranje-]] en [[Vaalrivier]]e en sy grense is in 1848 bepaal deur die [[Verenigde Koninkryk van Groot-Brittanje en Ierland|Verenigde Koninkryk]], toe die Oranjerivier-soewereiniteit gestig is met 'n Britse [[resident]] in Bloemfontein. As die hoofstad van die Oranje-Vrystaat het die groei en vestiging van die republiek ook Bloemfontein se ontwikkeling aangewakker. Die stad het talle openbare geboue opgerig wat tot vandag toe gebruik word, vergemaklik deur die republiek se bestuur en vergoeding deur die Britte vir die verlies van die [[diamant]]ryke [[Griekwaland-Wes|Griekwaland-gebied]].<ref>{{en}} David Johnson, "Griqua Land Claims in Southern Africa, 1874–1998", in David L. Eng and David Kazanjian, eds., "Loss: The Politics of Mourning" (Berkeley: Univ. of CA Press, 2003), 283–88. {{ISBN|0520232364}}</ref> Die ou Oranje-Vrystaat-presidentswoning, die [[Ou Presidensie]], is vandag 'n museum en kultuurruimte in die stad. Nuwe administratiewe strukture is in 1859 in die dorp gevestig en in 1880 het Bloemfontein munisipale status verwerf. Robert Innes is tot die eerste burgemeester verkies, terwyl die destydse bevolking op 2&nbsp;567 beraam is. Bloemfonteiners kon ekonomiese voordeel trek uit die opening van die [[Kimberley]]-diamantveld in die 1860's as verblyfplek vir delwers uit ander landsdele op hul pad na die Noord-Kaap. Die verskaffing van dienste aan diamantdelwers was die eerste stap in Bloemfontein se 19de-eeuse ekonomiese groeifase. Later het 'n aantal finansiële en handelsondernemings hulle hoofkwartiere hier gevestig. Bloemfontein het daarna tot 'n belangrike vervoerspilpunt ontwikkel, veral nadat die spoorwegverbinding tussen [[Kaapstad]] en [[Johannesburg]], wat destyds in aanbou was, in 1890 tot by Bloemfontein gevorder het. Die spoorlyn het die stad van 'n sentraal geleë spoorwegstasie voorsien en dit was vir die Britte van kritieke belang in die latere besetting van die stad. Die skrywer [[J.R.R. Tolkien]] is op 3 Januarie 1892 in Bloemfontein gebore. Sy familie het die Oranje-Vrystaat egter verlaat nadat sy vader, [[Arthur Tolkien]], oorlede is toe Tolkien drie jaar oud was (in 1895).<ref>{{en}} {{cite book |author=Humphrey Carpenter |title=Tolkien: A Biography |url=https://archive.org/details/tolkienbiography00carp |publisher=Ballantine Books |location=New York |year=1977 |isbn=978-0-04-928037-3}}</ref> Hy het aangeteken dat sy vroegste herinneringe aan "'n warm land" was.<ref>{{en}} Tolkien: "though my earliest memories of are a hot country […] I was shipped home [England] in 1895". Biographical sketch to Houghton Mifflin Co. (Julie 1955), in "The Letters of J.R.R. Tolkien", ed. Humphrey Carpenter (London: Allen Unwin, 1981; London: Houghton Mifflin Harcourt, 2014), 165. {{ISBN|0544363795}}</ref> In 1899 is die Bloemfontein-konferensie gehou wat gepoog het om die uitbreek van die [[Tweede Vryheidsoorlog|Anglo-Boereoorlog]] te vermy. Deel van die onderhandelinge was die ontmoeting tussen die president van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]] (ZAR), [[Paul Kruger]], en Sir [[Alfred Milner]]. Dié twee staatsmanne is deur die staatshoof van die Oranje-Vrystaat, president [[Marthinus Theunis Steyn|Steyn]], na Bloemfontein genooi om die dreigende militêre konflik tussen die ZAR en die [[Britse Ryk]] af te weer. Dit het egter misluk en die [[Tweede Vryheidsoorlog]] het op 11 Oktober 1899 uitgebreek. Op 13 Maart 1900, ná die [[Slag van Paardeberg]], het Britse magte die stad oorgeneem en 'n [[Suid-Afrikaanse konsentrasiekampe|konsentrasiekamp]] naby gebou om [[Boere]]vroue en -kinders aan te hou. In 1913 is die [[Nasionale Vrouemonument]] opgerig aan die buitewyke van die stad ter herdenking van al die Boereburgerlikes wat tydens die oorlog in die konsentrasiekampe gesterf het.<ref>{{en}} Grundlingh, Albert. "The National Women's Monument. The Making and Mutation of Meaning in Afrikaner Memory of the South African War." Cuthbertson, Gregor; Grundlingh, Albert M.; and Suttie, Mary-Lynn (uitgewer). "Writing a Wider War. Rethinking Gender, Race, and Identity in the South African War, 1899–1902". Athens, Ohio:Ohio University Press. 2002. bl.&nbsp;18–36.</ref><ref>{{en}} Marschall, Sabine. "Serving Male Agendas. Two National Women's Monuments in South Africa". Women's Studies 33 (2004). bl.&nbsp;1009–1033.</ref> Die heuwel in die stad is [[Naval Hill]] genoem na die vlootkanonne wat die Britte ingebring het om die posisie teen aanvalle te versterk.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.angloboerwar.com/other-information/16-other-information/1844-blockhouses |title=Anglo Boer War – Blockhouses |publisher=Angloboerwar |author=David Biggins |accessdate=24 Mei 2026}}</ref> === Bloemfontein in die Unie van Suid-Afrika === {{Hoofartikel|Unie van Suid-Afrika}} [[Lêer:Waaihoek Wesleyan Church 02.jpg|duimnael|links|Die Waaihoek Wesleyaanse Kerk, waar in 1912 die ANC gestig is]] [[Lêer:Afskeid.jpg|duimnael|Die Afskeidmonument by die Suid-Afrikaanse Oorlogmuseum (voor 30 November 2015 bekend as Oorlogsmuseum) versinnebeeld die begin van die [[Tweede Vryheidsoorlog]]]] [[Lêer:Bloemfontein Women's Memorial Vil004.jpg|duimnael|Die [[Nasionale Vrouemonument]] is op 16 Desember 1913 onthul ter gedagtenis aan 26&nbsp;370 Afrikanervroue en -kinders wat gedurende die Tweede Vryheidsoorlog (of Anglo-Boereoorlog) gesterf het. Die monument is gebou met blokke gesny uit Kroonstad-sandsteen]] Op 31 Mei 1910, presies agt jaar nadat die Boere die [[Verdrag van Vereeniging]] onderteken het om die [[Tweede Vryheidsoorlog]] tussen die Britse Ryk en die twee Boererepublieke (die Zuid-Afrikaansche Republiek en die Oranje-Vrystaat) te beëindig, is die Unie van Suid-Afrika gestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/topic/union-south-africa-1910 |title=The Union of South Africa 1910 |publisher=South African History Online |accessdate=19 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419083815/https://www.sahistory.org.za/article/union-south-africa-1910 |archive-date=19 April 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Weens onenigheid oor die ligging van die unie se hoofstad is 'n kompromie bereik waarvolgens Bloemfontein die setel geword het van die [[Hoogste Hof van Appèl, Suid-Afrika|Hoogste Hof van Appèl]] en dit het dus die unie se geregtelike hoofstad geword.<ref>{{en}} Artikel 109 van die Suid-Afrikaanse Wet, 1909</ref> Bloemfontein het ook 'n finansiële vergoeding ontvang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://archive.org/details/jstor-2212266 |title=The South Africa Act, 1909 |publisher=The American Journal of International Law |date=1 Januarie 1910 |accessdate=24 Mei 2026}}</ref> Bloemfontein, wat in die sentrum van die nuutgestigte staat geleë was, het destyds nie oor 'n noemenswaardige nywerheidsbasis beskik nie, maar het nogtans danksy enkele belangrike onderwysinstellings 'n nasionale rol as opvoedkundige sentrum gespeel. Op 8 Januarie 1912 het swart afgevaardigdes van dwarsoor Suid-Afrika in Bloemfontein vergader om die voorloperorganisasie van die [[African National Congress]] (ANC), die Native National Congress (NNC), in die lewe te roep. Die Unie van Suid-Afrika het nie [[burgerregte]] aan swart Suid-Afrikaners toegestaan nie, wat aanleiding gegee het tot die organisasie se stigting. Sy hoofdoel was om te veg vir gelyke regte van swart Suid-Afrikaners.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/organisations/african-national-congress-anc |title=African National Congress (ANC) |publisher=South African History Online |date=20 Maart 2011 |accessdate=20 Desember 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171220091912/http://www.sahistory.org.za/organisations/african-national-congress-anc |archive-date=20 Desember 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die implementering van die [[paswette]] het die stad groot betogings gesien wat Suid-Afrikaanse owerhede gedwing het om vroue vir byna vier dekades van dié wette vry te stel.<ref>{{en}} {{cite book |author=Nancy L. Clark |title=South Africa : the rise and fall of apartheid |date=2016 |others=William H. Worger |isbn=978-1-138-12444-8 |edition=3 |publisher=Longman |location=Abingdon, Oxon |oclc=883649263 |url=https://search.worldcat.org/de/title/883649263 |accessdate=24 Mei 2026}}</ref> Die afkondiging van die Naturelle-grondwet – die eerste in 'n reeks vroeë [[apartheid]]swette wat grondbesit deur swart Suid-Afrikaners beperk het – in die wit Suid-Afrikaanse parlement is daardeur verhinder. Ná [[Barry Hertzog]] se uittrede uit die [[Suid-Afrikaanse Party]] in 1913 het hy van 1 tot 9 Januarie 1914 met sy ondersteuners in Bloemfontein vergader om die [[Nasionale Party]] te stig en dié party se beginsels neer te lê.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/topic/national-party-np |title=National Party (NP) |publisher=South African History Online |date=30 Maart 2011 |accessdate=22 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022065219/https://www.sahistory.org.za/article/national-party-np |archive-date=22 Oktober 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Nasionale Party het gegroei en in 1948 die Suid-Afrikaanse regering oorgeneem en die beleid van rasseskeiding geïmplementeer, bekend as apartheid. In 1945 het Bloemfontein stadstatus verwerf en op 18 Maart 1950 is die [[Universiteit van die Vrystaat|Universiteit van die Oranje-Vrystaat]] in die stad gevestig. === Apartheidsera === {{Hoofartikel|Apartheid}} Die segregasie van woonbuurte in Bloemfontein het in die 19de eeu reeds begin met die aanvaarding van Ordinansie 1 van 1860. Gevolglik kon geen "nieblanke" sonder geskrewe toestemming van die eienaar (Britse regering) bly op grond in dorpe waar plaaslike munisipaliteite nog nie bestaan het nie. Op 3 Junie 1861 het die raad die volgende drie terreine in Bloemfontein aangewys: Die swart bevolking moes na die gebied regs van die buurt bekend as "Kaffirfontein" trek, bruin mense na die Waaihoek- swart buurt aan die oostelike buitewyke van die stad. Die inwoners van dié gebiede moes "hutbelasting" betaal, sowel as belasting op weiregte.<ref name="bloemfontein1">{{en}} {{cite web |url=http://www.sahistory.org.za/article/bloemfontein-segregated-city |title=Bloemfontein the Segregated city |publisher=SA History Online |date=30 Maart 2011 |accessdate=2 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240802222515/http://www.sahistory.org.za/article/bloemfontein-segregated-city |archive-date=2 Augustus 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit het die fondament gelê vir die toepassing van woonbuurtsegregasie soos gevisualiseer deur die argitekte van apartheid, wat in 1948 in werking getree het. Toe die Nasionale Party die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1948|algemene verkiesing van 1948]] gewen het, het hulle die apartheidsbeleid begin implementeer. Dié beleid was gebaseer op afsonderlike ontwikkeling vir [[etniese groep]]e en rasseskeiding is afgedwing. Toe die regering die [[Groepsgebiedewet]] van 1950 uitgevaardig het, het die Bloemfonteinse munisipaliteit veranderings in werking gestel in die rasse-opset van die stad. Die munisipaliteit het die Cape Stands-woongebied afgebreek waar die stad se bruin bevolking gewoon het en het die inwoners na [[Heidedal]] geskuif. Omdat bruin en swart so naby aan mekaar gewoon het, het gemengde huwelike algemeen voorgekom, en dit het gelei tot 'n gedeeltelik gemengde bevolking in Heidedal en Mangaung. In 1952 het Bloemfontein nuwe woongebiede vir die swart bevolking begin bou. Nuwe woongebiede is gestig om 'n skeiding te tref tussen die rassegroepe, soos die [[Basoeto]], [[Xhosas]] en [[Tswanas]]. Die gebiede was saam bekend as Mangaung.<ref name="bloemfontein1" /> Phahameng, 'n Suid-Sotho-township, was in 1956 die eerste formele behuisingsprojek wat deur die munisipaliteit goedgekeur is. Fisieke buffers soos die spoorlyn en paaie tussenin is gebruik om die swart etniese groepe, die wit mense en die bruine mense van mekaar te skei. Tussen 1952 en 1968 is 11&nbsp;000 huise, waarvan sowat 6&nbsp;000 deur die regering geboude huurhuise, in Mangaung opgerig.<ref name="bloemfotein2">{{en}} {{cite web |url=https://www.uniassignment.com/essay-samples/cultural-studies/review-of-apartheid-in-bloemfontein-verno-cultural-studies-essay.php |title=Review of Apartheid in Bloemfontein Verno Cultural Studies Essay |publisher=Uni Assignment |accessdate=1 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211001150408/https://www.uniassignment.com/essay-samples/cultural-studies/review-of-apartheid-in-bloemfontein-verno-cultural-studies-essay.php |archive-date=1 Oktober 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1968 het Mangaung 'n ernstige tekort aan huise gehad, met sowat 3&nbsp;000 tot 6&nbsp;000 eenhede wat benodig is. Om die probleem op te los is in 1979 'n uitbreiding, [[Botshabelo]], van 55&nbsp;km na oos bygevoeg. Die Bloemfonteinse munisipaliteit het al die swart verstedeliking na [[Thaba Nchu]] en Botshabelo gekanaliseer. Dié is ontwikkel as 'n bron van goedkoop arbeid vir die stad. 'n Gesubsidieerde busdiens is ingestel en Botshabelo is tot 'n desentralisasiepunt verklaar wat beteken dit is aangewys as 'n nywerheidsontwikkelingspunt om die afstand tussen die werk- en die woonplek te verminder. In 1988 het sowat 14&nbsp;500 mense elke dag tussen Botshabelo en Bloemfontein gependel. Dit het beteken dat 55% van Botshabelo se arbeidsmag buite die stad werksaam was.<ref name="bloemfotein3">{{en}} {{cite web |url=https://impulscentrum.be/south_africa/mod4_fringe/lesson11.asp |title=Apartheid and housing in Mangaung and Botshabelo |publisher=Impuls centrum |accessdate=6 Desember 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171206074617/https://impulscentrum.be/south_africa/mod4_fringe/lesson11.asp |archive-date=6 Desember 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Sedert 1994 === In 1994, ná apartheid, het Bloemfontein, Botshabelo en Thaba Nchu deel van die [[Motheo-distriksmunisipaliteit]] geword. Op 18 Mei 2011 is dié munisipaliteit ontbind en Mangaung is opgradeer tot 'n metropolitaanse munisipaliteit met Bloemfontein as die hoofsetel. Tot in 1994 was die stad Suid-Afrika se alleenlike geregtelike hoofstad. Dit bly die setel van die [[Hoogste Hof van Appèl, Suid-Afrika|Hoogste Hof van Appèl]] (voorheen die Appèlafdeling van die Hooggeregshof). Die stad is ook 'n administratiewe sentrum met baie privaat hospitale en opvoedkundige instellings. == Regering == [[Lêer:Legislative chamber, Free State parliament (6461110525).jpg|duimnael|Vergadersaal van die [[Vrystaatse provinsiale wetgewer]] in die Vierde [[Raadsaal]]]] Die Vrystaatse Provinsiale Regeringsgebou in Bloemfontein huisves ook die setel van die Mangaung Metropolitaanse Munisipaliteit wat in 2011 van 'n plaaslike munisipaliteit opgegradeer is. Die [[Vierde Raadsaal]] huisves die [[Vrystaatse provinsiale wetgewer]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sahistory.org.za/place/fourth-raadsaal-bloemfontein |title=The Fourth Raadsaal, Bloemfontein |publisher=South African History Online |accessdate=21 Junie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621172445/https://www.sahistory.org.za/place/fourth-raadsaal-bloemfontein |archive-date=21 Junie 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sedert die stigting van die Mangaung Metropolitaanse Munisipaliteit in 2000 het die [[African National Congress]] elke verkiesing gewen en is die regeringsparty in die munisipaliteit, hoewel hul aantal stemme met elke verkiesing afgeneem het. Die Mangaung Metropolitaanse Munisipaliteit verkies 'n munisipale raad vir 'n tydperk van vyf jaar deur middel van 'n gemengde-lede-proporsionele-verteenwoordiging-stelsel (MMP) waarin wyke individuele raadslede kies saam met diegene wat uit partylyste benoem word. Kiesers het twee stemme: een vir 'n verteenwoordiger om 'n wyksraadslid te word en die ander vir 'n politieke party. Laasgenoemde stem verdeel setels in die munisipale raad onder partye, terwyl eersgenoemde stem setels onder die individuele verteenwoordigers verdeel. Sedert 26 April 2023 dien [[Gregory Nthatisi]] as die uitvoerende burgemeester van die Mangaung Metropolitaanse Munisipaliteit en daarmee van Bloemfontein. == Geografie en klimaat == [[Lêer:Bloemfontein in Bloemfontein.jpg|duimnael|Die Bloemfontein in Bloemfontein]] [[Lêer:Bloemfontein dust storm.JPG|duimnael|'n Stofstorm omhul Bloemfontein]] Bloemfontein is geleë by 29 grade suiderlengte en 26 grade oosterbreedte in Sentraal-Suid-Afrika aan die suidelike rand van die [[Hoëveld]] op 'n hoogte van 1&nbsp;400&nbsp;m bo seevlak. Dit grens aan die halfdorre streek van die [[Karoo]]. Die gebied is oor die algemeen plat met koppies hier en daar, en die algemene plantegroei is Hoëveldse grasland. Bloemfontein het 'n koue halfdroë klimaat ([[Köppen-klimaatklassifikasie|Köppen]] BSk), met warm [[somer]]dae en koue, droë [[winter]]s met ysige nagte. Bloemfontein ontvang gemiddeld 559&nbsp;mm [[reën]] per jaar, gewoonlik in die somermaande, dikwels as sterk, maar kortstondige middag-/aanddonderstorms wat 'n tydelike verligting van die hitte is. Die stad is droog en stowwerig in die winter met ysige nagte en meestal ligte, sonnige dae. [[Ryp]] is baie algemeen, terwyl [[sneeu]] skaars is. Sneeuval is in Augustus 2006 aangemeld en weer op 26 Julie 2007 by die lughawe. So onlangs as Augustus 2020 en Julie 2021 het baie ligte sneeu oor die stad geval met ietwat swaarder sneeuval op 4 Junie 2024. Boonop sorg die stad se hooglandhoogte vir buitengewone daaglikse temperature van ongeveer 15–20&nbsp;°C. Gemiddelde dagtemperature wissel van 16&nbsp;°C in Junie tot 32&nbsp;°C in Januarie. Die omgewing is die koudste in Julie wanneer die [[kwik]] in die loop van 'n winternag gemiddeld tot -2&nbsp;°C daal. {{Tabel weergemiddeldes | locatie = Bloemfontein, 1&nbsp;353&nbsp;m (1991−2020, gemiddeldes) | bron = NOAA (humiditeit 1961–1990),<ref>{{en}} {{cite web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/UA/68442.TXT |title=Bloemfontein Climate Normals 1961−1990 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=13 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713153147/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/UA/68442.TXT |archive-date=13 Julie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/SouthAfrica/CSV/BloemfonteinWO_68442.csv |title=Climate Normals 1991−2020 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=10 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310084835/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/SouthAfrica/CSV/BloemfonteinWO_68442.csv |archive-date=10 Maart 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Suid-Afrikaanse Weerdiens]] (neerslag)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://old.weathersa.co.za/Climat/Climstats/BloemfonteinStats.jsp |title=Climate data for Bloemfontein |publisher=[[Suid-Afrikaanse Weerdiens]] |accessdate=15 Maart 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315025056/http://old.weathersa.co.za/Climat/Climstats/BloemfonteinStats.jsp |archive-date=15 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> <!-- maandelikse temperatuur- en neerslaggemiddeld--> | jan_gem=22.9 | jan_gem_ns=91.8 | feb_gem=22.2 | feb_gem_ns=83.1 | mrt_gem=20.0 | mrt_gem_ns=77.0 | apr_gem=15.8 | apr_gem_ns=43.6 | mei_gem=11.8 | mei_gem_ns=19.0 | jun_gem=8.2 | jun_gem_ns=12.5 | jul_gem=7.9 | jul_gem_ns=5.3 | aug_gem=10.7 | aug_gem_ns=9.9 | sep_gem=14.9 | sep_gem_ns=11.6 | okt_gem=18.3 | okt_gem_ns=45.5 | nov_gem=20.1 | nov_gem_ns=64.8 | dec_gem=22.2 | dec_gem_ns=71.3 | jaar_gem=16.2 | jaar_gem_ns=535.2 | jan_gem_min=15.1 | jan_gem_max=30.8 | feb_gem_min=14.6 | feb_gem_max=29.8 | mrt_gem_min=12.1 | mrt_gem_max=27.9 | apr_gem_min=7.3 | apr_gem_max=24.2 | mei_gem_min=2.2 | mei_gem_max=21.3 | jun_gem_min=−1.7 | jun_gem_max=18.1 | jul_gem_min=−2.3 | jul_gem_max=18.2 | aug_gem_min=0.4 | aug_gem_max=20.9 | sep_gem_min=4.7 | sep_gem_max=25.2 | okt_gem_min=9.1 | okt_gem_max=27.4 | nov_gem_min=11.4 | nov_gem_max=28.8 | dec_gem_min=13.8 | dec_gem_max=30.5 | jaar_gem_min=7.2 | jaar_gem_max=25.2 | jan_a_min=5.6 | jan_a_max=39.3 | feb_a_min=4.3 | feb_a_max=38.9 | mrt_a_min=0.8 | mrt_a_max=34.7 | apr_a_min=−2.6 | apr_a_max=33.3 | mei_a_min=−8.7 | mei_a_max=29.5 | jun_a_min=−9.1 | jun_a_max=24.5 | jul_a_min=−9.6 | jul_a_max=26.5 | aug_a_min=−9.7 | aug_a_max=28.6 | sep_a_min=−6.7 | sep_a_max=33.6 | okt_a_min=−2.9 | okt_a_max=34.8 | nov_a_min=−0.1 | nov_a_max=36.6 | dec_a_min=3.3 | dec_a_max=37.7 | jaar_a_min=−9.7 | jaar_a_max=39.3 | zujan = 9.6 | zufeb = 8.8 | zumrt = 8.3 | zuapr = 8.3 | zumei = 8.6 | zujun = 8.3 | zujul = 8.8 | zuaug = 9.2 | zusep = 9.3 | zuokt = 9.4 | zunov = 9.9 | zudec = 10.3 | rdjan = 8.9 | rdfeb = 7.8 | rdmrt = 7.2 | rdapr = 5.2 | rdmei = 2.4 | rdjun = 1.4 | rdjul = 0.7 | rdaug = 1.3 | rdsep = 1.6 | rdokt = 4.6 | rdnov = 5.8 | rddec = 7.5 | lvjan = 55 | lvfeb = 62 | lvmrt = 64 | lvapr = 66 | lvmei = 62 | lvjun = 62 | lvjul = 57 | lvaug = 50 | lvsep = 46 | lvokt = 50 | lvnov = 52 | lvdec = 52 }} == Kultuur == [[Lêer:NALN Old government building.jpg|duimnael|Die [[Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum]] (NALN) in Bloemfontein]] Kultureel is die stad toonaangewend. Skeppende werk op die gebied van uitvoerende kuns, beeldende kuns, [[letterkunde]] en skilderkuns word gedoen. Die stad is sentrum vir die Vrystaat Kunswedstrydvereniging. Teaters: [[Sand du Plessis-teater|Sand du Plessis]]; [[Sterrewagteater|Sterrewag]]; Wynand Mouton; Scaena; Odeion; André Huguenot; [[Bloemfonteinse Stadskouburg|Stadskouburg]]. Die Sand du Plessis-teater is een van die grootste en modernste in die [[Suidelike Halfrond]] met 'n kapasiteit van sowat 1&nbsp;000. Die teater huisves ook die Vrystaatse Simfonieorkes (VSSO). Museums: Nasionale Museum; Suid-Afrikaanse Oorlogsmuseum (voor 30 November 2015 bekend as Oorlogsmuseum); Freshford; [[Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum]] (NALN); [[Oliewenhuis]]; [[Nasionale Vrouemonument]]. === Rosefees === [[Lêer:Loch Logan Waterfront, Bloemfontein, Free State, South Africa (19915335154).jpg|duimnael|Die Loch Logan-waterfront, waar die grootste deel van die Rosefees plaasgevind het]] Bloemfontein, die Rosestad, het jaarliks in Oktober 'n Rosefees gehou. In hierdie koel maand blom [[Roos|rose]] in die Vrystaat op hulle beste.<ref name="showme.co.za">{{en}} {{cite web |url=http://showme.co.za/events-entertainment/bloemfontein-rose-festival/ |title=Bloemfontein Rose Festival |publisher=ShowMe – South Africa |accessdate=17 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200817174110/http://showme.co.za/events-entertainment/bloemfontein-rose-festival/ |archive-date=17 Augustus 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die meeste bedrywighede het by die Loch Logan-waterfront in die stad plaasgevind.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bloemfontein-information.co.za/town/events/2051/mangaung-rose-festival |title=Mangaung Rose Festival – Events in Bloemfontein |publisher=Bloemfontein Information |accessdate=24 Mei 2026 |archive-date=26 Januarie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126222801/https://www.bloemfontein-information.co.za/town/events/2051/mangaung-rose-festival |url-status=dead }}</ref><ref name="internext.co.za">{{en}} {{cite web |url=https://www.internext.co.za/rosefestival/ |title=Bloemfontein Rose Festival/Fees |publisher=Internext |accessdate=24 Mei 2026}}</ref> Die fees het roosliefhebbers van die hele Suid-Afrika en wêreldwyd met 'n groot tentoonstelling van rose en ander plaaslike gebeure gelok.<ref name="sa-venues.com">{{en}} {{cite web |url=https://www.sa-venues.com/events/freestate/bloemfontein-rose-festival/ |title=Bloemfontein Rose Festival |publisher=SA Venues |accessdate=4 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231104204742/https://www.sa-venues.com/events/freestate/bloemfontein-rose-festival/ |archive-date=4 November 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die fees het van Bloemfontein 'n gewilde jaarlikse bymekaarkomplek vir duisende mense gemaak.<ref name="sleeping-out.co.za">{{en}} {{cite web |url=https://www.sleeping-out.co.za/events/bloemfontein-rose-festival |title=Bloemfontein Rose Festival 2016 |publisher=Sleeping-OUT |accessdate=20 Februarie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220001050/https://www.sleeping-out.co.za/events/bloemfontein-rose-festival |archive-date=20 Februarie 2025 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die eerste Rosefees het in 1976 plaasgevind, toe stadraadslede besluit het 'n Rosefees sal geskik wees vir die Rosestad. In 1976 het die feesgebeure oor 'n paar dae plaasgevind en bedrywighede in die Sanlam-plaza ingesluit wat met rose verband hou. Die fees het daarna aansienlik uitgebrei.<ref name="internext.co.za" /> [[Hortologie|Tuinmakers]] is genooi om deel te neem aan kompetisies wat gefokus het op die ontwerp en verbetering van tuine in die stad. Inwoners het ook hulle tuine vir die algemene publiek oopgestel.<ref name="sleeping-out.co.za" /> Die meeste festiwiteite het plaasgevind by die Loch Logan-waterfront, die grootste [[winkelsentrum]] in Sentraal-Suid-Afrika. Dit strek oor sowat 80&nbsp;000&nbsp;m² en bied inkopies, vermaak, sport en kultuur in Bloemfontein.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bloemdirectory.co.za/home/shopping-centres/loch-logan-waterfront/loch-logan-waterfront-centre |title=Loch Logan Waterfront Centre – Bloemfontein Directory |publisher=Bloemdirectory |accessdate=27 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727011156/http://www.bloemdirectory.co.za/home/shopping-centres/loch-logan-waterfront/loch-logan-waterfront-centre |archive-date=27 Julie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die waterfront het blomme vertoon van plaaslike kwekerye asook die amptelike munisipale vertoning deur die parkdepartment wat die Mangaung Munisipaliteit georganiseer.<ref name="sa-venues.com" /><ref name="sleeping-out.co.za" /> Die Vrystaatse Roosvereniging se roossnykompetisie met sowat 700 deelnemers jaarliks is ook by die waterfront beslis, saam met die Mej. Volksblad Roosknoppie-kompetisie vir meisies tussen drie en vier jaar oud, georganiseer in samewerking met die [[Volksblad]]-koerant.<ref name="showme.co.za" /> Verder is 'n Mej. Bloemfontein Roos-kompetisie gehou. Die Roosoggend Hoogtee is gewoonlik aangebied by die Urth-tuinsentrum waar tee en lekkernye bedien is. Die Urth-tuinsentrum is 'n klein- en groothandel kwekery geleë by Kenneth Kaunda-straat in Bloemfontein.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.seda.org.za/Happening/LatestNews/PressReleases/Cazelles/Urth.aspx |title=Urth Garden Centre |publisher=SEDA |accessdate=29 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170529165248/http://www.seda.org.za/Happening/LatestNews/PressReleases/Cazelles/Urth.aspx |archive-date=29 Mei 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die kroning van die koning en koningin van die rose het in die jaar van die benoeming plaasgevind.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bloemfonteincourant.co.za/first-king-queen-roses/ |title=Are you the very first King or Queen of Roses? |publisher=Bloemfontein Courant |date=7 September 2016 |accessdate=24 Mei 2026}}</ref> Die Mangaung Rose Klassieke Fietstoer was 'n padwedren wat tydens die jaarlikse fees beslis is. Dié geleentheid is organiseer deur AfriCycle Tours en die datums is jaarliks aangekondig. Die wedren het weggespring by die Urth en die wedrenafstande in 22&nbsp;km, 56&nbsp;km en 106&nbsp;km ingesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bicycling.co.za/event/bizhub-rose-classic/ |title=Home |publisher=Bicycling |accessdate=6 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171106070543/http://www.bicycling.co.za/event/bizhub-rose-classic/ |archive-date=6 November 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://afriadventures.co.za/event/mangaung-rose-classic/ |title=Mangaung Rose Classic |publisher=Afriadventures |accessdate=11 Maart 2023}} {{dooie skakel}}</ref> Die Kom ons Groen Bloem-uitstalling was ook deel van die Rosefees en het "groen" en plaaslike organiese besighede die geleentheid gebied om hul besighede te bevorder.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wherevent.com/detail/Mangaung-RoseFestival-Lets-Green-BLOEM-Expo |title=Lets Green BLOEM Expo |publisher=Wherevent |accessdate=24 Mei 2026}}</ref> Dit het die tentoonstelling van verskillende produkte en dienste ingesluit wat 'n groen omgewing ondersteun, soos [[sonkrag]], gryswaterstelsels, groentetonnels, JoJo-tenkstelsels, ens.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bloemskou.co.za/events/1401/Go-Green-Expo/ |title=Go Green Expo – Bloemskou 26 April – 05 May 2018 |publisher=Bloemskou |date=1 Maart 2018 |accessdate=8 Augustus 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808165123/http://www.bloemskou.co.za/events/1401/Go-Green-Expo/ |archive-date=8 Augustus 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Demografie == [[Lêer:Bloemfontein-Eiffel Tower-001.JPG|duimnael|upright|'n [[Eiffeltoring]]replika in 'n nywerheidsgebied naby Batho]] Volgens die 2011-sensus het die stad 'n bevolking van 556&nbsp;000 gehad (meer as 'n verdubbeling sedert 111&nbsp;697 in 2001), waarvan 56% [[swart mense]] en 30% [[wit mense]] was. Die ander was 12,8% [[bruin mense]] en 0,8% [[Asiatiese Suid-Afrikaners|Asiate]]. [[Afrikaans]] is die belangrikste huistaal in die stad wat deur 43 persent van sy bewoners gebesig word. Die ander groot huistaal is [[Suid-Sotho]] (33 persent). Soos orals in Suid-Afrika bevat Bloemfontein [[township]]s van die apartheidsera. Manguang is die elfde en Botshabelo die 13de grootste in Suid-Afrika en die grootstes in die Vrystaat.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://businesstech.co.za/news/trending/132269/these-are-the-biggest-townships-in-south-africa/ |title=These are the biggest townships in South Africa |publisher=BusinessTech |date=14 Augustus 2016 |accessdate=24 Mei 2026}}</ref> {| class="wikitable" ! Jaar !! Totaal !! [[Bruin mense|Bruines]] !! [[Swart mense|Swartes]] !! [[Wit Suid-Afrikaners|Wittes]] !! [[Asiatiese Suid-Afrikaners|Asiërs]] !! Nie gespesifiseer |- | '''2001'''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://census2001.adrianfrith.com/place/40502 |title=Bloemfontein |publisher=Adrian Frith |work=2001-sensus |accessdate=24 Mei 2026}}</ref> || 111&nbsp;697 || 12&nbsp;025 || 26&nbsp;274 || 72&nbsp;619 || 780 || — |- | '''2011'''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://census2011.adrianfrith.com/place/499023 |title=Bloemfontein |publisher=Adrian Frith |work=2011-sensus |accessdate=24 Mei 2026 |archive-date=23 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260423203437/https://census2011.adrianfrith.com/place/499023 |url-status=dead }}</ref> || 256&nbsp;185 || 32&nbsp;827 || 143&nbsp;736 || 76&nbsp;325 || 2&nbsp;100 || 1&nbsp;196 |} === Joodse gemeenskap === {{Hoofartikel|Jode in Suid-Afrika}} [[Lêer:Wolf Ehrlich.jpg|duimnael|upright|[[Wolf Ehrlich]] was van 1906 tot ’07 Bloemfontein se eerste Joodse burgemeester en in 1912 die eerste president van die Suid-Afrikaanse Joodse Raad van Afgevaardigdes]] Joodse families het ’n belangrike rol in die totstandkoming en ontwikkeling van die [[Vrystaat]]se hoofstad gespeel. Isaac Baumann van Hesse-Cassel (1813–1881), een van die eerste nedersetters wat in 1848 grond in die nuwe dorpsgebied gekoop het, het die eerste winkel opgerig. Die vroegste Groot Versoendag- ([[Jom Kippoer]]) dienste is in 1871 in sy huis gehou. In 1873 is huwelike ingevolge Joodse gebruike in die Oranje-Vrystaat gewettig. ’n [[Hebreeus]]e gemeente is in 1876 gestig en ’n [[sinagoge]] in 1903 opgerig. Die eerste president (1902–’24) daarvan was Wolf Ehrlich. Namate die Oos-Europese element toegeneem het, het die gemeenskapsleierskap geleidelik na hulle toe oorgegaan. Hierin het Jacob Philips en Henry Bradlow ’n belangrike rol gespeel. Jode het ’n aktiewe aandeel aan munisipale aangeleenthede gehad. Baumann was die tweede voorsitter van Bloemfontein se munisipale raad, die voorloper van die dorpsraad. Sy seun Gustav was die eerste landmeter-generaal van die Oranje-Vrystaat. Moritz Leviseur, wat deelgeneem het aan die Basoeto-oorlog (1865–’66), het die dorp se eerste hospitaal help stig en ook die Nasionale Museum. Sy vrou, Sophie, het Ouma Looks Back geskryf, herinnerings aan die vroeë dae, en het bekend geword as die “Grand Old Lady of Bloemfontein”. Wolf Ehrlich, ’n vriend van die Boeregeneraal en latere eerste minister [[Barry Hertzog|J.B.M. Hertzog]], het as senator in die Suid-Afrikaanse parlement gedien. Bloemfontein het drie Joodse burgemeesters gehad: Ehrlich (1906–’07 en 1911–’12), Ivan Haarburger (1912–’14) en Sol Harris (1929). Die gemeenskap het ’n goed ontwikkelde netwerk instellings gehad, waaronder ’n doelmatige gemeenskapsentrum vir kultuur- en opvoedingsaktiwiteite. In 1965 is ’n groot nuwe sinagoge gebou. In 1956 het die Hebreeuse gemeente, Chevra Kaddisha, talmoed tora, en liefdadigheidsinstellings saamgespan om die Verenigde Hebreeuse Instellings van Bloemfontein te vorm. Daar was ook onder meer ’n OVS- provinsiale komitee van de Suid-Afrikaanse Joodse Raad van Afgevaardigdes en die OVS- en Noord-Kaapse Sionistiese Raad. Ook het die stad ’n klein Hervormde groep gehad. In 1967 het die Joodse gemeente 1&nbsp;347 getel uit ’n totale bevolking van 119&nbsp;000. Daarna het die gemeenskap, soos almal landwyd buiten in Johannesburg, Kaapstad en Durban, geleidelik gekwyn. In 1997 is die sinagoge verkoop en het die gemeenskap oorgetrek na die nou ontbinde Hervormde gemeente se tuiste. Teen 2004 het slegs 180 Jode in Bloemfontein oorgebly.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://jewishvirtuallibrary.org/bloemfontein |title=Bloemfontein, South Africa |publisher=Jewish Virtual Library |accessdate=24 Mei 2026}}</ref> === Woonbuurte === [[Lêer:Hamilton, Bloemfontein.JPG|duimnael|'n Uitsig oor die Hamilton-nywerheidsgebied in Bloemfontein]] Bloemfontein se woonbuurte sluit in [[Heidedal]] in die ooste en suidooste, [[Bainsvlei]], Woodland Hills, [[Brandwag, Bloemfontein|Brandwag]], [[Ehrlichpark, Bloemfontein|Ehrlichpark]], [[Fauna, Bloemfontein|Fauna]], [[Fichardtpark]], [[Fleurdal]], [[Gardeniapark]], [[Generaal De Wet, Bloemfontein|Generaal De Wet]], [[Hospitaalpark]], Kiepersol, [[Lourierpark]], Park-Wes, [[Pellissier, Bloemfontein|Pellissier]], [[Uitsig, Bloemfontein|Uitsig]], [[Universitas, Bloemfontein|Universitas]], [[Westdene, Bloemfontein|Westdene]], [[Wilgehof, Bloemfontein|Wilgehof]] en [[Willows, Bloemfontein|Willows]] in die suide. In die sentrum bevind hom [[Bloemfontein Sentraal]]. Wes van Bloemfontein is daar [[Langenhovenpark]] en noord van die stad [[Arboretum, Bloemfontein|Arboretum]], [[Baysvalley, Bloemfontein|Baysvalley]], [[Bayswater, Bloemfontein|Bayswater]], [[Dan Pienaar, Bloemfontein|Dan Pienaar]], Heliconhoogte, [[Heuwelsig]], Hillsboro, Hillside, Hilton, [[Naval Hill]], [[Navalsig]], [[Noordhoek, Bloemfontein|Noordhoek]], Pentagonpark, Panoramapark en Waverley. In die noordooste kan Roodewal en Vallombrosa gevind word. Die hoofsaaklik swart woonbuurte is Rocklands, Phahameng, Phelindaba, Bloemanda, Bochabela, JB Mafora en die historiese Batho met die Maphikela-huis, waar die ANC gestig is. Oos van Bloemfontein is [[Botshabelo]] en [[Thaba Nchu]]. == Infrastruktuur == === Vervoer === ==== Paaie ==== [[Lêer:Hoffman square, Bloemfontein.jpg|duimnael|Hoffmanplein in die middestad]] Bloemfontein se nasionale en streekpaaie is soos volg: Die [[N1 (Suid-Afrika)|N1]], 'n hoofpad wat tussen [[Kaapstad]] in die suidweste en [[Johannesburg]], [[Pretoria]], en [[Zimbabwe]] in die noorde loop, loop wes van die stadsentrum verby as die Bloemfontein Westelike verbypad.<ref name=":02">{{en}} {{cite web |url=http://www.transport.gov.za/LinkClick.aspx?fileticket=5qOHvOI4KuY%3d |title=South African Numbered Route Description and Destination Analysis |publisher=Nasionale Departement van Vervoer |pages=20–21 |author=John Falkner |date=Mei 2012 |accessdate=6 Junie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606100245/http://www.transport.gov.za/LinkClick.aspx?fileticket=5qOHvOI4KuY%3d |archive-date=6 Junie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die [[N8 (Suid-Afrika)|N8]] loop oos/wes en verbind Bloemfontein met [[Kimberley]] in die weste en [[Maseru]], die hoofstad van [[Lesotho]], in die ooste.<ref name=":02" /> Bloemfontein is ook die noordelike eindpunt van die [[N6 (Suid-Afrika)|N6]] wat rofweg suidwaarts loop na [[Aliwal-Noord]], [[Komani]] en by die hawestad [[Oos-Londen]] eindig.<ref name=":02" /> By 'n kruising net voor die stad word die N6 die M30. Dié pad eindig in 'n wisselaar met die N1. Daar is ook tweesyfer-R-roetes. Die [[R64 (Suid-Afrika)|R64]] is die ou pad na Kimberley en gaan deur [[Dealesville]] en [[Boshof]]. Dit eindig by die N1.<ref name=":02" /> Die [[R30 (Suid-Afrika)|R30]] eindig by die N1 noord van die stad. Dit is die pad na [[Welkom]], [[Klerksdorp]] en loop deur [[Brandfort]] en [[Theunissen]]. Dit loop verder na [[Ventersdorp]] en [[Rustenburg]].<ref name=":02" /> Drie driesyfer-R-roetes begin in Bloemfontein. Die [[R706 (Suid-Afrika)|R706]] begin by die N8 in die middestad en loop suidwes na [[Jagersfontein]] en [[Fauresmith]].<ref name=":02" /> Die [[R702 (Suid-Afrika)|R702]] begin ook by die N8 in die middestad, maar loop suidoos na [[Dewetsdorp]] en [[Wepener]].<ref name=":02" /> Die derde R-roete, die [[R700 (Suid-Afrika)|R700]], begin suid van die middestad by die M30 en loop noord. Dit kruis die N8 en N1 op pad na [[Bultfontein]] en [[Hoopstad]].<ref name=":02" /> Bloemfontein het daarbenewens verskeie metropolitaanse of M-roetes. Dié paaie word onafhanklik van dié in ander stede in Suid-Afrika genommer. ==== Spoorlyne ==== [[Lêer:Bloemfontein Station c.JPG|duimnael|Bloemfonteinstasie]] Bloemfontein is ook goed verbind met [[Spoorvervoer in Suid-Afrika|spoorweë]]. 'n Treinspoor is in 1890 gebou om Bloemfontein met Kaapstad te verbind. Omdat Bloemfontein sentraal geleë is, lê dit aan die groot spoorroete tussen Kaapstad en Johannesburg, terwyl treine daagliks na en van stede soos Gqeberha, Oos-Londen en ander stede loop. ==== Lugvervoer ==== [[Lêer:Bloemfontein Airport - panoramio.jpg|duimnael|Die [[Bram Fischer Internasionale Lughawe]]]] Bloemfontein het twee lughawens: * Die Tempe-lughawe het geen geskeduleerde vlugte nie, maar word as 'n opleidingsgerief vir vlieëniers en skole gebruik. * Bram Fischer het geskeduleerde vlugte na al die groot Suid-Afrikaanse stede. ==== Geïntegreerde Vervoernetwerk ==== In Oktober 2016 het die [[Mangaung Metropolitaanse Munisipaliteit|Mangaung-munisipaliteit]] en verskeie taxiverenigings 'n ooreenkoms bereik oor die Geïntegreerde Vervoernetwerk, wat tans in aanbou is. Die projek bestaan uit twee fases – in die eerste fase word buslane in die stad gebou en in die tweede fase bushaltes en -stasies.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bloemfonteincourant.co.za/mangaung-makes-history-metro-taxi-associations-partner/ |title=Mangaung makes history as metro and taxi associations partner |publisher=Bloemfontein Courant |author=Pulane Choane |date=19 Oktober 2016 |accessdate=24 Mei 2026}}</ref> == Onderwys == [[Lêer:Main Building, University of the Orange Free State, Bloemfontein, South-Africa 1.jpg|duimnael|Die hoofgebou van die [[Universiteit van die Vrystaat]]]] [[Lêer:Main building and Hamilton Hall, Grey College - panoramio (1).jpg|duimnael|Die hoofgebou van die [[Grey-kollege]]]] Onderwys is 'n belangrike sektor in Bloemfontein se sosiale en ekonomiese lewe. Bloemfontein beskik oor talle leerinstellings, van kleuterskole tot universiteite en kolleges. Klasse word van skool tot skool in verskillende tale aangebied, met sommige wat selfs al hul klasse in twee tale onderrig. Die onderrigtale is veral [[Afrikaans]], Engels en [[Suid-Sotho]]. {{div col|2}} === Primêre onderwys === * [[St. Andrew-skool, Bloemfontein|St. Andrew-skool]] * [[Grey-kollege]] === Sekondêre onderwys === * [[St. Andrew-skool, Bloemfontein|St. Andrew-skool]] * [[Grey-kollege]] * [[Hoërskool Eunice]] * [[Bloemfontein Hoërskool]] * [[Hoërskool Fichardtpark]] * [[Hoërskool Jim Fouché]] * [[Hoërskool Sand du Plessis]] * [[St. Michael-skool, Bloemfontein|St. Michael-skool]] * [[Hoërskool Sentraal, Bloemfontein|Hoërskool Sentraal]] === Tersiêre onderwys === * [[Universiteit van die Vrystaat]] * [[Sentrale Universiteit vir Tegnologie]] * Motheo TVET-kollege {{div col end}} Verder is daar die Motheo FET-kollege wat drie hoofkampusse (Thaba N'chu, Hillside View en Bloemfontein) en satellietkampusse in Zastron, Philippolis en Botshabelo behels. == Ekonomie == [[Lêer:Bloemfontein, Free State, South Africa (20349763248).jpg|duimnael|Bloemfontein se sakekern]] Dit is veral die private sektor wat Bloemfontein se ekonomie aandryf. Bloemfontein se aandeel aan die nasionale [[Bruto binnelandse produk|BBP]], indiensneming en bevolking is die laagste onder die maatstafgroep van Suid-Afrikaanse en Suider-Afrikaanse stede en bevind hom net onder dié van [[Gqeberha]]. Die stad se aandeel aan die nasionale BBP beloop 1,73%, sy aandeel aan die nasionale indiensneming beloop 1,86% en sy aandeel aan die nasionale bevolking beloop 1,67%. Bloemfontein se BBP-groei met 0,57% in 2015 was in die onderste helfte van die maatstafgroep aan stede. Soos ander groot stede in Suid-Afrika het Bloemfontein se BBP-groei die afgelope paar jaar stadig maar seker afgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://storymaps.arcgis.com/stories/a8c51b7190db462185aa4b46d8944997 |title=City Competitiveness and Economic Growth Mangaung, South Africa |publisher=Storymaps |date=23 November 2020 |accessdate=20 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020183758/https://storymaps.arcgis.com/stories/a8c51b7190db462185aa4b46d8944997 |archive-date=20 Oktober 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Groot maatskappye === Die stad huisves twee van Suid-Afrika se voorste konstruksie- en infrastruktuurmaatskappye. Raubex Group Bpk. is in 1974 gestig en sedert Maart 2007 gelys op die [[JSE]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://raubex.com/ |title=Raubex is one of South Africa's leading infrastructure development and construction materials supply groups |publisher=Raubex Group Bpk. |accessdate=24 Mei 2026}}</ref> en Ruwacon Edms Bpk. wat in 1999 gestig is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ruwacon.co.za/ |title=As a leading construction company... |publisher=Ruwacon Edms Bpk. |accessdate=24 Mei 2026}}</ref> Van die ander groot maatskappye sluit in die kleinhandelafdelingswinkel Kloppers, gestig in 1967<ref>{{en}} {{cite web |url=https://kloppers.co.za/ |title=expert Kloppers |publisher=Kloppers |accessdate=24 Mei 2026}}</ref> en EconoFoods Edms Bpk. wat in 1996 gestig is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://econofoods.co.za/ |title=Everything nice at wholesale price |publisher=EconoFoods Edms Bpk. |accessdate=24 Mei 2026}}</ref> === Hospitale en klinieke === * Bloemcare Psigiatriese kliniek * Mediclinic Bloemfontein (Privaat) * Nasionaal Distrikshospitaal * Life Pasteur Hospitaal (Privaat) * Life Rosepark Hospitaal (Privaat) * Netcare Pelonomi Streekshospitaal (Semi-privaat) * Netcare Universitas Hospitaal (Semi-privaat) * Vrystaat Psigiatriese Kompleks – Bloemfontein (voorheen Oranje Hospitaal) === Vermaak === * [[Sand du Plessis-teaterkompleks]] == Godsdiens == {{Sien ook|NG gemeente Bloemfontein|Gereformeerde kerk Bloemfontein}} [[Lêer:Gereformeerde kerk Bloemfontein Danita Hohne.JPG|duimnael|Die [[Kerk (gebou)|kerkgebou]] van die [[Gereformeerde kerk Bloemfontein]] wat in 2015 gesloop is]] [[Lêer:NG kerk Bloemfontein-Noord, die Klipkerk, 4 Januarie 2018, Morné van Rooyen.jpg|duimnael|Die kerkgebou van die [[NG gemeente Bloemfontein-Noord]]]] Bloemfontein het 'n groot en uiteenlopende Christelike bevolking. Die stad huisves verskeie kerke en denominasies: * Dit is die setel van die [[Anglikaanse Kerk van Suider-Afrika|Anglikaanse bisdom van die Vrystaat]] * [[Afrikaanse Baptistekerk]] * [[Nederduitse Gereformeerde Kerkfamilie|Nederduitse Gereformeerde Kerk]] * [[Heilige Hart-katedraal, Bloemfontein|Heilige Hart-katedraal]] in Bloemfontein is die setel van die [[Rooms-Katolieke Aartsbisdom van Bloemfontein]] * [[Sewendedagadventisme]], Suider-Afrikaanse hoofkwartier. * Christelike Herlewingskerk.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://crcchurch.com/ |title=Christian Revival Church – Win the lost at any cost! |publisher=Christelike Herlewingskerk |accessdate=24 Mei 2026}}</ref> * ''New Covenant Ministries International'' het 'n kerk gehad met die naam Fountainhead gelei deur Chris Gerber. Dit was 'n Nuwe-Testamentiese Kerk bekend as Fountainhead Church International. Later het hierdie kerk saamgesmelt met ''Doxa Deo Bloemfontein'' wat nou die gekombineerde kerk se naam is. Die stad het ook 'n groot Joodse bevolking wat hulle in die middel-19de eeu begin vestig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.jewishgen.org/safrica/communities/8/index.htm |title=A History of the Jewish Community Archives |publisher=Saul Issroff, Mike Getz, SAfrica SIG and Jewishgen Inc. |author=Dr Saul Issroff |accessdate=24 Mei 2026}}</ref> Bloemfontein beskik oor twee groot [[Begraafplaas|begraafplase]]: * Die Ou Begraafplaas: Die drie begraafplase het meer as 1&nbsp;000 name. Die oudste begraafplaas is in 1871 aangeleë en bloot 'n piepklein omheinde area met 'n publieke begraafplaas naby die middestad. Dit sluit 'n paar grafte in van verskeie Joodse pioniere wat in die stad se vroeë dae aktief betrokke was en wat aan weerskante in die Boereoorlog 1899–1902 geveg het. Elkeen van hierdie pioniersgesinne se sowat dertig grafstene is volledig getranskribeer. * Suidpark: Hierdie begraafplaas is in 1978 ingewy en bevat nou meer as 10&nbsp;000 grafte. Dit is die grootste begraafplaas in die Vrystaat.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.iajgsjewishcemeteryproject.org/south-africa/bloemfontein.html |title=BLOEMFONTEIN – Free State Prov |publisher=Internasionale Joodse Begraafplaasprojek |accessdate=31 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331073508/http://www.iajgsjewishcemeteryproject.org/south-africa/bloemfontein.html |archive-date=31 Maart 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 7 Oktober 2010 is verskeie grafstene op die Joodse begraafplaas in Bloemfontein geskend met [[swastika]]s en [[Antisemitisme|antisemitiese]] graffiti.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://antisemitism.org.il/article/13935/south-africa-%E2%80%93-jewish-cemetery-was-desecrated |title=South Africa – Jewish cemetery was desecrated |publisher=CFCA |date=7 Oktober 2010 |accessdate=6 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406103548/http://antisemitism.org.il/article/13935/south-africa-–-jewish-cemetery-was-desecrated |archive-date=6 April 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 10 April 2012 is Bloemfontein se geskiedkundige Memorium-begraafplaas gevandaliseer, met 35 grafstene wat omgestoot en onwelvoeglike graffiti wat op die mure van die aangrensende Ohel gesmeer is. Die graffiti het beelde van geldsakke en diamante ingesluit, sowel as van 'n kru getekende Magen David, na bewering as deel van 'n antisemitiese daad.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://antisemitism.org.il/article/71463/jewish-cemetery-vandalized |title=Jewish cemetery vandalized |publisher=CFCA |accessdate=6 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406102851/http://antisemitism.org.il/article/71463/jewish-cemetery-vandalized |archive-date=6 April 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daar is ook die ou Phahameng-begraafplaas wat uit die 1960's dateer en tydens die apartheidsera uitdruklik gereserveer was vir Afrikane en 'n [[Heldeakker]] bevat waar vryheidsvegters ter ruste gelê is. Die Heide Heights-begraafplaas in Heidedal was tydens die apartheidsera gereserveer vir bruin mense, maar ná 1994 kon al die bevolkingsgroepe hulle dooies begrawe. Dié begraafplaas is gesluit omdat dit vol was. == Gemeenskapsorganisasies == * Die eerste Tafelronde is in 1927 gestig in [[Norwich]], [[Engeland]]. Die stigter Louis Marchesi was 'n jong lid van die Norwich [[Rotariërs|Rotariërklub]] wat 'n behoefte gevoel het vir 'n klub waar die jong sake-eienaars van die stad gereeld kon bymekaarkom. By hul vergaderings kon hulle idees uitruil, van die ervarings van hul kollegas leer en 'n kollektiewe rol speel in die burgerlike lewe van Norwich. Van 'n baie vroeë stadium af is ooreengekom dat Tafelronde 'n niegodsdienstige en niepolitieke klub sou wees wat tot vandag toe die geval is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.roundtable158.co.za/ |title=Round Table / Tafelronde |publisher=Round Table / Tafelronde 158 Bloemfontein |accessdate=23 Januarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080123182124/http://www.roundtable158.co.za/ |archive-date=23 Januarie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * Kinderwelsyn Bloemfontein & Kinderlyn Vrystaat is 'n niewinsgewende organisasie wat in 1914 gestig is deur 'n groep vrywilligers wat 'n behoefte aan welsynsdienste onder die gemeenskap geïdentifiseer het. In 2024 het Kinderwelsyn Bloemfontein sy 110de verjaarsdag gevier. Oor die afgelope 110 jaar is baie gemeenskapsprogramme suksesvol geïmplementeer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://childlinefs.org.za/about-us/ |title=About us |publisher=Childlinefs |accessdate=24 Mei 2026}}</ref> * Die [[Vrymesselary|Vrymesselaarsentrum]] Bloemfontein is in die 1970's gestig toe al die Vrymesselaarslosies in Bloemfontein hul individuele eiendomme verkoop het. Die sentrum is opgerig om al die Vrymesselaarsaktiwiteite in Bloemfontein en omliggende gebiede te huisves. Al vier die in Suid-Afrika aktiewe afdelings kom by die sentrum bymekaar. Die losies wat die sentrum saam besit is ''Lodge Unie'' (gestig in 1864), ''Rising Star Lodge'' (gestig in 1865), ''Thistle Lodge'' (gestig in 1903), ''Emerald Lodge'' (gestig in 1905), ''Lodge Dagbreek'' (gestig in 1932) en ''Lodge Oranje'' (gestig in 1964). Verskeie sygrade word by die sentrum voorsien, insluitende ''Mark'', ''Ark'', ''Royal Arch'' en ''Rose Croix''. Bloemfontein het 'n ryk Vrymesselaarsgeskiedenis, veral tydens die Anglo-Boereoorlog (1899–1902), en lede soos [[Herbert Kitchener]], [[Rudyard Kipling]] en [[Arthur Conan Doyle]] het losies in Bloemfontein besoek.<ref>{{af}} {{en}} {{cite web |url=http://www.masoniclodges.co.za/index.php |title=Vrymesselaars Bloemfontein Freemasons |publisher=Bloemfontein Masonic Centre |accessdate=13 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113044451/http://www.masoniclodges.co.za/index.php |archive-date=13 November 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Sport == [[Lêer:Toyota Stadium, Bloemfontein.webp|duimnael|Binneaansig van die [[Vrystaatstadion]] in Bloemfontein]] [[Lêer:BMSSK Range 2010.jpg|duimnael|Bloemfontein se metaalsilhoeëtskietbaan, 2010]] Die [[Vrystaatstadion]] en die omliggende sportkompleks is van die vernaamste sportgeriewe in Bloemfontein en die Vrystaat. Dit is reeds tydens geleenthede soos die [[Rugbywêreldbeker 1995]], [[Afrikanasiesbeker 1996]], [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2009]] en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010]] gebruik. Die stad beskik ook oor ander sportplekke, insluitende sportgeriewe van die Universiteit van die Vrystaat, skole en ander sportklubs. Van die ander stadions in Bloemfontein sluit in [[Mangaung-ovaal]], [[Dr. Petrus Molemela-stadion]] en [[Clive Solomons-stadion]]. Bloemfontein was saam met die nabygeleë [[Botshabelo]] die tuiste van [[Bloemfontein Celtic]] wat in die [[Premiersokkerliga]] meegeding het. In 2021 het dié span sy franchise egter verkoop. Bloemfontein se Vrystaatstadion huisves twee [[rugby]]spanne: die [[Cheetahs (Verenigde Rugbykampioenskap)|Cheetahs]] wat van 2017 tot 2020 in die [[Verenigde Rugbykampioenskap]] meegeding het<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.pro14rugby.org/club/toyota-cheetahs/ |title=Toyota Cheetahs |publisher=Guinness PRO14 |date=29 Augustus 2017 |accessdate=12 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190912200606/http://www.pro14rugby.org/club/toyota-cheetahs |archive-date=12 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en die [[Vrystaat Cheetahs]] wat in die plaaslike [[Curriebeker]] speel. Die Vrystaat Cheetahs kon in 2005 die Curriebeker inpalm, nadat hulle die [[Blou Bulle]] geklop het, in 2006 het hulle die eindstryd teen die Blou Bulle getrek en kon die Curriebeker in 2007 behou toe hulle die [[Goue Leeus]] geklop het. Vervolgens was die Vrystaat Cheetahs tot in 2008 die kampioene, wanneer hulle versuim het om die eindstryd vir die eerste keer sedert 2004 te bereik. In 2009 kon die Vrystaat Cheetahs die eindstryd bereik, maar hulle was nie in staat om die Blou Bulle op [[Loftus Versfeld]] te verslaan nie. In 2016 het die Vrystaat Cheetahs die beker ná 'n perfekte seisoen ingepalm en die Blou Bulle tuis in Bloemfontein geklop. Die [[Knights (krieketspan)|Knights-krieketspan]] verteenwoordig die Vrystaat en die [[Noord-Kaap]] op [[Mangaung-ovaal]] wat tot die Vrystaatstadionkompleks behoort. Bloemfontein is 'n gereelde aanbieder van internasionale en plaaslike kriekettoernooie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricket.co.za/team/2895/VKB-Knights/1592/2019-20-4-Day-Domestic-Series/ |title=VKB Knights |publisher=[[Krieket Suid-Afrika]] |accessdate=10 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410232940/https://cricket.co.za/team/2895/VKB-Knights/1592/2019-20-4-Day-Domestic-Series/ |archive-date=10 April 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die [[Krieketwêreldbeker 2003]] is vyf wedstryde op Bloemfontein se Mangaung-ovaal beslis. Die stad het een van die mees aktiewe [[sweefvlug]]gemeenskappe in Suid-Afrika en die wêreld en hulle gebruik die New Tempe-lughawe in die noorde van Bloemfontein. Bloemfontein het 'n veldrenbaan (tempe) wat deur die Bloemfontein-veldrenklub bestuur word en dit het ook 'n knortjorbaan gehad (M&F Raceway) wat vroeg in 2015 gesluit is. Bloemfontein beskik oor 'n omvattende skietsentrum 20&nbsp;km suid van die stad, wat die meeste vorme van skietsport bied, insluitend verskeie kleiteiken-, pistool- en geweerdissiplines. Bloemfontein se skietsportgemeenskap het talle provinsiale en nasionale verteenwoordigers opgelewer. Bloemfontein se metaalsilhoeëtskietbaan is een van die beste metaalsilhoeëtskietbane ter wêreld. Drie internasionale IMSSU-wêreldkampioenskappe is reeds hier aangebied: * 6de IMSSU-wêreldkampioenskappe 2004<ref name="IMSSU – World Championship Results">{{en}} {{cite web |url=http://www.imssu.org/results.aspx |title=IMSSU – World Championship Results |publisher=Internasionale Metaalsilhoeëtskietvereniging |accessdate=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405001437/http://www.imssu.org/results.aspx |archive-date=5 April 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * 7de IMSSU-wêreldkampioenskappe 2006<ref name="IMSSU – World Championship Results" /> * 12de IMSSU-wêreldkampioenskappe 2016<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.imssu.org/ws2016.aspx |title=IMSSU World Championships 2016 |publisher=Internasionale Metaalsilhoeëtskietvereniging |accessdate=5 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405001404/http://www.imssu.org/ws2016.aspx |archive-date=5 April 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Bloemfontein het twee rotsklimklubs met 'n muur en rotsgrot.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.sancf.org/index.php?option=com_content&view=article&id=202:exciting-start-to-bloemfontein-wall&catid=43:fs&Itemid=18 |title=Exciting start to Bloemfontein wall |publisher=Suid-Afrikaanse Nasionale Klimfederasie |accessdate=9 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309103126/http://sancf.org/index.php?catid=43:fs&id=202:exciting-start-to-bloemfontein-wall&itemid=18&option=com_content&view=article |archive-date=9 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Bekende boorlinge == [[Lêer:J. R. R. Tolkien, ca. 1925.jpg|duimnael|upright|J.R.R. Tolkien, ca. 1925]] [[Lêer:Juan Smith.jpg|duimnael|upright|Juan Smith in 2008]] [[Lêer:Allan Donald.jpg|duimnael|upright|Allan Donald in 2013]] Baie bekende mense word met Bloemfontein geassosieer: {{div col|2}} === Rugbyspelers === * [[Jannie de Beer]] * [[Naka Drotské]] * [[Chris Dry]] * [[André Joubert]] * [[Ruben Kruger]] * [[Ox Nché]] * [[Coenie Oosthuizen]] * [[Os du Randt]] * [[Ollie le Roux]] * [[Juan Smith]] * [[François Steyn]] * [[André Venter]] * [[Brendan Venter]] === Krieketspelers === * [[Gerald Coetzee]] * [[Hansie Cronjé]] * [[Allan Donald]] * [[Charles Fichardt]] * [[Kepler Wessels]] * [[Morné van Wyk]] === Sokkerspelers === * [[Willem Jackson]] * [[Thembinkosi Lorch]] * [[Neo Maema]] * [[Vuyo Mere]] * [[Kgotso Moleko]] * [[Thabo Nthethe]] === Musici === * [[Brendan Peyper]], Afrikaanse musikus en liedjieskrywer * [[Leon Schuster]], rolprentvervaardiger, komediant en musikant * [[Coenie de Villiers]], Afrikaanse musikus en * [[Shaun Morgan Welgemoed]] en [[Dale Stewart]], musici en stigtingslede van die groep [[Seether]] === Akteurs/regisseurs === * [[Al Debbo]], akteur, komediant en sanger * [[Tony Kgoroge]], akteur === Ander === * [[Gerrit Badenhorst]], kragopteller en sterkmanmededinger * [[Zola Budd]], internasionale langafstandatleet * [[Frans Claerhout]], kunstenaar * [[Gert Coetzer]], rugbyligaspeler * [[Beric John Croome]], regter * [[Winkie Direko]], eerste swart universiteitskanselier * [[Gert Fouche]], fietsryer * [[Bram Fischer]], burgeregteaktivis * [[John Vernon Harrison]], geologis * [[Temple Hauptfleisch]], skrywer * [[Maretha Maartens]], skrywer * [[Frances Beatrice Marshoff]], politikus * [[Billy Modise]], politikus * [[Linda Mvusi]], argitek en akteur * [[Ryk Neethling]], Olimpiese goue medaljewennerswemmer * [[Carla Oberholzer]], fietsryer * [[Marcos Ondruska]], tennisspeler * [[Karla Pretorius]], [[netbal]]speler * [[Flaxman Qoopane]], skrywer * [[Deneys Reitz]], soldaat, politikus, kabinetsminister en skrywer * [[Wally Rivers]], fietsryer * [[Kate Roberts]], driekampatleet * [[Elzabe Rockman]], politikus * [[M.C.E. van Schoor]], historikus * [[J.R.R. Tolkien]], skrywer * [[Jovan van Vuuren]], verspringer * [[Jack Wells]], gimnas * [[Stuart White]], renjaer * [[Ronel van Wyk]], fietsryer * [[Fritz Wolmarans]], tennisspeler * [[Lizzie van Zyl]], kindergevangene in die Bloemfonteinse konsentrasiekamp tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] {{div col end}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} {{Wikt}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} [http://www.bloemfontein.co.za/ Munisipale webwerf] * {{en}} [http://www.bloempages.com/ Bloemfontein Online Directory] * {{en}} [http://www.sahistory.org.za/article/afrikaans-community-1820-1899 Afrikaans community 1820–1899] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Bloemfontein|title=Bloemfontein|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=24 Mei 2026}} {{Geografiese ligging |Senter = Bloemfontein |Noord = [[Kroonstad]] |Noordwes = [[Bultfontein]] |Noordoos = |Oos = [[Botshabelo]] • [[Maseru]] |Suidoos = [[Dewetsdorp]] |Suid = [[Reddersburg]] • [[Trompsburg]] |Suidwes = |Wes = [[Kimberley]] }} {{SA grootste stede}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|MAN}} {{Provinsiale hoofstede van Suid-Afrika}} {{Hoofstede in Afrika}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Bloemfontein| ]] [[Kategorie:Provinsiehoofstede van Suid-Afrika]] ixqglfwq99nyadpdsbql2qc3b1kn6ql Suid-Afrika 0 287 2963691 2912714 2026-08-30T02:26:03Z CommonsDelinker 1161 Administrateur [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vervang "High_Court,_Bloemfontein,_South_Africa.JPG" met "Supreme_Court_of_Appeal,_Bloemfontein,_South_Africa.jpg" omrede: [[:c:COM:FR|File renamed]]: Renaming criterion 3: misidentified object 2963691 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Suid-Afrika |volle_naam = <small>Republiek van Suid-Afrika ([[Afrikaans]])<br /> Republic of South Africa ([[Engels]])<br /> Rephaboliki ya Afrika-Borwa ([[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]])<br /> IRiphabliki yeSewula Afrika ([[Suid-Ndebele]])<br /> Rephaboliki ya Afrika Borwa ([[Suid-Sotho]])<br /> IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ([[Swazi]])<br /> Riphabliki ra Afrika Dzonga ([[Tsonga]])<br /> Rephaboliki ya Aforika Borwa ([[Tswana]])<br /> Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe ([[Venda (taal)|Venda]])<br /> IRiphabliki yaseMzantsi Afrika ([[Xhosa]])<br /> IRiphabliki yaseNingizimu Afrika ([[Zoeloe]])<br /> ''(al elf name is amptelik)''</small><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/thetext.htm |title=The Constitution |publisher=[[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika]] |accessdate=31 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731185940/http://www.constitutionalcourt.org.za/site/theconstitution/thetext.htm |archive-date=31 Julie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |algemene_naam = Suid-Afrika |beeld_vlag = Flag of South Africa.svg |beeld_wapen = Wapen van Suid-Afrika.png |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Location South Africa AU Africa.svg |leuse = ''!ke e: ǀxarra ǁke''<br /><small>''([[ǀXam]] vir: "Verskillende mense verenig")''</small> |volkslied = ''[[Nasionale lied van Suid-Afrika]]''<br /><center>[[Lêer:South African national anthem.oga]]</center> |amptelike_tale = [[Afrikaans]], [[Engels]], [[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]], [[Suid-Ndebele]], [[Suid-Sotho]], [[Swazi]], [[Tsonga]], [[Tswana]], [[Venda (taal)|Venda]], [[Xhosa]], [[Zoeloe]] en [[Gebaretaal]]<ref name="news24">{{en}} {{cite web |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/sign-language-officially-becomes-sas-12th-official-language-20230719 |title=Sign language officially becomes SA's 12th official language |publisher=[[Nuus24]] |author=Alex Patrick, Cebelihle Bhengu |date=19 Julie 2023 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |hoofstad = [[Kaapstad]] (wetgewend)<ref name="South Africa at a glance">{{en}} {{cite web |url=https://www.gov.za/about-sa/south-africa-glance |title=South Africa at a glance |publisher=[[Regering van Suid-Afrika]] |accessdate=26 Mei 2020}}</ref><br />[[Pretoria]] (administratief)<ref name="South Africa at a glance" /><br />[[Bloemfontein]] (geregtelik)<ref name="South Africa at a glance" /> |latd = 33 |latm = 55 |latNS = S |longd = 18 |longm = 25 |longEW = O |grootste_stad = [[Johannesburg]] <small>(2006)</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |title=Principal Agglomerations of the World |publisher=Citypopulation.de |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> {{Koördinate|26|12|S|28|2|O}} |regeringsvorm = Unitêre grondwetlike<br />parlementêre [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President van Suid-Afrika|President]]<br />• [[Adjunkpresident van Suid-Afrika|Adjunkpresident]]<br />• [[Nasionale Raad van Provinsies|Voorsitter van die NRP]]<br />• [[Speaker van die Nasionale Vergadering|Speaker van die NV]]<br />• [[Hoofregter van Suid-Afrika|Hoofregter]] |leiername = [[Cyril Ramaphosa]]<br />[[Paul Mashatile]]<br />[[Refilwe Mtsweni-Tsipane]]<br />[[Thoko Didiza]]<br />[[Mandisa Maya]] |oppervlak_rang = 24<sup>ste</sup> |oppervlak_grootte = |oppervlak = 1&nbsp;220&nbsp;813<ref name="South Africa at a glance" /> |oppervlakmi² = 471&nbsp;359 |persent_water = 0,380 |bevolking_skatting = 59&nbsp;620&nbsp;000<ref name="South Africa at a glance" /> |bevolking_skatting_jaar = 2023 |bevolking_rang = 25<sup>ste</sup> |bevolking_sensus = 62&nbsp;027&nbsp;503<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.gov.za/sites/default/files/P03014_Census_2022_Statistical_Release.pdf |title=Census 2022 |publisher=[[Regering van Suid-Afrika]] |date=10 Oktober 2023 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2022 |bevolkingsdigtheid = 48,8 |bevolkingsdigtheidmi² = 126,5 |bevolkingsdigtheidrang = 169<sup>ste</sup> |BBP_PPP = $1&nbsp;026&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=199,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=South Africa |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2024 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |BBP_PPP_rang = 32<sup>ste</sup> |BBP_PPP_jaar = 2024 |BBP_PPP_per_kapita = $16&nbsp;424<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 95<sup>ste</sup> |BBP = $373,233&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 38<sup>ste</sup> |BBP_jaar = 2024 |BBP_per_kapita = $5&nbsp;975<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 98<sup>ste</sup> |onafhanklikheidstipe = • [[Unie van Suid-Afrika]]<br />• [[Statuut van Westminster 1931|Statuut van Westminster]]<br />• Republiek<br />• [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|Demokratisering]]<br />• [[Grondwet van Suid-Afrika|Huidige grondwet]] |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = van die [[Verenigde Koninkryk]]<br />[[31 Mei]] [[1910]]<br />[[11 Desember]] [[1931]]<br />[[31 Mei]] [[1961]]<br />[[27 April]] [[1994]]<br />[[4 Februarie]] [[1997]] |MOI = {{wins}} 0,717<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |MOI_rang = 110<sup>de</sup> |MOI_jaar = 2022 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}} |Gini = 63<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ZA |title=Gini Index – South Africa |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> |Gini_rang = 2<sup>de</sup> |Gini_jaar = 2014 |Gini_kategorie = {{kleur|#990000|baie hoog}} |geldeenheid = [[Suid-Afrikaanse rand|Rand]] |geldeenheid_kode = ZAR |land_kode = ZA |tydsone = [[Suid-Afrikaanse Standaardtyd|SAST]] |utc_afwyking = [[UTC+02:00|+2]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]] |internet_domein = [[.za]] |skakelkode = 27 |voetskrif = '''&sup1;''''n klein aantal Suid-Afrikaners gebruik die naam '''[[Azanië]]''' eerder as 'Suid-Afrika', wat hulle verwerp weens die koloniale oorsprong daarvan. Hulle is meestal lede van partye wat vanuit 'n [[Afrosentrisme|Afrosentriese]] tradisie kom, soos die ''[[Pan Africanist Congress]] of Azania'', en groepe wat uit skeurings daarvan ontstaan het, soos die ''[[Pan Africanist Congress of Azania]] (AZAPO)''. }} '''Suid-Afrika''', amptelik die '''Republiek van Suid-Afrika''', is 'n [[republiek]] aan die suidpunt van [[Afrika]]. Dit grens in die noorde aan [[Namibië]] (1&nbsp;005&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Namibië|grens]]), [[Botswana]] (1&nbsp;969&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Botswana|grens]]) en [[Zimbabwe]] (230&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Zimbabwe|grens]]), en in die noordooste aan [[Mosambiek]] (496&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Mosambiek|grens]]) en [[Eswatini]] (438&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Eswatini|grens]]). [[Lesotho]] (1&nbsp;106&nbsp;km [[Grens tussen Suid-Afrika en Lesotho|grens]]) vorm 'n [[enklawe]] binne die grense van Suid-Afrika.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa/ |title=South Africa |publisher=The World Factbook |author=[[Central Intelligence Agency]] |date=2 Maart 2023 |accessdate=29 Januarie 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110042951/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa |url-status=dead |df=dmy-all |archive-date=10 Januarie 2021 }}</ref> [[Lêer:Composite satellite image of South Africa in November 2002.jpg|duimnael|links|Saamgestelde [[Nasa]]-satellietbeeld van Suid-Afrika, geneem in November 2002]] Suid-Afrika is een van die mees etnies diverse lande in Afrika. Die land het meer [[Europa|Europese]] immigrante ontvang as enige ander land in Afrika en het die hoogste bevolking van Europese, Indiese en gemengde afkoms. Rasse- en etniese stryd was nog altyd 'n groot deel van die geskiedenis en politiek van die land. 'n Ander belangrike faktor in die ontwikkeling van die land is die ryk mineraalbronne waaroor die land beskik. [[Ekonomie van Suid-Afrika|Die land se ekonomie]] is die grootste en mees ontwikkelde op die kontinent met moderne [[infrastruktuur]] oor die hele land. Suid-Afrika is 'n lidland van die [[Afrika-unie]], [[Gemeenskaplike Monetêre Gebied]], [[Suider-Afrikaanse Doeane-unie]], [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]], [[Britse Statebond]] en die [[Verenigde Nasies]]. Daarbenewens is Suid-Afrika die enigste Afrikaland van die [[Groep van 20]] en het in 2010 by BRIC aangesluit, wat vervolgens [[BRICS]] geword het. Rassekonflik tussen die wit minderheid en die swart meerderheid het die Suid-Afrikaanse geskiedenis en politiek lank oorheers. Die tema het 'n hoogtepunt bereik met die [[apartheid]]sbewind tussen 1948 en die negentien-negentigs. Nadat die [[Nasionale Party]] na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1948|verkiesing van 1948]] aan bewind gekom het, is verskeie stelsels ingestel gegrond op eie rasse-ontwikkeling. Wette wat suiwer op eie rasse-ontwikkeling gegrond is, is vanaf 1990 afgeskaf na 'n lang en soms gewelddadige stryd teen apartheid waarin [[swart mense]] die leiding geneem het. [[Blanke Suid-Afrikaners|Wit]], [[Bruin mense|Bruin]] en [[Asiatiese Suid-Afrikaners|Indiër-Suid-Afrikaners]] het egter ook deelgeneem en buitelandse druk was 'n belangrike faktor in die uiteindelike aftakeling van apartheid. Die dramatiese verandering in die politieke stelsel is egter op die ou einde op wonderbaarlike wyse relatief vreedsaam bewerkstellig. Suid-Afrika is een van die min lande in Afrika (en die res van die ontwikkelende lande) wat nie 'n staatsgreep ondergaan het nie. Die [[Onderhandelinge om apartheid te beëindig|veelpartysamesprekings]], waarvolgens die ''nuwe Suid-Afrika'' in plek gestel is, het gelei tot die ontwikkeling van die [[Grondwet van Suid-Afrika]] met stewige beskerming van [[menseregte]]. Vandag word daar gereeld na Suid-Afrika as die ''Reënboognasie'' verwys – 'n term wat aanvanklik deur Aartsbiskop [[Desmond Tutu]] bedink is en later op uitgebrei is deur die toenmalige president [[Nelson Mandela]] – as 'n metafoor vir die land se nuutgevonde multikulturele diversiteit na die beëindiging van die skeiding wat deur die apartheidsideologie meegebring is. Suid-Afrika is die eerste, en sover enigste, land wat [[kernwapen]]s ontwikkel het en daarna vrywillig sy hele kernwapenprogram ontbind het. == Naam == Suid-Afrika het [[Tale in Suid-Afrika|twaalf amptelike tale]], met slegs [[Zimbabwe]], [[Bolivië]] en [[Meksiko]] wat meer het. As gevolg hiervan is daar elf amptelike name vir dié land. Sewe nieamptelike tale word ook erken: [[Fanagalo]], Lobedu, [[Noord-Ndebele]], Phuthi, Khoe, [[Nama]] en San. Die naam "Suid-Afrika" is afgelei van dié land se geografiese ligging aan die suidelike punt van Afrika. By sy vorming is dié land in [[Engels]] ''[[Unie van Suid-Afrika|Union of South Africa]]'' genoem, wat sy oorsprong uit die eenwording van vier voorheen afsonderlike [[Britse Ryk|Britse kolonies]] weerspieël. Sedert die Republiekwording in 1961 is die respektiewelik die Afrikaanse en Engelse langname ''Republiek van Suid-Afrika'' en ''Republic of South Africa'' gebruik, met RSA as amptelike afkorting. Sedert 1994 het die RSA in elkeen van sy elf amptelike tale 'n amptelike naam. ''Mzansi'', afgelei van die [[Xhosa]]-naamwoord ''umzantsi'', letterlik "suide", is 'n algemene naam vir Suid-Afrika,<ref>{{en}} {{cite book|editor-first1=Sarah|editor-first2=Achille|last=Livermon|first=Xavier|title=Johannesburg: The Elusive Metropolis|chapter=Sounds in the City|year=2008|publisher=Duke University Press|location=Durham|isbn=978-0-8223-8121-1|page=283|url=https://books.google.de/books?id=hNONyzwm420C&redir_esc=y|quote=''Mzansi'' is another black urban vernacular term popular with the youth and standing for South Africa.|editor-last=Nuttall|editor2-last=Mbembé}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |title=Mzansi DiToloki |url=http://www.deafsa.co.za/mzansi_ditoloki/ |publisher=Deaf Federation of South Africa |accessdate=15 Januarie 2014 |quote=uMzantsi in Xhosa means 'south', Mzansi means this country, South Africa |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009113606/http://www.deafsa.co.za/mzansi_ditoloki/ |archive-date=9 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> terwyl sommige Pan-Afrikanistiese politieke partye die naam "[[Azanië]]" gebruik.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.voanews.com/a/south-african-party-says-call-it-azania/1855679.html |title=South African Party Says Call Their Country ‘Azania’ |last=Taylor |first=Darren |newspaper=VOA |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321203007/https://www.voanews.com/a/south-african-party-says-call-it-azania/1855679.html |archive-date=21 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Geskiedenis == {{Hoofartikel|Geskiedenis van Suid-Afrika}} === Prehistoriese geskiedenis === [[Lêer:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|duimnael|links|Rotstekeninge van die San in die [[Drakensberge]]]] [[Lêer:Maropeng visitor centre, Cradle of Humankind, South Africa.jpg|duimnael|Vooraansig van die Maropeng-sentrum by die [[Wieg van die Mensdom]]]] [[Lêer:MapungubweHill.jpg|duimnael|Die Mapungubweberg, waar die hoofstad van die voormalige Koninkryk van Mapungubwe geleë was]] Suid-Afrika het een van die oudste [[argeologie]]se terreine in Afrika. Uitgebreide [[fossiel]]oorblyfsels by die [[Sterkfontein]]-, [[Kromdraai-fossielterrein|Kromdraai]]- en Makapansgatgrotte dui aan dat verskeie lede van ''[[Australopithecus]]'' in Suid-Afrika gewoon het vanaf ongeveer drie miljoen jaar gelede. Hulle is gevolg deur verskeie ''[[Homo]]''-spesies insluitend ''[[Homo habilis]]'', ''[[Homo erectus]]'' en die moderne mens, ''[[Homo sapiens]]''. Bantoe ystergebruikende landbouers en veewagters het teen die 4de- of 5de eeu suid oor die [[Limpopo (rivier)|Limpoporivier]] in hedendaagse Suid-Afrika in beweeg (die Bantoe-uitbreiding). Hulle het stadig verder suid getrek, waar die vroegste ystergieterye in die hedendaagse [[KwaZulu-Natal]]provinsie uit ongeveer 1050 gedateer word. Die mees suidelike groep was die [[Xhosas]] wat tot by die [[Groot-Visrivier]] getrek het, wat vandag in die [[Oos-Kaap]]provinsie lê. Die [[ystertydperk]]groepe het vroeëre jagter-versamelaargroepe verplaas soos hulle suid getrek het. === Vroeë Europese kontak === {{Hoofartikel|Europese verkenning van Suid-Afrika}} [[Lêer:ZA-WC-mosselbay-diazm-2.jpg|duimnael|Replika van Dias se karveel in Mosselbaai]] [[Bartholomeus Dias|Dias]] het op 12 Maart 1488 'n 2 meter hoë [[padrão]] naby die monding van die [[Boesmansrivier (Oos-Kaap)|Rio do Infante]] te [[Kwaaihoek]] op die kruin van strandduin geplant. Dit was die verste punt van hierdie Portugese ontdekkingsreis wat namens die [[Johan II van Portugal|Portugese hof]] onderneem is. Met die terugtog is 'n tweede klipkruis op 6 Junie by [[Kaap die Goeie Hoop|Cabo de Boa Esperanza]]<!--nie reeds Cabo Tormentoso nie--> geplant. Met sy reis vanaf 1497 het [[Vasco da Gama|da Gama]] op 7 November by [[St. Helenabaai]] en op 25 November by São Brás (d.i. [[Mosselbaai]]) aangedoen. Op 25 Desember vaar hy langs die [[Pondoland]]se of [[KwaZulu-Natal|Natalse]] kus en noem dit Terra do Natal. Op 24 Mei 1500 het Dias se skip vergaan voor hy weer om die Kaap kon vaar. Met Pedro de Ataíde (in [[Pedro Álvares Cabral|Cabral]] se vloot) se terugkeer het hy Dias se dood bekend gemaak deur 'n brief by die [[Mosselbaai|Poskantoorboom]] agter te laat, waar dit meer as 'n jaar later deur João da Nova gevind is. In 1503 het [[Antonio de Saldanha|Saldanha]] in [[Tafelbaai]] geland en selfs [[Tafelberg]] uitgeklim. Op 28 Februarie 1510 het [[Francisco de Almeida|Almeida]] en 65 van sy manskappe egter in Tafelbaai voor die aanslag van 'n [[Khoikhoi]]stam gesneuwel, en in 1525 word [[Robbeneiland]] as Portugese gevangenis gebruik. In 1552 het Portugese skeepsmanne aan die ooskus (huidige KwaZulu-Natal) gestrand, en hul dagboeke getuig van 'n groot Bantoesprekende bevolking. Op 25 Maart 1593 het die Santo Alberto op die [[Wildekus]] gestrand en 125 Portugese en 160 slawe het 'n oorlewingstog aangepak. Op hul binnelandse roete het hulle einde-April die sneeubedekte [[Drakensberge]] opgemerk, en in Julie 1595 het die oorlewendes Delagoabaai bereik. In 1594 het die Nederlander [[Cornelius Houtman|Houtman]] na die Ooste vertrek, nadat die seeroete aan hom bekend geword het. Ook die Britte was gou op die toneel, en in 1615 reeds word hulle gevangenes op Robbeneiland aangehou. In 1616 het [[Dirk Hartog|Hartog]] by die Kaap aangedoen net voor sy ontdekking van Australië en [[Adam Willaerts|Willaerts]] se skildery van 1636 toon die oorlogskip Amsterdam en ander Nederlandse skepe in Tafelbaai geanker. Op 22 Maart 1647 het die Haarlem in Tafelbaai gestrand, en etlike Nederlandse matrose moes in tente binne 'n fort op 'n strandduin agterbly. Die fort het hulle Sandenburgh genoem, en 'n positiewe verslag is oor hul verblyf en hulle suksesvolle aanplantings gelewer. Die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie|VOC]] is hierin aangemoedig om die Kaap as halfweghawe te oorweeg, en [[Jan van Riebeeck]], wat die Kaap reeds in die Haerlem besoek het, sou ook hierdie verslag onder oë kry en repliek daarop lewer. In 1648 het van Riebeeck weereens in Tafelbaai aan land gegaan toe hy aan boord van 'n Nederlandse vloot uit [[Batavië]] arriveer. Hy het die skiereiland tot in [[Houtbaai]] verken, en twee jaar later het die VOC amptelik besluit om 'n halfwegstasie aan die Kaap de Goede Hoop te vestig. === Nederlanders en Xhosas in die Kaap === {{Hoofartikel|Nederlandse Kaapkolonie|Kaapse grensoorloë}} [[Lêer:Charles Bell - Jan van Riebeeck se aankoms aan die Kaap.jpg|duimnael|Skildery wat Jan van Riebeeck se aankoms in die Kaap uitbeeld]] Die geskrewe geskiedenis van Suid-Afrika begin op 6 April 1652 toe 'n verversingstasie by die [[Kaap die Goeie Hoop]] deur [[Jan van Riebeeck]] namens die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] gevestig is. Wat hulle hier gevind het was geen universiteite, geen biblioteke, geen tegnologie en geen kultuur. Hulle het 'n mensdom hier ontmoet genaamd die Koi San, wat op die brink van die oermens gevestig was. Dié antieke mensdom het op daardie stadium nog nie eers die wiel ontdek nie. In die Kaap was geen sien van enige ander beskawings behalwe die Koi San. Vir die grootste deel van die 17de en 18de eeue was die vestiging, wat stadig aan die uitbrei was, 'n [[Nederland]]se besitting. Die [[Pioniers (1652–1820)|Nederlandse setlaars]] het uiteindelik naby die Visrivier met die [[Xhosas]], wat besig was om in 'n suidwestelike rigting uit te brei, in aanraking gekom. Ook hulle was 'n baie primitiewe en selde beskaafde nomadiese trekvolk wat in hulle beslag geen form van ontwikkeling of tegnologie gehad het, behalwe die vorm van ystertydperk tipe assegaaie nie. Ook hulle het nog nie die wiel uitgevind nie en was afhanklik van die spies en die assegaai op oorlewing. 'n Reeks oorloë, wat as die [[Kaapse grensoorloë]] bekend staan, het hierop gevolg. Die oorloë is meestal deur botsende belange veroorsaak en veediefstal. Om arbeidstekorte in die Kaap te verlig, is [[slawerny|slawe]] uit [[Indonesië]], [[Madagaskar]], en Indië deur die Nederlandse owerheid ingevoer. Die meeste afstammelinge van dié slawe, wat gereeld met Nederlandse setlaars getrou het, is later saam met die oorblyfsels van die oorspronklike [[Khoikhoi]] as "Kaapse Kleurlinge" en "[[Kaapse Maleiers]]" geklassifiseer. Hierdie twee groepe verteenwoordig sowat vyftig persent van die bevolking van die provinsie [[Wes-Kaap]]. Die Europese immigrante uit Nederland is onder meer aangevul deur [[Duitsers]] en [[Franse]] [[Hugenoot|Hugenote]]. === Britse kolonie === {{Hoofartikel|Kaapkolonie}} [[Lêer:Cape Colony00.jpg|duimnael|links|Kaart van die Kaapkolonie in 1809]] [[Lêer:Storming the Cape 1806.jpg|duimnael|Die [[Slag van Blaauwberg]] op 8 Januarie 1806]] [[Lêer:Langlaagte.jpg|duimnael|Die eerste [[goud]]myne in Johannesburg]] [[Verenigde Koninkryk|Groot-Brittanje]] neem die Kaap die Goeie Hoop in 1797 vir die eerste keer tydens die Vierde Engelse-Nederlandse oorlog in besit. Nederland is in 1795 deur die Franse weermag onder die leierskap van [[Napoleon Bonaparte]] oorwin. Brittanje wou verhoed dat die Kaap in Franse hande val en die Britse weermag, onder Generaal Sir [[James Henry Craig]] vaar na Kaapstad om die kolonie te beskerm namens die Stadhouer [[Prins Willem V van Oranje]]. Die goewerneur van Kaapstad weier aanvanklik om enige instruksies van die prins te gehoorsaam, maar na die Britte gedreig het om kragdadig op te tree, stem hy in. In Februarie 1803 lei die [[Vrede van Amiens]] daartoe dat die kolonie weer onder Nederlandse beheer kom in die vorm van die [[Bataafse Republiek]]. Ná oorlog weer uitbreek, word 'n Britse mag weereens na die Kaap gestuur en na 'n slag in Januarie 1806 op die strande van Tafelbaai gee die Nederlandse vesting van die Kasteel oor aan die Britte onder Sir [[David Baird]], en die Britte annekseer die [[Kaapkolonie]] in 1806. Die Britte sit die oorlog teen die Xhosas voort en stoot die oostelike grens ooswaarts tot by 'n lyn van [[fort]]e, wat langs die Visrivier opgerig is, en konsolideer die gebied deur [[1820-Setlaars|Britse Setlaars]] aan te moedig om hulle in dié gebied te vestig. As gevolg van druk deur afskaffingsverenigings in Brittanje, beëindig die Britse parlement sy wêreldwye slawehandel in 1806 en skaf slawerny in al sy kolonies af in 1833. Die voortslepende grensoorloë, ongelukkigheid met die wyse waarop slawerny afgeskaf is en ander verskille met die Britse owerheid lei daartoe dat 'n gedeelte van die Nederlandssprekende bevolking as deel van die [[Groot Trek]] verder in die binneland in trek buite Britse beheer. Die groep, wat eers as [[Voortrekkers]] en later as [[Boere]] bekend sou staan, kom in teenstand met swart stamme soos die [[Zoeloes]]. Hulle vestig 'n reeks [[Boererepubliek]]e, waarvan die [[Transvaal|Zuid-Afrikaansche Republiek]] en [[Oranje-Vrystaat]] die belangrikste is. === Eerste en Tweede Vryheidsoorloë === {{Hoofartikel|Eerste Vryheidsoorlog|Tweede Vryheidsoorlog}} [[Lêer:Boers at Spion Kop, 1900 - Project Gutenberg eText 16462.jpg|duimnael|Boere by Spioenkop in 1900]] Die ontdekking van [[diamant]]e in 1867 en [[goud]] in 1886 het ekonomiese groei en immigrasie aangemoedig wat tot verdere onderdrukking van die plaaslike bevolking gelei het. Die Boere weer Britse indringing in die [[Eerste Vryheidsoorlog]] (1880–1881) suksesvol af deur taktiek wat baie meer gepas tot plaaslike toestande is, te gebruik. Die Boere het byvoorbeeld kakiekleure gedra wat dieselfde kleur as die veld was terwyl die Britte helderrooi baadjies gedra het wat hulle maklike teikens vir die Boereskerpskutters gemaak het. Die Britte keer ondanks teenstand deur die Liberale Party in die Britse Parlement in die [[Tweede Vryheidsoorlog]] (1899–1902) in groter getalle terug. Ondanks aanvanklike suksesse en verbete weerstand deur die Boere, oorweldig die Britse magte die Boere as gevolg van hulle getalleoorwig en beter toevoerlyne. Nadat die Boere tot [[guerilla-oorlogvoering]] oorgaan, slaag die Britte eers daarin om die Boere tot oorgawe te dwing toe hulle die [[geskroeide aarde beleid]] en gepaardgaande [[konsentrasiekamp]]e gebruik om dit vir die Boere onmoontlik te maak om verder te veg. Met die [[Verdrag van Vereeniging]] word volle heerskappy oor die Suid-Afrikaanse republieke aan Brittanje gegee. Die Britse regering kom ooreen om die £3&nbsp;000&nbsp;000 oorlogskuld van die Boereregerings oor te neem. === Unie van Suid-Afrika === {{Hoofartikel|Unie van Suid-Afrika}} [[Lêer:Kaart van die provinsies van Suid-Afrika 1910-1976 met Afrikaanse byskrifte.svg|duimnael|Die vier provinsies van die destydse Unie van Suid-Afrika]] Na vier jaar van onderhandelinge is die Unie van Suid-Afrika geskep uit die [[Kaapkolonie|Kaap]]- en [[Natalkolonie]]s en die [[Oranje-Vrystaat]] en [[Zuid-Afrikaansche Republiek|Transvaalse Republieke]] op 31 Mei 1910, presies agt jaar na die einde van die Tweede Vryheidsoorlog. Die nuut geskepte Unie van Suid-Afrika was 'n Britse dominium. In 1934 smelt die [[Suid-Afrikaanse Party]] en die Nasionale Party saam om die [[Verenigde Party]] te vorm, wat versoening tussen Afrikaners en Engelssprekende blankes nagestreef het. Dit skeur egter in 1939 oor die Unie se deelname aan die [[Tweede Wêreldoorlog]] as 'n bondgenoot van die [[Verenigde Koninkryk]]. Die Nasionale Party het met [[Nazi-Duitsland]] gesimpatiseer omdat baie [[Boere]] dit nie goed gedink het om die Kakies te ondersteun na wat hulle als aan die Boere volk gedoen het nie. === Bosoorlog 1966–1989 === {{Hoofartikel|Suid-Afrikaanse Grensoorlog}} Geskiedenis omtrent hierdie oorlog is 'n baie omstrede onderwerp in Suid-Afrika en word inligting oor veldslae, oorwinnings, helde en nederlae tot nog toe nie aan die wye publiek bekend gemaak nie. === Apartheid en die Nuwe Suid-Afrika === {{Hoofartikel|Apartheid}} [[Lêer:Bantustans in South Africa.svg|duimnael|links|Kaart van voormalige [[Bantoestan]]s in Suid-Afrika]] [[Lêer:Apartheid.jpg|duimnael|'n Kennisgewing in die [[apartheid]]sera]] [[Lêer:SafrikaIMG 8414.JPG|duimnael|links|Gevangenisgeboue op [[Robbeneiland]], met die [[Tafelberg]] in die agtergrond]] In 1948 verslaan die Nasionale Party die Verenigde Party van genl. [[Jan Christian Smuts]] in die algemene verkiesing en mettertyd word 'n reeks strawwe afsonderingswette ingestel om die apartheidsbeleid te implementeer. Onder apartheid, is mense van verskillende rasse geskei en is swart mense stemreg binne die "wit Suid-Afrika" ontsê. Implementering van die beleid veroorsaak oneindige leed aan miljoene Suid-Afrikaners deur gedwonge verskuiwings, beperkings op beweging, indiensneming en gewelddadige onderdrukking van die stryd teen apartheid. Apartheid knou ook die ekonomiese vooruitgang van veral swart Suid-Afrikaners. Terwyl die wit minderheid van die hoogste lewenstandaarde in Afrika geniet het, in baie opsigte soortgelyk aan die in die "eerste wêreld" se westerse lande, is die swart meerderheid agtergelaat in terme van byna elke moontlike meetbare standaard, insluitend inkomste, opvoeding, behuising, en lewensverwagting. Apartheid het al hoe meer omstrede geword in die internasionale arena wat tot sanksies en onttrekking van beleggings gelei het, wat gepaard gegaan het met al hoe erger onluste. Die spanning het 'n hoogtepunt bereik in 1984–85 toe die regering met al hoe strawwer teenmaatreëls reageer. Dit het weer gelei tot feller weerstand van [[anti-apartheidbeweging]]s (veral die [[African National Congress]]). Weerstandsbewegings soos MK onder leiding van Nelson Mandela self het talle mense vermoor. Die land is geruk deur die kombinasie van internasionale boikotte en ekonomiese sanksies, stakings, optogte, betogings, en sabotasie. In 1990 doen die Nasionale Partyregering die eerste stappe tot 'n onderhandelde skikking toe dit die ANC en ander politieke organisasies ontban en ANC-leier Nelson Mandela na 27 jaar in die tronk vrylaat. Die tronk waaruit hy vrygelaat is, was nie die sel op Robbeneiland nie, maar die [[Victor Verster-gevangenis]] buite [[Paarl]]. Apartheidwetgewing is geleidelik geskrap en die eerste veelrassige verkiesing is in 1994 gehou. Die ANC het met 'n oorweldigende meerderheid gewen en is steeds aan bewind. Korrupsie en wanbesteding van staatsfondse en belastingbetalers se geld was nog nooit in die geskiedenis van Suid-Afrika so erg nie. Ten spyte van die beëindiging van Apartheid leef miljoene swart Suid-Afrikaners, maar ook honderdduisende blankes steeds in armoede. Terwyl swart armoede gereeld toegeskryf word aan die nalatingskap van apartheid, skenk min waarnemers aandag aan die feit dat Suid-Afrika se ekonomiese en politieke raamwerk nooit dié van 'n moderne welvaartstaat gevolg het nie, maar dat dit eerder op 'n neoliberale vryemarkekonomie berus wat aan markkragte en globalisering blootgestel is. Al is daar ook druk op die huidige regering om dienslewering op te knap en sosiale vraagstukke aan te spreek en is baie vordering gemaak wat betref behuising, elektrisiteitsvoorsiening en toegang tot water, sal miljoene armes, wat nie by die vereistes van 'n geglobaliseerde ekonomie kan aanpas nie, die verloorders wees. So word na raming reeds 400&nbsp;000 blanke Suid-Afrikaners in krotbuurte en plakkerskampe gehuisves.<ref>{{en}} [http://www.bbc.co.uk/news/magazine-22554709 ''BBC News Magazine, 19 Mei 2013: Do white people have a future in South Africa?'']</ref> Terwyl die ANC-regering hom tot die bou van 'n nierassige samelewing verbind het, word sy strategie in hierdie verband – die beleid van swart ekonomiese bemagtiging – dikwels bevraagteken. Terwyl hierdie beleid die vorming van 'n groeiende swart bourgeoisie en middelklas bevorder en versnel het, lewer ander sosiale groepe kritiek op die newe-effekte van dié beleid – [[nepotisme]], die akkumulasie van kapitaal in min swart hande, groeiende ongelykheid en inkomstegaping binne die swart gemeenskappe, en voortgesette diskriminasie teen blanke werknemers waardeur die ekonomie en die hele samelewing ook dekades ná die einde van apartheid volgens rasselyne georganiseer word.<ref>{{en}} Okechukwu C. Iheduru: ''Black economic power and nation-building in post-apartheid South Africa''. In: ''The Journal of Modern African Studies'', jaargang 42, nommer 1, Maart 2004, bl. 1–30</ref> Tydens die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024-verkiesing]] het die ANC vir die eerste keer sedert 1994 nie meer 'n volstrekte meerderheid behaal nie en was vervolgens op koalisievennote aangewese. Voor die verkiesing het Ramaphosa se voorganger Zuma by die nuwe [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|uMkhonto we Sizwe]] aangesluit, wat tydens die verkiesing die derde meeste stemme op hom verenig het. Ramaphosa het ná die verkiesing 'n [[nasionale eenheidsregering]] gevorm met die [[Demokratiese Alliansie]], die [[Inkatha-Vryheidsparty]] en ander kleiner partye.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.africanews.com/2024/07/01/south-africas-president-ramaphosa-unveils-new-cabinet/ |title=South Africa's President Ramaphosa unveils new cabinet |publisher=Africanews |date=1 Julie 2024 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> == Politiek == [[Lêer:Pretoria CBD1.jpg|duimnael|links|Die stadskern van Pretoria, die administratiewe hoofstad van Suid-Afrika, soos vanaf [[Lukasrand]] gesien, 2006]] [[Lêer:Houses of Parliament (Cape Town).jpg|duimnael|Gebou van die [[Parlement van Suid-Afrika|Parlement]] in Kaapstad, setel van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] en die [[Nasionale Raad van Provinsies]]]] [[Lêer:Supreme Court of Appeal, Bloemfontein, South Africa.jpg|duimnael|Die [[Appèlhof van Suid-Afrika]] in Bloemfontein]] Suid-Afrika het 'n [[Parlement van Suid-Afrika|tweekamerparlement]] wat bestaan uit 'n [[Nasionale Raad van Provinsies]] (of hoërhuis) met 90 lede en 'n [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] (of laerhuis) met 400 lede. Lede van die laerhuis word volgens proporsionele verteenwoordiging verkies: helfte van die lede word direk verkies op grond van nasionale lyste en die ander helfte word verkies uit provinsiale lyste. Tien lede word verkies om elke provinsie in die Nasionale Raad van Provinsies te verteenwoordig, ongeag die bevolkingsgrootte van die provinsie. Verkiesings vir beide kamers word elke vyf jaar gehou. Die regering word in die laerhuis gevorm en die leier van die meerderheidsparty in die Nasionale Vergadering is die President. Tans word Suid-Afrikaanse politiek oorheers deur die [[African National Congress]] (ANC) wat 40,18% van die stemme in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|algemene verkiesing van 2024]] ontvang het, gevolg deur die [[Demokratiese Alliansie]] (DA) wat 21,81% van die stemme ontvang het. Die derde party is die nuutgestigte [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|uMkhonto we Sizwe]] (MK) wat 14,58% van die stemme ontvang het, gevolg deur die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF) met 9,52%. Die voorheen dominante [[Nuwe Nasionale Party]] (NNP), waarvan die voorganger, die Nasionale Party, apartheid aanvanklik ingestel het, het na 1994 spoedig steun verloor en het op 9 April 2005 gestem om finaal te ontbind. Die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2016|munisipale verkiesing van 2016]] het 'n groot skuif in die land se politiek gewys, waar die heersende ANC-party sy meerderheid verloor het en klein partye soos die EFF en IVP groot minderhede behaal het. Sedertdien word [[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Johannesburg]] ([[Mpho Phalatse]]) en [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Tshwane]] (Randall Williams) saam met [[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Kaapstad]] (sedert 2006) en die Wes-Kaap (sedert 2009), deur die DA of DA-koalisies regeer. === Politieke partye in die parlement sedert 2024 === [[Lêer:National Assembly of South Africa 2007.jpg|duimnael|Raadsaal van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]]]] [[Lêer:2024 South African National Assembly.svg|duimnael|Setels in die Nasionale vergadering na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024-verkiesing]] volgens aantal setels: {{columns-list|2| {{sleutel|#006600|[[African National Congress|ANC]]: 159}} {{sleutel|#005BA6|[[Demokratiese Alliansie|DA]]: 87}} {{sleutel|#56AA48|[[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|MK]]: 58}} {{sleutel|#852A2A|[[Ekonomiese Vryheidsvegters|EFF]]: 39}} {{sleutel|#FD0000|[[Inkatha-Vryheidsparty|IVP]]: 17}} {{sleutel|#378D34|[[Patriotic Alliance|PA]]: 9}} {{sleutel|#05B615|[[ActionSA]]: 6}} {{sleutel|#FF6600|[[Vryheidsfront Plus|VF+]]: 6}} {{sleutel|#B40B2D|[[Afrika Christen Demokratiese Party|ACDP]]: 3}} {{sleutel|#FFB300|[[United Democratic Movement|UDM]]: 3}} {{sleutel|#1B8C66|[[Al Jama-ah]]: 2}} {{sleutel|#00A7E6|[[African Transformation Movement|ATM]]: 2}} {{sleutel|#E7B04A|[[Build One South Africa|BOSA]]: 2}} {{sleutel|#000000|[[National Coloured Congress|CCC]]: 2}} {{sleutel|#0336D8|[[RISE Mzansi]]: 2}} {{sleutel|#EA6500|[[GOOD]]: 1}} {{sleutel|#008718|[[Pan Africanist Congress of Azania|PAC]]: 1}} {{sleutel|#363362|[[United Africans Transformation|UAT]]: 1}} }}]] * [[African National Congress]] (159) * [[Demokratiese Alliansie]] (87) * [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|MK]] (58) * [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (39) * [[Inkatha-Vryheidsparty]] (17) * [[Patriotic Alliance]] (9) * [[Vryheidsfront Plus]] (6) * [[ActionSA]] (6) * [[Afrika Christen Demokratiese Party]] (3) * [[United Democratic Movement]] (3) * [[African Transformation Movement]] (2) * [[Al Jama-ah]] (2) * [[Build One South Africa|BOSA]] (2) * [[RISE Mzansi]] (2) * [[National Coloured Congress|CCC]] (2) * [[GOOD]] (1) * [[United Africans Transformation|UAT]] (1) * [[Pan Africanist Congress of Azania|Pan Africanist Congress]] (1) === Politieke ontwikkeling === [[Lêer:Uniegebou.jpg|duimnael|links|Die [[Uniegebou]] in Pretoria, setel van die [[Regering van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse regering]]]] [[Lêer:ConstitutionalCourtofSouthAfrica-entrance-20070622.jpg|duimnael|Die [[Grondwetlike Hof van Suid-Afrika]] in Johannesburg]] Ondanks alle retoriek van 'n "reënboognasie" weerspieël verkiesingsresultate in Suid-Afrika steeds die demografiese verdeling van sy bevolking. Swart kiesers het 'n sterk neiging om vir die ANC te stem, blankes en bruines steun die DA, die OD word merendeels deur die minderheidsgroepe (bruines, blankes, Indiërs) verkies. Nasionale verkiesings het sodoende die karakter van 'n etniese sensus.<ref>{{de}} [http://www.bpb.de/gesellschaft/sport/fussball-wm-2010/64167/anc-forever?p=0 ''bpb – Helga Dickow: ANC forever? Innenpolitische Entwicklungen und Parteien in Südafrika. Besoek op 18 Junie 2013'']</ref> 'n Hoë persentasie stemburgers uit minderheidsgroepe is veronseker en bly buite stemming in verkiesings. Diegene, wat wél hul stemme uitbring, stem volgens rasionale oorwegings – en verkies diegene politieke leiers waarvan verwag kan word dat hulle hul eie etniese groep min of meer sal bevoordeel. Al word 'n sodanige indruk deur verkiesingsresultate geskep, vorm swart kiesers allesbehalwe 'n monolitiese blok. Verskille tussen armes en welvarendes het groter geword in die nuwe Suid-Afrika, en dit is tot dusver veral 'n klein, alhoewel groeiende, swart middelklas wat die meeste ekonomiese voordeel uit die nuwe bedeling kan trek. Hulle was die teikengroep vir die nuwe swart opposisieparty COPE wat dan ook min stemme in landelike omgewings of benadeelde woonbuurte getrek het. Binne- en buitelandse waarnemers verwys na die gevare wat die oorheersende posisie van die regerende ANC vir Suid-Afrika se demokratiese stelsel kan inhou. Tans vind ideologiese debatte eerder plaas tussen die verskillende politieke vleuels van dié party as tussen regerings- en opposisiepartye. Maar Suid-Afrika is nie die enigste demokrasie wat dekades lank deur 'n dominante meerderheidsparty geregeer is nie. Lande soos Indië (dekades lank oorheers deur die Kongresparty), Japan (oorheers deur die Liberaaldemokratiese Party) of Italië (wat lange jare deur die dominante Democrazia Cristiana geregeer is) het dieselfde politieke pad geloop voordat opposisiepartye 'n oorwinning behaal het. Die stabiliteit van dié lande se demokratiese bedeling is nooit in twyfel getrek nie. Tans word Suid-Afrika se onafhanklike regstelsel as 'n waarborg vir 'n demokratiese toekoms beskou waarin die skeiding van magte in dié Afrikaland verskans sal bly. === Buitelandse betrekkinge === {{Hoofartikel|Buitelandse betrekkinge van Suid-Afrika|Lys van diplomatieke missies in Suid-Afrika|Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika}} [[Lêer:Diplomatic missions of South Africa.png|duimnael|links|Plekke oor die wêreld heen waar Suid-Afrika ambassadeurs of hoëkommissarisse het]] [[Lêer:Indian High Commission in Pretoria.JPG|duimnael|Indië se Hoë Kommissie in Pretoria]] [[Lêer:Joint photo session before the start of the 2016 BRICS summit in Goa.jpg|duimnael|Deelnemers aan die 8ste [[BRICS]]-spitsberaad in [[Goa]], Indië, in 2016. Van links na regs: President [[Michel Temer]] (Brasilië), president [[Wladimir Poetin]] (Russiese Federasie), premier [[Narendra Modi]] (Indië), president [[Xi Jinping]] (Volksrepubliek China) en president [[Jacob Zuma]]]] Suid-Afrika is 'n streeksmoondheid in [[Afrika suid van die Sahara]] wat in baie opsigte 'n baanbrekerrol speel en as voorbeeld vir ander Afrikalande kan dien. Ná dekades van internasionale isolasie gedurende die apartheidjare het die buitelandse beleid onder president Nelson Mandela (1994–1999) nog in 'n fase van heroriëntasie en versigtige hertoetreding tot die internasionale gemeenskap geval. Mandela se opvolger, [[Thabo Mbeki]] (1999–2008), het gedurende sy ampstermyn reeds die kans vir die herdefinisie van Suid-Afrika se buitelandse beleid gesien wat volgens hom op twee pilare gerus het – die voortsetting van strategiese samewerking met die Noorde, maar as gelykwaardige vennoot, en die uitbreiding van koöperasie met die Suide. Sentraal in die konsep van Suid-Suid-samewerking het die uitbou van bestaande multinasionale instellings op die Afrikavasteland gestaan (die sogenaamde "[[Afrika Renaissance]]"), waaronder die [[Afrika-unie]] (AU) en die [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] (SADC), en die sogenaamde "skoenlapper-strategie" gestaan waarvolgens die samewerking met [[Asië]] en [[Latyns-Amerika]] uitgebou is, met Afrika in die sentrum.<ref name="rennkamp">{{de}} Britta Rennkamp: ''Außenpolitik und gesellschaftliche Entwicklung in Südafrika und Brasilien''. In: ''APuZ. Aus Politik und Zeitgeschichte''. Jaargang 63, nommer 50–51/2013, 2 Desember 2013, bl. 41</ref> Vanweë Mbeki se agterlike beleid ten opsigte van kwelvrae soos [[Vigs]] – hy het onder meer enige samehang tussen die [[MIV]]-virus en Vigs ontken – het sy internasionale reputasie egter heelwat skade gely.<ref name="rennkamp" /> Gedurende die presidentskap van [[Jacob Zuma]] het Suid-Afrika se buitelandse beleid steeds op die samewerking met ander ontluikende lande gefokus, maar hoe meer aandag aan binnelandse kwessies geskenk word, hoe meer het die Zuma-regering wegbeweeg van die vorige konsep van "presidensiële diplomasie". 'n Kernbeleid in die vroeë 21ste eeu is die samewerking met [[Brasilië]], Indië, [[Volksrepubliek China]] en [[Rusland]] binne die sogenaamde [[BRICS]]-groep van ontluikende ekonomieë nadat Suid-Afrika in 2010 uitgenooi is om tot die destydse BRIC-groep toe te tree. Ten spyte van Suid-Afrika se relatief klein ekonomie is daar tydens die jaarlikse BRICS-spitsberade konsensus met die groter lidlande oor 'n verskeidenheid politieke kwessies bereik. Met die BRICS-spitsberaad van 2013, wat in die Suid-Afrikaanse hawestad Durban gehou is, het die BRICS-groep se rol as ekonomiese belangegroep sterker na vore getree. In die eThekwini-verklaring het die staats- en regeringshoofde vier hoofdoelwitte geformuleer: die beplande daarstelling van 'n gemeenskaplike BRICS-ontwikkelingsbank, die daarstelling van 'n fonds vir onverwagte uitgawes (''Contingent Reserve Agreement, CRA''), die daarstelling van 'n sakeraad vir ondernemings en handel (''Business Council'') en die daarstelling van 'n raad wat die samewerking tussen dinkskrums uit die vyf BRICS-lande sal koördineer. Die Suid-Afrikaanse regering pleit vir die reg op [[selfbeskikking]] van beide die [[Sahrawis]] in die deur [[Marokko]] opgeëiste en deels besette [[Wes-Sahara]] as [[Arabiese Demokratiese Republiek Sahara]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://allafrica.com/stories/201901210558.html |title=Western Sahara: Algeria and South Africa Renew Their Support to Saharawi People Right to Self-Determination and Freedom |publisher=allafrica.com |date=15 Januarie 2019 |accessdate=30 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321203005/https://allafrica.com/stories/201901210558.html |archive-date=21 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en die [[Palestyne]] in die deur [[Israel]] opgeëiste en deels besette [[Palestynse Grondgebiede]] as [[Staat Palestina]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://allafrica.com/stories/201811300320.html |title=South Africa: SA Reiterates Palestine Support |publisher=allafrica.com |date=29 November 2018 |accessdate=30 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321203025/https://allafrica.com/stories/201811300320.html |archive-date=21 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Provinsies == {{Hoofartikel|Provinsies van Suid-Afrika}} [[Lêer:Kaart van Suid-Afrika met Afrikaanse byskrifte.svg|duimnael|Die nege provinsies van Suid-Afrika]] Suid-Afrika het tot 1994 uit slegs vier provinsies bestaan: [[Transvaal]], [[Oranje-Vrystaat]], [[Natal]] en die [[Kaapprovinsie]]. Sedert die totstandkoming van die volskaalse demokratiese Suid-Afrika in 1994, is die land verdeel in nege provinsies (die provinsie se [[ISO 3166-2:ZA|ISO 3166:2 afkorting]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.iso.org/files/live/sites/isoorg/files/archive/pdf/en/newsletter_i-9.pdf |title=Changes in the list of subdivision names and code elements |publisher=[[ISO|Internasionale Standaardeorganisasie, (ISO)]] |date=28 November 2007 |accessdate=2 Junie 2025}}</ref> en hoofstad volg in hakies op die provinsie se naam): * [[Gauteng]] (ZA-GP, [[Johannesburg]]) * [[KwaZulu-Natal]] (ZA-KZN, [[Pietermaritzburg]]) * [[Limpopo]] (ZA-LP, [[Polokwane]]) * [[Mpumalanga]] (ZA-MP, [[Nelspruit]]) * [[Noord-Kaap]] (ZA-NC, [[Kimberley]]) * [[Noordwes]] (ZA-NW, [[Mahikeng]]) * [[Oos-Kaap]] (ZA-EC, [[Bhisho]]) * [[Vrystaat]] (ZA-FS, [[Bloemfontein]]) * [[Wes-Kaap]] (ZA-WC, [[Kaapstad]]) == Geografie == {{Hoofartikel|Geografie van Suid-Afrika}} [[Lêer:Namaqua park flowers pompes a eau.jpg|duimnael|links|Windpomp in Namakwaland (Noord-Kaap)]] [[Lêer:Kaart Suid-Afrika.png|duimnael|Kaart van Suid-Afrika]] [[Lêer:Upland South Africa Savanna.jpg|duimnael|links|Bosveld van die [[KwaZulu-Natal Middeland]] naby Pietermaritzburg]] [[Lêer:South Africa map of Köppen climate classification.svg|duimnael|Klimaatsones in Suid-Afrika volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Suid-Afrika is aan die heel suidelikste deel van Afrika geleë met 'n lang kuslyn van meer as 2&nbsp;500&nbsp;kilometer (1&nbsp;550&nbsp;myl) wat oor twee oseane strek (die [[Atlantiese Oseaan|Atlantiese]] en [[Indiese Oseaan|Indiese]]). Suid-Afrika het 'n groot verskeidenheid klimaatsones, van die woestyntoestande in die [[Kalahari]] naby [[Namibië]] tot welige subtropiese klimaat langs die grens met [[Mosambiek]]. Dit rys vinnig oor 'n bergagtige platorand tot die binnelandse plato wat as die hoëveld bekend staan. Selfs al word Suid-Afrika as semi-droog beskou, is daar aansienlike wisseling in klimaat sowel as topografie. Ondanks sy ligging in die subtropiese klimaatsone word groot dele van die land danksy die invloed van die oseane en die feit dat die sentrale gebiede meer as 1&nbsp;000 meter bo [[seevlak]] geleë is eerder deur 'n gematigde en sonnige klimaat gekenmerk. Pretoria se gemiddelde jaarlikse temperatuur is net 0,5&nbsp;°C hoër as dié van Kaapstad. Kaapstad se gemiddelde 8,6 daaglikse sonskynure vergelyk baie gunstig met byvoorbeeld die [[Spanje|Spaanse]] hoofstad [[Madrid]] (7,9 ure) en die [[Italië|Italiaanse]] hoofstad [[Rome]] (6,5 ure). Die Suid-Afrikaanse binneland wissel van die bergagtige en yl bevolkte [[Karoo]] tot [[grasveld|gras-]] en [[bosveld]] in die noordelike dele van die land. Die ooste van die land lê in die somerreënstreek – die oostelike kuslyn kry heelwat reën en is amper tropies in aard. Die heel suidwestelike gedeelte van die land is weer mediterreens met nat winters en warm, droë somers. Die suidwestelike gebiede van die Wes-Kaap produseer die meeste van [[Suid-Afrikaanse wyn|Suid-Afrika se wyn]]. Dit word gekenmerk deur wind, wat die grootste deel van die jaar met tussenposes in Maart en April waai. Kaapstad staan veral bekend vir sy suidoosterwind. Die felheid van die winde het die vaart om die kus van die Kaap van Goeie Hoop in die verlede lewensgevaarlik vir seevaarders gemaak en baie skipbreuke is daardeur veroorsaak. Effens verder oos aan die suidkus van die land, waar reënval in die vorm van kort buie meer gereeld deur die jaar is, word die [[Tuinroete]] aangetref, wat bestaan uit 'n beeldskone groen landskap. == Plant- en dierelewe == [[Lêer:Fynbos.jpg|duimnael|links|Fynbos, 'n plantkoninkryk uniek aan Suid-Afrika word naby [[Kaapstad]] aangetref]] Suid-Afrika het meer as 20&nbsp;000 verskillende inheemse plante, of omtrent 10% van alle spesies op aarde, wat beteken dat dit baie ryk aan [[biodiversiteit]] is. Suid-Afrika se mees algemene [[bioom]] is [[grasveld]], veral op die Hoëveld waar die plantegroei oorheers word deur verskillende grasse, lae struike en doringbome, hoofsaaklik [[kameeldoring]] en witdoring. Plantegroei is selfs yler in die noordweste as gevolg van die lae reënval. Dáár kom verskeie vetplantspesies voor wat water stoor soos [[aalwyn]]e en [[Naboom|nabome]] in die baie warm en droë Namakwaland. Die gras- en doringsavanne verander stadig in bosveld in die noordooste van die land met digter plantegroei. Daar is ook 'n beduidende hoeveelheid [[kremetartboom|kremetartbome]] in die gebied naby die noordelike punt van die [[Krugerwildtuin]]. == Ekonomie == {{Hoofartikel|Ekonomie van Suid-Afrika|Politieke ekonomie van Suid-Afrika|Geskiedenis van die ekonomiese ontwikkeling van Suid-Afrika}} [[Lêer:Johannesburg Stock Exchange.jpg|duimnael|Die Johannesburgse Aandelebeurs is die grootste aandelebeurs in [[Afrika]]]] Suid-Afrika se nywerheidsektor is die grootste en belangrikste op die vasteland van Afrika, en met sy rykdom minerale is die republiek ook een van die wêreld se voorste mynboulande. Nogtans het die land nooit daarin geslaag om tot 'n nywerheidsland te ontwikkel nie – 'n feit wat deur sommige deskundiges aan Suid-Afrika se vroeëre beleid van Apartheid toegeskryf word.<ref>{{de}} [http://liportal.inwent.org/suedafrika/wirtschaft-entwicklung.html ''liportal.inwent.org: Suid-Afrika – Ekonomie''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091031142327/http://liportal.inwent.org/suedafrika/wirtschaft-entwicklung.html |date=31 Oktober 2009 }}</ref> Een van die grootste uitdagings vir die land bly dan ook om die swart bevolking te leer dat deur hard te werk, die regverdige verdeling van rykdom en hulpbronne dan moontlik is. Die algemene verstaan van die begrip van regverdige verdeling van rykdom en hulpbronne word deur politieke figure soos Julius Malema verdraai deur om sy ondersteuners te vertel dat 'n mens nie nodig het om hard te werk nie. Hy glo sy ondersteuners is geregtig op grond en rykdom sonder om 'n vinger te lig. === Mynbou === {{Hoofartikel|Mynbedryf van Suid-Afrika}} [[Lêer:South Africa-Cullinan Premier Mine01.jpg|duimnael|links|Die Premier-diamantmyn, Cullinan, Gauteng, Suid-Afrika]] Suid-Afrika beskik oor die wêreld se grootste reserwes goud en [[platinum]], asook reuse-reserwes van ander metale en minerale soos [[chroom]], [[mangaan]], [[steenkool]] en ystererts. Die enigste belangrike natuurlike hulpbronne, wat nie plaaslik voorkom nie, is [[bauxiet]] en ru-olie. Jaarliks word minerale en metale ter waarde van sowat 700 miljard ZAR gemyn wat grotendeels uitgevoer word. Die mynbousektor lewer 'n baie groot persentasie van die land se uitvoere en dra tussen sewe en agt persent tot Suid-Afrika se bruto geografiese produk (BGP) by. Terwyl die ontginning van goud ondanks gevorderde tegnologieë sy tradisioneel leidende rol geleidelik verloor, word platinum, steenkool en ystererts steeds belangriker. Suid-Afrika lewer tans byna 80 persent van die platinum op die wêreldmark op. In die vroeë 21ste eeu het kragtekorte die mynboubedryf belemmer en produksie met tot twintig persent verminder. === Landbou === {{Hoofartikel|Landbou in Suid-Afrika}} [[Lêer:Gauteng-Sheep Farming-001.jpg|duimnael|'n Skaapplaas in [[Gauteng]]]] Naas mynbouprodukte bly die uitvoergerigte landbou die tweede belangrikste verskaffer van buitelandse valuta vir die land. Dit lewer sowat drie persent van die BGP op. Veral Suid-Afrikaanse wyn, vrugte en groente is gewild op oorsese markte. Danksy gunstige klimaattoestande trek veral die provinsie Wes-Kaap voordeel uit die – in vergelyking met die Noordelike Halfrond – teenoorgestelde seisoene. Verskeie produkte kan sodoende langer na Europese bestemmings gelewer word. Landbou in die res van die land word egter deur swak grondgehalte, watertekorte en grondeise gestrem. === Wynbou === [[Lêer:Vignes palissées à Stellenbosch.jpg|duimnael|links|Wingerd in Stellenbosch]] [[Lêer:Harvest Parade 2014 121.jpg|duimnael|Die Stellenbosse Oesparade in 2014]] Volgens historiese oorlewering is die eerste wyn aan die Kaap reeds op 2 Februarie 1659 gekelder.<ref>{{de}} Suid-Afrikaanse Toerismeraad: ''Südafrika. Rebe, Wein und Jahrgang''. Brosjure (1984), bl. 4</ref> Maar dit was veral Franse Hugenote-vlugtelinge uit tradisionele Franse wynboustreke wat in 1688 gevorderde kennis en tegnologie van wynbou na Suid-Afrika gebring het. Hul besonderse wynvermoëns en -geheime het verseker dat duursame wyn aan die Kaap geproduseer is, wat onontbeerlik was vir verbygaande skepe. Hierdie geheimenisse van wynvervaardiging is oor generasies heen binne families bewaar wat van Hugenote-immigrante die leidende wynprodusente gemaak het.<ref>{{af}} [http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0041-47512011000300005 '''n Ongelyke oes: die Franse Hugenote en die vroeë Kaapse wynbedryf''. In: ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'', volume 51, nommer 3, Pretoria 2011]{{dooie skakel}}</ref> In die laat 18de eeu het die wynmaker Hendrik Cloete internasionale erkenning vir sy rooi en wit-dessertwyne gekry wat op die landgoed Constantia naby Kaapstad geproduseer is. Die deurbraak vir droë witwyne het in 1957 gekom toe op die wyngoed Twee Jonge Gezellen vir die eerste keer koue fermentasie toegepas is.<ref>{{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1993/09/22/16/6.html ''Die Burger, 22 September 1993: Twee Jonge Gezellen-wyne uniek. Besoek op 5 April 2016'']</ref> Hierdie proses van gekontroleerde fermentasie is oorbodig in Europa waar die stoor van wyne in ondergrondse kelders en koeler temperature in die najaar, wanneer druiwe geoes word, wyn van hoë gehalte waarborg. Om die fermentasieproses te optimaliseer en tot twee of drie weke te verleng, word jong witwyne aan die Kaap tot 15&nbsp;°C verkoel. Suid-Afrika is met 2,7 persent van die jaarlikse produksie, wat gelykstaan aan 730 miljoen liter, tans die negende grootste wynprodusent ter wêreld en die vierde grootste buite Europa. Sowat 4&nbsp;450 wynprodusente is in die land geregistreer. Die gewildste soorte vir die internasionale mark is [[Chenin Blanc]] en [[Cabernet Sauvignon]]. Danksy die toenemende internasionale gewildheid van Suid-Afrikaanse wyne het die uitvoersyfers sedert die jare negentig skerp gestyg en in 2010 reeds byna 400&nbsp;miljoen&nbsp;liter beloop (teenoor 'n skrale 25&nbsp;miljoen in 1991). So het Suid-Afrikaanse wynuitvoerders byvoorbeeld in 2009 op die Britse mark by hul Franse eweknieë verbygesteek en van die RSA die vierde grootste verskaffer van wyn gemaak.<ref>{{en}} [http://www.southafrica.info/business/trade/export/ukwine-290310.htm#.UavTnduiN8w ''www.southafrica.info: SA overtakes France in UK wine sales, 29 Maart 2010''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140802081300/http://www.southafrica.info/business/trade/export/ukwine-290310.htm#.UavTnduiN8w |date= 2 Augustus 2014 }}</ref> {{Sienook|Suid-Afrikaanse wyn|Lys van wynkelders in Suid-Afrika}} === Verwerkende nywerhede === [[Lêer:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|duimnael|Werkers verpak pere vir uitvoer in die [[Ceres]]-vallei]] Net soos Suid-Afrika se mynbou- en landbousektor is ook die land se verwerkende nywerhede sedert 1994 aan skerp internasionale mededinging en aanhoudende prysdruk op die wêreldmark blootgestel. Die plaaslike verwerking en veredeling van die land se minerale-skatte, swaar nywerhede en vervaardiging van masjiene het steeds belangriker geword. Die sterk groei in 'n aantal nywerheidsektore soos die boubedryf word deur die binnelandse vraag gedryf. Die tweede grootste nywerheidsbedryf met 'n lang tradisie van plaaslike vervaardiging is die motorbedryf. Groot Duitse produsente soos [[BMW]] en [[Volkswagen]] het 'n beduidende persentasie van hul vervaardigingskapasiteite na Suid-Afrika uitgeplaas en produseer hier ook vir oorsese markte. Nogtans het die bedryf 'n sterk sikliese karakter – weens dalende vraag van oorsese ekonomieë is produksie in 2008 en 2009 merkbaar verminder. Ander belangrike nywerheidsektore sluit chemie, inligtings- en kommunikasietegnologie asook tekstiele in. === Energiebedryf === Suid-Afrika se energiebedryf beleef in die vroeë 21ste eeu ingrypende strukturele verandering. Dit dra tans reeds sowat 15 persent tot die BGP by en sal as gevolg van stygende binnelandse vraag verdere groei toon. Om in die land se toekomstige kragbehoeftes te kan voorsien, sal nuwe kragsentrales opgerig moet word. Die nasionale energieverskaffer Eskom sal danksy 'n lening van die [[Wêreldbank]] byna vier miljard VSA-$ in sy Medupi-projek belê, tog bly hierdie konvensionele termiese kragsentrale by Suid-Afrikaanse en buitelandse nie-regeringsorganisasies omstrede. Kritici wys op die hoë koolstofdioksied-emissies van steenkoolkragsentrales. === Infrastruktuur === [[Lêer:Gautrain-rail reserve-Midrand-001.jpg|duimnael|links|Die Gautrein se dubbelspoorlyn in Midrand]] [[Lêer:Map of the National Roads of South Africa with labels.svg|duimnael|Kaart van Suid-Afrika se [[Nasionale paaie in Suid-Afrika|Nasionale Padstelsel]]]] Sedert 1994 met die oorgaan na 'n demokrasie en ook die oorgaan tot 'n vryemark stelsel, het die Suid-Afrikaanse infrastruktuur tot 'n hewige stilstand gekom. Waar daar voor 1994 nog stelselmatig aan die infrastruktuur gewerk is as gevolg van die feit dat die spoorweë, paaie en publieke vervoer aan staatbeheer onderworpe was, het die ANC as nuwe regerende party 'n liberale ekonomiese beleid gevolg en hierdie instansies geprivatiseer. Die uitbrei van infrastruktuur en die onderhoud van die alreeds bestaande infrastruktuur is vervolgens onder meer as gevolg van korrupsie tot 'n halt geruk het. Sedert 1994 is baie selde aandag aan nuwe infrastruktuurprojekte geskenk. As gevolg hiervan het die spoorlynstelsel, wat nog in 1992 as die rugstring van die Suid-Afrikaanse ekonomie bestempel is, agteruit beweeg en het die spoorlyn al hoe gevaarliker geword. Dit het beteken dat 'n groot persentasie van die spoorlynvragte deur besighede van die spoorlyne af verwyder is, en eerder aan die privaatsektor se transportryers en vervoermaatskappye oorgelaat is. Dit het opsig self ook 'n groter druk op die land se paaie geplaas, en met die instandhouding van die paaie wat sedert 1994 agteruit gegaan het, het dit beteken dat die land se paaie vandag as van die slegstes in die wêreld beskou word. Die eerste werklike poging van die nuwe bedeling om 'n plan te maak ten opsigte van infrastruktuur, is met die koms van die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010]] onderneem. 'n Oormaat toeriste is verwag, en dus het die regerende party dit goed gedink om die wol oor almal die wêreld heen se oë te trek met die bou van snelweë en 'n passasierstreinstelsel genaamd die [[Gautrein]]. Daar is met mooi praat en beloftes aan die bevolking van Suid-Afrika vertel dat die opgradering van die infrastruktuur meestal vir die koms van toeriste sou wees met die aanbied van die Sokker-Wêreldbekertoernooi. Dit was nie die geval nie en het die regering dit goed gedink om al die kostes wat hulle aangegaan het met 'n elektroniese tolstelsel genaamd [[E-tol]] op te maak. Dit het eers na die tyd aan die lig gekom dat dit die regering se plan van die begin af was om die tolstelsel te gebruik om hulself en hul pensioenfonds aan te vul en te verryk. Dus betaal Suid-Afrikaners vandag 'n duur prys vir 'n elitegroep se voordele en vryheid. === Toerisme === [[Lêer:Pafuri Gate (North Entrance Kruger Park).jpg|duimnael|Die [[Krugerwildtuin]] se ingang]] Volgens 'n ondersoek, wat deur ''Standard Bank'' gedoen is, is [[toerisme]] tans een van die belangrikste [[Verskaffer (ekonomie)|verskaffers]] van buitelandse valuta vir die land, met 'n inkomste van R53,9&nbsp;miljard in 2003 (of sewe persent van die bruto binnelandse produk) – nog voor die goudmynbou, wat R35,3&nbsp;miljard verdien het. Volgens die voormalige minister van toerisme, [[Marthinus van Schalkwyk]], het die aantal buitelandse toeriste wat Suid-Afrika in 2009 besoek het, eksponensieel gegroei tot meer as 9,9 miljoen. Die toerismesektor se direkte en indirekte bydrae tot die ekonomie het tussen 1994 en 2009 byna verdubbel – van 4,9 tot 7,9 persent of ZAR 89,4 miljard.<ref>{{af}} [http://www.nuus24.com/Reis/Nuus/Kortbroek-Toeriste-stroom-na-Suid-Afrika-20100930 ''nuus24.com – Kortbroek: Toeriste stroom na Suid-Afrika. (Besoek op 30 September 2010)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101003210419/http://www.nuus24.com/Reis/Nuus/Kortbroek-Toeriste-stroom-na-Suid-Afrika-20100930 |date= 3 Oktober 2010 }}</ref> {{Sienook|Toerismesyfers van Suid-Afrika}} == Vervoer == === Lugvervoer === [[Lêer:Ekurhuleni Aerotropolis.jpg|duimnael|Die Internasionale Oliver Tambo-lughawe is die besigste in Afrika]] Suid-Afrika se besigste lughawe is die [[O.R. Tambo Internasionale Lughawe]] naby Johannesburg, gevolg deur die [[Kaapstad Internasionale Lughawe]] naby Kaapstad. [[Suid-Afrikaanse Lugdiens]], Suid-Afrika se staatslugredery, bied internasionale verbindings na en van hierdie twee lughawens. Daarbenewens bied ook ander groot internasionale lugrederye soos [[British Airways]], [[KLM]], [[Lufthansa]]/[[Swiss International Air Lines|Swiss]], [[IBERIA]] en [[Air France]] daaglikse vlugte na Johannesburg of Kaapstad. Vir binnelandse vlugte in Suid-Afrika of vlugte na buurlande is daar verskeie lugrederye soos [[Airlink]], [[Comair]], [[Kulula.com]], [[Mango (lugredery)|Mango]], [[Air Namibia]], [[Safair]] en [[South African Express]]. Kleiner lughawens in Suid-Afrika sluit in [[Bram Fischer Internasionale Lughawe]] by Bloemfontein, [[Koning Shaka Internasionale Lughawe]] by Durban, [[Kruger Mpumalanga Internasionale Lughawe]], [[Oos-Londenlughawe]], [[Polokwane Internasionale Lughawe]] en [[Port Elizabeth-lughawe]]. === Spoorvervoer === {{Hoofartikel|Spoorvervoer in Suid-Afrika}} [[Lêer:South Africa rail network map with cities.svg|duimnael|links|Die Suid-Afrikaanse spoornetwerk]] [[Lêer:Shosholoza Meyl roete 2012.svg|duimnael|Spoornetwerk van die Shosholoza Meyl]] [[Lêer:Kalk Bay Station 3.jpg|duimnael|'n [[Metrorail]]-trein verlaat die [[Kalkbaai]]-stasie op pad na [[Kaapstad]]]] Die diamant-, goud- en steenkoolmynbedryf in Suid-Afrika was van die begin af op spoorlyne aangewese om mynbouprodukte, wat vir uitvoer na oorsese bestemmings bestem was, na die land se seehawens te vervoer. Om koste te bespaar, het die Britse koloniale bewindhebbers spoorlyne nie volgens die Europese standaardspoorwydte van 4 voet 8,5 duim laat bou nie, maar in die smaller spoorwydte van 1067 millimeter wat oorspronklik deur die [[Noorweë|Noorse]] ingenieur Carl Abraham Pihl ontwikkel en waarna volgens sy inisiale aanvanklik as CAP-spoorwydte verwys is. Dié spoorwydte is wêreldwyd op nuwe spoorlyne toegepas, maar dit het veral in Suid-Afrika algemeen gebruiklik geword. Hier het mense ook gaandeweg hul eie etimologie vir dié spoorwydte ontwikkel en dit "Kaapspoor" begin noem.<ref>{{de}} Michael Dörflinger: ''Das große Buch der Lokomotiven. Illustrierte Technikgeschichte mit den besten Modellen der Welt.'' Zug (sonder jaargetal): Planet Medien AG, bl. 70</ref> Kaapstad is deur die Britse kolonialis Cecil John Rhodes as die beginpunt van 'n beplande [[Kaap-tot-Kairo-spoorlyn|spoorverbinding]] tussen die Kaap en [[Kairo]] aangewys wat egter nooit verwesenlik is nie. Die eerste Suid-Afrikaanse stoomtrein het op 26 Junie 1860 tussen Durban en Durban-Punt geloop. Hierdie eerste amptelike treinrit in die land oor 'n afstand van 3,2&nbsp;km het slegs sowat vyf minute geneem, maar was die beginpunt vir die bou van 'n uitgebreide spoorwegnetwerk. 'n Tweede spoorwegverbinding tussen Kaapstad en Eersterivier is op 13 Februarie 1862 amptelik geopen.<ref>{{en}} [http://www.sahistory.org.za/dated-event/first-railway-line-south-africa-between-durban-and-point-officially-opened ''South African History Online: 26 June, 1860 – The first railway line in South Africa, between Durban and the Point, is officially opened. Besoek op 28 Desember 2014'']</ref> Die vinnige ontwikkeling van Suid-Afrika se mynboubedryf het die bou van steeds meer spoorlyne noodsaaklik gemaak, waaronder die Kaapse hoofspoorlyn tussen De Aar en Kimberley. Die [[stoomlokomotief|stoomlokomotiewe]] op Suid-Afrikaanse spoorweë is aanvanklik in Engelse en Skotse fabrieke vervaardig. Eers vanaf die 1920's is hulle ook uit ander lande ingevoer. Een van die belangrikste reekse was [[Klas 19-stoomlokomotief|Klas 19D-lokomotiewe]] wat vanaf 1936 deur die Duitse vervaardigers Krupp en Borsig verskaf is. Hierdie 2’D1’-lokomotiewe, waarvan sommige ook ná die Tweede Wêreldoorlog deur Britse fabrieke volgens die Duitse ontwerpe gebou is, het hoofsaaklik goederetreine getrek. Om ook gebiede, wat anderkant uitgestrekte woestyne geleë was, vir spoorvervoer te ontsluit, was een van die grootste uitdagings. Gedurende die Tweede Wêreldoorlog het Duitse ingenieurs vir die steppegebiede van die suidelike [[Sowjetunie]] sogenaamde kondenswaterlokomotiewe ontwikkel wat die grootste deel van hul stoomketelwater vir herhaalde gebruik kon herwin. Die waterverbruik kon sodoende aansienlik verminder word en het hierdie tipe lokomotiewe uiters geskik vir spoorvervoer in droë streke gemaak. Weens die hoër onderhoudkoste is kondenswaterlokomotiewe selde gebruik, maar die Suid-Afrikaanse Spoorweë het besluit om die nuwe tegnologie op sy lyne in te span. [[Klas 25-stoomlokomotief|Klas 25-kondenswaterlokomotiewe]] vir die plaaslike mark is deur [[North British Locomotive Company]] (NBL) in [[Glasgow]] en Henschel in [[Kassel]], [[Duitsland]], vervaardig. Een van hulle, Henschel se ''Red Devil'', is tans die sterkste smalspoorlokomotief ter wêreld.<ref>{{de}} Dörflinger, bl. 71</ref> 'n Tweede belangrike ontwerp vir gebruik op Suid-Afrikaanse spoorweë was [[Garratt-stoomlokomotief|Garratt-stoomlokomotiewe]] met twee dryfwiele waardeur die las op die draaionderdele beter verdeel kon word. Kenmerkend vir dié lokomotiewe was die groot stoomwaterketel op die voorste dryfwiel. 'n Belangrike reeks was [[Suid-Afrikaanse Klas NG G13 2-6-2+2-6-2|Klas NGG 13-lokomotiewe]] wat in 1927 en 1928 deur Hanomag in [[Hannover]], Duitsland, vervaardig is. Aangesien steenkool as brandstof hier volop en goedkoop was, was Suid-Afrika een van die laaste lande wat stoomlokomotiewe buite diens gestel het. == Misdaad == [[Lêer:Hi-jacking hot spot.JPG|duimnael|links|'n Straatbord naby Witbank waarsku teen motorkapers op die N4-snelweg]] [[Lêer:Plaas-Moored.jpg|duimnael|Naasbestaandes plant kruise vir slagoffers van [[Plaasmoorde in Suid-Afrika|plaasaanvalle]]]] [[Lêer:People's March Anti Xenophobia.jpg|duimnael|'n Protesoptog teen xenofobie in April 2015 in Jeppestraat ("Klein-Ethiopië"), Johannesburg]] Naas die vigs-epidemie word [[misdaad]] in Suid-Afrika as 'n nasionale krisis beskou. Gepaardgaande met hierdie misdaad syfer kan 'n geweldige moord syfer en verkragtings syfer ook gevind word. Die moord op Afrikaners en [[plaasmoorde]] word ten sterkste deur die huidige regering ontken, maar is 'n werklikheid en 'n grootskaalse probleem wat gekoppel word aan [[volksuitwissing]] (Eng.: ''Genocide''). Suid-Afrika is een van vyf lande wêreldwyd waar georganiseerde misdaad 'n negatiewe effek op die ekonomie het en hoë ekstra koste veroorsaak. Volgens 'n ondersoek van 1997 deur die Duitse Handelskamer het sowat 15 persent van die ondernemings wat deelgeneem het, nuwe beleggings weens die hoë misdaadsyfers gestaak. Meer as tweederdes het gekla oor inbrake en motordiefstalle. Misdaad word volgens die ondersoek deur Duitse bestuurders en hulle gesinne ook as 'n persoonlike bedreiging beskou. Oor 'n gemiddelde tydsduur van sowat 18 maande word elkeen van hulle of 'n familielid die slagoffer van 'n misdaad. Twintig persent van die ondernemings het in die twee jaar voor die ondersoek medewerkers as gevolg van moord verloor. By 47 persent van die ondernemings het bestuurders of hooggekwalifiseerdes die land weens die misdaadprobleem verlaat. In 1995 was die moordsyfer in Suid-Afrika reeds van die hoogste ter wêreld – daar is gemiddeld twee mense per uur vermoor. Die provinsies Gauteng en Wes-Kaap word die meeste geraak; na Johannesburg is in dié verband in 1998 in 'n spesiale uitgawe van die Duitse tydskrif "DEG aktuell" selfs as die "wêreld se moordhoofstad van die jaar 1997" verwys. Die Amerikaanse Departement van Buitelandse Sake waarsku VSA-burgers dat Suid-Afrika 'n swak rekord vir misdaadbekamping het.<ref name="mg">{{en}} [https://www.osac.gov/Reports/report.cfm?contentID=61632 Overseas Security Advisory Council: South Africa 2007 Crime & Safety Report]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, besoek op 22 Februarie 2007</ref> Die situasie het blykbaar sedert 2006 verder versleg, aangesien buitelanders nou ook in welvarende voorstede deur kriminele bendes bedreig word. In Februarie 2007 het ses Amerikaanse diplomate in Pretoria die slagoffers van 'n gewapende roof geword, en nuusberigte staaf dat buitelandse diplomate se vrees vir misdaad ná 'n reeks soortgelyke voorvalle steeds groter word. Dwelmhandel vier sedert die einde van die apartheid eweneens hoogty in die land, wat vroeër danksy sy isolasie nouliks deur hierdie probleem geraak is. Kaapstad dien nou naas [[Lagos]] in Nigerië as een van die Suid-Amerikaanse en Asiatiese kartelle se hoofinvoerhawe vir dwelmmiddels in Afrika. Suid-Afrika is een van die belangrikste lande vir die internasionale dwelmhandel en het ook die grootste produsent van dagga geword. Dagga ter waarde van 45 miljard rand is hier reeds in 1994 op 83&nbsp;000 hektaar verbou. As gevolg van politiese steunwerwing, het sekere politieke figure ook geweldmisdaad aangeblaas ter ondersteuning van hulle politiese ideale. Hierdie geweldmisdaad word veral teen sagte teikens soos plaasbewoners gepleeg. Veral [[Plaasmoorde in Suid-Afrika|plaasmoorde]], die afmaai en vermoor van meestal wit plaaseienaars en hul gesinne, trek die aandag van Suid-Afrikaanse en internasionale media. Sommige van die slagoffers van plaasmoorde is nog kinders en sommige is bejaarde mense wat in hul eie kapasiteit geen bedreiging vir misdadigers kan inhou nie en as weerloos bestempel word. Politici van die regerende ANC ontken die verskynsel en maak dit af as bog. Hulle verwys na plaasmoorde, wat deur baie Afrikaners as volksmoord bestempel word, as net deel van die algemene misdaadstatistiek en weier om enige aandag daaraan te skenk. As gevolg hiervan is geen werklike statistiek daaroor beskikbaar nie, alhoewel sekere privaat instansies probeer om die syfers en getalle op te neem. Die werklike syfers van rasgebaseerde moorde in stedelike gebiede is nog minder duidelik.<ref name="Plaasmoorde">{{af}} [https://www.beeld.com/nuus/2013-06-18-plaasmoorde-hartseer-erger], besoek op 18 Junie 2013</ref> == Demografie == {{Hoofartikel|Demografie van Suid-Afrika}} === Groei van die blanke bevolking === [[Lêer:South Africa - population migrations.svg|duimnael|links|Migrasies wat die moderne Reënboognasie gevorm het]] [[Lêer:South Africa dominant population group map.svg|duimnael|Dominante bevolkingsgroepe in Suid-Afrika {{columns-list|2| {{sleutel|#fb8072|[[Swart mense|Swartes]]}} {{sleutel|#8dd3c7|[[Bruin mense|Bruines]]}} {{sleutel|#80b1d3|[[Asiatiese Suid-Afrikaners|Asiërs]]}} {{sleutel|#ffffb3|[[Blanke Suid-Afrikaners|Blankes]]}}}} {{sleutel|#bebada|Geen dominante nie}}]] Suid-Afrika se blanke bevolking is die enigste etniese groep waarvan die demografiese groei vanaf die middel van die 17de eeu deur amptelike sensusse en ander statistieke gedokumenteer is. Die eerste landswye sensus volgens moderne metodes het egter eers in 1904 plaasgevind sodat vroeëre statistieke nie altyd as akkuraat beskou kan word nie. Die eerste bevolkingsopname is in 1658 deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] (VOIK) gedoen, ses jaar nadat Kaapstad as verversingspos vir VOIK-skepe op pad na Oos-Indië gestig is. Die blanke bevolking het destyds slegs 166 beloop. As aandelemaatskappy het die VOIK uitsluitlik in die winsgewendheid van sy onderneming belang gestel, en daar kon dus geen sprake wees van doelgerigte kolonisasie nie. So het die blanke bevolking teen 'n baie stadige koers gegroei. Teen die begin van die 18de eeu was daar 1&nbsp;300 Europese setlaars aan die Kaap, en toe in 1731 'n bevolkingsopname gedoen is, het die blanke bevolking op 1&nbsp;544 gestaan. Dit het verder gegroei tot 10&nbsp;000 in 1778 en sowat 22&nbsp;000 teen die einde van die eeu.<ref>{{en}} N. Worden e.a.: ''Cape Town: the making of a city''. Kaapstad: David Philip 1998, bl. 26 en 50</ref> In 1855 was daar 155&nbsp;000 blanke Suid-Afrikaners, en eers daarna het groter getalle immigrante na die Britse Kaapkolonie en die Boererepublieke gestroom nadat diamante en goud ontdek is. So het die getal blanke inwoners in 1891 620&nbsp;000, in 1904 reeds meer as 1,1 miljoen en in 1913, toe die eerste nasionale volkstelling gehou is, 1,3 miljoen beloop. In 1938 was 'n vyfde van die totale blanke bevolking, wat destyds op 2,1 miljoen beraam is, in die buiteland gebore. Die bydrae van internasionale migrasie, hoofsaaklik uit Europa, tot die groei van Suid-Afrika se blanke bevolking was aansienlik, veral in die tydperk ná die Tweede Wêreldoorlog. Gedurende die ekonomiese opbloei van die 1960's het die invloei van migrante merkbaar toegeen en in 1976 sy hoogtepunt bereik. Maar ook die getal emigrante het sedert 1945 merkbaar toegeneem. Tussen 1924 en 1990 het 1,86 miljoen blankes hulle in die land gevestig en 530&nbsp;000 geëmigreer; die migrasiewins was dus 1,33 miljoen.<ref>WP Mostert, BE Hofmeyer en JS Oosthuizen: ''Demografie. Handboek vir die Suid-Afrikaanse student''. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing 1997, bl. 210</ref> === Britse immigrasie === ==== Vroeë kolonisasieprojekte ==== [[Lêer:Eastern Frontier, Cape of Good Hope, ca 1835.png|duimnael|Die ligging van plase in die Oos-Kaapse Albany-distrik waarop 1820-Setlaars geboer het]] [[Lêer:Thomas Baines - The British Settlers of 1820 Landing in Algoa Bay - 1853.png|duimnael|"Die Britse setlaars van 1820 land in Algoabaai", deur Thomas Baines, 1853]] [[Lêer:PMB Town Hall.JPG|duimnael|Victoriaanse boukuns in Suid-Afrika: die Raadsaal in [[Pietermaritzburg]], KwaZulu-Natal]] In die vroeë 19de eeu is Britse immigrasie na Suid-Afrika grotendeels deur die Britse regering of weldadigheidsorganisasies bevorder en gefinansier. Nadat die Kaapkolonie in 1806 onder Britse bewind gekom het, is drie klein privaat kolonisasieprojekte van stapel gestuur wat die vestiging van immigrante georganiseer het. Die belangrikste hiervan was dié van 196 arm en werklose leerjongens wat in 1817 onder leiding van ene [[Benjamin Moodie]] vanuit Leith in Skotland vertrek het om 'n nuwe heenkome aan die Kaap te vind. Die meeste van hulle was meganici of ongeskoolde werkers wat kontrakte aangegaan het om in Suid-Afrika te werk. Ná hul aankoms het die meeste van hierdie immigrante egter hul kontrakte verbreek en ander, meer lukratiewe werkgeleenthede aanvaar. Die kolonisasieprojek was onsuksesvol, en Moodie het bankrot gespeel.<ref>{{en}} William E. Van Vugt en G. Daan Cloete: ''Race and Reconciliation in South Africa. A Multicultural Dialogue in Comparative Perspective''. Lanham, Maryland: Lexington Books 2000, bl. 22–23</ref> ==== Die 1820-Setlaars ==== {{Hoofartikel|1820-Setlaars}} Die Britse regering het sy houding teenoor die vestiging van Britse setlaars vanaf 1819 om strategiese redes verander. Die Kaapkolonie, wat die Verenigde Koninkryk van Nederland oorgeneem het, was immers merendeels deur [[inheemse volke]] bewoon, en ter stabilisering van die Britse bewind was dit raadsaam om die kolonie deur middel van blanke immigrasie te ontwikkel en uit te brei en so sterk moontlik te angliseer. In 1820 het die regering 'n bedrag van £50&nbsp;000 beskikbaar gestel om sowat 5&nbsp;000 Britse setlaars – wat later as 1820-Setlaars bekend sou staan – in die Albany-gebied naby [[Algoabaai]], nie ver van die huidige [[Port Elizabeth]] nie, te vestig. Protestants-Christelike etiek en liberale houdings het by die projek hul invloed laat geld. So het die setlaars vrye landbougrond ontvang, maar hul kontrakte was aan sekere voorwaardes gebonde. Hulle is verbied om slawe aan te hou of om inboorlinge in diens te neem. Anders sou hulle hul grond weer kwytraak. Die owerheid het sowat 90&nbsp;000 aansoeke van voornemende emigrante ontvang. ==== Sosiale agtergrond ==== Vir Britse emigrante in dié tyd sou Noord-Amerika 'n meer gewilde bestemming gewees het. Alhoewel die beroepsagtergrond en -ervaring van die 5&nbsp;000 suksesvolle aansoekers op die oog af met dié van tipiese emigrante op pad na die Verenigde State ooreengekom het – sowat veertig persent was voorheen in die landboubedryf werksaam, 'n derde was opgeleide ambagsmanne of meganici, 'n tiende was in die handel werksaam en die res ander geskooldes, was daar 'n groot verskil: die meeste van hulle was werkloos of het hulle om ander redes in 'n moeilike situasie bevind. Emigrasie na 'n oorsese bestemming was dus 'n uitweg. Maar aangesien hulle nie oor die nodige finansiële middele vir emigrasie beskik het nie, was hulle aangewese op staatsubsidies. Historici het na die feit verwys dat 'n relatief groot persentasie van hierdie vroeë Britse immigrante uit ekonomies benadeelde streke in Engeland gekom het – anders as voornemende immigrante wat die VSA as bestemming gekies het. Hulle het dikwels uit graafskappe gekom waar nywerhede gefloreer en hoë lone betaal is. Nogtans was 'n groot persentasie van vroeë Britse immigrante in Suid-Afrika geletterd, in teenstelling met inheemses, en die stigting van skole, biblioteke en 'n vrye pers aan die Kaap was, net soos die verbeterde onderwys vir inheemses, aan hulle invloed te danke. Onafhanklike, selfstandige denke is deur hulle net soos die konsep van selfregering bevorder, en dit was Britse setlaars wat 'n stedelike en kommersiële beskawing na die binneland van Suider-Afrika gebring het. Die 1820-Setlaars was om verskillende redes nie suksesvol as boere nie. Hulle het nie oor die nodige landboukennis beskik nie, min van die grond wat aan hulle gegee is was werklik geskik vir boerdery, en hul plase met 'n oppervlak van gewoonlik slegs eenhonderd akkers was nie groot genoeg om 'n hele gesin te voed nie. So het baie verstedelik om in hul vroeëre beroepe te werk. Hul bydrae tot die ekonomiese ontwikkeling van die Oos-Kaap was uiteindelik groter as beplan en het die basis vir die wol- en ander florerende uitvoergerigte bedrywe geskep. Hulle het hul misnoeë oor outokratiese bewindhebbers met koloniste in Noord-Amerika gedeel en was vasbeslote om vir hul regte te baklei. Toe die kaptein van 'n Britse skip met Ierse gevangenes aan boord in 1848 in die Kaap wou aandoen, het Britse setlaars en Afrikaners saamgespan om die skip af te wys. Suid-Afrika het sodoende nooit as strafkolonie gedien nie. In 1853 het die Kaapkolonie 'n grondwet gekry wat voorsiening vir verteenwoordigende selfregering gemaak het. Ten spyte van hul relatief klein getal het Britse immigrante beslissende invloed op die Suid-Afrikaanse samelewing uitgeoefen. In die dekades tot 1840 het die meeste Britse immigrante hul vaart na Suid-Afrika self betaal, maar slegs enkele honderd het jaarliks na die Kaap vertrek. Die oorgrote meerderheid emigrante het hulle in Noord-Amerika gevestig. Eers met die [[Groot Ierse Hongersnood|Groot Hongersnood in Ierland]] het die getal Britse immigrante in Suid-Afrika toegeneem. Volgens die ''Colonial Land and Emigration Commission Reports'' vir 1851 het nogtans vir elke Brit, wat hom in Suid-Afrika gevestig het, vier na Australië en Nieu-Seeland vertrek, sewe na Brits-Noord-Amerika (tans Kanada), en 49 na die Verenigde State.<ref name="Van Vugt/Cloete 2000, bl. 25">{{en}} Van Vugt/Cloete (2000), bl. 25</ref> ==== Nuwe emigrasiepatrone ==== Tussen 1825 en 1845 het Britse immigrante geen finansiële steun van regeringskant of privaat liggame ontvang nie. Amptelike rekords vir dié periode gee 'n totaal van 5&nbsp;345 immigrante uit Groot-Brittanje en Ierland. Daar word geen verskil gemaak tussen Engelse, Skotse, Walliese en Ierse immigrante nie.<ref>{{en}} Van Vugt/Cloete (2000), bl. 34</ref> Teen die middel van die 19de eeu het emigrasiepatrone met betrekking tot Suid-Afrika ingrypend verander. Net soos die 1820-Setlaars het baie van die emigrante in dié periode staatsubsidies ontvang, hoofsaaklik om die Britse Ryk te stabiliseer en uit te bou, terwyl ander deur kapitaliste ondersteun is wat finansiële voordeel uit die ekonomiese ontwikkeling van die Kaapkolonie kon trek. So het in die periode tussen 1847 en 1866 byna 11&nbsp;000 Engelse, Skotse en Walliese immigrante danksy regeringsubsidies in Suid-Afrika aangekom om hulle in die Kaapkolonie of in Natal te vestig, terwyl ander met behulp van privaat immigrasieskema's 'n nuwe tuiste in die land gevind het. ==== Immigrasie na Natal ==== [[Lêer:West Street, Durban - ca. 1900.jpg|duimnael|West Street, Durban, omstreeks 1900]] [[Lêer:COLLECTIE TROPENMUSEUM De City Hall in Durban TMnr 20014807.jpg|duimnael|Vir die ontwerp van Durban se stadhuis het ''Belfast City Hall'' in [[Noord-Ierland]] as voorbeeld gedien]] Nadat Natal in 1843 tot Britse kolonie verklaar is, was die plaaslike immigrasiebeleid weer eens daarop gemik om die Britse bewind te stabiliseer en te verhoed dat die gebied tot "'n kolonie van inboorlinge sou degenereer", soos die destydse goewerneur Sir P. Maitland dit gestel het.<ref name="Van Vugt/Cloete 2000, bl. 25" /> Ooreenkomstig die koloniale regering se beleid is 'n aantal immigrasieskema's in werking gestel waarvolgens Britse immigrante finansiële steun ontvang het. Tussen 1849 en 1852 het byna 5&nbsp;000 Engelse en Skotse immigrante in Natal aangekom. Baie van hulle is met beloftes van vrye grond en 'n aangename lewe in 'n "land van melk en heuning" na die kolonie gelok. Sowat twee derdes van die Natalse [[Byrne-Setlaars|immigrante]] het onder leiding van Joseph Charles Byrne na die kolonie gekom. Byrne, die seun van 'n Ierse veehandelaar wat tydelik na Australië geëmigreer en op sy terugvaart na Groot-Brittanje in Kaapstad aangekom het, het daar sakemanne ontmoet wat van voorneme was om Natal ekonomies te ontwikkel. Terug in Engeland, het Byrne 'n fortuin met spekulatiewe transaksies verdien en kennis gemaak met sakelui in die skeepvaartbedryf wat dieselfde belang in die ontwikkeling van Natal gestel het. Byrne het 'n ooreenkoms met die Britse ''Colonial Office'' aangegaan waarvolgens hy die vervoer van Britse emigrante na Natal sou reël. Mits die setlaars met sukses op plase in Natal gevestig sou word, sou die ''Colonial Office'' sy koste vergoed. Vir Byrne was dit duidelik dat die kolonie slegs deur boere met kapitaal en ambagsmanne ontwikkel kon word, en so het hy 'n aansoekprosedure ontwikkel wat daarop gemik was om boere, plaaswerkers en ambagsmanne te werf. Die aansoeke, wat ontvang is, het uiteindelik van stedelike fabriekarbeiders, dagloner en klerke gekom wat hulle as landboukundiges voorgegee het – moontlik het slegs een persent van die applikante werklik oor die nodige kennis en ervaring vir suksesvolle boerdery beskik. Daarbenewens was die grond, wat in Natal aan voornemende boere beskikbaar gestel is, nie geskik vir kleinboere nie. So het Byrne sy belegging van £14&nbsp;000 kwytgeraak en moes bankrot speel. Die immigrante was beter daaraan toe. Sowat 1&nbsp;000 van hulle het in 1852 na Australië vertrek nadat daar goud ontdek is. Die res het uit Byrne se skema bedank en hulle in die nuut ontwikkelende stedelike nedersettings, veral Durban, gevestig waar hulle hul oorspronklike beroepe weer uitgeoefen of werk in ander bedrywe gevind het. Net soos die 1820-Setlaars het ook die Natalse immigrante uiteindelik grootliks bygedra tot die ontwikkeling van die kolonie, al was dit op 'n heel ander manier as beplan. Sommige het selfs aktief aan die politieke lewe deelgeneem, maar in 'n omgewing waar daar geen Afrikaners was nie, was hulle ook nie genoodsaak om kragte met bruines of swartes saam te snoer om 'n teengewig teen 'n Afrikanermeerderheid te vorm nie. So het hulle die liberale houding, wat kenmerkend vir die Kaapse samelewing was, laat vaar en 'n beleid van wit bevoorregting en rasseskeiding ingestel. Daardie beleid was gedeeltelik ook die gevolg van ekonomiese en politieke druk wat deur vroeëre Britse immigrante uitgeoefen is. Baie van hulle het hulle in die Oos-Kaap as suksesvolle skaapboere, wolprodusente en handelaars bekwaam en het nou daarop aangedring dat hulle weivelde in rigting van Ciskei uitgebrei moes word. ==== Immigrasie van vroue ==== Daar was ook suksesvolle pogings om arm jong vroue in Suid-Afrika te vestig. So het byvoorbeeld vroulike huisbediendes finansiële steun ontvang om die tekort aan vroue in Suid-Afrika effens te probeer verlig. In 1857 het sowat 1&nbsp;000 Ierse vroue in Suid-Afrika aangekom.<ref>{{de}} Ulrike Kirchberger: ''Aspekte deutsch-britischer Expansion. Die Überseeinteressen der deutschen Migranten in Großbritannien in der Mitte des 19. Jahrhunderts''. Stuttgart: Franz Steiner Verlag 1999, bl. 80</ref> Ander skema's, soos dié wat deur die ''Female Middle Class Emigration Society'' van stapel gestuur is, het die immigrasie van gekwalifiseerde en gesofistikeerde vroue bevorder wat as sendelinge en onderwysers gewerk het en 'n waardevolle bydrae tot die opvoeding van inheemses gelewer en op politieke en sosiale hervorming aangedring het. ==== Laat 19de eeuse immigrasie ==== [[Lêer:Gold Reef City 002.jpg|duimnael|Die sitkamer van 'n vroeë 20ste eeuse huis waarin mynwerkers gevestig is.<br /><small>Gold Reef City, Johannesburg</small>]] In die 1870's en 1880's het jaarliks duisende Britte na Suid-Afrika geëmigreer, waarby immigrasieskema's steeds 'n belangruike rol gespeel het. In die dekade tussen 1873 en 1883 het byvoorbeeld 22&nbsp;300 Britse immigrante finansiële steun ontvang. Die koloniale owerheid aan die Kaap het hiervoor 'n kwartmiljoen pond beskikbaar gestel. Van die laat 19de eeuse immigrante was kunshandwerkers en ambagsmanne wat as gevolg van ekonomiese depressie en meganisering in die Verenigde Koninkryk na die buiteland uitgewyk het, spoorwegarbeiders, ongeskoolde werkers en gekwalifiseerdes uit die mynboubedryf. In 1891 het Suid-Afrika se Britsgebore bevolking op 188&nbsp;000 gestaan. Migrasiesyfers in [[Cornwall]] was die hoogstes in die Verenigde Koninkryk, veral in 'n tyd toe die Corniese tin- en mangaanmyne uitgeput was. Cornwallisers was meestal bereid om te migreer indien mynbouaktiwiteite elders werkgeleenthede vir hulle kon bied, en so het baie van hulle ook in Suid-Afrika aangekom. Die eerste Corniese immigrante was steengroefwerkers wat saam met die 1820-Setlaars na die Kaap geëmigreer het en stene vir die eerste permanente geboue ontgin het. Toe die Britse koloniale grens in 1847 tot by die Oranjerivier geskuif is, het Corniese mynwerkers, wat in Engels dikwels ''Cousin Jacks'' genoem word, met die ontginning van kopermyne in Namakwaland begin. In 1854 en 1855 het koperontginning in Suid-Afrika 'n nuwe hoogtepunt bereik, en dit was veral Corniese immigrante wat in die vraag na gekwalifiseerde mynbouwerkers voorsien het. Omstreeks 1900 was 'n kwart van die blanke mynwerkers aan die Witwatersrand Corniese immigrante. Die meeste van hulle het as ongetroude mans na die Kaap gekom, en 'n relatief groot persentasie het vanweë die skaarste aan Corniese vroue met inheemse swartes getrou. Corniese immigrante het hul spore in die bou- en [[Suid-Afrikaanse kookkuns|kookkuns]] gelaat, en daar is tans nog meer as honderd plekname van Corniese oorsprong in Suid-Afrika. Britse mynbouwerkers het daarnaas ook hul tradisionele vakbondstrukture na die land gebring. Die verdraagsaamheid van Corniese immigrante teenoor swart Suid-Afrikaners het onder meer uit godsdienstige tradisies voortgespruit. So was baie van hulle Wesleyaanse Metodiste wat 'n matigende invloed op die ruwe leefwyse in Suid-Afrikaanse mynbougemeenskappe uitgeoefen het. Hoë misdaadsyfers en drankmisbruik was die knellendste vraagstukke. Corniese immigrante het kerkgemeentes en krieketspanne gestig waarby, soos in die geval van Namakwaland, ook swart spelers welkom was. ==== Sosiale gaping ==== [[Lêer:Boerfamily1886.jpg|duimnael|Wit armoede: 'n Afrikanergesin in 1886]] [[Lêer:SouthAfricaTownship1989.jpg|duimnael|Kinders in 'n [[township]] naby Kaapstad in 1989]] Die unieke geologie van Suid-Afrika het die sosiale gaping tussen hoogs gekwalifiseerde mynboudeskundiges en ongeskoolde werkers nog versterk. Die land se laegraadse goud- en ertsneerslae lê diep sodat die plaaslike mynboubedryf op ingenieurs en kapitaal aangewese is. Die Britse immigrante, wat poste in die bedryf gevul het, net soos dié in ander sektore soos handel en finansies, het 'n elite gevorm. Mynbou-ondernemings se aggressiewe uitbreiding was een van die beslissende faktore wat die ontstaan van 'n rasgebaseerde, ongelyke arbeidsmark met wetlike en sosiale benadeling vir swartes bevorder het.<ref>{{en}} Van Vugt/Cloete (2000), bl. 31–32</ref> Maar ook Afrikaners is deur die vestiging van 'n mynboubedryf en die toenemende industrialisasie geraak. Groot getalle arm blankes het na die stede gestroom waar veelrassige krotbuurte ontstaan het. Vanaf die 1880's tot in die laat 1930's het 'n reeks natuurrampe, oorloë en ekonomiese agteruitgang tienduisende Afrikaanssprekendes in grootskeepse armoede gedompel. Terwyl die getal armblankes in amptelike statistieke op meer as 121&nbsp;000 beraam is, het omstreeks 1924 reeds 'n kwart van die Afrikanerbevolking in die armblanke-kategorie geval. Die situasie het dramaties versleg met die ekonomiese insinkings van die Groot Depressie waartydens 'n derde van alle Afrikaners, sowat 300&nbsp;000 mense, as armlastig beskou is.<ref>{{af}} Edward-John Bottomley: ''Armblankes''. e-Boek//Kindle-uitgawe. Kaapstad: Tafelberg, pos. 60</ref> Vir die koloniale owerheid – en latere blanke Suid-Afrikaanse regerings – was wit armoede 'n besondere probleem wat wit aansien kon bedreig. Deur middel van rasseskeiding, waarby benadeelde blankes in die volgende dekades in wit enklawes van armoede en in werkskeppingskemas van staatsondernemings en nywerhede in staatsbesit weggesteek is, is die vraagstuk opgelos totdat dit in 1994 skielik weer opgeduik het. Die Tweede Suid-Afrikaanse Oorlog het potensiële immigrante afgeskrik sodat min Britte hulle in die laaste jare van die 19de eeu aan die Kaap gevestig het. Die Britse besluit om Afrikanervroue en -kinders as 'n soort gyselaars in konsentrasiekampe aan te hou, het net soos die Afrikaners se guerilla-oorlogtaktiek verbittering veroorsaak. Uiteindelik was blanke politieke eenheid, en die stabiliteit wat dit vir die Britse Ryk in Suider-Afrika sou verseker, vir die Britse ''Colonial Office'' meer belangrik as die politieke regte van swart en bruin Suid-Afrikaners. Toe die land in 1910 selfregering as Unie van Suid-Afrika gekry het en 'n einde aan politieke inmenging uit Londen gemaak is, is die weg gebaan vir 'n politieke stelsel wat dekades lank op rasseskeiding berus het. Nog voor die Uniewording het Groot-Brittanje pogings onderneem om meer Britse immigrante as boere na die Suid-Afrikaanse platteland te bring. Een doelwit was om die kloof tussen die twee wit bevolkingsgroepe te oorbrug, 'n ander was die bestryding van Afrikanernasionalisme deur anglisering. Die skema is uiteindelik gestaak aangesien ander oorsese bestemmings soos Kanada en Australië met hul eie skema's vir Britse immigrante meer aanloklik was. Die hoeveelheid geskikte landbougrond in Suid-Afrika was beperk, en die nuut ontwikkelende nywerheidsektor was danksy die beskikbaarheid van swart mannekrag nie aangewese op groot getalle immigrante nie. Britse immigrasie was dus beperk. In 1910 het 8&nbsp;314 Britse immigrante in Suid-Afrika aangekom, in 1913 (een van min jare in dié tyd met uitvoerige statistieke) het 14&nbsp;251 nuwe aankomelinge hulle in die land gevestig, waarvan 10&nbsp;009 Britte.<ref>{{en}} Stephen Constantine (red.): ''Emigrants and Empire. British Settlement in the Dominions Between the Wars''. Manchester: Manchester University Press 1990, bl. 174</ref> Maar ook in die volgende dekades het Britte hulle in Suid-Afrika gevestig, en immigrasiesyfers het in die tyd ná die Tweede Wêreldoorlog selfs gestyg. Tradisioneel is Britse immigrante en hul nakomelinge as meer liberaal gesind beskou as Afrikaners, tog is hierdie soort stereotipes in die nuwe Suid-Afrika afgebreek. Die aantal Britse migrante in Suid-Afrika is in 2015 op 318&nbsp;000 beraam.<ref>{{en}} [http://www.bbc.com/news/uk-politics-eu-referendum-36560519 ''BBC News, 17 Junie 2016: Reality Check: Which EU countries have the most UK citizens? Besoek op 19 Junie 2016'']</ref> === Duitse immigrasie === [[Lêer:Natal 1910 BomannMuseum@20150903.JPG|duimnael|links|'n Kaart van die Hermannsburgse sending in Natal]] [[Lêer:Martin Melck House, Strand Street.jpg|duimnael|[[Martin Melck Huis|Martin Melck-huis]] in Strandstraat, Kaapstad, met versierings van [[Anton Anreith]]]] [[Lêer:German colonial claims in South Africa 1880s.jpg|duimnael|Afrika suid van die ewenaar, met politieke grense van die 1880's. Die Berlynse Koloniale Konferensie van 1884 was verantwoordelik vir die onderlinge afbakening en beslissing van koloniale gebiedsaansprake]] Volgens skeepslyste was sowat veertig persent van die eerste setlaars aan die Kaap Duitsers wat in diens van die Verenigde Oos-Indiese Kompanie (VOIK) op Nederlandse skepe gevaar het. Volgens 'n verordening van die VOIK, wat in 1657 uitgereik is, is slegs [[Nederlanders]] en Duitsers in diens geneem. Gewoonlik was Duitse bemanningslede op VOIK-skepe van Nederduitse afkoms en het sodoende min moeite ondervind om Nederlands aan te leer. Vyf van die eerste vryburgers aan die Kaap, wat in 1657 uit hul diens by die VOIK getree het om hulle as boere te vestig, was van Duitse afkoms. Steeds meer Duitse immigrante het na die Kaap gestroom en, weens die gebrek aan Duitse vroue, dikwels met Nederlandse, Franse of slawevroue uit Afrika en Asië getrou. Duitse huursoldate en ander personeel in diens van die VOIK was, anders as die breë massa in hul tyd, meestal geletterd. Baie van hulle het weens die moeilike ekonomiese situasie in Duitsland ná die einde van die [[Dertigjarige Oorlog]] na Nederland geëmigreer. So verskyn op VOIK-lyste onder meer seuns van dominees en amptenare, adellikes en sakelui, en selfs akademici soos wiskundiges, landopmeters en botanici.<ref>{{de}} Dieter en Elke Losskarn: ''Südafrika''. Ostfildern: Dumont 2006, bl. 40</ref> Die eerste wetenskaplike publikasies oor Suid-Afrika se natuurlewe en ander onderwerpe is deur Duitse navorsers geskryf wat verskeie kere verkenningstogte in die binneland van Suid-Afrika onderneem het. Die eerste Khoi-woordeboek is in die vroeë 1660's deur 'n boorling van [[Hannover]], Georg Friedrich Wende, saamgestel. Naas Franse Hugenote het Duitse immigrante 'n belangrike rol by die vestiging van die wynboubedryf aan die Kaap gespeel. Een van hulle, Henning Hüsing, het sy loopbaan as arm soldaat by die VOIK en veewagter begin. As vryburger was hy een van vyf boere wat hulle as veetelers bekwaam en vleis aan die VOIK verskaf het. As een van die welvarendste burgers aan die Kaap het Hüsing later groot graanvelde aangelê en raadslid in Stellenbosch geword waar hy herehuise soos [[Meerlust]] en ander woongeboue laat bou het. Volgens oorlewerings het hy meer as 100&nbsp;000 wingerdstokke geplant. 'n Ander wynboer was Carl Georg Wieser, 'n boorling van [[Heidelberg, Duitsland|Heidelberg]], wat ná sy loopbaan as soldaat in 1731 met 'n Kaapstadse vrou getrou en later die Constantia-wyngoed gekoop het. Suksesvolle huwelike het van [[Martin Melck]], 'n boorling van [[Oos-Pruise]], die welvarendste man aan die 18de eeuse Kaap gemaak. Baie wynboere het hulle wonings deur Duitse boumeesters laat bou. Die bekendste van hulle was [[Anton Anreith]] (1754–1822), 'n boorling van [[Freiburg im Breisgau]], wat sy kunsvolle gewels en houtsnywerk in Constantia en Kaapstad (soos die leeue waarmee die kansel van die Lutherse kerk versier is) geskep het. Ander domeine van Duitse immigrante was gesondheidsdienste en politiek. In die Nederlandse tyd het sowat vyftig Duitse geneeskundiges aan die Kaap gepraktiseer. Jan van Riebeeck se opvolger as kommandeur was Zacharias Wagenaar (Wagner), 'n boorling van [[Dresden]]. Maar dit was ook Duitsers wat dikwels protes teen VOIK-besluite aangeteken het. Boeregesinne van Duitse afkoms soos die Bothas, Pretoriuse en Albrechts was in die geledere van die eerste groep van die Groot Trek. Die tweede groep is aangevoer deur Johannes van Rensburg, 'n boorling van Rendsburg in [[Sleeswyk-Holstein]]. Die derde Boereleier, Andries Hendrik Potgieter, het sy wortels in [[Osnabrück]] gehad. 'n Voorouer van [[Paul Kruger]], die latere president van die Zuid-Afrikaansche Republiek (Transvaal), Jacob(us) Kruger (ook Cruger of Krüger gespel), is in 1690 in [[Prignitz]], 'n streek in [[Brandenburg]] gebore en het in 1713 as soldaat in diens van die VOIK getree. Tussen 1848 en 1858 het groot getalle Duitse immigrante hulle in die Oos-Kaap, veral rondom Oos-Londen, gevestig – in 'n gebied wat deur die Britse koloniale owerheid as 'n soort buffersone tussen blanke gebiede en die Xhosa-stamland geskep is. Sowat 4&nbsp;000 Duitse setlaars het hier 'n nuwe tuiste gevind nadat hulle gratis seevervoer en finansiële steun ontvang het. Die Duitse invloed is steeds sterk, sowel op ekonomiese asook kulturele gebied. Suid-Afrika is daarnaas 'n gewilde reisbestemming vir Duitse toeriste asook die gewildste bestemming vir Duitse emigrante op die vasteland van Afrika. Volgens amptelike Duitse statistieke het in 2013 1&nbsp;100 Duitsers na Suid-Afrika geëmigreer, terwyl 1&nbsp;102 na hul geboorteland teruggekeer het.<ref>{{de}} [http://auswandern-info.com/suedafrika.html ''Auswandern nach Südafrika aktuell. Besoek op 2 Junie 2015''] {{dooie skakel}}</ref> In 2018 het 798 Duitsers hulle in Suid-Afrika gevestig, terwyl 1&nbsp;216 burgers met 'n Duitse paspoort na Duitsland teruggekeer het. In die dekade tussen 2008 en 2017 het altesaam 10&nbsp;375 Duitsers hulle volgens amptelike statistieke hier gevestig, terwyl 11&nbsp;195 na Duitsland verhuis het.<ref>{{de}} [https://auswandern-info.com/suedafrika ''auswandern-info.com: Auswandern nach Südafrika aktuell – Infos zur Einwanderung. Besoek op 20 November 2019'']</ref> {{Sienook|Duitsers in Natal}} === Noorse immigrasie === 'n Dertigtal Noorse gesinne uit Ålesund het op 29 Augustus 1882 in Natal aangekom. Voor 1880 het Noorse emigrante hulle merendeels in die Verenigde State gevestig, maar danksy die persartikels van 'n Noorse sendeling in Zululand, ene kaptein Landmark, het voornemende Noorse emigrante belang daarin gestel om 'n nuwe tuiste in Natal te vind. Hul vaart na Natal is onder meer deur die Regering van Natal se agente in Londen gereël. Nakomelinge van die Noorse immigrante het die ''Norwegian Settlers Association of Marburg'' gestig.<ref>{{en}} [http://www.norsettler.co.za/history.htm ''www.norsettler.co.za: How it began. Besoek op 17 Maart 2016'']</ref> === Joodse immigrasie === {{Hoofartikel|Jode in Suid-Afrika}} [[Lêer:Helen Suzman.jpg|duimnael|Helen Suzman in 1959]] Al het die eerste Joodse immigrante hulle reeds in die 17de eeu aan die Kaap gevestig, kon daar eers met die grootskaalse immigrasie van Russies-Litause [[Jode]] vanaf die 1880's sprake van 'n georganiseerde Joodse gemeentelewe in Suid-Afrika wees. Omstreeks 1880 is die plaaslike Joodse bevolking op sowat 4&nbsp;000 beraam, met 40&nbsp;000 nuwe aankomelinge in die volgende drie dekades. Gedurende die 1930's was Suid-Afrika 'n toevlugsoord vir Joodse vlugtelinge uit die Duitse Ryk. So het die Joodse bevolking gegroei tot 90&nbsp;000 in 1936 en 115&nbsp;000&nbsp; in 1960.<ref name="Brenner">{{de}} {{cite book |last=Brenner |first= Michael |title=Kleine jüdische Geschichte|year=2008 |page=341, 342|publisher= C.H. Beck/Bundeszentrale für politische Bildung|location= München en Bonn}}</ref> In die ou bedeling het Joodse burgers dieselfde bevoorregte status geniet soos ander blankes, ondanks anti-semitiese tendense in bepaalde nasionalistiese Afrikanerkringe, so in die verregse vleuel van die regerende Nasionale Party. Die anti-semitiese rassisme in dele van Europa, wat sy hoogtepunt in die stelselmatige [[Sjoa|Sjoa-volksmoord]] deur die Nasionaal-Sosialistiese Duitse bewind tydens die Tweede Wêreldoorlog gevind het, was vir baie Suid-Afrikaanse Jode rede genoeg om openlik weerstand te bied teen die beleid van rasseskeiding. So het 'n relatief groot persentasie Joodse Suid-Afrikaners by die anti-Apartheid-beweging aangesluit, onder wie die skryweres en wenner van die [[Nobelprys vir Letterkunde]], [[Nadine Gordimer]], die politikus [[Helen Suzman]] wat jare lank, tussen 1961 en 1974, die enigste afgevaardigde van die [[Progressiewe Party]] in die Suid-Afrikaanse parlement was, en [[Joe Slovo]], 'n kommunistiese stryder wat – ná meer as twintig jaar in ballingskap – na Suid-Afrika teruggekeer het as een van min blanke leiersfigure in die African National Congress.<ref name="Brenner" /> Ander Joodse burgers het die NP-bewind gesteun. Opvallend was die groot persentasie aanhangers van Sionisme wat nou betrekkinge met Israel gehandhaaf het – meer as in enige ander land. So het Suid-Afrika voor 1994 steeds goeie betrekkinge met Israel onderhou, ondanks dié land se afkeuring van Pretoria se rassebeleid. Ná die eerste demokratiese verkiesing in 1994 het baie Joodse inwoners by die groot golf van blanke emigrante aangesluit.<ref name="Brenner" /> === Immigrasiebeleid voor 1994 === [[Lêer:The National Archives UK - CO 1069-1-9.jpg|duimnael|Februarie 1960: die Britse premier Harold Macmillan bring 'n amptelike besoek aan Suid-Afrika en lewer sy befaamde "Wind-van-verandering"-toespraak in die Suid-Afrikaanse parlement. Desondanks stroom duisende Britse immigrante na die Kaap<br /><small>The National Archives UK</small>]] Saam met die implementering van die Apartheids-wetgewing, waarvolgens die toegang van swart Suid-Afrikaners tot die arbeidsmark in 'n toenemende mate gereguleer en beperk is, net soos die vrye beweging van swart werknemers, en met die oog op die beplande uiteindelike ontneming van Suid-Afrikaanse burgerskap van swart inwoners in die laaste stadium van die Apartheidstelsel, was daar 'n dringende behoefte om die getalle van gekwalifiseerde blankes te verhoog. In 1958 het die Viljoen-kommissie, wat die toekomstige ontwikkeling van Suid-Afrika se nywerheidsektor ondersoek het, in sy verslag bevind dat die heersende groeikoers van die ekonomie net volgehou kon word met die werwing van jaarliks sowat 25&nbsp;000 immigrante.<ref>{{en}} Daniel Conway and Pauline Leonard: ''Migration, Space and Transnational Identities. The British in South Africa''. Basingstoke: Palgrave Macmillan 2014, bl. 39</ref> Die NP-bewind het die Suid-Afrikaanse Immigrante-organisasie (Samorgan) in die lewe geroep om blanke immigrasie te bevorder, maar hierby aanvanklik veral op Nederland en Duitsland gefokus – en nie op die Verenigde Koninkryk as die tradisioneel belangrikste land van herkoms van immigrante nie. Vir die eerste minister Hendrik F. Verwoerd, 'n immigrant van Nederlandse herkoms, was Suid-Afrika se republiekwording en onttrekking aan die Britse Gemenebes in 1960/1961 'n persoonlike triomf wat hy as een van die beslissende gebeurtenisse in die geskiedenis van die land en as die Afrikanervolk se uiteindelike onafhanklikwording van Britse kolonialisme beskou het. Gevolglik het die NP-bewind se houding teenoor Britse immigrasie ingrypend verander. Gepaardgaande met hierdie maatreëls is Engelssprekende Suid-Afrikaners stelselmatig uit die staatsburokrasie en die weermag verwyder en is die grense van kiesafdelings aangepas om meerderhede vir NP-kandidate te verseker en die Verenigde Party se politieke invloed te verminder. Verwoerd was daarvan oortuig dat Engelssprekende Suid-Afrikaners in die nuutgestigte republiek maklik aan Afrikaners geassimileer kon word en dat Britse immigrante sodoende nie meer as 'n moontlike nasionale bedreiging beskou moes word nie. Met jaarlikse groeisyfers van tussen ses en agt persent in die periode tussen 1964 en 1972 en voortgesette werkreservering, wat wit en bruin Suid-Afrikaners bevoorregte toegang tot sekere kategorieë werk gegee het, was die Suid-Afrikaanse ekonomie dringend aangewese op gekwalifiseerde immigrante. Die nuut benoemde Engelssprekende minister van immigrasie, A. E. Trollip, het dit duidelik gestel dat die ekonomie sonder immigrasie sou disintegreer. In 1961 is 'n nuwe immigrasieskema ingevoer wat voorsiening vir ruim finansiële bystand aan immigrante gemaak het, en die regering was realisties genoeg om weer op voornemende immigrante uit die Verenigde Koninkryk te fokus. Die regering se doelwit was om jaarliks sowat 30&nbsp;000 immigrante te werf. Immigrasie het inderdaad skerp toegeneem van net 9&nbsp;789 blankes in 1960 tot 48&nbsp;048 in 1966. Die staat het tagtig persent van gekwalifiseerde immigrante se reiskoste oorgeneem, ruim lenings toegestaan (wat in 1966 deur skenkings vervang is), gratis huisvesting vir 'n beperkte tydperk ná aankoms in Suid-Afrika gewaarborg en geen minimum-verblyfvereistes gestel nie. Met dié skema was die Suid-Afrikaanse regering destyds vrygewiger as byvoorbeeld Kanada of Australië. Naas sy bestaande immigrasiekantoor in [[Suid-Afrika-huis (Londen)|Suid-Afrika-huis]] op Londen se [[Trafalgarplein]] het Samorgan nuwe kantore in Cockspur-straat, Londen (in dieselfde gebou waar amptenare van die 1820 Settlers Memorial Association gesetel was), Manchester, Birmingham, Glasgow, Sheffield en Newcastle geopen. Vir voornemende Britse immigrante was die vooruitsig op 'n beter toekoms vir hul kinders in 'n opkomende land, 'n hoër lewensstandaard, die aangename klimaat en laer belastingtariewe aantreklik genoeg om immigrasiesyfers te laat styg. In die na-oorlogse periode voor die invoering van die nuwe immigrasieskema (tussen 1946 en 1961) het 115&nbsp;395 Britse burgers hulle in Suid-Afrika gevestig. In die periode tussen 1961 en 1977, toe die Europese immigrasie na die Kaap danksy die finansiële bystand van regeringskant sy hoogtepunt bereik het, het dié getal toegeneem tot 243&nbsp;000. Nettomigrasie het vanaf die 1960's tot en met 1975 jaarliks tussen 20&nbsp;000 en 35&nbsp;000 beloop. Immigrasie het met 46 persent byna die helfte bygedra tot die blanke bevolkingsgroei in dié tydperk. === Onlangse bevolkingsopnames === [[Lêer:South-africa-demography.svg|duimnael|Ontwikkeling van Suid-Afrika se bevolking]] In Julie 2017 is die bevolking van Suid-Afrika deur Statistieke Suid-Afrika op 56&nbsp;520&nbsp;000 geskat. Dit verteenwoordig 'n styging van meer as 1,5 miljoen sedert die middel van 2015 toe dit op 54&nbsp;956&nbsp;900 beraam is, onder wie 44&nbsp;228&nbsp;000 swartes (80,5 persent van die totale bevolking), 4&nbsp;832&nbsp;900 bruinmense (8,8 persent), 4&nbsp;534&nbsp;000 blankes (8,3 persent) en 1&nbsp;362&nbsp;000 Asiërs (2,5 persent) was. Van die totale bevolking was 28&nbsp;900&nbsp;000 mense vroulik en 27&nbsp;600&nbsp;000 manlik.<ref>{{en}} [http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022015.pdf ''Statistieke Suid-Afrika – Mid-year population estimates 2015'']</ref> Teen die middel van 2017 is die swart bevolking op 45&nbsp;656&nbsp;400 of 80,8 persent van die totale bevolking beraam. 4&nbsp;962&nbsp;900 was bruin Suid-Afrikaners (8,8 persent), 4&nbsp;493&nbsp;500 blankes (8,0 persent) en 1&nbsp;409&nbsp;100 Asiërs (2,5 persent).<ref>{{en}} [http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022017.pdf ''Stats SA: Mid-year population estimates 2017. Besoek op 31 Julie 2017'']</ref> In die sensus van 9 Oktober 2011 het 41 miljoen Suid-Afrikaners hulself as swart beskryf, 4,62 miljoen as bruin, 4,59 miljoen as wit en 1,3 miljoen as Indiërs of ander Asiërs. 0,3 miljoen mense het hulself as "ander" beskryf – 'n kategorie wat ook mense insluit wat volgens sensusbeamptes weier om hulself in terme van ras of etniese groep te beskryf. Die totale bevolking het op die dag van die sensus 51,8 miljoen beloop. Die aantal ekonomiese immigrante, wat onwettiglik in die land bly, word op tussen drie en vier miljoen beraam.<ref>{{af}} [http://www.nuus24.com/Suid-Afrika/Nuus/Ses-buitelanders-vas-vir-vals-paspoorte-20100625 ''nuus24.com: Ses buitelanders vas vir vals paspoorte, 25 Junie 2010''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100709032257/http://www.nuus24.com/Suid-Afrika/Nuus/Ses-buitelanders-vas-vir-vals-paspoorte-20100625 |date= 9 Julie 2010 }}</ref> === Godsdiens === {{Hoofartikel|Boeddhisme in Suid-Afrika|Godsdiens in Suid-Afrika|Islam in Suid-Afrika|Jode in Suid-Afrika}} [[Lêer:Groote Kerk Adderley Street Cape Town - Frontal view.JPG|duimnael|Die Groote Kerk in Kaapstad is die oudste bestaande kerk in Suider-Afrika]] Omtrent 63% van Suid-Afrikaners is religieus.<ref>{{en}} http://www.news24.com/SouthAfrica/News/Fewer-religious-people-in-SA-survey-20120810 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191009125315/https://www.news24.com/SouthAfrica/News/Fewer-religious-people-in-SA-survey-20120810 |date= 9 Oktober 2019 }}</ref> Die grootste godsdiens is die [[Christendom]] met sowat 80% van die totale bevolking in 2001, gevolg deur 15% ongebonde, 1,5% [[Moslem]]s, 1,2% [[Hindoeïsme|Hindoes]], 0,3% tradisionele Afrika-godsdienste en 0,2% Jode. Ondanks 'n meerderheid aan Christene is daar nie een dominante denominasie nie. Belangrike Christelike kerke sluit in die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (7,1%), die Nederduits Gereformeerde kerke ([[Nederduitse Gereformeerde Kerk]], [[Nederduitsch Hervormde Kerk]] en [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] met 6,7%) en die [[Anglikaanse Kerk van Suider-Afrika]] (3,8%). Volgens die sensus van 1991 was blanke Suid-Afrikaners hoofsaaklik Protestants (70 persent), Rooms-Katoliek of Grieks-Ortodoks (7 persent) of Joods (1 persent). 21 persent het nie aan enige godsdiens of kerk behoort nie of wou gedurende die sensus geen inligting omtrent hul geloofsoortuiging verstrek nie.<ref>WP Mostert, BE Hofmeyer en JS Oosthuizen (1997), bl. 129-130</ref> [[Lêer:South Africa-Ladysmith-Sufi Mosque-01.jpg|duimnael|links|Soefi-[[Moskee]] in [[Ladysmith]], KwaZulu-Natal]] Die [[Islam]] het Suid-Afrika in drie fases bereik. Die eerste het met die aankoms van die Nederlandse koloniste in die 17de eeu begin. Die eerste Moslems is as slawe deur die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie uit die [[Maleise argipel]] aan die Kaap gebring en was die voorouers van die Kaapse Maleiers. Die tweede was die immigrasie van Indiërs uit [[Brits-Indië]] ná die [[Natal (kolonie)|Natalkolonie]], waar hulle in die Britse suikerplantasies gewerk het. Sowat 176&nbsp;000 Indiërs van alle gelowe is ná Natal gebring, waarvan 7–10% Moslems. Die derde fase het met die einde van Apartheid begin, nadat Moslems uit Afrika en Indië ná Suid-Afrika begin migreer. Die meeste Moslems is Soenniete, gevolg deur Ahmadi, veral in Kaapstad.<ref>{{en}} {{cite book |url=https://books.google.co.uk/books?id=eR019JqPbBkC&pg=PA104&dq&hl=en&sa=X&ei=ibqJU8mLNYO7PeKPgfgK&ved=0CEUQ6AEwBA#v=onepage&q&f=false | title=Islamic Resurgence in South Africa: The Muslim Youth Movement | author=Abdulkader Tayob | page=104 | accessdate=21 Maart 2019}}</ref> [[Lêer:Old Sinagogue, Pretoria.JPG|duimnael|Die [[Sinagoge, Paul Krugerstraat|Sinagoge in Paul Krugerstraat]], Pretoria]] In Suid-Afrika leef sowat 70&nbsp;000 Jode, die grootste groep in Afrika. Die eerste Jode het tydens die Britse Kaapkolonie in die 19de eeu ná Suid-Afrika gekom. Tydens die apartheidsbewind het Suid-Afrikaanse Jode 'n belangrike rol in die Anti-apartheidsbeweging gespeel, terwyl ander hulself vir nou bande tussen Suid-Afrika en Israel beywer het.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1162378307806&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |title=P.W. Botha felt Israel had betrayed him |accessdate=2 November 2006 |publisher=Jerusalem Post |date=2 November 2006 |archive-date= 6 Julie 2013 |archive-url=https://archive.is/20130706010337/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1162378307806&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |url-status=dead }}</ref> Suid-Afrika se 550&nbsp;000 Hindoes vorm die tweede grootste Hindoebevolking in Afrika ná dié van [[Mauritius]], waarvan die meeste in die provinsie KwaZulu-Natal leef.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2005/51496.htm |title=South Africa – Section I. Religious Demography |publisher=U.S. Department of State |accessdate=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502215032/https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2005/51496.htm |archive-date=2 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die meeste Hindoes is nakomelinge van Indiërs wat uit Brits-Indië ná KwaZulu-Natal geneem is om daar te werk. Suid-Afrika beskik moontlik oor die grootste bevolking aan Boeddhiste in Afrika, waarvan die meeste van Asiatiese afkoms is. === Internasionale net-migrasie === Die blanke bevolking het as gevolg van laer geboortesyfers en migrasie na oorsese bestemmings sedert 1986 merkbaar afgeneem. {| class="wikitable" ! Periode !! Afrikane !! Indiërs/Asiate !! Blankes |- | 1986–2000 || 828&nbsp;750 || 14&nbsp;476 || -304&nbsp;512 |- | 2001–2005 || 561&nbsp;398 || 23&nbsp;335 || -133&nbsp;782 |- | 2006–2011 || 673&nbsp;706 || 34&nbsp;689 || -112&nbsp;046 |- | 2011–2015 || 779&nbsp;593 || 40&nbsp;929 || -95&nbsp;158 |} === Verstedeliking === [[Lêer:Johannesburg CBD.jpg|duimnael|Johannesburg is die grootste stedelike sentrum van Suid-Afrika]] In 2000 was 95 persent van die Blanke en Asiatiese, 79 persent van die [[Bruin mense|Bruin]] en 41 persent van die Swart bevolking verstedelik. Die persentasie van die totale bevolking, wat in stedelike nedersettings woon, het tussen 2005 en 2015 gestyg van 59,5 tot 64,8 persent.<ref>{{en}} [https://www.statista.com/statistics/455931/urbanization-in-south-africa/ ''statista – The Statistics Portal: South Africa: Urbanization from 2005 to 2015. Besoek op 8 Oktober 2017'']</ref> Behuisingstekorte en onvoldoende infrastruktuur is veral in die metropolitaanse gebiede 'n groot probleem, en as gevolg daarvan word veral die randgebiede van stede deur informele woonstrukture soos plakkerskampe gekenmerk. Die boubedryf is tans nie in staat om in die groeiende aanvraag na behuising te voorsien nie. Swart stedelike gebiede soos Soweto ly onder oorbevolking; in hierdie stad woon nog steeds tussen drie en vier miljoen mense op 'n oppervlakte van net 130 vierkante kilometer. Tradisioneel-blanke woongebiede van die middel- en opperklas is minder geraak deur die sosiale veranderings ná die einde van die geografiese rasseskeiding. Die ou stelsel van "groepsgebiede" word hier grotendeels nog bewaar, aangesien net 'n minderheid van Swartes huispryse en huurgelde in hierdie gebiede kan bekostig. Die klein getalle nie-blanke bewoners, wat na die eertydse blanke woongebiede verhuis, kan maklik geïntegreer word. Die verstedelikingsproses van die swart bevolking sal ook in die vroeë dekades van die 21ste eeu voortgaan, terwyl die landelike bevolking met tussen vyf en tien persent sal krimp. === Uitdagings vir plattelandse gemeenskappe === [[Lêer:Map of the metropolitan municipalities of South Africa (2016).svg|duimnael|Kaart van die agt Suid-Afrikaanse [[Metropolitaanse munisipaliteit]]e in 2016]] [[Lêer:SouthAfricaFieldwork21989.jpg|duimnael|Suid-Afrikaanse plaaswerkers in 1989]] Nedersettings op die platteland staar, net soos hul eweknieë elders op aarde, ernstige uitdagings in die gesig. Volgens die sensus van 2011 word 61 persent van die Suid-Afrikaanse bevolking in nedersettings buite die munisipale grense van metropolitaanse gebiede gehuisves. Terwyl die vyf grootste metropolitaanse gebiede die ekonomie oorheers en meer as die helfte van die bruto toegevoegde waarde genereer, is die ekonomiese agteruitgang van groot dele van die platteland reeds in akademiese ondersoeke van die 1980's beskryf. Dit geld ook vir streke met 'n groeiende bevolking.<ref>{{en}} Ronnie Donaldson: ''Small Town Tourism in South Africa''. Cham: Springer International Publishing 2018, bl. 3</ref> Die agteruitgang van plattelandse nedersettings het menigvuldige oorsake: * Oorspronklik welvarende mynbounedersettings – soos dié in KwaZulu-Natal se steenkoolstreke – het as gevolg van veranderende vraag ekonomiese agteruitgang ervaar. Dieselfde geld vir nedersettings waar ekonomiese vooruitgang op vervoerinfrastruktuur soos spoorweë gesteun het. * Met die afname in tradisionele landbou-aktiwiteite het baie landelike nedersettings hul oorspronklike rol as plaaslike kleinhandel- en dienstespilpunte kwytgeraak. * Die beskikbaarheid van meer gevorderde vervoergeriewe, wat toegang tot verder af geleë streekspilpunte vergemaklik, en veranderende strukture in die kleinhandelbedryf het eweneens bygedra tot die agteruitgang van kleiner dorpe wat as diensverskaffers vir die landbousektor gedien het. * Die samesmelting van nedersettings tot nuwe, groter administratiewe eenhede het baie dorpe van hul vroeëre plaaslike regerings beroof, terwyl die nuwe munisipaliteite weens 'n gebrek aan fondse en behoorlik opgeleide personeel nie in staat is om benodigde munisipale dienste te verskaf nie. * Daarnaas het groter nedersettings, wat reeds voor die ANC-owerheid se munisipale hervormings bestaan het, hul dienste- en ander sektore uitgebrei tot 'n punt waar hulle groter geografiese streke kan bedien en sodoende die ekonomiese funksies van omliggende kleiner sentrums maklik absorbeer.<ref>{{en}} Donaldson (2018), bl. 4</ref> {{Sienook|Lys van dorpe in Suid-Afrika}} === Sosiale struktuur === Suid-Afrika bly 'n land wat langs ras-, etniese-, taal-, godsdiens- en klaslyne, maar ook langs die lyn tussen sentrum en periferie verdeel is. Die plaaslike historiese ontwikkeling het van die Suid-Afrikaanse samelewing 'n soort rasgebaseerde kastestelsel gemaak – ras en velkleur het daarin meer betekenis gekry as klas, taal en ander sosiale kriteria.<ref>{{de}} [http://liportal.inwent.org/suedafrika/gesellschaft.html#c1608 ''liportal.inwent.org: Suid-Afrika – Samelewing en kultuur'']</ref> === Engels in Suid-Afrika === [[Lêer:South Africa 2011 English speakers proportion map.svg|duimnael|links|Suid-Afrikaanse distrikte met 'n meerderheid van Engelstaliges in 2011 {{columns-list|2| {{sleutel|#EDF8E9|0–20%}} {{sleutel|#BAE4B3|20–40%}} {{sleutel|#74C476|40–60%}} {{sleutel|#31A354|60–80%}} {{sleutel|#006D2C|80–100%}}}}]] [[Lêer:South Africa 2011 English speakers density map.svg|duimnael|Geografiese verspreiding van Engels in Suid-Afrika volgens bevolkingsdigtheid per vierkante kilometer in 2011 {{columns-list|2| {{sleutel|#ffffcc|&lt;1/km²}} {{sleutel|#ffeda0|1–3/km²}} {{sleutel|#fed976|3–10/km²}} {{sleutel|#feb24c|10–30/km²}} {{sleutel|#fd8d3c|30–100/km²}} {{sleutel|#fc4e2a|100–300/km²}} {{sleutel|#e31a1c|300–1000/km²}} {{sleutel|#bc0026|1000–3000/km²}} {{sleutel|#800026|&gt;3000/km²}}}}]] Terwyl Suid-Afrika algemeen as 'n multikulturele, veelrassige en veeltalige staat beskryf word, het Engels – ongeag sy relatief klein demografiese basis van ongeveer drie miljoen moedertaalsprekers en sy beperkte geografiese verspreiding – tans die status van 'n [[lingua franca]] in die meeste openbare domeine, waaronder politiek en ekonomie. Hoe meer dit as 'n taal van hoër status waargeneem word, hoe meer vind taalverskuiwing plaas. Daarnaas word dit ter wille van kostebesparing (vertalings in die ander tien ampstale geniet lae prioriteit as beskikbare finansiële middele beperk is) en om praktiese redes (daar word veronderstel dat die meeste Suid-Afrikaners Engels min of meer magtig as) bo Suid-Afrika se ander tale verkies, ongeag die feit dat die regering homself tot veeltaligheid verbind het. So word die aktiewe gebruik van Afrikaans toenemend beperk tot die gesinsdomein, opvoedkundige instellings wat die beginsel van moedertaalonderwys volg, die Afrikaanse kultuurbedryf en Afrikaanse media. Van alle openbare domeine is godsdiens die minste geraak deur taalverskuiwing na Engels. In sy gesproke vorm toon Engels in Suid-Afrika dieselfde dinamiese ontwikkeling soos in ander Afrikalande waar Engels as oorkoepelende taal dien. Naas Engels as tweede taal, soos dit deur baie swart Suid-Afrikaners gebesig word, vorm Britse immigrante, wat hul streeksgebonde moedertaalvariëteit van Engels na die Kaap saamgebring het, en vastelandse Europese en Asiatiese immigrante, wat deur Britse Engelssprekendes geassimileer is, die demografiese basis van Suid-Afrikaanse Engels. Net soos in ander Britse kolonies is Engels aanvanklik deur soldate en amptenare aan die Kaap ingevoer. Hulle is opgevolg deur sendelinge, setlaars en fortuinsoekers.<ref>{{en}} [http://public.oed.com/aspects-of-english/english-in-use/south-african-english/ ''Oxford English Dictionary: South African English. Besoek op 16 Maart 2016''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316120134/http://public.oed.com/aspects-of-english/english-in-use/south-african-english/ |date=16 Maart 2016 }}</ref> Met die stigting van Engelse nedersettings in die Oos-Kaap vanaf 1820 en in Natal (1841–51) asook die diamantstormloop van Kimberley en die goudstormloop aan die Witwatersrand het Engels posgevat as een van die tale van Suider-Afrika. Die vroegste variëteit van Engels was dié van Suidoos-Engeland se laer klasse wat deur die eerste Britse immigrante, onder wie die 1820-setlaars, gepraat is en vanweë vergelykbare immigrasiepatrone baie ooreenkomste, veral ten opsigte van uitspraakgewoontes, met Australiese Engels toon sodat daar dikwels na 'n gemeenskaplike variëteit van Suidelike Halfrond-Engels verwys word.<ref>{{de}} Gerhard Leitner: ''Weltsprache Englisch. Vom angelsächsischen Dialekt zur globalen Lingua franca''. München: C. H. Beck 2009, bl. 214</ref> 'n Tweede golf van Engelssprekende setlaars het tussen die 1840's en laat 1860's in Suid-Afrika aangekom. Hul sosiale, kulturele en geografiese agtergrond het merkbaar verskil van dié van vroeëre immigrante. So was die meeste setlaars in dié periode afkomstig uit die middelklas van die ''Midlands'' van Sentraal-Engeland en die noorde van Engeland en hulle vestigingsgebied hoofsaaklik beperk tot Natal. Naas die breë werkersklasaksent van die Kaap is sodoende 'n tweede variëteit van Engels in Suid-Afrika gevestig wat as meer respektabel geag is. Anders as byvoorbeld in Australië het die verskillende variëteite in Suid-Afrika min neiging getoon om met mekaar te vermeng. Die derde golf van immigrante uit Europa, Australië en die Verenigde State, wat ná die ontdekking van diamante en goud na Suid-Afrika gestroom het, het Engels as algemene omgangstaal van stedelike omgewings en die sakesektor gevestig en sodoende ook taalverskuiwing van Afrikaans na Engels in groter omvang tot gevolg gehad. Die status en rol van Engels is van begin af bepaal deur politieke omstandighede. Engels was in die 19de eeu die taal van die bewindhebbers wat in 1822 Nederlands as ampstaal van die Kaapkolonie vervang het. Die bevordering van Afrikaans was een van die hoofdoelwitte van 20ste eeuse Afrikaner-nasionaliste wat ná die regeringsoorname deur die Nasionale Party (NP) in 1948 verwesenlik is deur die verdringing van Engels op regerings- en administratiewe vlak, binne die polisie en die weermag. Nogtans het Engels sy oorheersende rol in die sakelewe en die tersiêre onderwys gedurende die NP-bewind, wat tot 1994 sou voortduur, nooit ingeboet nie. Dit was ook die taal wat deur die African National Congress en ander swart bevrydingsbewegings vir hul kommunikasie met sowel sprekers van Suid-Afrika se ander inheemse tale asook die buitewêreld gekies is – 'n keuse wat nog verstewig is deur die feit dat baie ANC-lede hul ballingskap in Engelssprekende omgewings soos die Verenigde Koninkryk deurgebring het. === Taalbeleid === {{Hoofartikel|Tale in Suid-Afrika}} [[Lêer:South Africa 2011 dominant language map.svg|duimnael|'n Kaart wat die meerderheidstale in Suid-Afrikaanse aandui {{columns-list|2| {{sleutel|#8dd3c7|[[Afrikaans]]}} {{sleutel|#ffffb3|[[Engels]]}} {{sleutel|#bebada|[[Suid-Ndebele]]}} {{sleutel|#fb8072|[[Xhosa]]}} {{sleutel|#80b1d3|[[Zoeloe]]}} {{sleutel|#fdb462|[[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]]}} {{sleutel|#b3de69|[[Suid-Sotho]]}} {{sleutel|#fccde5|[[Tswana]]}} {{sleutel|#bc80bd|[[Swazi]]}} {{sleutel|#ccebc5|[[Venda (taal)|Venda]]}} {{sleutel|#ffed6f|[[Tsonga]]}} {{sleutel|#d0d0d0|Geen}}}}]] Gedurende die Britse koloniale bewind in Suid-Afrika is Afrikaans as die sentrale element van Afrikaneridentiteit beskou. Die Britse beleid van assimilasie was dus hoofsaaklik daarop gemik om Afrikaans deur Engels te vervang – 'n doelwit wat, gegewe die beperkte hulpbronne, onmoontlik geblyk het om te bereik. 'n Verslag oor die onderwysstelsel het in 1901 getoon dat die status van Afrikaans en Nederlands as omgangstaal onaanvegbaar was.<ref>{{en}} Jon Orman: ''Language Policy and Nation-Building in Post-Apartheid South Africa''. Springer Science + Business Media B.V. 2008, bl. 84</ref> Maar ook swart Suid-Afrikaners was teikens van die Britse beleid van taalkundige en kulturele assimilasie. Veral Engelsmedium-sendingskole het 'n belangrike bydrae gelewer om Britse invloed nie net op godsdienstige en ekonomiese gebied te versterk nie, maar ook om 'n hele kulturele konteks te skep waarin Engelse gedagtes, tradisies en waardes kon floreer en waarin vroue en mans met 'n uitstekende taalvaardigheid in Engels opgevoed is. Hierdie beleid het steeds uitwerkings op Suid-Afrika se politieke, kulturele en sosiale lewe waar 'n klein geangliseerde swart elite taalvaardigheid in Engels as paspoort vir opwaartse sosiale en ekonomiese mobiliteit beskou. Die gaping tussen hierdie elitêre swart minderheidsbewind en die groot onderdrukte massa het groter geword en sal deur die volgende generasies nie maklik oorbrug kan word nie.<ref>{{en}} Orman (2008), bl. 84</ref> Volgens sy [[Grondwet van Suid-Afrika|1996-grondwet]] het Suid-Afrika elf [[Amptelike taal|amptelike tale]]: [[Afrikaans]], [[Engels]], [[Noord-Sotho (taal)|Noord-Sotho]], [[Suid-Ndebele]], [[Suid-Sotho]], [[Swazi]], [[Tsonga]], [[Tswana]], [[Venda (taal)|Venda]], [[Xhosa]] en [[Zoeloe]].<ref name="Grondwet">{{af}} {{cite web |url=https://www.justice.gov.za/constitution/SAConstitution-web-afr.pdf |title=Die Grondwet van die Republiek van Suid-Afrika, 1996 |publisher=[[Regering van Suid-Afrika]] |accessdate=7 Februarie 2025}}</ref> In 2023 het die [[Gebaretaal]] Suid-Afrika se twaalfde ampstaal geword.<ref name="news24" /> Volgens die grondwet moet die ampstale gelyk en billik behandel word. Die [[Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad]] het die grondwetlike mandaat om die ampstale se ontwikkeling en gebruik te bevorder. Dieselfde geld vir die [[Khoisan-tale|Khoisan]]- en [[Nama]]-tale asook die Gebaretaal. Die Suid-Afrikaanse grondwet erken daarnaas ook [[Duits]], [[Grieks]], [[Goedjarati]], [[Hindi]], [[Portugees]], [[Tamil]], [[Telugu]] en [[Oerdoe]] as tale van gemeenskappe asook [[Arabies]], [[Hebreeus]] en [[Sanskrit]] as godsdienstale. Die Taalraad het die grondwetlike mandaat, respek vir dié tale te bevorder en te verseker.<ref name="Grondwet" /> == Onderwys == {{Hoofartikel|Onderwys in Suid-Afrika}} === Opvoedkundige beleid === [[Lêer:Die skip University of pretoria.JPG|duimnael|"[[Administrasiegebou UP|Die skip]]", 'n administratiewe gebou van die [[Universiteit van Pretoria]] (UP)]] Die herorganisasie van Suid-Afrika se onderwysstelsel en sy nasionale opvoedkundige beleid word deur die ANC-regering as 'n sleuteltaak van sy kulturele beleid beskou. Die onderwysstelsel van die ou bedeling is vanweë sy rasseskeiding en die beperking van kwaliteitonderwys tot blanke leerders steeds as een van die ooglopendste kenmerke van die apartheidsteldsel ervaar.<ref>{{de}} [http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Suedafrika/Kultur-UndBildungspolitik.html ''Duitse Departement van Buitelandse Sake: Suid-Afrika – Kulturele en opvoedkundige beleid''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724010502/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Suedafrika/Kultur-UndBildungspolitik.html |date=24 Julie 2010 }}</ref> Suid-Afrikaanse openbare skole het hul deure eers in April 1994 vir leerders van alle bevolkingsgroepe geopen. Op hierdie datum is 'n nuwe nie-rasgebaseerde nasionale onderwysstelsel en algemene skoolplig ingevoer. Hervormings ten opsigte van kurrikula en onderwysstrukture is daarop gemik om toegang tot en beskikbaarheid van gehalte-onderwys vir alle Suid-Afrikaanse leerders te verseker. In Februarie 2010 is die Departement van Onderwys in twee nuwe departemente verdeel: die Departement van Basiese Onderwys (onderrig tot matriekvlak) en die Departement van Hoër Onderwys en Opleiding. In die praktyk word die kanse van Suid-Afrikaanse leerders en studente op gehalte-onderwys egter deur die HIV/Vigs-problematiek, skool-, universiteitslosies- en klasgelde, die tekort aan wiskunde- en natuurwetenskappe-onderwysers asook die feit dat daar min aansporing vir matrikulante is om 'n onderwyskwalifikasie te behaal, ondermyn. Die veeltaligheid van Suid-Afrika word van regeringskant in beginsel erken, met slagspreuke soos "Eenheid in verskeidenheid", en naas die elf amptelike word ook dertien vreemde tale bevorder. === Hoër onderwys === [[Lêer:Mitchells-plain-schoolkids.jpg|duimnael|Skoolkinders in [[Mitchells Plein]]]] Met die Wet op Hoër Onderwys het die regering in 1997 begin om die Suid-Afrikaanse universiteitstelsel te transformeer. Die aantal tersiêre instellings (waaronder universiteite en tegnikons) is in 2004 en 2005 verminder van 36 tot 21, onder meer om die ou skeiding tussen "blanke" en "nie-blanke" instellings uit te wis. Hierdie ingewikkelde proses sal nie oor die kort termyn afgesluit kan wees nie, en verskeie kwessies wat steeds bestaan – onder meer bekommernis oor Afrikaans se toekomstige rol as wetenskapstaal – het net soos die gebrek aan finansiële hulpbronne tot studenteproteste gelei. == Boukuns == === Kaap-Hollandse boustyl === [[Lêer:Reinet House Graaff Reinet-001.jpg|duimnael|links|Die Reinethuis in [[Graaff-Reinet]] met neo-klassieke driehoekige Rhône-gewel]] [[Lêer:Old house in Tulbagh.jpg|duimnael|Wittedrif-herehuis in Tulbagh met oorspronklike barokgewel (Joostenberg-Languedoc-styl), maklik herkenbaar aan sy sagte kurwes]] Die Kaap-Hollandse boustyl is vanaf die laat 17de eeu in Kaapstad en omgewing ontwikkel. Sy mees uitstaande kenmerk, die sentrale voorgewel oor die ingang, is aan [[Amsterdam]] se gegewelde huise ontleen. Daar is egter ook Franse en Maleise invloed as voorbeeld gedien het, het vakmanne uit die Ooste, wat as slawe na die Kaap geneem is, hul invloed by die ontwikkeling van 'n eie Kaapse boukuns gespeel. Ewe belangrik was die beperkings wat boumeesters aan die Kaap opgelê is – deur klimaatsomstandighede en die gebrek aan tradisionele Europese boumateriale. Kaap-Hollandse huise het simmetriese fasades, dik, witgekalkte mure en grasrietdakke gehad waarby die twee laasgenoemdes geskikte teenvoeters teen temperatuurskommelinge was. Die vroegste Kaapse gewels was sogenaamde solder- of skaapboudgewels. Hulle is opgevolg deur sogenaamde Joostenberg-gewels wat veral gewild was in die tydperk tussen 1780 en 1800 en verder onderverdeel kan word in Klipheuwel- en Languedoc-styl. Die derde styl het die baroktradisie voortgesit, maar in plaas van sagte kurwes is die voorkeur aan neo-klassieke stylelemente gegee, gewoonlik driehoekige pedimente met pleisterwerkkruike aan weerskante. Hierdie gewels word deur argitektuurhistorici as Rhône-gewels beskryf. Gewels was geen suiwer versierings nie. 'n Klein venster in die solder het daglig binnegelaat, terwyl bewoners teen reënwater beskerm is wat van die grasdak af op die stoep kon afdrup. Omrede rietdakke vinnig aan die brand kon raak, het gewels vlugtende bewoners ook teen brandende [[Elegia tectorum|dekriet]] beskerm. Gewels het mettertyd statussimbole en dus hoër, swieriger en kronkelend geword. Dikwels is hulle van gevormde omlystings voorsien (as sogenaamde holbolgewels), terwyl die voorkant met figure verfraai is. Gewilde motiewe was diere, blomme, vrugte, harte of sterre. Die vroegste omlystings en versierings word as die werk van Oosterse slawe beskou. Wit gewels het mooi gekontrasteer met rietdakke. === 19de eeuse koloniale boukuns === [[Lêer:Paleis van Justitie, noordekant, Pretoria.jpg|duimnael|Die [[Paleis van Justisie, Pretoria|Paleis van Justisie]] in Pretoria]] Met die Britse bewind aan die Kaap en in Natal het koloniale Victoriaanse boukuns ingang tot Suid-Afrika gevind. Kunsvolle openbare geboue soos Pietermaritzburg se stadsaal weerspieël die ambisies van 'n nuwe Engelssprekende burgerklas. Ook in die onafhanklike Afrikanerrepublieke Transvaal en Oranje-Vrystaat het boumeesters die voorkeur gegee aan massiewe, statige geboue soos dié wat rondom Pretoria se Kerkplein en langs Bloemfontein se Brandstraat ontstaan het – in 'n styl wat as Eklektiese Wilhelmiense boukuns beskryf word. Groeiende ekonomiese welvaart in Johannesburg is in die vroeë 20ste eeu weerspieël in Edwardiaanse, Georgiaanse en neoklassieke ontwerpe. 'n Eie Suid-Afrikaanse vormtaal, waarin Britse periodestyle met die plaaslike landskap en inheemse boumateriale versmelt, is deur Sir Herbert Baker ontwikkel. Sy belangrikste werk, die Uniegebou in Pretoria, word onder Suid-Afrika se mees elegante ontwerpe gereken. === 20ste eeuse style === Vir hul ontwerpe in stedelike omgewings het Suid-Afrikaanse argitekte Europese en Amerikaanse style toegepas. So het in die 1930's [[Art Deco]]-geboue in Kaapstad, Durban en Johannesburg ontstaan. Maar reeds laat in dié dekade het radikale nuwe gedagtes hul invloed laat geld. Modernistiese boukuns, ook bekend as [[Internasionale Styl]], wat in Europa met meesters soos [[Le Corbusier]] en [[Ludwig Mies van der Rohe]] verbind is, is deur geesdriftige argitekte, wat hul opleiding aan die Universiteit van die Witwatersrand gevolg het, ook in Suid-Afrika ingevoer. Noemenswaardig was die bydraes van [[Rex Distin Martienssen]] en die sogenaamde [[Transvaal-groep]]. Martienssen se streng modernisme is vanaf die laat 1940's deur Transvaalse argitekte soos Norman Hansen en Roy Kantorowich nuut gedefinieer en versag. In Suid-Afrika se metropole was argitekte in pas met die nuutste strominge in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. In Johannesburg, of "Manhattan van die Veld", soos dit soms genoem is, het ook ander tendense soos [[Oscar Niemeyer]] se [[Brasilië|Brasiliaanse]] modernisme hul invloed laat geld, so in die voorstad [[Hillbrow]] wat – nadat hoogtebeperkings op geboue opgehef is – vanaf die 1950's tot 'n [[wolkekrabber]]buurt gegroei het.<ref>{{en}} Philip Harrison: ''Arts & Culture''. Kenilworth: Spearhead / New Africa Books 2005, bl. 25</ref> == Kultuur == === Kuns === [[Lêer:Thomas Baines Baobab.jpg|duimnael|Thomas Baines: Kremetartboom]] Die Suid-Afrikaanse kunstradisie kan as die oudste in die menslike geskiedenis beskryf word – die [[rotskuns]] van inheemse San of Boesmans het 'n ononderbroke tradisie wat tot in prehistoriese tye terugstrek en tot in die 19de eeu gedokumenteer kan word. Hul skilderye en rotstekeninge kan op meer as 3&nbsp;000 plekke in die land aangetref word.<ref>{{de}} Johannes Haape (red.): ''Südafrika''. München: APA Publications 1997, bl. 89</ref> Houtsnykuns, pêrelwerk, mandjiewerk en pottebakkery is al eeue lank kenmerkend vir Suid-Afrikaanse kunshandwerk wat in baie landsdele steeds beoefen word. Tans word dikwels ook moderne materiale soos kunsvesels gebruik. Europese ontdekkingsreisigers en geograwe het Westerse invloede na Suid-Afrika gebring. Skilders soos [[John Thomas Baines|Thomas Baines]] (1820–1875), [[Frederick Timpson l'Ons]] (1802–1887) en [[Thomas Bowler]] (1812–1869) is bekende verteenwoordigers van Suid-Afrika se vroeë moderne skilderkuns wat homself veral op landskapskilderye toegespits het. Hierdie tradisie is voortgesit deur skilders soos [[Frans Oerder]] (1867–1944) en [[Pieter Wenning]] (1873–1921) wat hul opleiding in Nederland ontvang en groot invloed op skilders soos [[Jan Volschenk|J.E.A. Volschenk]] (1853–1936) en [[Hugo Naudé]] (1869–1938) uitgeoefen het. Ander bekende Suid-Afrikaanse landskapskilders sluit [[Jacobus Hendrik Pierneef]] (1886–1957) en lede van die [[Die Everard-groep|Everard-groep]] in. === Musiek === ==== Europese en Afrika-erfenis ==== [[Lêer:Sontonga.jpg|duimnael|upright|[[Enoch Sontonga]], die komponis van [[Nkosi Sikelel' iAfrika]]]] Blanke Suid-Afrikaners put uit die bronne van Europese musikale tradisies en het 'n hoogs gesofistikeerde musikale kultuur in die land gevestig wat vakkennis, besondere vaardighede en 'n musikale opleiding aan die kant van die luisteraar vereis. 'n Tiental departemente aan universiteite bied professionele akademiese opleiding vir musikale kunstenaars, komponiste en onderwysers aan. 'n Tweede komponent naas Europese tradisies, wat na die Kaap oorgeplant is, is musiektradisies wat in die San-beskawing en in swart gemeenskappe ontwikkel is. Afrikamusiek is dikwels vol energie en passie en vereis aktiewe deelname om 'n gemeenskaplike belewenis te kan wees. Die San het 'n soort boog as musiekinstrument gebruik. Volgens oorlewerings is die [[Portugal|Portugese]] ontdekkingsreisiger Vasco da Gama deur die inheemse Khoi-khoi met 'n soort fluitkonsert verwelkom toe hy in 1497 naby die huidige Mosselbaai voet aan wal gesit het. Waarskynlik is destyds 'n melodie met vier tone op vier fluite gespeel – 'n musikale beginsel wat vandag nog steeds deur die Venda in die noorde van die land toegepas word, al gebruik hulle 'n groter aantal fluitspelers wat almal byna, maar nie presies dieselfde toonhoogte speel nie. Die resultaat is 'n konglomeraat van klein toonverskille rondom vier basistone. ==== Die musiek van Kaapse Maleiers en bruin Afrikane ==== [[Lêer:Malay Choir Competition.jpg|duimnael|'n Koorkompetisie van [[Kaapse Maleiers]]]] Toe Maleisiese slawe uit die Nederlandse besittings in Oos-Indië na die Kaap oorgeplant is, is die kulturele spektrum van die land deur 'n baie musikale etniese groep verryk. Dikwels het Nederlandse base hul Maleisiese slawe gedwing om 'n musikale bydrae tot plegtige bankette te lewer. Asiatiese invloede kan maklik in die musiekstyle van Kaapse Maleiers herken word – in ritmiese instrumente soos draagbare tromme, die rebana-tamboeryn en die tipiese sangstyl met "karienkels" of stemglydings rondom bepaalde melodietone. Tradisionele sangvorme uit Oos-Indië is deur die eeue bewaar, soms met 'n godsdienstige agtergrond. Maar ook twee eeue van slawerny word weerspieël. Kaapse Maleiers en bruin Afrikane het daarnaas musiekstyle ontwikkel wat ten opsigte van die taal by die inheemse Afrikaanse musiektradisies gereken kan word en sy besondere karakter aan improvisasies, dinamiese ritmes en die oorheersende banjo-klanke te danke het. [[Ghomma]]- of piekniekliedere val in hierdie kategorie. ==== Afrikaanse volksmusiek ==== Die tradisionele Afrikaner-dansmusiek sluit laat 19de eeuse balsaal-styldanse in wat by Europeërs dwarsoor die wêreld gewild was. In Suid-Afrika was dit veral wals (wat, soos die meeste ander genoemde danse, heel waarskynlik deur Britse militêre orkeste aan die Kaap ingevoer is), polkas, settees (ook gespel as setees in Afrikaans) en masurka (in Kaapstad gedans sedert 1848), maar ook danse soos kadriel (''quadrille''), ''cotillions'' en kontradanse. Die 19de eeuse kadriel het in Ierland bekend gestaan as ''set dance'', ''[[square dance]]'' in die Verenigde State en as ''quadrille'' in Engeland en Australië.<ref>Dan M. Worrall: ''The Anglo-German Concertina. A Social History''. Volume 2. Third edition. Fulshear, TX: Concertina Press 2010, bl. 18</ref> Trekklavier en konsertina was die gewildste musiekinstrumente vir die blanke Afrikaanssprekende bevolking. Afrikaanse volks- of boeremusiek – 'n term wat eers in die vroeë 20ste eeu gebruiklik geraak en hoofsaaklik na dansmusiek verwys het – het sy oorsprong in skuurpartytjies. Nuwe instrumente soos banjo of kitaar het bygedra tot dié musiek se besonderse karakter, terwyl omstreeks 1930 die vastrap as nuwe plaaslike dansstyl in die mode was. Tiekiedraai was een van die gewildste (en vinnigste) danse waarby paartjies in die rondte gedraai het – in 'n spasie wat so groot was soos 'n tiekie.<ref>''Alles oor Suid-Afrika; Ons Land, sy Mense, Geskiedenis, Kulture, Ekonomie en Natuurlewe'' Sewende uitgawe. Kaapstad: Struik Lifestyle 2013, bl. 59</ref> ==== Moderne musiekstyle ==== [[Lêer:Drum Struck Gumboots.jpg|duimnael|Swart Suid-Afrikaners se waterstewel- of ''gumboot''-dans is in die mynwerkerskampe van die land gebore, met kunstige uitdrukkings en polsende ritmes]] Die kulturele veelsydigheid van Suid-Afrika word weerspieël in 'n groot verskeidenheid moderne musiekstyle. Suid-Afrikaanse musikante het oorsese musiekstyle soos [[jazz]], rhythm & blues, Christelike gospelliedere en disco-musiek oorgeneem, maar ook hul eie musikale tradisies ontwikkel waarin hulle hul lewensgevoel vertolk het. 'n Spesifieke vorm van protes- en vryheidsliedere liedere het in die konteks van diskriminasie en apartheid ontstaan, en dit was nie beperk tot swart etniese groepe nie. Ook Afrikaanse musikante – veral die sogenaamde Voëlvrybeweging – het in die 1980's hul misnoeë oor die apartheidsbewind met musiek laat blyk.<ref>{{af}} [http://m.news24.com/beeld/By/Nuus/Skiet-die-vul-iets-hier-in-20110218 Albert Grundlingh: ''Skiet die (vul hier iets in...)''. In: ''Beeld'', 19 Februarie 2011]</ref> Huidige Afrikaanse [[protesmusiek]] behandel politieke en kulturele ontworteling, misdaad en korrupsie. Moderne Afro-popmusiek – 'n mengsel van stedelike en elektroniese ritmes – het as dansmusiek ook by gehore buite Suid-Afrika aanklank gevind. Groepe soos ''Malaika'' en ''Mafikizolo'' het oorsee sukses behaal, net soos ''[[Freshlyground]]'' wat in 2006 'n MTV-Award ontvang het. Suid-Afrikaanse beatmusiek word veral deur ''[[kwaito]]'' verteenwoordig, 'n musiekstyl wat invloede van house-musiek, rhythm & blues, hip hop en tradisionele swart musiek toon. Swart woonbuurte was die bakermat van kwaito waarin swart jongmense van hul droom sing dat hulle eendag 'n musikale loopbaan sal begin wat hulle in staat stel om 'n nuwe lewe buite hul krotbuurt te begin. Bekende sterre soos [[Brenda Fassie]], Dantai en TKZee het kwaito tot spreekbuis van Suid-Afrika se swart jeug gemaak en ook in Europa en Amerika sukses behaal. === Rolprentbedryf === [[Lêer:AIRSCREEN Africa.jpg|duimnael|Opelug-bioskoop in Johannesburg]] Die eerste weeklikse nuusbulletin, wat plaaslik vervaardig en in rolprentteaters vertoon is, het gedurende die Anglo-Boereoorlog (1899–1902) ontstaan. Hierdie weeklikse nuusoorsig is vervolgens meer as ses dekades lank in Suid-Afrikaanse bioskope aangebied. Die [[Suid-Afrikaanse filmbedryf|plaaslike vervaardiging van rolprente]] het in 1916 begin toe [[Isidore W. Schlesinger]] sy [[Killarney-ateljee|Killarney-filmateljee]] in Johannesburg gevestig het. Tussen 1916 en 1922 is altesaam 42 rolprente in dié ateljee vervaardig, maar die beperkte toegang tot die internasionale mark gedurende die 1920's het nadelige invloed op die bedryf gehad. Dit het eers weer in die 1950's 'n oplewing getoon met die nuwe belangstelling van Afrikaanse rolprentmakers. Gedurende die 1980's het die Suid-Afrikaanse regering belastingvoordele aan internasionale vervaardigers verskaf wat rolprente plaaslik geskiet het.<ref>{{en}} [http://www.gcis.gov.za/sites/www.gcis.gov.za/files/docs/resourcecentre/yearbook/ArtsCulture-SAYB1516_0.pdf ''South Africa Yearbook 2015/16: Arts and Culture. Besoek op 17 Januarie 2017''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170108183548/http://www.gcis.gov.za/sites/www.gcis.gov.za/files/docs/resourcecentre/yearbook/ArtsCulture-SAYB1516_0.pdf |date= 8 Januarie 2017 }}</ref> === Mode === [[Lêer:Abigail Keats Autumn winter 2010 3.JPG|duimnael|links|upright|Abigail Keats: herfs-&nbsp;/wintermodeversameling 2010<br /><small>Sandton Convention Centre, Johannesburg</small>]] [[Lêer:Abigail Keats photo.jpg|duimnael|Die Suid-Afrikaanse mode-ontwerper [[Abigail Keats]]]] [[Lêer:Suzaan in her Johannesburg Studio.jpg|duimnael|Die Johannesburgse mode-ontwerper [[Suzaan Heyns]] in haar ateljee]] Ontwerpers soos Gavin Rajah en Jenni Button en etikette soos ''Stoned Cherrie'' en ''Sun Goddess'' het Suid-Afrika op die internasionale kaart van [[mode]] geplaas. Kaapstad en Johannesburg is die land se leidende modesentrums vanwaar plaaslike mode-etikette en -ontwerpers ook na Europese markte begin uitvoer het en hul verskyning op Paryse en Londense modeskoue gemaak het. Johannesburg is sedert 1997 die gasheerstad vir die ''Sanlam SA Modeweek'' wat jaarliks in April (lente- en somerreekse) en in Oktober (herfs- en wintermodeversamelings) gehou word. 'n Tweede skou, die Joburg-modeweek, vind jaaliks in laat Augustus plaas. Die Goudstad se modebedryf is in die sogenaamde Modedistrik gekonsentreer waar meer as 100 modeondernemings – van tekstielprodusente tot top-ontwerpers – hul fabrieke en ateljees gevestig het. Die modewinkelsentrum ''Fashion Kapitol'' fungeer met 'n dertigtal boetieke as die Modedistrik se middelpunt. Hier word ook gereeld modeskoue gehou. Kaapstad is die gasheerstad vir die internasionaal belangrikste modeskou in Afrika, die Kaapstad Modeweek, wat jaarliks vroeg in Augustus plaasvind en meer as 30&nbsp;000 besoekers, mediaverslaggewers en inkopers lok. === Sport === [[Lêer:Toutrek.jpg|duimnael|Toutrek, 'n tradisionele Afrikanersport, tydens 'n Afrikanersportfees in Namibië]] Suid-Afrika se gewildste [[sport]]soorte is [[krieket]], [[rugby]] en [[sokker]].<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.southafrica.info/about/sport/sportsa.htm|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.info|accessdate=21 September 2016|archive-date=29 Junie 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100629152527/http://www.southafrica.info/about/sport/sportsa.htm|url-status=dead}}</ref> Ander sporte met 'n belangrike ondersteuning is [[swem]], [[atletiek]], [[gholf]], [[boks]], [[tennis]], [[netbal]] en [[veldhokkie]]. Sportsoorte wat in Suid-Afrika ontstaan het sluit in [[jukskei]], [[musangwe]], [[ringbal]], [[stokgevegte]] en [[spinning]] ('n soort fietstrap). Die Suid-Afrikaanse sport is onder toesig van die Minister van Sport, Kuns & Kultuur, tans [[Nathi Mthethwa]] ([[ANC|African National Congress]]). Die nasionale beheerliggaam vir alle sport in Suid-Afrika is die [[Suid-Afrikaanse Sportkonfederasie en Olimpiese Komitee]] (SASKOK). {{Sien ook|Suid-Afrika op die Olimpiese Spele}} ==== Krieket ==== [[Lêer:South African Cricket team 2008.jpg|duimnael|links|Die Suid-Afrikaanse [[Proteas]] in 2008]] Krieket is tradisioneel die sport van die [[Anglo-Afrikane]] en die [[Indiese Suid-Afrikaners]], maar word vandag deur mense van al die [[etniese groep]]e beoefen. Suid-Afrika se nasionale krieketspan staan bekend as die [[Proteas]] en neem as volle lid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) aan [[toetskrieket]] sowel as [[Internasionale eendagwedstryd]]e (EDIs) en [[Twintig20]] (T20Is) deel. Suid-Afrika het sedert [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] vir elke [[krieketwêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer en reeds vyf keer die halfeindrondte gehaal (in [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]], [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]], [[Krieketwêreldbeker 2007|2007]], [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] en [[Krieketwêreldbeker 2023|2023]]), maar kon dié toernooi tot op hede nie wen nie. Tydens die [[Kampioenetrofee 1998]] kon Suid-Afrika sy eerste vername internasionale kriekettitel inpalm en by die [[T20I-wêreldbeker 2024]] het die Proteas vir die eerste keer die eindstryd van ’n krieket- of [[T20I-wêreldbeker]]toernooi vir mans gehaal. In Junie 2025 het Suid-Afrika in die eindstryd van die [[Wêreldtoetskampioenskap 2023–2025|derde Wêreldtoetskampioenskap]] [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] met vyf paaltjies verslaan en sodoende sy tweede IKR-titel ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-test-championship-2023-2025-1345943/australia-vs-south-africa-final-1449769/match-report-4 |title=Markram delivers WTC glory to end South Africa's history of heartbreak |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew McGlashan |date=14 Junie 2025 |accessdate=15 Junie 2025}}</ref> Suid-Afrika het in [[Krieketwêreldbeker 2003|2003]] saam met Kenia en Zimbabwe as gasheer van die krieketwêreldbeker opgetree, wat deur Australië gewen is. Daarbenewens was Suid-Afrika gasheer van die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2005]], die [[T20I-wêreldbeker 2007]], die [[Kampioenetrofee 2009]] en die [[T20I-vrouewêreldbeker 2023]], waartydens die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|nasionale vrouekrieketspan]] die eerste Suid-Afrikaanse span geword het wat 'n wêreldbekereindstryd gehaal het. In November 2021 is Suid-Afrika saam met Namibië en Zimbabwe as medegasheer vir die [[Krieketwêreldbeker 2027]] benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=2 Julie 2024}}</ref> Tydens beide die [[T20I-vrouewêreldbeker 2024]] en die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025]] het die nasionale vrouekrieketspan hul prestasie herhaal en telkens in die eindstryd verskyn. ==== Rugby ==== [[Lêer:Springbok parade.jpg|duimnael|Die [[Springbokke]] nadat hulle die [[Rugbywêreldbeker 2007]] gewen het]] Rugby is histories veral gewild onder persone van Afrikaanse afkoms. Suid-Afrika se nasionale rugbyspan staan bekend as die [[Springbokke]] en het sedert 1995 aan elke [[rugbywêreldbeker]]toernooi deelgeneem en reeds 'n rekord van vier keer gewen (in [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] op eie bodem, [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] in [[Frankryk]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] in [[Japan]] en [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] in Frankryk). Suid-Afrika is een van die sterkste rugbyspanne en neem gereeld aan toernooie soos [[die Rugbykampioenskap]] (saam met [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]], [[Wallabies|Australië]] en [[All Blacks|Nieu-Seeland]]) deel. Voorheen het Suid-Afrikaanse rugbyspanne met spanne uit [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] asook een span elk van [[Argentinië]] en [[Japan]] die jaarlikse [[Superrugby]]-toernooi uitgespook. Die Suid-Afrikaanse [[Bulls (Verenigde Rugbykampioenskap)|Bulls]] kon hierdie toernooi tot op hede drie keer wen. Sedert die 2021-’22-seisoen ding vier Suid-Afrikaanse spanne, die [[Bulls (Verenigde Rugbykampioenskap)|Bulls]], [[Lions (Verenigde Rugbykampioenskap)|Lions]], [[Sharks (Verenigde Rugbykampioenskap)|Sharks]] en [[Stormers (Verenigde Rugbykampioenskap)|Stormers]], met spanne uit Ierland, Italië, Skotland en Wallis in die [[Verenigde Rugbykampioenskap]]-kompetisie (voorheen die Pro14) mee. Met hul eerste deelname het die Stormers met die titel weggestap. Die [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouerugbyspan]] neem ook gereeld aan [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie deel en hul beste prestasie tot dusver was die kwarteindrondte in [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]]. Die tweede nasionale rugbyspan staan bekend as die [[Opkomende Springbokke]] en word saamgestel uit spelers wat nog nie vir die Springbokke uitgedraf het nie. Die [[Junior Bokke]] is Suid-Afrika se nasionale onder-20 rugbyspan en neem sedert 2008 aan Wêreldrugby se [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap|o/20-kampioenskap]] deel. Die nasionale [[sewesrugby]]span word die [[Blitsbokke]] genoem en verteenwoordig Suid-Afrika tydens die Wêreldrugby Sewesreeks, die Sewesrugbywêreldbeker, die [[Olimpiese Somerspele]] en die [[Statebondspele]]. ==== Sokker ==== [[Lêer:Southafrica soccerteam.PNG|duimnael|links|[[Bafana-Bafana]] tydens 'n opwarmingswedstryd in 2008]] Sokker is Suid-Afrika se gewildste sportsoort, veral onder swart mense. Die hoogste sokkerafdeling is die [[Premiersokkerliga]] en bekende sokkerspanne sluit in [[Mamelodi Sundowns]], [[Orlando Pirates FC]] en [[Kaizer Chiefs]]. Suid-Afrika se nasionale sokkerspan staan bekend as [[Suid-Afrikaanse nasionale sokkerspan|Bafana-Bafana]], terwyl die vrouesokkerspan [[Banyana-Banyana]] genoem word. Bafana-Bafana het tot op hede aan drie [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooie deelgeneem (in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]), maar kon nie een keer tot die uitklopfase deurdring nie. Suid-Afrika self het die Sokker-Wêreldbekertoernooi van 2010 aangebied, wat deur [[Spanje]] gewen is. In voorbereiding op dié toernooi het Suid-Afrika die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2009]] aangebied. [[CAF]] se [[Afrikanasiesbeker]] het Suid-Afrika twee keer aangebied, in [[Afrikanasiesbeker 1996|1996]] en in [[Afrikanasiesbeker 2013|2013]] en een keer gewen, in 1996. In vergelyking met die mansspan is die vrouespan meer suksesvol en hulle kon die Afrikanasiesbeker 2022 wen. ==== Branderplankry ==== [[Lêer:JBay-BillabongPro-001.JPG|duimnael|Strandaktiwiteite tydens die Vereniging van Beroepsbranderplankryers (ASP) se jaarlikse "Billabong Pro" in Jeffreysbaai, Oos-Kaap]] Branderplankry het in die jare ná die Eerste Wêreldoorlog in Suid-Afrika posgevat. Soos elders op aarde is aanvanklik baie lang en swaar borde van hout gebruik wat beweeglikheid beperk het. Met die beskikbaarheid van smaller en ligter borde het 'n verskeidenheid nuwe branderplankstyle ontwikkel. Suid-Afrika het wêreldkampioene soos Shaun Thomson en Jordy Smith voortgebring. In [[Jeffreysbaai]] naby Gqeberha word jaarliks 'n Billabong Pro-byeenkoms aangebied waarby in sommige jare ook vroue in 'n eie afdeling deelgeneem het. Ander Billabong Pro-wedstryde, wat deur die Australiese branderplankpak-vervaardiger Billabong geborg word, is of word op North Shore, Oahu (Amerikaanse deelstaat Hawaii), in Queensland, Australië en op Tahiti gehou. Op Jeffreysbaai word die klemtoon eerder op gehaltegolwe gelê as op beach break-skoue soos byvoorbeeld in die Kaliforniese Huntington Beach en Rio de Janeiro. In 1983 is ''The Jeffreys Bay Country Feeling Surf Classic'' gevestig.<ref>{{en}} Matt Warshaw: ''The Encyclopedia of Surfing''. Orlando • Austin • New York • San Diego • Toronto • London: Harvest/Harcourt Inc. 2005, bl. 62</ref> === Vakansiedae === {{Hoofartikel|Lys van openbare vakansiedae in Suid-Afrika}} [[Lêer:Cilliers-gelofte, 1938-film, Die bou van 'n nasie.jpg||duimnael|Uitbeelding van Cilliers se voordrag van die gelofte in die rolprent [[Bou van ’n Nasie]]]] [[Lêer:Stephanie Traynor SA Freedom Day.jpg|duimnael|Suid-Afrika se [[Vryheidsdag]] word in Londen gevier]] {|border="2" align="center" cellpadding="2" cellspacing="1" class="wikitable" |- bgcolor=#eeeeee !Datum !Naam !Opmerkings |- |[[1 Januarie]] |[[Nuwejaarsdag]] |Eerste dag van die jaar. |- |[[21 Maart]] |[[Menseregtedag]] |Ter nagedagtenis aan die [[Sharpeville-slagting]] in 1960. |- | |[[Goeie Vrydag]] |Vrydag voor [[Paasfees]]. |- | |[[Gesinsdag]] |Maandag ná Paasfees. |- |[[27 April]] |[[Vryheidsdag]] |Herdenking van [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|eerste demokratiese verkiesing in 1994]]. |- |[[1 Mei]] |[[Werkersdag]] |Solidariteit met die internasionale arbeidersbewegings. |- |[[16 Junie]] |[[Jeugdag]] |Die dag van die [[Soweto-opstand]] in 1976. |- |[[9 Augustus]] |[[Nasionale Vrouedag]] |In herinnering aan die nasionale optog van vroue op hierdie dag in 1956. |- |[[24 September]] |[[Erfenisdag (Suid-Afrika)|Erfenisdag]] |Voorheen Shakadag. |- |[[16 Desember]] |[[Geloftedag]] |Voorheen Geloftedag of Dingaansdag. |- |[[25 Desember]] |[[Kersfees|Kersdag]] |Die Geboortedag van [[Jesus van Nasaret|Jesus]]. |- |[[26 Desember]] |[[Welwillendheidsdag]] |Dag ná Kersdag. |} == Simbole == {{Suid-Afrika Simbole}} == Sien ook == ; Posgeskiedenis * [[Posseëls en posgeskiedenis van die Kaap die Goeie Hoop]] * [[Posseëls en posgeskiedenis van Natal]] * [[Posseëls en posgeskiedenis van die Oranje-Vrystaat]] * [[Posseëls en posgeskiedenis van Transvaal]] ; Suid-Afrikaanse lyste * [[Lys van jare in Suid-Afrika]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse digters]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse entrepreneurs]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse komponiste]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse kunstenaars]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse musikante]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse politici]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse skrywers]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/South-Africa|title=South Africa|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2 Julie 2024}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa/|title=South Africa|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2 Julie 2024}} ; Misdaad * {{de}} Brandt, H.: ''Leben mit dem Verbrechen''. In: DEG aktuell, Sonderausgabe 1/1998, S. 16–18 * {{de}} FAZ, DEG, Afrika-Verein, Safri, Deloitte & Touche: ''Investitionsführer Südliches Afrika''. Frankfurt am Main 2000: F.A.Z-Institut für Management-, Markt- und Medieninformationen GmbH * {{de}} Ulrich Jürgens: ''Alte und neue Disparitäten in Südafrika''. In: Geographie und Schule, vol. 21, nommer 121, bladsye 20–29 * {{en}} Daniel D. Ntanda Nsereko: ''When Crime Crosses Borders. A Southern African Perspective''. In: Journal of African Law, Vol. 41, nommer 2 (1997), bladsye 192–200 * {{en}} Martin Pabst: ''Südafrika''. München 1997: C.H. Beck * {{en}} SADC/EU (uitgewers): ''Regional Conference on Illicit Cross-Border Drug Trafficking'' (1995) == Eksterne skakels == ; Wiki-webtuistes ---- {{CommonsKategorie|South Africa|Suid-Afrika}} {{Wikt|Suid-Afrika}} {{Wikinews-kategorie|Suid-Afrika}} ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage|South_Africa|Suid-Afrika}} ; Suid-Afrikaanse regering ---- * {{en}} [http://www.gov.za/ Regering van Suid-Afrika] * {{en}} [http://www.thepresidency.gov.za/ Presidentskap van Suid-Afrika] ; Inligting oor Suid-Afrika ---- * {{en}} [https://www.brandsouthafrica.com/ ''Brand South Africa''] ; Betrekkinge met die Verenigde Koninkryk ---- * {{en}} [https://www.gov.uk/world/south-africa/news ''Gov.uk: South Africa and the UK''] ; Betrekkinge met die Verenigde State | U.S. Relations With South Africa ---- * {{en}} [https://www.state.gov/u-s-relations-with-south-africa/ ''U.S. Department of State: U.S. Relations With South Africa''] * {{en}} [https://history.state.gov/countries/south-africa ''Office of the Historian: A Guide to the United States’ History of Recognition, Diplomatic, and Consular Relations, by Country, since 1776: South Africa''] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Suid-Afrika}} | Noord = {{vlagland|Botswana}} | Noordoos = {{vlagland|Zimbabwe}} • {{vlagland|Mosambiek}}<br />{{vlagland|eSwatini}} | Oos = [[Indiese Oseaan]] | Suidoos = [[Indiese Oseaan]] | Suid = [[Indiese Oseaan]] | Suidwes = {{vlagland|Tristan da Cunha}} • [[Atlantiese Oseaan]] | Wes = {{vlagland|Namibië}}<br />[[Atlantiese Oseaan]] | Noordwes = {{vlagland|Namibië}} }} {{Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap}} {{Lande van Afrika}} {{G20}} {{Artikels oor Suid-Afrika}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Suid-Afrika| ]] [[Kategorie:Britse Statebond]] [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] 8k9pob4umnkwx1hlnu5z7junlze4unb 1949 0 475 2963539 2928597 2026-08-29T13:55:55Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ Zoia Ceaușescu 2963539 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=RI Transfer Signing.jpg|teks=Juliana teken die soewereiniteitsoordrag.}} Die '''jaar 1949''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Saterdag]] begin het. Dit was die 49ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * [[Suid-Afrika]] – Verbod op gemengde huwelikswette. Afsonderlike toue by poskantore vir blankes en nie-blankes. Die [[Suid-Afrikaanse Pond]] word gedevalueer. * [[Wallabies|Australië]], [[All Blacks|Nieu-Seeland]] en [[Springbokke|Suid-Afrika]] word volle lede van die [[Wêreldrugby|Internasionale Rugbyvoetbalraad]] (IRVR; nou Wêreldrugby). * [[13 Januarie|13]]-[[15 Januarie]] – Durbanonluste: die Indiese gemeenskap word geteiken deur [[Zoeloes|Zoeloe]]-skares. Tydens die brutale veldtog word huise en besighede afgebrand, Indiërvrouens en -meisies verkrag en Indiërs van alle geslagte en ouderdomme vermoor. 142 sterf, meer as 'n duisend word beseer en 40 000 word vlugtelinge. * [[31 Maart]] – [[Newfoundland]] sluit aan by die [[Kanada|Kanadese Konfederasie]] en word sy tiende [[Provinsies en gebiede van Kanada|provinsie]], [[Newfoundland en Labrador]]. * [[4 April]] – Die twaalf nasies België, Denemarke, Frankryk, Italië, Kanada, Luxemburg, Nederland, Noorweë, Portugal, Verenigde Koninkryk, Verenigde State van Amerika en Ysland teken die Noord-Atlantiese Verdrag, en stig die [[Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie]] (NAVO). * [[9 Mei]] – [[Rainier III van Monaco]] word prins van [[Monaco]]. * [[10 Mei]] – 'n Tornado tref [[Bronkhorstspruit]] en rig groot skade aan.<ref>{{cite journal |author=<!--Staff writer--> |date=Desember 1991 |title='n Geskiedenis van besondere Weergebebeurtenisse in Suid-Afrika: 1500-1990 |url= |journal=CAELUM |pages=45 }}</ref> * [[11 Mei]] – [[Siam]] verander sy naam uiteindelik in [[Thailand]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://thailandjourney.bangkokpost.com/timeline/1949/siam-officially-renamed-thailand |title=Siam officially renamed Thailand |publisher=Thailand Journey |accessdate=11 Mei 2026}}</ref> * [[23 Mei]] – Stigting van die [[Duitsland|Bondsrepubliek Duitsland]]. * [[1 Oktober]] – Stigting van die [[Volksrepubliek China]] op die Chinese vasteland. * [[7 Oktober]] – Stigting van die [[Duitse Demokratiese Republiek]]. * [[19 November]] – 'n Vernietigende haelstorm tref Pretoria se middestad en [[Pretoria-Wes]]. By die [[Uniegebou]] word 'n paar duisend dakpanne gebreek en by [[Yskor]] word 12&nbsp;000 vensters beskadig. * [[16 Desember]] – Die [[Voortrekkermonument]] op Monumentkoppie ([[Pretoria]]) word ingewy. Dieselde jaar is die groot amfiteater met sitplek vir 20&nbsp;000 toeskouers ook in gebruik geneem. * [[27 Desember]] – Koningin [[Juliana van Nederland]] staan soewereiniteit aan [[Indonesië]] toe. == Geboortes == * [[10 Januarie]] – [[George Foreman]], Amerikaanse bokser († [[2025]]). * 10 Januarie – [[Linda Lovelace]], Amerikaanse [[pornografiese aktrise]] († [[2002]]). * [[15 Januarie]] – [[André du Pisani]], Namibiese politieke wetenskaplike. * [[25 Januarie]] – [[Fransjohan Pretorius]], akademikus en historiese geskiedskrywer van agt boeke oor die [[Anglo-Boereoorlog]]. * [[30 Januarie]] – [[Randall Wicomb]], Suid-Afrikaanse sanger en liedjieskrywer. († [[2015]]). * [[1 Februarie]] – [[George Friedman]], Hongaars-gebore Amerikaanse [[futuris]], politieke wetenskaplike en skrywer. * [[6 Februarie]] – [[Gray Hofmeyr]], [[Suid-Afrikaanse]] film- en televisieregisseur. * [[22 Februarie]] – [[Niki Lauda]], [[Oostenryk]]se [[Formule Een]]-renjaer, driemalige wêreldkampioen († [[2019]]). * [[28 Februarie]] – [[Zoia Ceaușescu]], [[Roemene|Roemeense]] [[wiskundige]] († [[2006]]). * [[13 Maart]] – [[Gustaf Pienaar]], Suid-Afrikaanse skrywer, omroeper, regsgeleerde. * [[21 Maart]] – [[Slavoj Žižek]] Sloveense [[sosioloog]], [[filosoof]], psigoanalis en kultuurkritikus. * [[24 Maart]] – [[H.P. van Coller]], professor in [[Afrikaans]] aan die [[Universiteit van die Vrystaat]], letterkundige, redakteur en digter. * [[28 Maart]] – [[Paul Bayvel]], [[Springbokke|Springbokrugbyspeler]] († [[2020]]). * [[5 April]] – [[Judith Resnik]], Amerikaanse [[ingenieur]] en [[ruimtevaarder]], sterf in [[Challenger-ramp]] († [[1986]]). * [[12 April]] – [[Pravin Gordhan]], Suid-Afrikaanse politikus, minister van Openbare Ondernemings, voorheen minister van Finansies († [[2024]]). * [[15 April]] – [[Lieb Bester]], [[Suid-Afrika]]anse akteur en musikant († [[2021]]). * [[20 April]] – [[Jessica Lange]], Amerikaanse aktrise. * [[23 April]] – [[Joyce DeWitt]], Amerikaanse aktrise. * [[7 Mei]] – [[Marilyn Burns]], Amerikaanse aktrise († [[2014]]). * [[9 Mei]] – [[Billy Joel]], Amerikaanse sanger, liedjieskrywer en pianis. * [[13 Mei]] – [[Glenda Kemp]], Suid-Afrikaanse ontkleedanseres, aktivis en onderwyseres. * [[23 Mei]] – [[Estian Calitz]], Suid-Afrikaanse ekonoom en emeritus professor van die Universiteit Stellenbosch. * [[17 Mei]] – [[Aletta Bezuidenhout]], Suid-Afrikaanse aktrise († [[2024]]). * [[31 Mei]] – [[Tom Berenger]], Amerikaanse akteur. * 31 Mei – [[Kiepie Jaftha]], Suid-Afrikaanse predikant, onderwysman en ’n gemeenskapsleier († [[2021]]). * [[2 Junie]] – [[Michael Lapsley]], Suid-Afrikaanse Anglikaanse priester en aktivis vir maatskaplike geregtigheid. * [[14 Junie]] – [[Niël Barnard]], hoof van [[Suid-Afrika]] se [[Nasionale Intelligensiediens]] (NID) († [[2025]]). * [[18 Junie]] – [[Lech Kaczyński]], Poolse politikus en staatman, President van Pole († [[2010]]). * [[19 Junie]] – [[Ebi|Ebrahim Hamedi]], beter bekend onder sy verhoognaam Ebi, [[Iran]]nese sanger en musikant. * [[22 Junie]] – [[Meryl Streep]], Amerikaanse aktrise. * [[23 Junie]] – [[Fanie Olivier]], Suid-Afrikaanse digter. * [[25 Junie]] – [[Brigitte Bierlein]], 'n [[Oostenryk]]se juris en politikus († [[2024]]). * [[27 Junie]] – [[Dierdré Snijman]], Suid-Afrikaanse [[plantkundige]] en planttaksonoom. * [[7 Julie]] – [[Shelley Duvall]], Amerikaanse aktrise († [[2024]]). * [[10 Julie]] – [[Theodore John Conrad]], Amerikaanse bankteller wat in Julie 1969 kontant uit die kluis van 'n bank in [[Cleveland]] gesteel het en nooit gevang is nie († [[2021]]). * [[13 Julie]] – [[Dene Smuts]], Suid-Afrikaanse tydskrifredakteur en parlementslid († [[2016]]). * [[19 Julie]] – [[Kgalema Motlanthe]], Suid-Afrikaanse politikus en derde [[President van Suid-Afrika]] (2008–2009). * [[23 Julie]] – [[Clive Rice]], Suid-Afrikaanse krieketspeler en Springbokkrieketkaptein († [[2015]]). * [[8 Augustus]] – [[Ray Dalio]], 'n Amerikaanse miljardêr-belegger en verskansingsfondsbestuurder. * [[10 Augustus]] – [[Gill Marcus]], Suid-Afrikaanse oudpolitikus en sakevrou. * [[11 Augustus]] - [[Eric Carmen]], Amerikaanse sanger († [[2024]]). * [[25 Augustus]] – [[Gene Simmons]], Israeli-Amerikaanse musikant, sanger en akteur. * [[26 Augustus]] − [[Dan Cruickshank]], Britse kunshistorikus, televisieaanbieder en skrywer. * [[30 Augustus]] − [[Olivier Roy]], Franse politoloog, politieke raadgewer, diplomaat en gesant. * [[9 September]] – [[Susilo Bambang Yudhoyono]], 6de president van [[Indonesië]]. * [[14 September]] – [[Ganief Hendricks]], politikus, leier van [[Al Jama-ah]]-party in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]]. * [[5 Oktober]] – [[Peter Ackroyd]], Britse biograaf, skrywer en kritikus. * [[8 Oktober]] – [[Sigourney Weaver]], Amerikaanse aktrise en rolprentvervaardiger. * [[21 Oktober]] – [[Benjamin Netanyahu]], Israelse politikus (eerste minister 2009-2021). * [[29 Oktober]] – [[Li Zhenshi]], Chinese mans[[tafeltennis]]speler en afrigter. * [[1 November]] – [[David Foster]], Kanadese musikant, musiekvervaardiger, komponis, liedjieskrywer en verwerker. * [[28 November]] – [[Zack du Plessis]], Afrikaanse akteur († [[2011]]). * [[28 November]] – [[Alexander Godunov]], Amerikaanse [[ballet]]danser, akteur († [[1995]]). * [[1 Desember]] – [[Pablo Escobar]], Colombiaanse dwelmbaron († [[1993]]). * [[4 Desember]] – [[Jeff Bridges]], Amerikaanse [[akteur]], [[sanger]] en vervaardiger. * [[7 Desember]] – [[Tom Waits]], Amerikaanse musikant. * [[18 Desember]] – [[Dawie Malan]], Suid-Afrikaanse akteur en toneelregisseur († [[1988]]). * [[21 Desember]] – [[Thomas Sankara]], rewolusionêre president van [[Burkina Faso]] vanaf 1983 tot 1987 († [[1987]]). * [[23 Desember]] – [[At Botha]], Suid-Afrikaanse akteur. * ''datum onbekend'' – [[Tim Noakes]], Suid-Afrikaanse sportgeneeskundige en dieetnavorser. == Sterftes == * [[11 Februarie]] – [[Axel Munthe]], Sweedsgebore geneesheer en psigiater, allerweë bekend as die skrywer van ''Die Dokter van San Michele'' (* [[1857]]). * [[11 Maart]] – [[I.W. Schlesinger]], sakemagnaat en baanbreker van die [[Suid-Afrika]]anse vermaakbedryf (* [[1871]]). * [[18 Maart]] – [[Billy Millar]], Suid-Afrika se elfde [[Springbokkaptein]] (* [[1883]]). * [[15 April]] – [[Wallace Beery]], Amerikaanse akteur (* [[1885]]). * [[20 Junie]] – [[Fjodor Otsep]], Russiese draaiboekskrywer en regisseur (* [[1895]]). * [[8 September]] – [[Richard Strauss]], Duitse komponis (* [[1864]]). * [[29 Oktober]] – [[George Gurdjieff]], stigter van die [[4de Weg]] (* [[1866]]). * [[19 November]] – [[James Ensor]], Belgiese skilder (* [[1860]]). == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:1949| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] l7qi4mxp1ulva38c25u6xfec3wj72p3 2006 0 583 2963543 2912144 2026-08-29T14:03:30Z Aliwal2012 39067 /* Sterftes */ * [[1949]] – [[Zoia Ceaușescu]], [[Roemene|Roemeense]] [[wiskundige]] 2963543 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Pluto Rotation Movie.gif|teks=Pluto in 2015}} Die '''jaar 2006''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Sondag]] begin het. Dit was die 6de jaar van die [[21ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. [[Lêer:Saddam Hussein at trial, July 2004.JPEG|duimnael|[[Saddam Hoesein]] word tereggestel.]] == Gebeure == * [[1 Januarie]] – [[Republiek van Masedonië|Masedonië]] betree die [[Sentraal-Europese Vryehandelsooreenkoms]]. * [[19 Januarie]] – Die [[New Horizons]] ruimtetuig word lanseer om foto's van [[Pluto (dwergplaneet)|Pluto]] en die [[Kuiper-gordel]] te neem. * [[6 Februarie]] – [[Stephen Harper]] (Konserwatiewe Party) lê die ampseed af as die 22<sup>ste</sup> [[Eerste Minister]] van [[Kanada]]. * [[10 Februarie|10]]-[[26 Februarie]] – Die 20ste [[Olimpiese Winterspele 2006|Olimpiese Winterspele]] word in [[Turyn]], [[Italië]], aangebied. * [[10 Maart|10]]-[[19 Maart]] – Die negende [[Paralimpiese Winterspele 2006|Paralimpiese Winterspele]] word in Turyn, Italië, aangebied. * [[12 Maart]] – [[Proteas|Suid-Afrika]] teken op die [[Wanderersstadion|Wanderers]] in [[Johannesburg]] die wêreldrekord vir die hoogste suksesvolle [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]]-lopiejaagtog aan, nadat hulle 438/9 behaal in antwoord op [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] se 434/4. Dié wedstryd word as een van die beste EDIs ooit beskou. * [[4 Mei]] – Die Israelse [[Olmert-kabinet]] word opgerig. * [[3 Junie]] – [[Montenegro]] verklaar sy onafhanklikheid van [[Serwië en Montenegro]]. * [[8 Junie]] – [[Serwië]] erken die onafhanklikheid van [[Montenegro]]. * [[9 Junie]]-[[9 Julie]] – Die 18de [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi]] word in [[Duitsland]] gespeel, wat deur [[Italië]] gewen word. * [[24 Augustus]] – Die [[Internasionale Astronomiese Unie]] besluit finaal dat [[Pluto (dwergplaneet)|Pluto]] nie aan die nuwe definisie van 'n [[planeet]] voldoen nie en nou as 'n [[dwergplaneet]] beskou word. * [[31 Augustus]]–[[17 September]] – Die [[Vrouerugbywêreldbeker 2006|5de Vrouerugbywêreldbeker]] word in [[Kanada]] aangebied en deur [[Black Ferns|Nieu-Seeland]] gewen. * [[7 Oktober]]–[[5 November]] – Die [[Kampioenetrofee 2006|5de Kampioenetrofee]] word in [[Indië]] aangebied en deur [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] gewen. * [[5 November]] – Die voormalige [[Irak]]ese diktator, [[Saddam Hoesein]], word ter dood veroordeel om gehang te word, ná hy skuldig bevind is aan misdade teen die mensdom. * [[11 Desember]] – Die [[Dwelmoorlog in Meksiko]] begin nadat president Felipe Calderón lede van die Meksikaanse polisie en weermag ná die deelstaat [[Michoacán]] stuur. == Geboortes == * [[25 Junie]] – [[Mckenna Grace]], Amerikaanse aktrise. * [[28 Junie]] – [[Laurel Griggs]], Amerikaanse kinderaktrise († [[2019]]). * [[25 Augustus]] – [[Kimi Antonelli]], [[Italiaanse]] [[Formule Een]]-[[Motorsport|motorrenjaer]]. * [[6 September]] – Prins Hisahito van Akishino, [[Japan]]nese prins. * [[5 Oktober]] – [[Jacob Tremblay]], Kanadese akteur. == Sterftes == * [[1 Januarie]] – [[Haas Schoeman]], [[Springbokke|Springbokflank]] (* [[1940]]). * [[18 Januarie]] – [[Anton Rupert]], Afrikaanse entrepreneur, sakeleier en omgewingsbewaarder (* [[1916]]). * [[27 Januarie]] – [[Chris Heunis]], Suid-Afrikaanse regter, politikus, lid van die [[Nasionale Party]] (* [[1927]]). * [[27 Januarie]] – [[Johannes Rau]], [[Duitsers|Duitse]] [[politikus]], president van Duitsland vanaf Julie 1999 tot 2004 (* [[1931]]). * [[1 Maart]] – [[Jack Wild]], Britse akteur en sanger (* [[1952]]). * [[7 Mei]] – [[Stella Sigcau]], Suid-Afrikaanse politikus van Transkeise herkoms (* [[1937]]). * [[18 Junie]] – [[Vincent Sherman]], Amerikaanse filmregisseur (* [[1906]]). * [[1 Julie]] – [[Ryutaro Hashimoto]], Japannese oud-premier (* [[1937]]). * [[4 Julie]] – [[Frans Claerhout]], Belgiesgebore Suid-Afrikaanse skilder (* [[1919]]). * [[6 Julie]] – Ds. [[Cillié Malan]], predikant in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]](* [[1919]]). * [[7 Julie]] – [[Syd Barrett]], [[Engelse]] [[sanger]], liedjieskrywer en [[musikant]] wat die rockgroep [[Pink Floyd]] in 1965 gestig het (* [[1946]]). * [[11 Julie]] – [[Barnard Hughes]], Amerikaanse akteur (* [[1915]]). * [[19 Julie]] – [[Jack Warden]], Amerikaanse akteur (* [[1920]]). * [[3 Augustus]] – [[Elisabeth Schwarzkopf]], Duits-Britse sopraan en operasangeres (* 1915). * [[9 Augustus]] – [[James van Allen]], Amerikaanse ruimtewetenskaplike (* [[1914]]). * [[30 Augustus]] – [[Glenn Ford]], Kanadese akteur (* [[1916]]). * [[4 September]] – [[Steve Irwin]], [[Australië|Australiese]] wildkenner, TV-persoonlikheid en omgewingsbewaarder (* [[1962]]). * [[9 September]] – [[Eghard van der Hoven]], Suid-Afrikaanse akteur en hoof van Truk (* [[1922]]). * [[15 September]] – [[Oriana Fallaci]], Italiaanse joernalis en skryfster (* [[1929]]). * [[14 Oktober]] – [[Klaas Runia]], Nederlandse joernalis, dominee en teoloog (* [[1926]]). * [[21 Oktober]] – [[Ronnie Belcher]], Afrikaanse digter en lektor (* [[1932]]). * [[31 Oktober]] – [[Pieter Willem Botha]], [[Suid-Afrika]]anse politikus, agste [[Eerste Minister van Suid-Afrika]] (1978–1984) en sesde [[Staatspresident van Suid-Afrika]] (1984–1989) (* [[1916]]). * [[1 November]] – [[Adrienne Shelly]], Amerikaanse aktrise (* [[1966]]). * [[20 November]] – [[Zoia Ceaușescu]], [[Roemene|Roemeense]] [[wiskundige]] (* [[1949]]). * [[21 November]] – [[Pierre Amine Gemayel]], Libanese politikus (* [[1972]]). * [[23 November]] – [[Alexander Litvinenko]], Russiese voormalige [[FSB]]-lid (* [[1962]]). * 23 November – [[Philippe Noiret]], Franse akteur (* [[1930]]). * [[24 November]] – [[Hercules von Molendorff]], Bolandse rugby- en krieketspeler (* [[1941]]). * [[6 Desember]] – [[Mavis Pugh]], Britse aktrise (* 1914). * [[10 Desember]] – [[Augusto Pinochet]], Chileense generaal en politikus (* [[1915]]). * [[15 Desember]] – [[Clay Regazzoni]], Switserse motorrenjaer (* [[1939]]). * [[16 Desember]] – [[Taliep Petersen]], Suid-Afrikaanse sanger, komponis en regisseur (* [[1950]]). * [[18 Desember]] – [[Bertie Reed]], Suid-Afrikaanse seiljagvaarder (* [[1943]]). * [[25 Desember]] – [[James Brown]], [[VSA|Amerikaanse]] [[musikant]], [[sanger]] en liedjieskrywer sanger (* [[1933]]) * [[26 Desember]] – [[Gerald Ford]], 38ste [[President van die Verenigde State]] (* [[1913]]). * [[30 Desember]] – [[Saddam Hussein]], president en diktator van Irak (* [[1937]]). [[Kategorie:2006| ]] [[Kategorie:21ste eeu]] fs9c55huvm5i4p3k5v1hnx7nze36njw 20 November 0 1385 2963544 2895513 2026-08-29T14:05:11Z Aliwal2012 39067 /* Sterftes */ * [[2006]] – [[Zoia Ceaușescu]], [[Roemene|Roemeense]] [[wiskundige]] 2963544 wikitext text/x-wiki {{NovemberKalender}} '''20 November''' is die 324ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (325ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 41 dae in die res van die jaar. == Gebeure == * [[284]] – Gaius Aurelius Valerius [[Diocletianus]] word keiser van [[Rome]]. * [[1168]] – [[Teenpous Callixtus III]] word verkies. * [[1551]] – [[Pous Julius III]] stel 14 nuwe kardinale aan. * [[1679]] – [[Pous Innocentius XI]] publiseer die [[Pouslike bul|bul]] ''Sollicitudo pastoralis'' oor die religieuse ordes. * [[1687]] – Pous Innocentius XI publiseer die bul ''Coelestis Pastor'' waarin Miguel de Molinos veroordeel word. * [[1700]] – Tydens die Slag van Narva verslaan Koning Karel XII van Swede die leër van [[tsaar]] [[Pieter I van Rusland|Pieter die Grote]]. * [[1722]] – Die Nederlandse skip die ''[[Schoonenberg]]'' loop in die vroeë oggendure by [[Struisbaai]] op die rotse. * [[1724]] – [[Pous Benedictus XIII]] stel Vincenzo Petra, titulêr aartsbiskop van [[Damaskus]] aan as kardinaal. * [[1789]] – [[New Jersey]] word die eerste [[VSA]]-staat om die Handves van Menseregte te bekragtig. * [[1913]] – Die nuwe pier aan die onderpunt van [[Adderleystraat]] in [[Kaapstad]] word geopen. * [[1917]] – [[Eerste Wêreldoorlog]]: Die [[Slag van Cambrai]] vind plaas; die eerste massatenkaanval. * [[1945]] – Die [[Neurenberg-verhore]] begin. * [[1947]] – Huwelik van Prinses [[Elizabeth II]], die dogter van Koning [[George VI van die Verenigde Koninkryk]], met luitenant [[Prins Philip, Hertog van Edinburg|Philip Mountbatten]] * [[1969]] – Eksplisiete foto's van dooie burgerlikes van die [[My Lai-menseslagting]], wat tydens die [[Viëtnamoorlog]] plaasgevind het, word gepubliseer. * [[1974]] – 'n [[Lufthansa]] Boeing 747, Vlug 540 tussen Frankfort en Johannesburg, stort neer in [[Nairobi]], Kenia. Van die 157 mense aanboord sterf 59. * [[1998]] – Die [[Internasionale Ruimtestasie]] word lanseer. * [[1999]] – Die [[Volksrepubliek China]] lanseer sy eerste [[Shenzhou|Shenzhou-ruimtetuig]]. * [[2024]] – ‘n Kunswerk genoem ''[[Comedian (kunswerk)|Comedian]]'' (uitgawe twee) deur die Italiaanse kunstenaar [[Maurizio Cattelan]] verkoop vir VSA $6.2 milljoen tydens ‘n Sotheby veiling. == Geboortes == * [[1620]] – [[Awwakoem Petrof]], Russiese aartspriester († [[1682]]). * [[1629]] – [[Ernst August, keurvors van Brunswyk-Lüneburg]], die Hertog van Brunswyk-Lüneburg († [[1698]]). * [[1663]] – [[Johannes Cornelis d’Ableing]], waarnemende goewerneur van die [[Kaapkolonie|Kaap]] († [[1721]]). * [[1750]] – [[Tipu Sultan]], Moslem Indiese militêre leier. Heerser van die Mysore-koninkryk in Suid-Indië († [[1799]]). * [[1761]] – [[Francesco Saverio Castiglioni]] (later [[Pous Pius VIII]]), die 253ste [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] († [[1830]]). * [[1794]] – [[Eduard Rüppell]], Duitse natuurwetenskaplike en ontdekkingsreisiger in Afrika († [[1884]]). * [[1858]] – [[Selma Lagerlöf]], Sweedse skryfster en ontvanger van die [[Nobelprys vir Letterkunde]], 1909 († [[1940]]). * [[1889]] – [[Edwin Hubble]], Amerikaanse sterrekundige († [[1953]]). * [[1917]] – [[Bobby Locke]], Suid-Afrikaanse gholfkampioen († [[1987]]). * 1917 – [[Robert Carlyle Byrd]], Amerikaanse politikus († [[2010]]). * [[1919]] – [[Phyllis Thaxter]], Amerikaanse aktrise († [[2012]]). * [[1923]] – [[Nadine Gordimer]], Suid-Afrikaanse [[skryfster]] en Nobelpryswenner vir Letterkunde in 1991 († [[2014]]). * [[1942]] – [[Joe Biden]], 46ste [[President van die Verenigde State van Amerika]]. * [[1959]] – [[Orlando Figes]], Britse [[geskiedkundige]] en [[skrywer]]. * [[1968]] – [[David van Rooyen]] (Des), afgedankte kabinetsminister van finansies van Suid-Afrika. == Sterftes == * [[1938]] – [[Arthur Elliott]], Suid-Afrikaanse fotograaf en oudheidkundige (* [[1870]]). * [[1952]] – [[Benedetto Croce]], Italiaanse [[filosoof]], historikus, literatuurkritikus en [[politikus]] (* [[1866]]). * [[1985]] – [[Henning Klopper]], Suid-Afrikaanse taalstryder en LV (* [[1895]]). * [[1989]] – [[Jacobus Bernardus de Vaal]], onderwyser en historikus (* [[1914]]). * [[1992]] – [[Henry Charles Hopkins]], Suid-Afrikaanse predikant en skrywer (* [[1918]]). * [[1995]] – [[D.C.H. Uys]], Suid-Afrikaanse [[politikus]] (* [[1909]]). * [[2006]] – [[Zoia Ceaușescu]], [[Roemene|Roemeense]] [[wiskundige]] (* [[1949]]). * [[2007]] – [[Ian Smith]], Rhodesiese eerste minister (* [[1919]]). * [[2018]] – [[Aaron Klug]], Britse skeikundige en biochemikus (* [[1926]]). == Vakansies, vierings en waarnemingsdae == * {{commonskat|20 November}} [[Kategorie:November]] nypgows4sc4guhq0zjzzi6d5ho5gs45 28 Februarie 0 2095 2963542 2881875 2026-08-29T13:59:14Z Aliwal2012 39067 /* Geboortes */ Zoia Ceaușescu 2963542 wikitext text/x-wiki {{FebruarieKalender}} '''28 Februarie''' is die 59ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]]. Dit is ook gewoonlik die laaste dag van [[Februarie]], maar in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]] is [[29 Februarie]] die laaste dag. Daar was ook al drie keer in die geskiedenis 'n [[30 Februarie]] gewees. Daar volg nog 306 dae in die res van die jaar (en 307 in skrikkeljare). == Gebeure == * [[364]] – [[Valentinianus I]] word verkies as Romeinse keiser deur amptenare van die Romeinse leër by Nicaea, Bithynia. * [[1476]] – [[Pous Sixtus IV]] stel die feesdag van Maria Onbevlekte Ontvangenis in op ([[8 Desember]]). * [[1525]] – Die Spaanse veroweraar [[Hernán Cortés]] laat die laaste Asteke-heerser van Tenochtitlán, Cuauhtémoc, weens hoogverraad teregstel. * [[1550]] – [[Gian Pietro Carafa]] (later [[Pous Paulus IV]]) word kardinaal-biskop van Frascati. * [[1592]] – [[Pous Clemens VIII]] publiseer die bul ''Cum saepe accidere'' waarin die Jode van Avignon verbied word om handel te drywe met nuwe goedere, slegs gebruikte goedere is toegelaat. * [[1593]] – Pous Clemens VIII publiseer die bul ''Cum Hebraeorum malita'' waarin die less van die Talmud verbied word. * [[1706]] – Goewerneur [[Willem Adriaan van der Stel]] laat [[Adam Tas]] arresteer. * [[1784]] – John Wesley, 'n [[predikant]] van die [[Kerk van Engeland]], stig die eerste Metodiste Kerk. * [[1887]] – Die [[Kogmanskloofpas]] word geopen. * [[1893]] – [[Rudolf Diesel]] ontvang 'n [[patent]] vir die [[dieselenjin]]. * [[1900]] – Die [[Ladysmith|Beleg van Ladysmith]] deur die [[Tweede Vryheidsoorlog|Boere]], wat op [[2 November]] begin het, eindig. * [[1922]] – [[Egipte]] word van die [[Verenigde Koninkryk]] onafhanklik. * [[1935]] – [[Nylon]], 'n sintetiese polimeer, word deur Wallace Carothers uitgevind. * [[1947]] – Die 228 Voorval in [[Taiwan]]: Burgerlike opstand in [[Taipei]] en Keelung word brutaal onderdruk deur die Sjinese Nasionalistiese leër. * [[1990]] – Vir die eerste keer sedert die kommunistiese rewolusie in 1917 word boere in die [[Sowjetunie]] toegelaat om weer landbougrond te koop en aan hulle erfgename te vererf. * [[1991]] – Die [[Golfoorlog]] kom tot 'n einde. * [[2026]] – [[Israel]] en die [[VSA]] loods grootskaalse [[Aanvalle op Iran in Februarie 2026|lugaanvalle]] op Iran wat o.a. tot die dood van Irannese opperleier [[Ali Chamenei]] lei. == Geboortes == * [[1261]] – Margrete Aleksandersdotter, Noorweegse koningin. * [[1533]] – [[Michel de Montaigne]], Franse essayis († [[1592]]). * [[1690]] – [[Aleksei Petrowitsj, tsarewitsj van Rusland]], [[Rusland|Russiese]] [[tsarewitsj]] († [[1718]]). * [[1693]] – [[Anna van Rusland]], [[tsaar]] van [[Rusland]] († [[1740]]). * [[1833]] – [[Alfred von Schlieffen]], Duitse generaal en strateeg († [[1913]]). * [[1839]] – [[Sytze Wierda]], Nederlandse argitek in die [[Zuid-Afrikaanse Republiek]] (ZAR) († [[1911]]). * [[1898]] – [[Molly Picon]], Amerikaanse aktrise († [[1992]]). * [[1901]] – [[Linus Pauling]], Amerikaanse [[chemikus]], [[biochemikus]], [[chemiese ingenieur]] en [[Nobelprys vir Chemie|Nobelpryswenner]] († [[1994]]). * [[1904]] – [[Alfred Bohrmann]], [[Duits]]e [[sterrekundige]] († [[2000]]). * [[1911]] – [[Cor Dirks]], skoolhoof en Afrikaanse skrywer († [[2000]]). * [[1922]] – [[Jan van der Merwe (wetenskaplike)|Jan van der Merwe]], Suid-Afrikaanse [[wiskundige]] en [[fisikus]] († [[2016]]). * [[1926]] – [[Ernst Waldemar Bauer]], Duitse televisie- en radiopublisis, bioloog, skrywer, politikus († [[2015]]). * [[1928]] – [[Tommie Meyer]], rolprentregisseur en -vervaardiger († [[2017]]). * [[1929]] – [[Frank Gehry]], Kanadees-Amerikaanse argitek († [[2025]]). * [[1931]] – [[Gavin MacLeod]], Amerikaanse akteur († [[2021]]). * [[1938]] – [[Adriaan Snyman]], Suid-Afrikaanse skrywer († [[2025]]). * [[1940]] – [[Mario Andretti]], Italiaans-gebore Amerikaanse beroepsrenjaer. * [[1942]] – [[Brian Jones]], Britse multi-instrumentalis, stigterslid van ''[[The Rolling Stones]]'' († [[1969]]). * 1942 – [[Oliviero Toscani]], Italiaanse fotograaf en artistieke direkteur († [[2025]]). * [[1945]] – [[Bubba Smith]], Amerikaanse akteur en rolprentvervaardiger († [[2011]]). * [[1949]] – [[Zoia Ceaușescu]], [[Roemene|Roemeense]] [[wiskundige]] († [[2006]]). * [[1955]] – [[Gilbert Gottfried]], Amerikaanse akteur († [[2022]]). * [[1982]] – [[Nádine]], Suid-Afrikaanse ligte sangeres. * [[1987]] – [[Bongani Baloyi]], Suid-Afrikaanse politikus. * [[1990]] – [[Georgina Leonidas]], Britse aktrise. * [[1991]] – [[J.G. Claassen]], [[Suid-Afrika]]anse [[Gholf|beroepsgholfspeler]]. == Sterftes == * [[468]] – [[Pous Hilarius]], Italiaanse pous. * [[1326]] – Leopold I, hertog van Oostenryk van die Habsburg-familie (* 1290). * [[1525]] – [[Cuauhtémoc]], die laaste Asteekse leier (* [[1497]]) * [[1535]] – [[Wolter von Plettenberg]], [[Landmeester]] van die [[Duitse Orde]] in [[Lyfland]] (* [[1450]]) * [[1648]] – [[Christiaan IV van Denemarke]], Koning van Denemarke en Noorweë (* [[1577]]). * [[1730]] – Michelangelo Tamburini, Italiaanse generaal van die [[Jesuïet|Societas Jesu]]. * [[1916]] – [[Henry James]] Amerikaanse skrywer en literêre kritikus (* [[1843]]). * [[1935]] – [[Jacobus du Plessis]], Afrikaanse professor in teologie aan die [[Potchefstroomse Universiteit]] vir CHO (* [[1873]]). * [[1979]] – [[Ethel Remey]], Amerikaanse aktrise. (* [[1895]]). * [[2011]] – [[Jane Russell]], Amerikaanse rolprentaktrise en sangeres (* [[1921]]). * [[2016]] – [[Jan van der Merwe (wetenskaplike)|Jan van der Merwe]], Suid-Afrikaanse [[wiskundige]] en [[fisikus]] (* [[1922]]). * [[2019]] – [[André Previn]], Duitse [[dirigent]] (* [[1929]]). == Vakansies, vierings, en waarnemingsdae == * Mardi Gras, Vasteaand in Westelike [[Christendom]], [[Pannekoek]]dag in [[Brittanje]] (2006) * Vredeherdenkingsdag in [[Taiwan]]. * Feesdag van [[Pous Hilarius]] in die [[Rooms-Katolieke Kerk]] in nie-skrikkeljare. In skrikkeljare is dit op [[29 Februarie]]. * [[Jeugdag]] in die [[VSA]]. {{commonskat|28 February}} [[Kategorie:Februarie]] e0i5zwbxnkk4zzihf1ysx9ebawqv3g8 Lys van wetenskapsfiksieboeke 0 5490 2963662 2833597 2026-08-29T20:34:29Z Sobaka 328 /* Internasionale werke */ skakel 2963662 wikitext text/x-wiki Hier is 'n lys van wetenskapsfiksieboeke: == Oorspronklike Afrikaanse werke == : ''Besoek [[Lys van Afrikaanse wetenskapsfiksie]].'' == Internasionale werke == * ''[[20,000 Leagues Under the Sea]]'' – [[Jules Verne]] * ''[[2001: A Space Odyssey]]'' – [[Arthur C. Clarke]] * ''[[334 (novel)|334]]'' – [[Thomas M. Disch]] * ''[[Accelerando (roman)|Accelerando]]'' – Charles Stross * ''[[An Age]]'' – [[Brian Aldiss]] * ''[[The Andromeda Strain]]'' – [[Michael Crichton]] * ''[[Artemis (roman)|Artemis]]'' – [[Andrew Weir]] * ''[[The Atrocity Exhibition]]'' – [[J.G. Ballard]] * ''[[Babel-17]]'' – [[Samuel R. Delany]] * ''[[Barefoot in the Head]]'' – [[Brian Aldiss]] * ''[[Battlefield Earth]]'' – [[L. Ron Hubbard]] * ''[[Berserker (Saberhagen)|Berserker]]'' – [[Fred Saberhagen]] * ''[[The Blind Assassin]]'' – [[Margaret Atwood]] * ''[[Born With the Dead]]'' – [[Robert Silverberg]] * ''[[Brave New World]]'' – [[Aldous Huxley]] * ''[[Bug Jack Barron]]'' – [[Norman Spinrad]] * ''[[Camp Concentration]]'' – [[Thomas M. Disch]] * ''[[A Canticle for Leibowitz]]'' – [[Walter M. Miller Jr.]] * ''[[A Case of Conscience]]'' – [[James Blish]] * ''[[The Caves of Steel]]'' – [[Isaac Asimov]] * ''[[The Chrysalids]]'' – [[John Wyndham]] * ''[[Childhood's End]]'' – [[Arthur C. Clarke]] * ''[[City (book)|City]]'' – [[Clifford Simak]] * ''[[The City and the Stars]]'' – [[Arthur . Clarke]] * ''[[A Clockwork Orange (boek)|A Clockwork Orange]]'' – [[Anthony Burgess]] * ''[[Consider Her Ways]]'' – [[John Wyndham]] * ''[[Cryptonomicon]]'' – [[Neal Stephenson]] * ''[[The Day of the Triffids]]'' – [[John Wyndham]] * ''[[The Demolished Man]]'' – [[Alfred Bester]] * ''[[Destination: Void]]'' – [[Frank Herbert]] * ''[[The Diamond Age]]'' – [[Neal Stephenson]] * ''[[The Dispossessed]]'' – [[Ursula K. Le Guin]] * ''[[Do Androids Dream of Electric Sheep?]]'' – [[Philip K. Dick]] * ''[[Down to a Sunless Sea]]'' – [[David Graham]] * ''[[Dune (novel)|Dune]]'' – [[Frank Herbert]] * ''[[Dying Inside]]'' – [[Robert Silverberg]] * ''[[Ender's Game]]'' – [[Orson Scott Card]] * ''[[Fahrenheit 451]]'' – [[Ray Bradbury]] * ''[[The Female Man]]'' – [[Joanna Russ]] * ''[[Flow My Tears, The Policeman Said]]'' – [[Philip K. Dick]] * ''[[Flowers for Algernon]]'' – [[Daniel Keyes]] * ''[[The Forever War]]'' – [[Joe Haldeman]] * ''[[Foundation (novel)| Foundation]]'' – [[Isaac Asimov]] ** ook ''[[Second Foundation]]'', ''[[Foundation and Empire]]'' * ''[[The Four-Gated City]]'' – [[Doris Lessing]] * ''[[Frankenstein]]'' – [[Mary Shelley]] * ''[[Gateway]]'' – [[Frederik Pohl]] * ''[[The Gods Themselves]]'' – [[Isaac Asimov]] * ''[[The Handmaid's Tale]]'' – [[Margaret Atwood]] * ''[[The Heart Goes Last]]'' – [[Margaret Atwood]] * ''[[The Hitch-Hiker's Guide to the Galaxy]]'' – [[Douglas Adams]] * ''[[I Am Legend]]'' – [[Richard Matheson]] * ''[[Imperial Earth]]'' – [[Arthur C. Clarke]] * ''[[Last and First Men]]'' – [[Olaf Stapledon]] * ''[[The Lathe of Heaven]]'' – [[Ursula K. Le Guin]] * ''[[The Left Hand of Darkness]]'' – [[Ursula K. Le Guin]] * ''[[Level 7]]'' – [[Mordecai Roshwald]] * ''[[Little Fuzzy]]'' -[[H. Beam Piper]] * ''[[Looking Backward: 2000–1887]]'' – [[Edward Bellamy]] * ''[[Lord of Light]]'' – [[Roger Zelazny]] * ''[[Lords of the Starship]]'' – [[Mark S. Geston]] * ''[[The Lost World]]'' – [[Arthur Conan Doyle]] * ''[[Maddaddam]]'' – [[Margaret Atwood]] * ''[[Make Room! Make Room!]]'' – [[Harry Harrison]] * ''[[The Making of the Representative for Planet 8]]'' – [[Doris Lessing]] * ''[[Man Plus]]'' – [[Frederik Pohl]] * ''[[The Man Who Folded Himself]]'' – [[David Gerrold]] * ''[[The Marriages Between Zones Three, Four and Five]]'' – [[Doris Lessing]] * ''[[The Martian Chronicles]]'' – [[Ray Bradbury]] * ''[[A Maze of Death]]'' – [[Philip K. Dick]] * ''[[The Memoirs of a Survivor]]'' – [[Doris Lessing]] * ''[[The Midwich Cuckoos]]'' – [[John Wyndham]] * ''[[Mission Earth (novel)|Mission Earth]]'' – [[L. Ron Hubbard]] * ''[[Mission of Gravity]]'' – [[Hal Clement]] * ''[[The Mote in God's Eye]]'' – [[Larry Niven]] en [[Jerry Pournelle]] * ''[[Native Tongue]]'' – [[Suzette Haden Elgin]] * ''[[Neuromancer]]'' – [[William Gibson]] * ''[[Never Let Me Go]]'' – [[Kazuo Ishiguro]] * ''[[Nexus]]'' – [[Ramez Naam]] * ''[[Nineteen Eighty-Four]]'' – [[George Orwell]] * ''[[Oryx and Crake]]'' – [[Margaret Atwood]] * ''[[Parable of the Sower]]'' – [[Octavia Butler]] * ''[[The Patterns of Chaos]]'' – [[Colin Kapp]] * ''[[Pavane]]'' – [[Keith Roberts]] * ''[[Permutation City]]'' – [[Greg Egan]] * ''[[A Plague of Demons]]'' – [[Keith Laumer]] * ''[[Player Piano]]'' – [[Kurt Vonnegut]] * ''[[Red Mars]]'' – [[Kim Stanley Robinson]] * ''[[Revelation Space]]'' – [[Alastair Reynolds]] * ''[[Ringworld]]'' – [[Larry Niven]] * ''[[Rendezvous with Rama]]'' – [[Arthur C. Clarke]] * ''[[R.U.R. (Rossum's Universal Robots)]]'' – [[Karel Capek|Karel Čapek]] * ''[[A Scanner Darkly]]'' – [[Philip K. Dick]] * ''[[The Sentimental Agents in the Volyen Empire]]'' – [[Doris Lessing]] * ''[[The Shape of Things to Come]]'', – [[H.G. Wells]] * ''[[The Shockwave Rider]]'' – [[John Brunner]] * ''[[The Sirens of Titan]]'' – [[Kurt Vonnegut]] * ''[[The Sirian Experiments]]'' – [[Doris Lessing]] * ''[[Shikasta]]'' – [[Doris Lessing]] * ''[[Slan]]'' – [[A.E. van Vogt]] * ''[[Slaughterhouse-Five]]'' – [[Kurt Vonnegut]] * ''[[Solaris (novel)|Solaris]]'' – [[Stanislaw Lem]] * ''[[The Space Merchants]]'' – [[Frederik Pohl]] en [[C.M. Kornbluth]] * ''[[Starship Troopers]]'' – [[Robert Heinlein]] * ''[[Stranger In A Strange Land]]'' – [[Robert Heinlein]] * ''[[The Three-Body Problem (roman)|The Three-Body Problem]]'' - [[Liu Cixin]] * ''[[They Shall Have Stars]]'' – [[James Blish]] * ''[[This Immortal]]'' – [[Roger Zelazny]] * ''[[Tiger! Tiger!]]'' – [[Alfred Bester]] * ''[[The Time Machine]]'' – H.G. Wells * ''[[Titan (boek)|Titan]]'' – [[John Varley]] * ''[[To Your Scattered Bodies Go]]'' – [[Philip José Farmer]] * ''[[Tower of Glass]]'' – [[Robert Silverberg]] * ''[[The Truth Machine]]'' – [[James L. Halperin]] * ''[[The War of the Worlds]]'' – H.G. Wells * ''[[The Weapon Shops of Isher]]'' – [[A.E. van Vogt]] * ''[[When She Woke]]'' – [[Hillary Jordan]] * ''[[The Wind from Nowhere]]'' – [[J. G. Ballard]] * ''[[World of Ptavvs]]'' – [[Larry Niven]] * ''[[The Year of the Flood]]'' – [[Margaret Atwood]] * ''[[Zoo City]]'' – [[Lauren Beukes]] [[Kategorie:Letterkunde|Wetenskapfiksie]] [[Kategorie:Lyste|Wetenskapsfiksieboeke]] 6w1jhf9j0ctkimye2y1ujnqymd7mvik Moslem 0 7564 2963694 2910891 2026-08-30T02:36:16Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963694 wikitext text/x-wiki {{Etniese groep | beeld = [[Lêer:Jiangwan Mosque - Eid Al-Adha.JPG|300px]] | onderskrif = Moslems in hul tradisionele drag vier [[Eid-oel-Adha]] | groep = Moslems | bevolking = ca. 1,8 miljard <small>(2015)</small><ref>{{cite web |url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/04/06/why-muslims-are-the-worlds-fastest-growing-religious-group/ |title=Why Muslims are the world's fastest-growing religious group |last1=Lipka |first1=Michael |last2=Hackett |first2=Conrad |date=6 April 2017 |website=pewresearch.org |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521075128/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/04/06/why-muslims-are-the-worlds-fastest-growing-religious-group/ |archive-date=21 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=JDB>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2010/number/all/ |title=The Future of World Religions: Population Growth Projections, 2010–2050 |date=2 April 2015 |publisher=Pew Research Center |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520053739/https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2010/number/all/ |archive-date=20 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/interactives/muslim-population/ |title=Muslim Population by Country |website=The Future of the Global Muslim Population |publisher=Pew Research Center |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520053745/https://www.pewforum.org/interactives/muslim-population/ |archive-date=20 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | plek = {{vlagland|Indonesië}} 227&nbsp;226&nbsp;404<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |work=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522060139/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |archive-date=22 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Pakistan}} 197&nbsp;547&nbsp;566<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |title=Pakistan |work=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519185029/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Indië}} 189&nbsp;000&nbsp;000<ref>{{cite web |url=http://www.indiaonlinepages.com/population/muslim-population-in-india.html |title=Muslim Population in India – Muslims in Indian States |website=www.indiaonlinepages.com |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408164230/https://www.indiaonlinepages.com/population/muslim-population-in-india.html |archive-date=8 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Bangladesj}} 148&nbsp;607&nbsp;000<ref>{{cite news |url=http://www.pewforum.org/interactives/muslim-population-graphic/#/Bangladesh |title=The Future of the Global Muslim Population |date=15 Januarie 2011 |work=Pew Research Center's Religion & Public Life Project |access-date=12 Desember 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180407070656/http://www.pewforum.org/interactives/muslim-population-graphic/#/Bangladesh |archive-date= 7 April 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><br /> {{vlagland|Nigerië}} 95&nbsp;316&nbsp;131<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html |title=Nigeria |work=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508062452/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html |archive-date=8 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Egipte}} 87&nbsp;336&nbsp;965<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html |title=Egypt |work=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517054931/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Iran}} 81&nbsp;529&nbsp;435<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |title=Iran |work=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522152655/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |archive-date=22 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Turkye}} 80&nbsp;683&nbsp;525<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |title=Turkey |work=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516215809/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Volksrepubliek China}} 50&nbsp;000&nbsp;000<ref>{{cite web |url=https://www.refworld.org/docid/4cf2d0a85c.html |title=Refworld – 2010 Report on International Religious Freedom – China (includes Tibet, Hong Kong, Macau) |author=United Nations High Commissioner for Refugees |website=Refworld |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627004751/https://www.refworld.org/docid/4cf2d0a85c.html |archive-date=27 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Algerië}} 40&nbsp;559&nbsp;749<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ag.html |title=Algeria |work=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518183647/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ag.html |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Irak}} 38&nbsp;800&nbsp;190<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html |title=Iraq |work=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518213849/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Ethiopië}} 35&nbsp;713&nbsp;657<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/et.html |title=Ethiopia |work=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519014958/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/et.html |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Afghanistan}} 34&nbsp;022&nbsp;437<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |title=Afghanistan |work=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518234813/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Marokko}} 33&nbsp;646&nbsp;788<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html |title=Morocco |work=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200505091408/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html |archive-date=5 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Soedan}} 30&nbsp;490&nbsp;000<ref name="JDB" /><br /> {{vlagland|Jemen}} 27&nbsp;784&nbsp;498<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ym.html |title=Yemen |work=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515180823/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ym.html |archive-date=15 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Saoedi-Arabië}} 27&nbsp;143&nbsp;182<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html |title=Saudi Arabia |work=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518215901/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Oesbekistan}} 26&nbsp;550&nbsp;000<ref name="JDB" /><br /> {{vlagland|Maleisië}} 19&nbsp;237&nbsp;161<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html |title=Malaysia |work=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=12 Desember 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522163140/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html |archive-date=22 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Sirië}} 18&nbsp;930&nbsp;000<ref name="JDB" /><br /> Res van die wêreld 287&nbsp;230&nbsp;000<ref name="JDB" /> | taal = '''Oorwegend gesproke tale:'''<ref>{{en}} {{cite report |url=http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/47/04706745/0470674547-196.pdf |title=Chapter 1: Global Religious Populations, 1910–2010 |last1=Grim |first1=Brian J. |last2=Johnson |first2=Todd M. |date=2013 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd. |accessdate=12 Desember 2018 |page=22 |archivedate=20 Oktober 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020100448/http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/47/04706745/0470674547-196.pdf }}</ref><br />[[Arabies]] • [[Bengaals]] • [[Hindi]] • [[Oerdoe]] • [[Pandjabi]] • [[Turks]] • [[Javaans]] • [[Hausa]] • [[Indonesies]] • [[Maleis]] • [[Fula]] • [[Persies]] • [[Soendanees]] • ander inheemse tale van die wêreld<br /> '''Heilige tale:'''<ref>{{en}} {{cite journal|last=Al-Jallad|first=Ahmad|title=Polygenesis in the Arabic Dialects|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopedia-of-arabic-language-and-linguistics/polygenesis-in-the-arabic-dialects-EALL_SIM_000030?s.num=1&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopedia-of-arabic-language-and-linguistics&s.q=neo-arabic|language=en|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160815234348/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopedia-of-arabic-language-and-linguistics/polygenesis-in-the-arabic-dialects-EALL_SIM_000030?s.num=1&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopedia-of-arabic-language-and-linguistics&s.q=neo-arabic|accessdate=12 Desember 2018}}</ref>[[Arabies]] | geloof = '''[[Islam]]:''' * 65–75% [[Soenni]]tiese [[Islam]]<ref name=Distrib>{{cite web |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |url=http://www.pewforum.org/files/2009/10/Muslimpopulation.pdf |date=Oktober 2009 |publisher=Pew Research Center |access-date=22 Februarie 2017 |quote=Of the total Muslim population, 10–13% are Shia Muslims and 87–90% are Sunni Muslims. |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619214725/http://www.pewforum.org/files/2009/10/Muslimpopulation.pdf |archive-date=19 Junie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> * 10–13% [[Sjia]]-Islam<ref name="Distrib" /> * 15–20% nie-denominasionele Islam<ref name=affiliation>{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity |title=Chapter 1: Religious Affiliation |date=9 Augustus 2012 |website=The World’s Muslims: Unity and Diversity |publisher=Pew Research Center's Religion & Public Life Project |access-date=4 September 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521075104/https://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/ |archive-date=21 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * ~1% [[Ahmadiyya]]<ref>{{en}} {{Cite book|title=Breach of Faith|quote=Estimates of around 20 million would be appropriate|volume=|publisher=Human Rights Watch|location=|isbn=|page=8|url=https://books.google.com/?id=yi8ONIe1fv4C&pg=PA8#v=onepage&q&f=false|accessdate=29 Maart 2014|date=Junie 2005}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|url=https://books.google.com/?id=dgtgGhMUgIUC&pg=PA72#v=onepage&q&f=false|title=Asian Religions in British Columbia|quote=The community currently numbers around 15 million spread around the world|author1=Larry DeVries|author2=Don Baker|author3=Dan Overmyer|last-author-amp=yes|accessdate=29 Maart 2014|isbn=978-0-7748-1662-5|publisher=University of Columbia Press|date=1 Januarie 2011}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|url=https://books.google.com/?id=OZbyz_Hr-eIC&pg=PA23#v=onepage&q&f=false|title=Encyclopedia of Islam|quote=The total size of the Ahmadiyya community in 2001 was estimated to be more than 10 million|author=Juan Eduardo Campo|publisher=|page=24|accessdate=29 Maart 2014|isbn=978-0-8160-5454-1|year=2009}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wnet/religionandethics/2012/01/20/january-20-2012-ahmadiyya-muslims/10124/ |title=Ahmadiyya Muslims |publisher=pbs.org |access-date=6 Oktober 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221080935/http://www.pbs.org/wnet/religionandethics/2012/01/20/january-20-2012-ahmadiyya-muslims/10124/ |archive-date=21 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * ~1% Ander Islamitiese tradisies, o.a. [[Ibadi]]<ref name="affiliation" /> | verwante = }} 'n '''Moslem''' of '''Moesliem''' ([[Arabies]]: مُسلِم) is 'n aanhanger van die [[Islam]]-geloof. Die aanduiding kom van die [[Arabies]]e woord 'muslim' (مسلم), wat 'iemand wat homself oorgee (aan [[Allah]])' beteken. Die wêreld tel 1,62 miljard Moslems (2009), oftewel 23 persent van die wêreldbevolking en daarmee die tweede belangrikste religie ná die [[Christendom]].<ref name="pewmuslim4">{{cite web |url=http://pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx |title=Executive Summary |work=The Future of the Global Muslim Population |publisher=Pew Research Center |access-date=22 November 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723032443/http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx |archive-date=23 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name="pewchristian">{{cite web |url=http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php |title=Christian Population as Percentages of Total Population by Country |work=Global Christianity |publisher=Pew Research Center |access-date=22 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723124747/http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php |archive-date=23 Julie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> 80 tot 90 persent van die Moslems is Soenniete en 10 tot 20 persent Sjiïete. Die Islam is die belangrikste religie in die [[Midde-Ooste]], in die [[Sahel]], aan die [[Horing van Afrika]] en in [[Noord-Afrika]].<ref name="pewmuslim1">{{cite web |url=http://features.pewforum.org/muslim-population/ |title=Muslim Population by Country |work=The Future of the Global Muslim Population |publisher=Pew Research Center |access-date=22 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130830055834/http://features.pewforum.org/muslim-population/ |archive-date=30 Augustus 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name="pewmuslim2">{{cite web |url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-middle-east.aspx |title=Region: Middle East-North Africa |work=The Future of the Global Muslim Population |publisher=Pew Research Center |access-date=22 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130725215915/http://www.pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-middle-east.aspx |archive-date=25 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="pewmuslim3">{{cite web |url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-sub-saharan-africa.aspx |title=Region: Sub-Saharan Africa |work=The Future of the Global Muslim Population |publisher=Pew Research Center |access-date=22 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728160720/http://www.pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-sub-saharan-africa.aspx |archive-date=28 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>Encyclopædia Britannica. Britannica Book of the Year 2003. Encyclopædia Britannica, (2003) {{ISBN|978-0-85229-956-2}} bl. 306</ref> [[Afrika]] is die enigste [[kontinent]] met 'n Moslemse meerderheid (52,39%).<ref name="Islam By continent">{{webaanhaling |url=http://muslimpopulation.com/World/ |titel=Number of Muslim by continent |uitgewer=muslimpopulation.com |toegangsdatum=2012-06-20}}]</ref> China, die [[Balkan]] en [[Rusland]] het ook groot persentasies aan Moslembevolking.<ref name="pewmuslim1" /><ref>[http://www.usnews.com/usnews/graphics/religion/islams_global_reach.htm Secrets of Islam]</ref> In [[Wes-Europa]] is die Islam die tweede belangrikste godsdiens ná die Christendom met 6 % van die totale bevolking. [[Lêer:Prayer in Cairo 1865.jpg|duimnael|links|''Biddende [[Islam|Moslems]] in [[Kaïro]]'', skildery deur Jean-Léon Gérôme in 1865]] Die grootste Moslemland is [[Indonesië]] met 12,7 %, gevolg deur [[Pakistan]] (11,0 %), [[Indië]] (10,9 %) en [[Bangladesj]] (9,2 %).<ref name="pewmuslim1" /><ref name="Islam_by_country">{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/graph/rel_isl_num_of_mus-religion-islam-number-of-muslim |title=Number of Muslim by country |publisher=nationmaster.com |access-date=30 Mei 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140129212535/http://www.nationmaster.com/graph/rel_isl_num_of_mus-religion-islam-number-of-muslim |archive-date=29 Januarie 2014 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sowat 20 % van alle Moslems woon in [[Arabies]]e lande.<ref>Sien: * Esposito (2002b), bl. 21 * Esposito (2004), bl. 2, 43</ref> In die Midde-Ooste is [[Turkye]] en [[Iran]] die twee nie-Arabiese lande met die grootste Moslembevolking en in Afrika is [[Egipte]] en [[Nigerië]] die twee lande met die hoogste Moslembevolking.<ref name="pewmuslim1" /><ref name="Islam_by_country" /> == Bevolkingstatistiek == [[Lêer:World Muslim Population Pew Forum.png|duimnael|links|400px|Moslems oor die wêreld.]] {| class="wikitable sortable" |- valign=top ! Land<ref name="pewmuslim1" /> ! Moslems<ref name="pewmuslim1" /> ! % Moslems<br />2010 Pew-verslag<ref name="pewmuslim1" /> ! % van Moslemse wêreldbevolking<ref name="pewmuslim1" /> ! Moslem-bevolking volgens ander bronne ! % Moslems volgens ander bronne |- |{{vlag|Afghanistan}} |style="text-align:right;"|29&nbsp;047&nbsp;000 |style="background:#CC6633; text-align:center;"|99,8 |style="text-align:center;"|1,8 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{vlag|Algerië}} |style="text-align:right;"|34&nbsp;780&nbsp;000 |style="background:#CC6633; text-align:center;"|98,2 |style="text-align:center;"|2,1 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{vlag|Bangladesj}} |style="text-align:right;"|148&nbsp;607&nbsp;000 |style="background:#CC6633; text-align:center;"|90,4 |style="text-align:center;"|9,2 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{vlag|China}} |style="text-align:right;"|23&nbsp;308&nbsp;000 |style="background:#FFFFCC; text-align:center;"|1,8 |style="text-align:center;"|1,4 |style="text-align:center;"|50&nbsp;000&nbsp;000 – 100&nbsp;000&nbsp;000<ref>[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4cf2d0a85c.html 2010 Report on International Religious Freedom]</ref><ref>http://books.google.ca/books?id=zp6wcpZQkO0C&pg=PA22&lpg=PA22&dq=100+million+muslims+in+china&source=bl&ots=k5BD6zJquh&sig=Z_P9FkEdPxxOlZ1k836EpmOzWEE&hl=en&sa=X&ei=UyB4UN7qEeGfyAG_soHQBQ&ved=0CG4QuwUwCQ#v=onepage&q=100%20million%20muslims%20in%20china&f=false</ref> |- |{{vlag|Egipte}} |style="text-align:right;"|80&nbsp;024&nbsp;000 |style="background:#CC6633; text-align:center;"|94,7 |style="text-align:center;"|4,9 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|91%<ref>[http://www.nationmaster.com/graph/rel_isl_per_mus-religion-islam-percentage-muslim Religion Statistics > Islam > Percentage Muslim (most recent) by country]</ref> |- |{{vlag|Ethiopië}} |style="text-align:right;"|28&nbsp;721&nbsp;000 |style="background:#FFCC33; text-align:center;"|33,8 |style="text-align:center;"|1,8 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{vlag|Indië}} |style="text-align:right;"|177&nbsp;286&nbsp;000 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|14,6 |style="text-align:center;"|10,9 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|14,6<ref>[http://www.rediff.com/news/slide-show/slide-show-1-by-2030-muslims-will-make-up-16-pc-of-indias-population/20110128.htm By 2030, Muslims will make up 16 pc of India's population]</ref> |- |{{vlag|Indonesië}} |style="text-align:right;"|204&nbsp;847&nbsp;000 |style="background:#FF9966; text-align:center;"|88,1 |style="text-align:center;"|12,7 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{vlag|Irak}} |style="text-align:right;"|31&nbsp;108&nbsp;000 |style="background:#CC6633; text-align:center;"|98,9 |style="text-align:center;"|1,9 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{vlag|Iran}} |style="text-align:right;"|74&nbsp;819&nbsp;000 |style="background:#CC6633; text-align:center;"|99,6 |style="text-align:center;"|4,6 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{vlag|Jemen}} |style="text-align:right;"|24&nbsp;023&nbsp;000 |style="background:#CC6633; text-align:center;"|99,0 |style="text-align:center;"|1,5 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{vlag|Maleisië}} |style="text-align:right;"|17&nbsp;139&nbsp;000 |style="background:#FFCC66; text-align:center;"|61,4 |style="text-align:center;"|1,1 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{vlag|Mali}} |style="text-align:right;"|12&nbsp;316&nbsp;000 |style="background:#CC6633; text-align:center;"|92,4 |style="text-align:center;"|0,8 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{vlag|Marokko}} |style="text-align:right;"|32&nbsp;381&nbsp;000 |style="background:#CC6633; text-align:center;"|99,9 |style="text-align:center;"|2,0 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|99%<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html |title=The World Factbook – Morocco |access-date=22 November 2012 |archive-date=26 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226055346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html%20 |url-status=dead }}</ref> |- |{{vlag|Niger}} |style="text-align:right;"|15&nbsp;627&nbsp;000 |style="background:#CC6633; text-align:center;"|98,3 |style="text-align:center;"|1,0 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{vlag|Nigerië}} |style="text-align:right;"|75&nbsp;728&nbsp;000 |style="background:#FFCC33; text-align:center;"|47,9 |style="text-align:center;"|4,7 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{vlag|Oesbekistan}} |style="text-align:right;"|26&nbsp;833&nbsp;000 |style="background:#CC6633; text-align:center;"|96,5 |style="text-align:center;"|1,7 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{vlag|Pakistan}} |style="text-align:right;"|178&nbsp;097&nbsp;000 |style="background:#CC6633; text-align:center;"|96,4 |style="text-align:center;"|11,0 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{vlag|Rusland}} |style="text-align:right;"|16&nbsp;379&nbsp;000 |style="background:#FFFF99; text-align:center;"|11,7 |style="text-align:center;"|1,0 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|15%<ref>{{Cite web |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,USCIRF,,RUS,,48556984c,0.html |title=USCIRF Annual Report 2006 – The Russian Federation |access-date=22 November 2012 |archive-date=17 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017100835/http://www.unhcr.org/refworld/country,,USCIRF,,RUS,,48556984c,0.html |url-status=dead }}</ref> |- |{{vlag|Saoedi-Arabië}} |style="text-align:right;"|25&nbsp;493&nbsp;000 |style="background:#CC6633; text-align:center;"|97,1 |style="text-align:center;"|1,6 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{vlag|Senegal}} |style="text-align:right;"|12&nbsp;333&nbsp;000 |style="background:#CC6633; text-align:center;"|95,9 |style="text-align:center;"|0,8 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{vlag|Soedan}} |style="text-align:right;"|30&nbsp;855&nbsp;000 |style="background:#FF9966; text-align:center;"|71,4 |style="text-align:center;"|1,9 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|97,0%<ref>{{cite web |url=http://www.qca.org.uk/libraryAssets/media/qca-05-1751-11320_sudan.pdf |title=Number of Muslim in Sudan |publisher=qca.org.uk |access-date=20 Junie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090609080830/http://www.qca.org.uk/libraryAssets/media/qca-05-1751-11320_sudan.pdf |archive-date=9 Junie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- |{{vlag|Sirië}} |style="text-align:right;"|20&nbsp;895&nbsp;000 |style="background:#CC6633; text-align:center;"|92,8 |style="text-align:center;"|1,3 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{vlag|Tanzanië}} |style="text-align:right;"|13&nbsp;450&nbsp;000 |style="background:#FFCC33; text-align:center;"|29,9 |style="text-align:center;"|0,8 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"|35%<ref>{{Cite web |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,,TZA,456d621e2,4cf2d0612,0.html |title=2010 Report on International Religious Freedom – Tanzania |access-date=22 November 2012 |archive-date=24 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211330/https://www.refworld.org/refworld/country,,,,TZA,456d621e2,4cf2d0612,0.html |url-status=dead }}</ref> |- |{{vlag|Tunisië}} |style="text-align:right;"|10&nbsp;349&nbsp;000 |style="background:#CC6633; text-align:center;"|99,8 |style="text-align:center;"|0,6 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |{{vlag|Turkye}} |style="text-align:right;"|74&nbsp;660&nbsp;000 |style="background:#CC6633; text-align:center;"|98,6 |style="text-align:center;"|4,6 |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| |- |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bron == * Die [[:en:Islam#Demographics|Islam#Demographics]]- en die [[:en:List of countries by Muslim population|List of countries by Muslim population]]-artikels in die Engelstalige Wikipedia. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Muslims}} {{Normdata}} [[Kategorie:Moslems| ]] [[Kategorie:Arabiese woorde]] hr0mhjeb4i49upsxtbwwaon7vzynlc5 Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad 4 9591 2963504 2924895 2026-08-29T12:26:12Z Aliwal2012 39067 /* Nuwe voorstelle */ argiveer suksesvolles 2963504 wikitext text/x-wiki {| width="100%" style="border:solid 1px #479429;" cellspacing="0" cellpadding="10" | colspan="2" | '''Kandidaatartikels vir voorblad: Help vorm die beste van Wikipedia''' Hier besluit ons watter artikels op die voorblad van die Afrikaanse Wikipedia gaan verskyn. ''''n Voorbladartikel''' moet die beste werk op Wikipedia ten toon stel. Om 'n artikel te nomineer kan dit gewoon bygevoeg word aan die onderkant van hierdie bladsy. Lees asseblief eers die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|Riglyne vir nominasie]] voor u 'n artikel nomineer. U kan beïnvloed wat op die voorblad verskyn deur 'n artikel te ondersteun of deur beswaar aan te teken. Persone wat 'n artikel voorstel moet ook bereid wees om te help om besware aan te spreek. As daar geen noemenswaardige besware is nie kan 'n artikel moontlik 'n voorbladartikel word. Die beleid is tans om enige genomineerde bladsy waarvoor daar na 'n maand geen geldige beswaar is nie en wat aan die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|vereistes voldoen]] as 'n moontlike voorbladartikel te beskou. 'n Artikel word vir 'n week lank op die voorblad vertoon, vanaf Maandag tot die daaropvolgende Sondag. Ou suksesvolle nominasies word na die betrokke argief verskuif. 'n Lys van voorbladartikels wat al in hierdie jaar gebruik is, is by [[Wikipedia:Voorbladartikels {{CURRENTYEAR}}]] te kry. Daar is ook 'n inleiding tot die voorbladartikelprojek by [[Wikipedia:Voorbladartikel]]. Onsuksesvolle nominasies kan besigtig word by [[Wikipedia:Onsuksesvolle voorbladnominasies/2025]]. |- | colspan="2" | <div style="border-bottom: solid 2px #479429;">[[Lêer:Calendar-nl.png|30px]] '''Opkomende weke'''</div> |- valign="top" | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}|Volgende week]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }}}} }} | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}|Die week daarop]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }}}} }} |} {{Argiefboks|24 | argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2005|2005]] | argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2006|2006]] | argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2007|2007]] | argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2008|2008]] | argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2009|2009]] | argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2010|2010]] | argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2011|2011]] | argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2012|2012]] | argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2013|2013]] | argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2014|2014]] | argief11 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2015|2015]] | argief12 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2016|2016]] | argief13 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2017|2017]] | argief14 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2018|2018]] | argief15 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2019|2019]] | argief16 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2020|2020]] | argief17 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2021|2021]] | argief18 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2022|2022]] | argief19 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2023|2023]] | argief20 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2024|2024]] | argief21 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2025|2025]] | argief22 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|2026]] | argief23 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|2027]] | argief24 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2028|2028]] }} Hier kan u gerus voorstelle maak vir moontlike voorbladartikels, of ondersteuning of beswaar lewer oor huidige nominasies. Dit is behulpsaam om u nominasies, besware en ondersteuning van kommentaar te voorsien wat betrekking op die artikel se inhoud het. Indien u gekant is teen 'n artikel se nominasie kan dit help om te sê waarom, so kan probleme aangespreek word en u mag u teenkanting na ondersteuning verander. So ook kan redes vir 'n nominasie ander gebruikers help om die goeie punte van 'n artikel raak te sien. U is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|ondersteun}} ({{ondersteun}}) * {{sl|gekant}} ({{gekant}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) ; Wenk: Om die vervoerband vir 2026 te besigtig, '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|klik hier]]''', en vir 2027 '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|klik hier]]'''. == Nuwe voorstelle == === [[Makemake]] === {{sperdatum|1 September 2026}} * {{ondersteun}} – Aansienlik uitgebrei. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:42, 1 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Ek wonder altyd hoe spreek mens die naam uit...!!! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:18, 2 Augustus 2026 (UTC) *: Mens spreek dit uit "Makemake" [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:54, 2 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 13 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 07:33, 14 Augustus 2026 (UTC) <!-- Dis die laaste lyn van hierdie bladsy, skryf asb. hierbo! --> [[Kategorie:Voorblad]] 1zu9da00f4cu3v0zlcrukcd9whw7hop 2963505 2963504 2026-08-29T12:31:23Z Aliwal2012 39067 /* Nuwe voorstelle */ [[Boek]] 2963505 wikitext text/x-wiki {| width="100%" style="border:solid 1px #479429;" cellspacing="0" cellpadding="10" | colspan="2" | '''Kandidaatartikels vir voorblad: Help vorm die beste van Wikipedia''' Hier besluit ons watter artikels op die voorblad van die Afrikaanse Wikipedia gaan verskyn. ''''n Voorbladartikel''' moet die beste werk op Wikipedia ten toon stel. Om 'n artikel te nomineer kan dit gewoon bygevoeg word aan die onderkant van hierdie bladsy. Lees asseblief eers die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|Riglyne vir nominasie]] voor u 'n artikel nomineer. U kan beïnvloed wat op die voorblad verskyn deur 'n artikel te ondersteun of deur beswaar aan te teken. Persone wat 'n artikel voorstel moet ook bereid wees om te help om besware aan te spreek. As daar geen noemenswaardige besware is nie kan 'n artikel moontlik 'n voorbladartikel word. Die beleid is tans om enige genomineerde bladsy waarvoor daar na 'n maand geen geldige beswaar is nie en wat aan die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|vereistes voldoen]] as 'n moontlike voorbladartikel te beskou. 'n Artikel word vir 'n week lank op die voorblad vertoon, vanaf Maandag tot die daaropvolgende Sondag. Ou suksesvolle nominasies word na die betrokke argief verskuif. 'n Lys van voorbladartikels wat al in hierdie jaar gebruik is, is by [[Wikipedia:Voorbladartikels {{CURRENTYEAR}}]] te kry. Daar is ook 'n inleiding tot die voorbladartikelprojek by [[Wikipedia:Voorbladartikel]]. Onsuksesvolle nominasies kan besigtig word by [[Wikipedia:Onsuksesvolle voorbladnominasies/2025]]. |- | colspan="2" | <div style="border-bottom: solid 2px #479429;">[[Lêer:Calendar-nl.png|30px]] '''Opkomende weke'''</div> |- valign="top" | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}|Volgende week]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }}}} }} | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}|Die week daarop]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }}}} }} |} {{Argiefboks|24 | argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2005|2005]] | argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2006|2006]] | argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2007|2007]] | argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2008|2008]] | argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2009|2009]] | argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2010|2010]] | argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2011|2011]] | argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2012|2012]] | argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2013|2013]] | argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2014|2014]] | argief11 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2015|2015]] | argief12 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2016|2016]] | argief13 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2017|2017]] | argief14 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2018|2018]] | argief15 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2019|2019]] | argief16 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2020|2020]] | argief17 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2021|2021]] | argief18 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2022|2022]] | argief19 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2023|2023]] | argief20 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2024|2024]] | argief21 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2025|2025]] | argief22 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|2026]] | argief23 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|2027]] | argief24 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2028|2028]] }} Hier kan u gerus voorstelle maak vir moontlike voorbladartikels, of ondersteuning of beswaar lewer oor huidige nominasies. Dit is behulpsaam om u nominasies, besware en ondersteuning van kommentaar te voorsien wat betrekking op die artikel se inhoud het. Indien u gekant is teen 'n artikel se nominasie kan dit help om te sê waarom, so kan probleme aangespreek word en u mag u teenkanting na ondersteuning verander. So ook kan redes vir 'n nominasie ander gebruikers help om die goeie punte van 'n artikel raak te sien. U is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|ondersteun}} ({{ondersteun}}) * {{sl|gekant}} ({{gekant}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) ; Wenk: Om die vervoerband vir 2026 te besigtig, '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|klik hier]]''', en vir 2027 '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|klik hier]]'''. == Nuwe voorstelle == === [[Makemake]] === {{sperdatum|1 September 2026}} * {{ondersteun}} – Aansienlik uitgebrei. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:42, 1 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Ek wonder altyd hoe spreek mens die naam uit...!!! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:18, 2 Augustus 2026 (UTC) *: Mens spreek dit uit "Makemake" [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:54, 2 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 13 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 07:33, 14 Augustus 2026 (UTC) === [[Boek]] === {{sperdatum|30 September 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Artikel deur [[Gebruiker:Wawiel]] wat ek in sy argief van 2016 ontdek het. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:30, 29 Augustus 2026 (UTC) <!-- Dis die laaste lyn van hierdie bladsy, skryf asb. hierbo! --> [[Kategorie:Voorblad]] 4wtb06x4ia5gdahfdcptzufe9eje3ai 2963670 2963505 2026-08-29T22:11:18Z HermanvanAswegen988 200973 /* Nuwe voorstelle */ 2963670 wikitext text/x-wiki {| width="100%" style="border:solid 1px #479429;" cellspacing="0" cellpadding="10" | colspan="2" | '''Kandidaatartikels vir voorblad: Help vorm die beste van Wikipedia''' Hier besluit ons watter artikels op die voorblad van die Afrikaanse Wikipedia gaan verskyn. ''''n Voorbladartikel''' moet die beste werk op Wikipedia ten toon stel. Om 'n artikel te nomineer kan dit gewoon bygevoeg word aan die onderkant van hierdie bladsy. Lees asseblief eers die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|Riglyne vir nominasie]] voor u 'n artikel nomineer. U kan beïnvloed wat op die voorblad verskyn deur 'n artikel te ondersteun of deur beswaar aan te teken. Persone wat 'n artikel voorstel moet ook bereid wees om te help om besware aan te spreek. As daar geen noemenswaardige besware is nie kan 'n artikel moontlik 'n voorbladartikel word. Die beleid is tans om enige genomineerde bladsy waarvoor daar na 'n maand geen geldige beswaar is nie en wat aan die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|vereistes voldoen]] as 'n moontlike voorbladartikel te beskou. 'n Artikel word vir 'n week lank op die voorblad vertoon, vanaf Maandag tot die daaropvolgende Sondag. Ou suksesvolle nominasies word na die betrokke argief verskuif. 'n Lys van voorbladartikels wat al in hierdie jaar gebruik is, is by [[Wikipedia:Voorbladartikels {{CURRENTYEAR}}]] te kry. Daar is ook 'n inleiding tot die voorbladartikelprojek by [[Wikipedia:Voorbladartikel]]. Onsuksesvolle nominasies kan besigtig word by [[Wikipedia:Onsuksesvolle voorbladnominasies/2025]]. |- | colspan="2" | <div style="border-bottom: solid 2px #479429;">[[Lêer:Calendar-nl.png|30px]] '''Opkomende weke'''</div> |- valign="top" | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}|Volgende week]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }}}} }} | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}|Die week daarop]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }}}} }} |} {{Argiefboks|24 | argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2005|2005]] | argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2006|2006]] | argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2007|2007]] | argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2008|2008]] | argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2009|2009]] | argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2010|2010]] | argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2011|2011]] | argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2012|2012]] | argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2013|2013]] | argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2014|2014]] | argief11 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2015|2015]] | argief12 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2016|2016]] | argief13 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2017|2017]] | argief14 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2018|2018]] | argief15 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2019|2019]] | argief16 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2020|2020]] | argief17 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2021|2021]] | argief18 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2022|2022]] | argief19 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2023|2023]] | argief20 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2024|2024]] | argief21 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2025|2025]] | argief22 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|2026]] | argief23 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|2027]] | argief24 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2028|2028]] }} Hier kan u gerus voorstelle maak vir moontlike voorbladartikels, of ondersteuning of beswaar lewer oor huidige nominasies. Dit is behulpsaam om u nominasies, besware en ondersteuning van kommentaar te voorsien wat betrekking op die artikel se inhoud het. Indien u gekant is teen 'n artikel se nominasie kan dit help om te sê waarom, so kan probleme aangespreek word en u mag u teenkanting na ondersteuning verander. So ook kan redes vir 'n nominasie ander gebruikers help om die goeie punte van 'n artikel raak te sien. U is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|ondersteun}} ({{ondersteun}}) * {{sl|gekant}} ({{gekant}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) ; Wenk: Om die vervoerband vir 2026 te besigtig, '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|klik hier]]''', en vir 2027 '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|klik hier]]'''. == Nuwe voorstelle == === [[Makemake]] === {{sperdatum|1 September 2026}} * {{ondersteun}} – Aansienlik uitgebrei. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:42, 1 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Ek wonder altyd hoe spreek mens die naam uit...!!! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:18, 2 Augustus 2026 (UTC) *: Mens spreek dit uit "Makemake" [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:54, 2 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 13 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 07:33, 14 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 22:11, 29 Augustus 2026 (UTC) === [[Boek]] === {{sperdatum|30 September 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Artikel deur [[Gebruiker:Wawiel]] wat ek in sy argief van 2016 ontdek het. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:30, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 22:11, 29 Augustus 2026 (UTC) <!-- Dis die laaste lyn van hierdie bladsy, skryf asb. hierbo! --> [[Kategorie:Voorblad]] 6wvqgqpk64w9u15lua4v38o8d7w2wwb Pluto 0 15552 2963744 2958046 2026-08-30T10:33:39Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963744 wikitext text/x-wiki :''Hierdie artikel handel oor die [[dwergplaneet]] Pluto. Vir ander betekenisse van die naam, sien [[Pluto (dubbelsinnig)]].'' {{Inligtingskas Planeet | bgcolour = #6295DA | name = Pluto | symbol = [[Lêer:Pluto monogram (bold).svg|24px|♇]] ([[Lêer:Pluto symbol (large orb, bold).svg|24px|⯓]]) | image = [[Lêer:Pluto in True Color - High-Res.jpg|frameless]] | caption = Pluto in byna ware kleur, soos waargeneem deur die [[New Horizons]]-ruimtetuig op 'n afstand van 450&nbsp;000&nbsp;km. | discovery = yes | discoverer = [[Clyde W. Tombaugh]] | discovered = [[18 Februarie]] [[1930]] | mpc_name = (134340) Pluto | named_after = [[Pluto (mitologie)|Pluto]] | mp_category = [[Dwergplaneet]]<br />[[Trans-Neptunus-voorwerp]]<br />[[Kuiper-gordel]]voorwerp | epoch = [[Epog (sterrekunde)|J2000]] | aphelion = 7&nbsp;311&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;km<br />48,871&nbsp;[[AE]] | perihelion = 4&nbsp;437&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;km<br />29,657&nbsp;AE<ref name="jpl-ssd-horizons">{{cite web| title = Horizon Online Ephemeris System for Pluto Barycenter| publisher = JPL Horizons On-Line Ephemeris System @ Solar System Dynamics Group| url = http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=9| accessdate = 16 Januarie 2011}}</ref> | semimajor = 5&nbsp;874&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;km<br />39,264&nbsp;AE | eccentricity = 0,248&nbsp;807&nbsp;66 | inclination = 17,141&nbsp;75°<br />11,88° (tot die [[Son]] se [[ewenaar]]) | asc_node = 110,303&nbsp;47° | arg_peri = 113,763&nbsp;29° | period = 90&nbsp;613,305 dae<br />248,09 jaar | synodic_period = 366,73 dae | avg_speed = 4,666&nbsp;km/s | mean_anomaly = | satellites = [[Pluto se natuurlike satelliete|5]] | physical_characteristics = yes | mean_radius = {{nowrap|1&nbsp;185 ± 10 km}}<br />({{val|0.18|ul=raarde}})<br />1&nbsp;161&nbsp;km<ref name="Young2007">{{cite journal | bibcode = 2007DPS....39.6205Y| title = Pluto's Radius| author = Young, Eliot F.; Young, L. A.; Buie, M.| last2 = Young| last3 = Buie | journal = American Astronomical Society, DPS meeting No. 39, #62.05; Bulletin of the American Astronomical Society| volume = 39| page = 541| year = 2007}}</ref> (solied) | surface_area = 1,765<sup>7</sup> km<sup>2</sup><br />(0,035 Aardes) | volume = 6,97<sup>9</sup> km<sup>3</sup><br />0,0064&nbsp; Aardes) | mass = (1,305 ± 0,007)<sup>22</sup> kg<br />({{val|0.00218|ul=maarde}})<br />(0,178 [[Maan|mane]]) | density = 1,87&nbsp;g/cm<sup>3</sup><ref>[http://www.universetoday.com/13861/pluto/ Pluto – Universe Today]</ref> | escape_velocity = 1,212&nbsp;km/s | sidereal_day = −6,387&nbsp;230 dae<br />6 d 9 h 17&nbsp;m 36 s | rot_velocity = 47,18&nbsp;km/h | axial_tilt = 119,591 ± 0,014° (tot [[wentelbaan]]) | right_asc_north_pole = 312,993° | declination = 6,163° | albedo = 0,49–0,66 (geometries, varieer by 35%)<ref name="Hamilton">{{cite web |date=12 Februarie 2006 |title=Dwarf Planet Pluto |publisher=Views of the Solar System |author=Calvin J. Hamilton |url=http://www.solarviews.com/eng/pluto.htm |access-date=10 Januarie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20010411134509/http://www.solarviews.com/eng/pluto.htm |archive-date=11 April 2001 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name="Pluto Fact Sheet">{{cite web |author=D. R. Williams |title=Pluto Fact Sheet |publisher=NASA |date=7 September 2006 |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html |access-date=24 Maart 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522142143/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html |archive-date=22 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | magnitude = 13,65<ref name="Pluto Fact Sheet" /> tot 16,3<ref name="AstDys-Pluto">{{cite web| title = AstDys (134340) Pluto Ephemerides| publisher = Departement Wiskunde, Universiteit van Pisa, Italië| url = http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.1&n=134340&oc=500&y0=1870&m0=2&d0=9&h0=0&mi0=0&y1=1870&m1=3&d1=20&h1=0&mi1=0&ti=1.0&tiu=days| accessdate = 27 Junie 2010}}</ref><br />(hoof is 15,1)<ref name="Pluto Fact Sheet" /> | abs_magnitude = −0,7<ref name="jpldata">{{cite web |title=JPL Small-Body Database Browser: 134340 Pluto |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=Pluto |access-date=12 Junie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512195210/https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=Pluto |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | angular_size = 0,065" tot 0,115"<ref name="Pluto Fact Sheet" /> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Kelvin]] | min_temp_1 = 33 K | mean_temp_1 = 44 K | max_temp_1 = 55 K | surface_pressure = 0,30 Pa (somer-maksimum) | atmosphere_composition = [[stikstof]], [[metaan]], [[koolstofmonoksied]]<ref name="Physorg 19 April 2011">{{cite web| title = Pluto has carbon monoxide in its atmosphere| publisher = Physorg.com| date = 19 April 2011| url = http://www.physorg.com/news/2011-04-pluto-carbon-monoxide-atmosphere.html| accessdate = 22 November 2011}}</ref> | note = no }} [[Lêer:Aarde Pluto.png|duimnael|links|Vergelyking in grootte met die Aarde.]] [[Lêer:Pluto and its satellites (2005) without labels.jpg|duimnael|links|Pluto en sy mane: [[Charon (maan)|Charon]], die tweede helderste voorwerp, met [[Nix (maan)|Nix]] regs bo en [[Hidra (maan)|Hidra]] regs onder (15 Februarie 2006, [[Hubble-ruimteteleskoop]]).]] [[Lêer:Barycentric view of Pluto and Charon 29 May-3 June by Ralph in near-true colours.gif|duimnael|links|Een omwenteling van Charon om Pluto. Albei voorwerpe draai om die stelsel se massamiddelpunt.]] [[Lêer:Charon by New Horizons on 14 July 2015.png|duimnael|links|Pluto se grootste maan, Charon, soos op 13 Julie 2015 afgeneem deur New Horizons.]] '''Pluto''', ook bekend as '''134340 Pluto''', is die grootste bekende [[dwergplaneet]] in die [[Sonnestelsel]] en die een met die tweede grootste massa (naas [[Eris (dwergplaneet)|Eris]]). Dit is die negende grootste liggaam wat direk om die [[Son]] wentel. Van die oomblik van sy ontdekking in 1930 tot in 2006 is Pluto as die Sonnestelsel se negende [[planeet]] beskou. In die laat 20ste en vroeë 21ste eeu is baie voorwerpe soortgelyk aan Pluto in die buitenste dele van die Sonnestelsel ontdek, waaronder die [[Verstrooide skyf|verstrooideskyfvoorwerp]] [[Eris (dwergplaneet)|Eris]]. Op [[24 Augustus]] [[2006]] het die [[IAU|Internasionale Sterrekundevereniging]] (IAU) die term "planeet" vir die eerste keer gedefinieer. Hierdie definisie het Pluto van sy titel as planeet ontneem en dit is in 'n nuwe kategorie, dwergplanete, geklassifiseer saam met [[Ceres (dwergplaneet)|Ceres]], [[Haumea]], [[Makemake]] en Eris.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/4737647.stm |title=Farewell Pluto? |author=A. Akwagyiram |publisher=BBC News |date=2005 |access-date=5 Maart 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170817001927/http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/4737647.stm |archive-date=17 Augustus 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ná die herklassifisering is Pluto ook op die lys [[kleinplanete]] gevoeg en is die nommer 134340 aan hom toegewys.<ref>{{cite web |url=http://cfa-www.harvard.edu/mpec/K06/K06R19.html |title=MPEC 2006-R19 : EDITORIAL NOTICE |author=T. B. Spahr |publisher=Minor Planet Center |date=2006 |access-date=7 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010120050/http://cfa-www.harvard.edu/mpec/K06/K06R19.html |archive-date=10 Oktober 2008 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.newscientistspace.com/article/dn10028-pluto-added-to-official-minor-planet-list.html |title=Pluto added to official "minor planet" list |author=D. Shiga |publisher=NewScientist |date=2006 |access-date=8 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106135228/http://www.newscientistspace.com/article/dn10028-pluto-added-to-official-minor-planet-list.html |archive-date=6 Januarie 2009 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sommige sterrekundiges meen Pluto, asook van die ander dwergplanete, behoort as planete beskou te word.<ref name=chihuahuaisdog>Gorwyn, Adam; [http://earthsky.org/space/alan-stern-%E2%80%98a-chihuahua-is-still-a-dog-and-pluto-is-still-a-planet-2 ''Alan Stern: ‘A Chihuahua is still a dog, and Pluto is still a planet’''], EarthSky-onderhoud, 18 Februarie 2010</ref><ref name="News.discovery.com">{{cite web |url=http://news.discovery.com/space/should-large-moons-be-called-satellite-planets.html |title=Should Large Moons Be Called 'Satellite Planets'? |publisher=News.discovery.com |date=14 Mei 2010 |access-date=4 November 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120505221146/http://news.discovery.com/space/should-large-moons-be-called-satellite-planets.html |archive-date=5 Mei 2012 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Pluto kom in die [[Kuipergordel]] voor en soos ander lede van die gordel, bestaan dit hoofsaaklik uit rots en ys en is dit relatief klein: sy [[massa]] is ongeveer 'n vyfde van die [[Aarde]] se [[maan]] s'n en sy [[volume]] 'n derde. Sy deursnee is 2&nbsp;370&nbsp;km.<ref name="NASA Pluto larger 2015">{{cite web |title=How Big Is Pluto? New Horizons Settles Decades-Long Debate |url=http://www.nasa.gov/feature/how-big-is-pluto-new-horizons-settles-decades-long-debate |work=www.nasa.gov |date=2015 |access-date=14 Julie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314084451/https://www.nasa.gov/feature/how-big-is-pluto-new-horizons-settles-decades-long-debate |archive-date=14 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Pluto is kleiner as sewe mane in die Sonnestelsel en het 'n [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrieke]] [[wentelbaan]] met 'n hoë [[Baanhelling|inklinasie]] wat wissel van 29 tot 49&nbsp;AE (4,3–7,3 miljard&nbsp;km) van die Son af. Dit is soms nader aan die son as die planeet [[Neptunus (planeet)|Neptunus]]. Op 14 Julie 2015 was die ruimtetuig ''[[New Horizons]]'' die eerste tuig wat by Pluto verbygevlieg het.<ref name="AP-20150714">{{cite news |last=Dunn |first=Marcia |title=Pluto close-up: Spacecraft makes flyby of icy, mystery world |url=http://apnews.excite.com/article/20150714/us-sci--pluto-1a20f848e7.html |date=14 Julie 2015 |work=AP News |access-date=14 Julie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002112016/http://apnews.excite.com/article/20150714/us-sci--pluto-1a20f848e7.html |archive-date=2 Oktober 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="NYT-20150713">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=A Close-Up for Pluto After Spacecraft’s 3-Billion-MileTrip |url=http://www.nytimes.com/2015/07/14/science/a-close-up-for-pluto-after-spacecrafts-3-billion-mile-trip.html |date=13 Julie 2015 |work=The New York Times |access-date=13 Julie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200217144147/https://www.nytimes.com/2015/07/14/science/a-close-up-for-pluto-after-spacecrafts-3-billion-mile-trip.html |archive-date=17 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="NYT-20150706-db">{{cite news |last=Overbye |first=Dennis |authorlink=Dennis Overbye |title=Reaching Pluto, and the End of an Era of Planetary Exploration |url=http://www.nytimes.com/2015/07/07/science/space/reaching-pluto-and-the-end-of-an-era-of-planetary-exploration.html |date=6 Julie 2015 |work=The New York Times |access-date=7 Julie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521132704/https://www.nytimes.com/2015/07/07/science/space/reaching-pluto-and-the-end-of-an-era-of-planetary-exploration.html |archive-date=21 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="NYT-20150718">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=The Long, Strange Trip to Pluto, and How NASA Nearly Missed It |url=http://www.nytimes.com/2015/07/19/us/the-long-strange-trip-to-pluto-and-how-nasa-nearly-missed-it.html |date=18 Julie 2015 |work=New York Times |access-date=19 Julie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512194459/https://www.nytimes.com/2015/07/19/us/the-long-strange-trip-to-pluto-and-how-nasa-nearly-missed-it.html |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit het vir [[Nasa]] mates en foto's van Pluto en sy mane geneem.<ref name="About New Horizons">{{cite web |title=About New Horizons |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/newhorizons/main/#.U2VfqfldX_E |work=nasa.gov |publisher=NASA |access-date=3 Mei 2014 |language=sn |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524032302/https://www.nasa.gov/mission_pages/newhorizons/main/ |archive-date=24 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="NYT-20150706">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=Almost Time for Pluto’s Close-Up |url=http://www.nytimes.com/2015/07/07/science/space/almost-time-for-plutos-close-up.html |date=6 Julie 2015 |work=The New York Times |access-date=6 Julie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512194446/https://www.nytimes.com/2015/07/07/science/space/almost-time-for-plutos-close-up.html |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is onder meer vasgestel Pluto is 50&nbsp;km groter as wat aanvanklik bereken is, en dus groter as Eris. Pluto en sy grootste [[natuurlike satelliet]], [[Charon (maan)|Charon]], word dikwels as 'n dubbelstelsel beskou omdat die twee liggame om hul [[massamiddelpunt]] wentel en nie om mekaar nie.<ref>{{cite web |title = The mass ratio of Charon to Pluto from Hubble Space Telescope astrometry with the fine guidance sensors | journal = Icarus | volume = 164 | pages = 254-259 | first1=C.B. |last1 = Olkin |first2=L.H. |last2= Wasserman |first3=O.G.|last3=Franz | work = Lowell Observatory | url = http://www.as.utexas.edu/~fritz/astrometry/Papers_in_pdf/%7BOlk03%7DPlutoCharon.pdf | year = 2003 | doi = 10.1016/S0019-1035(03)00136-2 | accessdate = 13 Maart 2007}}</ref> Die IAU het egter nog nie 'n formele definisie vir tweeledige dwergplanete nie en tot dan bly Charon 'n maan van die dwergplaneet Pluto.<ref>{{cite web | title = The Path to Defining Planets | author = O. Gingerich | work = Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics and IAU EC Planet Definition Committee chair | year = 2006 | url = http://astro.cas.cz/nuncius/nsiii_03.pdf | accessdate = 13 Maart 2007}}</ref> Pluto het ook vier kleiner mane, onder meer [[Nix (maan)|Nix]] en [[Hidra (maan)|Hidra]], wat in [[2005]] ontdek is.<ref>{{cite web |title=Observing Two Pluto Stellar Approaches In 2006: Results On Pluto's Atmosphere And Detection Of Hydra |first1=B.| last1=Sicardy |first2= W. |last2=Beisker |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006DPS....38.3106S |year=2006 |access-date=13 Maart 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108071142/http://adsabs.harvard.edu/abs/2006DPS....38.3106S |archive-date=8 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op [[28 Junie]] [[2011]] het die [[Hubble-ruimteteleskoop]] [[Kerberos (maan)|Kerberos]] ontdek<ref name=nasa>{{cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/pluto-moon.html |title=NASA's Hubble Discovers Another Moon Around Pluto |publisher=NASA |date=20 Julie 2011 |access-date=12 Julie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512195029/https://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/pluto-moon.html |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en op [[11 Julie]] [[2012]] die laaste maan, [[Styx (maan)|Styx]].<ref>{{cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/new-pluto-moon.html |title=Hubble Discovers a Fifth Moon Orbiting Pluto |publisher=NASA |date=11 Julie 2012 |access-date=12 Julie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200109225638/https://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/new-pluto-moon.html |archive-date=9 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Geskiedenis == === Ontdekking === In die 1840's het [[Urbain Le Verrier]] [[Meganika|klassieke meganika]] gebruik om die posisie te voorspel van die toe nog onontdekte [[planeet]] [[Neptunus (planeet)|Neptunus]] nadat hy versteurings in die wentelbaan van [[Uranus (planeet)|Uranus]] ontleed het.<ref>{{cite book |title= Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems |url= https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros | first=Ken|last=Croswell |location= New York |publisher= The Free Press |year=1997 |isbn= 978-0-684-83252-4 |page=[https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros/page/43 43]|ref=harv}}</ref> Daaropvolgende waarnemings van Neptunus in die laat 19de eeu het sterrekundiges laat glo Uranus se wentelbaan word deur nog ’n planeet benewens Neptunus beïnvloed. [[Lêer:The Telescope that Discovered Pluto.jpg|links|duimnael|Die sterrewag waar Pluto ontdek is.]] In 1906 het [[Percival Lowell]], ’n ryk Bostoniet wat die [[Lowell-sterrewag]] in 1894 in [[Flagstaff, Arizona]] gestig het, ’n duur projek begin op soek na ’n moontlike negende planeet, wat hy "Planeet X" genoem het.<ref name="Tombaugh1946">{{cite journal | last = Tombaugh | first = Clyde W. | authorlink = Clyde Tombaugh | date = 1946 | title = The Search for the Ninth Planet, Pluto | journal = Astronomical Society of the Pacific Leaflets | volume = 5 | pages = 73–80 | bibcode = 1946ASPL....5...73T }}</ref> Teen 1909 het Lowell en die Amerikaanse sterrekundige William H. Pickering verskeie moontlike koördinate voorgestel vir so ’n planeet.<ref name="Hoyt" /> Lowell en sy sterrewag het gesoek tot met sy dood in 1916, maar vergeefs. Sonder dat hy dit besef het, is twee dowwe beelde van Pluto op 19 Maart en 7 April 1915 op sy opnames vasgevang, maar daar is nie besef wat dit was nie.<ref name="Hoyt">{{cite journal | title = W. H. Pickering's Planetary Predictions and the Discovery of Pluto | first=William G.<!-- Graves --> |last=Hoyt | journal = Isis | volume = 67 | issue = 4 | date = 1976 | pages = 551–564 | doi = 10.1086/351668 | jstor = 230561 |issn = 0021-1753 }}</ref><ref name="Littman1990">{{cite book | title = Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System | url = https://archive.org/details/planetsbeyonddis0000litt_f4b9 | first=Mark | last=Littman | date = 1990 | page = [https://archive.org/details/planetsbeyonddis0000litt_f4b9/page/70 70] | isbn = 0-471-51053-X | publisher = Wiley }}</ref> Daar was 14 ander bekende "ontdekkings" van Pluto; die eerste was op 20 Augustus 1909 by die [[Yerkes-sterrewag]].<ref name="BuchwaldDimarioWild2000">{{cite journal | last1=Buchwald | first1=Greg | last2=Dimario | first2=Michael | last3=Wild | first3=Walter | date = 2000 | title = Pluto is Discovered Back in Time | journal = Amateur—Professional Partnerships in Astronomy | publisher = San Francisco: Astronomical Society of the Pacific | location = San Francisco | volume = 220 | page = 335 | isbn = 1-58381-052-8 | bibcode = 2000ASPC..220..355B }}</ref> Weens ’n regstryd van 10 jaar met Constance Lowell, Percival se weduwee wat die sterrewag se miljoen-dollar-deel van sy erfenis vir haarself wou hê, is die soektog na Planeet X eers in 1929 voortgesit{{sfn|Croswell|1997|p=50}} toe die direkteur, [[Vesto Slipher]], die taak om Planeet X op te spoor oorgelaat het aan [[Clyde Tombaugh]], ’n 23-jarige man van [[Kansas]] wat pas by die Lowell-sterrewag aangesluit het, omdat Slipher beïndruk was deur ’n voorbeeld van sy sterrekundige tekeninge.{{sfn|Croswell|1997|p=50}} Tombaugh het die naglug sistematies in pare foto's vasgevang en elke paar ondersoek om te bepaal of enige voorwerpe van posisie verander het. Hy het vinnig heen en weer tussen die fotografiese plate beweeg om die illusie van beweging te skep van enige voorwerp wat van posisie verander het. Op 18 Februarie 1930, ná ’n soektog van byna twee jaar, het Tombaugh ’n moontlik bewegende voorwerp geïdentifiseer op plate wat op 23 en 29 Januarie van daardie jaar geneem is. ’n Foto van swakker gehalte wat op 21 Januarie geneem is, het gehelp om die beweging te bevestig.{{sfn|Croswell|1997|p=52}} Nadat die sterrewag nog foto's gekry het wat die beweging bevestig, is die nuus van die bevindings op 13 Maart 1930 na die [[Harvardkollege-sterrewag]] gestuur.<ref name="Hoyt" /> === Naam === Die ontdekking het wêreldwyd die hoofnuus gehaal. Die Lowell-sterrewag, wat vanweë die ontdekking die reg gehad het om die voorwerp ’n naam te gee, het meer as duisend voorstelle van oor die wêreld ontvang wat gewissel het van Atlas tot Zymal.<ref name="pluto guide">{{cite web |url=http://www.space.com/spacewatch/050311_pluto_guide.html |title=Finding Pluto: Tough Task, Even 75 Years Later |first=Joe |last=Rao |publisher=Space.com |date=11 Maart 2005 |access-date=8 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100823150409/http://www.space.com/spacewatch/050311_pluto_guide.html |archive-date=23 Augustus 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Tombaugh het Slipher aangespoor om gou ’n naam te kies voordat iemand anders dit doen.<ref name="pluto guide" /> Constance Lowell het die naam Zeus voorgestel, toe Percival en eindelik Constance. Dié voorstelle is verwerp.<ref name="Mager">{{cite web |title=The Search Continues |first=Brad |last=Mager |work=Pluto: The Discovery of Planet X |url=http://www.discoveryofpluto.com/pluto05.html |access-date=29 November 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20031204190737/http://discoveryofpluto.com/pluto05.html |archive-date= 4 Desember 2003 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die naam Pluto, na aanleiding van die [[Pluto (mitologie)|mitologiese god van die onderwêreld]], is voorgestel deur Venetia Burney (1918–2009), toe ’n 11-jarige skoolmeisie van [[Oxford]], [[Engeland]], wat geïnteresseerd was in klassieke mitologie.<ref name="Venetia">{{cite news |title=The girl who named a planet |work=BBC News |first=Paul |last=Rincon |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4596246.stm |date=13 Januarie 2006 |access-date=12 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004040700/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4596246.stm |archive-date=4 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die voorwerp het op 24 Maart 1930 amptelik ’n naam gekry.<ref name="The Times 27 May 1930">{{cite news | title = The Trans-Neptunian Body: Decision to call it Pluto | newspaper = [[The Times]] | date = 27 Mei 1930 | page = 15 }}</ref><ref name="NYTimes 25 May 1930">{{cite news |title=Name Pluto Given to Body Believed to Be Planet X |url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F60F14FC3D55147A93C7AB178ED85F448385F9&scp=1&sq=Name%20given%20to%20body%20planet%20X&st=cse |newspaper=[[The New York Times]] |date=25 Mei 1930 |agency=Associated Press |issn=0362-4331 |page=1 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105210753/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F60F14FC3D55147A93C7AB178ED85F448385F9 |archive-date=5 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Elke lid van die Lowell-sterrewag is toegelaat om uit ’n kortlys van name te kies: Minerva (wat reeds die naam van ’n asteroïde was), Cronus (wat nie gewild was nie) en Pluto. Pluto het al die stemme gekry.{{sfn|Croswell|1997|pp=54–55}} Die naam is op 1 Mei 1930 aangekondig.<ref name="Venetia" /> By die aankondiging het Venetia se oupa vir haar die ekwivalent van £5 (gelyk aan R5&nbsp;563 in 2015) gegee as ’n beloning.<ref name="Venetia" /> Die keuse van die naam is gedeeltelik geïnspireer deur die feit dat die eerste twee letters van Pluto die voorletters van Percival Lowell is. Pluto se [[sterrekunde|sterrekundige]] simbool ([[Lêer:Pluto monogram (fixed width).svg|20px|{{Unicode|♇}}]], [[Unicode]] U+2647, ♇) is toe geskep as ’n [[monogram]] uit die letters "PL".<ref name="JPL/NASA Pluto's Symbol">{{cite web | title = NASA's Solar System Exploration: Multimedia: Gallery: Pluto's Symbol | url = http://sse.jpl.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=263 | publisher = NASA | accessdate = 29 November 2011 | archive-date = 1 Oktober 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061001015053/http://sse.jpl.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=263 | url-status = dead }}</ref> Pluto se [[astrologie]]se simbool lyk soos dié van Neptunus ([[Lêer:Neptune symbol (fixed width).svg|20px|♆]]), maar het ’n sirkel in die middel in plaas van die middelste deel van die vurk ([[Lêer:Pluto symbol (large orb, fixed width).svg|20px|⯓]], [[Unicode]] U+2BD3, ⯓).<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> Die naam het gou byval gevind. In 1930 was [[Walt Disney]] oënskynlik daardeur geïnspireer toe hy [[Mickey Mouse|Mickey Muis]] se hond, [[Pluto (Disney)|Pluto]], geskep het, hoewel Disney se animeerder Ben Sharpsteen nie kon bevestig waar die naam vandaan kom nie.<ref name="Heinrichs2006">{{cite web |title=Dwarfed by comparison |first=Allison M. |last=Heinrichs |work=Pittsburgh Tribune-Review |url=http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/cityregion/s_467650.html |date=2006 |access-date=26 Maart 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090902094229/http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/cityregion/s_467650.html |archive-date= 2 September 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> In 1941 het Glenn T. Seaborg ’n nuut ontdekte [[element]] [[plutonium]] genoem ter ere van Pluto nadat die element [[uraan]] na [[Uranus (planeet)|Uranus]] en [[neptunium]] na [[Neptunus (planeet)|Neptunus]] genoem is.<ref name="ClarkHobart2000">{{cite web | first1 = David L. | last1 = Clark | first2 = David E. | last2 = Hobart | date = 2000 | title = Reflections on the Legacy of a Legend | url = http://www.fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/pubs/00818011.pdf | accessdate = 29 November 2011 | archive-date = 4 Junie 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110604104539/http://www.fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/pubs/00818011.pdf | url-status = dead }}</ref> === Twyfel oor massa === Toe Pluto eers gevind is, het sy dofheid twyfel laat ontstaan oor of dit wel Lowell se Planeet X is.<ref name="Tombaugh1946" /> Ramings van Pluto se massa het deur die 20ste eeu al hoe kleiner geword.<ref>{{cite book|last1=Stern|first1=Alan|last2=Tholen|first2=David James|title=Pluto and Charon|url=https://archive.org/details/plutocharon0000unse|date=1997|publisher=University of Arizona Press|isbn=978-0-8165-1840-1|pages=[https://archive.org/details/plutocharon0000unse/page/206 206]–208}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders" style="float: right; margin-right: 0; margin-left: 1em; text-align: center;" |+ Ramings van Pluto se massa ! scope="col" | Jaar ! scope="col" | Massa ! scope="col" | Raming deur |- ! scope="row" | 1915 | 7 Aardes | Lowell (voorspelling vir Planeet X)<ref name="Tombaugh1946" /> |- ! scope="row" | 1931 | 1 Aarde | Seth Barnes Nicholson en Nicholas U. Mayall<ref name="RAS1931.91">{{cite journal | title = The Discovery of Pluto | first=Andrew Claude de la Cherois |last=Crommelin | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 91 | date = 1931 | pages = 380–385 | bibcode = 1931MNRAS..91..380. | doi=10.1093/mnras/91.4.380 }}</ref><ref name="Nicholson et al 1930">{{cite journal | bibcode = 1930PASP...42..350N | title = The Probable Value of the Mass of Pluto | first1=Seth B. |last1=Nicholson | authorlink1 = Seth B. Nicholson | first2=Nicholas U. |last2=Mayall | authorlink2 = Nicholas U. Mayall | journal = Publications of the Astronomical Society of the Pacific | volume = 42 | issue = 250 | page = 350 | date = Desember 1930 | doi = 10.1086/124071 }}</ref><ref name="Nicholson et al 1931">{{cite journal | bibcode = 1931ApJ....73....1N | title = Positions, Orbit, and Mass of Pluto | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1931-01_73_1/page/1 | first1=Seth B. |last1=Nicholson | authorlink1 = Seth B. Nicholson | first2=Nicholas U. |last2=Mayall | authorlink2 = Nicholas U. Mayall | journal = Astrophysical Journal | volume = 73 | page = 1 | date = Januarie 1931 | doi = 10.1086/143288 }}</ref> |- ! scope="row" | 1948 | 0,1 Aarde | [[Gerard Kuiper|Kuiper]]<ref name="Kuiper 10.1086/126255"> {{cite journal | title = The Diameter of Pluto | first=Gerard P. |last=Kuiper | journal = Publications of the Astronomical Society of the Pacific | volume = 62 | issue = 366 | pages = 133–137 | date = 1950 | bibcode = 1950PASP...62..133K | doi = 10.1086/126255 }}</ref> |- ! scope="row" | 1976 | 0,01 Aarde | Dale Cruikshank, Carl Pilcher & David Morrison{{sfn|Croswell|1997|p=57}} |- ! scope="row" | 1978 | 0,002 Aarde | James W. Christy & Robert Sutton Harrington<ref name="ChristyHarrington1978">{{cite journal | first1=James W. |last1=Christy | first2=Robert Sutton |last2=Harrington | authorlink2 = Robert Sutton Harrington | title = The Satellite of Pluto | url=https://archive.org/details/astronomical-journal_1978-08_83_8/page/1005 | journal = Astronomical Journal | date = 1978 | volume = 83 | issue = 8 | pages = 1005–1008 | bibcode = 1978AJ.....83.1005C | doi = 10.1086/112284 }}</ref> |- ! scope="row" | 2006 | 0,00218 Aarde | Marc W. Buie e.a.<ref name="BuieGrundyYoung_2006">{{cite journal |first=Marc W. |last=Buie |first2=William M. |last2=Grundy |first3=Eliot F. |last3=Young |display-authors=3 |first4=Leslie A. |last4=Young |first5=S. Alan |last5=Stern |title=Orbits and photometry of Pluto's satellites: Charon, S/2005 P1, and S/2005 P2 |url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2006-07_132_1/page/290 |journal=Astronomical Journal |date=2006 |volume=132 |issue=1 |page=290 |bibcode=2006AJ....132..290B |doi=10.1086/504422 |arxiv=astro-ph/0512491 }}</ref> |- ! score="row" | 2015 | 0,00220 Aarde | [[New Horizons]]<ref>{{cite web |url=http://pluto.jhuapl.edu/Participate/learn/What-We-Know.php?link=The-Basics |title=New Horizons – What We Know |website=New Horizons – NASA's Mission to Pluto |access-date=15 Julie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001235120/http://pluto.jhuapl.edu/Participate/learn/What-We-Know.php?link=The-Basics |archive-date=1 Oktober 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |} Sterrekundiges het aanvanklik sy massa bereken volgens die veronderstelde invloed wat dit op Neptunus en Uranus gehad het. In 1931 is bereken Pluto het min of meer dieselfde massa as die Aarde, maar in 1948 is die raming afgebring na dié van [[Mars (planeet)|Mars]].<ref name="Nicholson et al 1930" /><ref name="Kuiper 10.1086/126255" /> In 1976 het Dale Cruikshank, Carl Pilcher en David Morrison van die Universiteit van Hawaii Pluto se [[albedo]] vir die eerste bereken en bevind dit stem ooreen met dié van [[metaan]]ys; dit sou beteken Pluto is baie helder vir sy grootte en kon dus nie meer as een persent van die massa van die Aarde wees nie.{{sfn|Croswell|1997|p=57}} (Pluto se albedo is {{nowrap|1,3–2}} keer so groot soos die Aarde s'n.<ref name="Pluto Fact Sheet" />) In 1978 het die ontdekking van Pluto se [[natuurlike satelliet|maan]] [[Charon (maan)|Charon]] dit vir die eerste keer moontlik gemaak om Pluto se massa min of meer akkuraat te bereken: sowat 0,2% dié van die Aarde, en heeltemal te klein om die afwykings in Uranus se wentelbaan te verduidelik. Daaropvolgende soektogte na ’n alternatiewe Planeet X, veral deur Robert Sutton Harrington,<ref name="SeidelmannHarrington1988">{{cite journal | doi = 10.1007/BF01234554 | title = Planet X&nbsp;– The current status | first1 = P. Kenneth | last1 = Seidelmann | first2 = Robert Sutton | last2 = Harrington | authorlink2 = Robert Sutton Harrington | journal = Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume = 43 | issue = | date = 1988 | pages = 55–68 | url = http://www.springerlink.com/content/r42h4u7232t724uq/ | accessdate = 29 November 2011 | bibcode = 1987CeMec..43...55S }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> het misluk. In 1992 het Myles Standish data van ''[[Voyager 2]]'' se verbyvlug van Neptunus in 1989 gebruik om sy swaartekraginvloed op Uranus te herbereken. Met die nuwe syfers het die afwykings, en dus die soeke na Planeet X, nie meer sin gemaak nie.<ref name="Standish1993">{{cite journal | title = Planet X—No dynamical evidence in the optical observations | first=E. Myles |last=Standish | date = 1993 | bibcode = 1993AJ....105.2000S | journal = Astronomical Journal | volume = 105 | issue = 5 | pages = 200–2006 | doi = 10.1086/116575 }}</ref> Vandag stem die meeste sterrekundiges saam dat Planeet X, soos Lowell dit gedefinieer het, nie bestaan nie.<ref name="Standage2000">{{cite book | title = The Neptune File | url = https://archive.org/details/neptunefilestory00stan | first=Tom |last=Standage | publisher = Penguin | page = [https://archive.org/details/neptunefilestory00stan/page/168 168] | date = 2000 | isbn = 0-8027-1363-7 }}</ref> Lowell het in 1915 ’n wentelbaan en posisie vir Planeet X voorspel wat taamlik ooreenstem met dié van Pluto destyds, maar Ernest W. Brown het gou ná Pluto se ontdekking gemeen dit is toeval,<ref name="Tenn1994">{{cite web |url=http://www.phys-astro.sonoma.edu/people/faculty/tenn/asphistory/1994.html |title=History I: The Lowell Observatory in 20th century Astronomy |publisher=The Astronomical Society of the Pacific |date=28 Junie 1994 |access-date=29 November 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512194600/http://www.phys-astro.sonoma.edu/people/faculty/tenn/asphistory/1994.html |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en dié mening word vandag nog gehuldig.<ref name="Standish1993" /> === Klassifikasie === Sedert 1992 is baie hemelliggame in dieselfde gebied as Pluto ontdek, wat gewys het Pluto is een van baie voorwerpe in die [[Kuiper-gordel]]. Dit het sy amptelike status as planeet omstrede gemaak, en baie mense het gewonder of Pluto beskou moet word as bloot een van die Kuiper-gordelvoorwerpe of nie. Die direkteurs van museums en planetariums het dikwels omstredenheid veroorsaak deur Pluto uit te laat uit planetêre modelle van die [[Sonnestelsel]]. Die Hayden-planetarium het in Februarie 2000 heropen ná opknappingswerk – met ’n model van net agt planete. Dit het ’n jaar later die hoofopskrifte gehaal.<ref name="Tyson2001">{{cite web |first=Neil deGrasse |last=Tyson |authorlink=Neil deGrasse Tyson |title=Astronomer Responds to Pluto-Not-a-Planet Claim |date=2 Februarie 2001 |publisher=Space.com |url=http://www.space.com/1925-astronomer-responds-pluto-planet-claim.html |access-date=30 November 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512194611/https://www.space.com/1925-astronomer-responds-pluto-planet-claim.html |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Namate voorwerpe van min of meer Pluto se grootte in dieselfde omgewing ontdek is, het baie gemeen die planeet moet herklassifiseer word as ’n Kuiper-gordelvoorwerp, nes [[Ceres (dwergplaneet)|Ceres]], [[2 Pallas|Pallas]], [[3 Juno|Juno]] en [[4 Vesta|Vesta]] eindelik hul planeetstatus verloor het ná die ontdekking van baie ander [[asteroïde]]s. Op 29 Julie 2005 is die ontdekking van nog ’n [[trans-Neptunus-voorwerp]], [[Eris (dwergplaneet)|Eris]], aangekondig. Daar is geglo dit is heelwat groter as Pluto. Sy ontdekkers en die media het dit aanvanklik die tiende planeet genoem, hoewel daar geen amptelike konsensus was dat dit wel ’n planeet is nie.<ref name="NASA-JPL press release 07-29-2005">{{cite web |title=NASA-Funded Scientists Discover Tenth Planet |work=NASA press releases |url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2005/jul/HQ_05209_10th_Planet.html |date=29 Julie 2005 |access-date=22 Februarie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512194615/https://www.nasa.gov/home/hqnews/2005/jul/HQ_05209_10th_Planet.html |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Al hoe meer mense het begin glo Pluto moet herklassifiseer word.<ref name="what">{{cite journal | title = What is a Planet? | first=Steven |last=Soter | place = Department of Astrophysics, American Museum of Natural History | url = http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=what-is-a-planet&page=2 | date = 2007 | doi = 10.1086/508861 | journal = The Astronomical Journal | volume = 132 | issue = 6 | page = 2513 | arxiv = astro-ph/0608359 | bibcode=2006AJ....132.2513S }}</ref> ==== IAU-klassifikasie ==== Die debat het op 24 Augustus 2006 ’n hoogtepunt bereik toe die [[IAU|Internasionale Sterrekundevereniging]] (IAU) ’n amptelike definisie vir die term "planeet" opstel. Daarvolgens moet ’n voorwerp aan drie hoofkriteria voldoen om ’n planeet genoem te kan word: # Die voorwerp moet om die [[Son]] wentel. # Dit moet groot genoeg wees sodat sy [[swaartekrag]] hom rond gedruk het (dit moet dus in [[hidrostatiese ewewig]] wees). # Dit moes sy [[wentelbaan]] "skoongevee" het van ander voorwerpe.<ref name="IAU2006 GA26-5-6">{{cite news | url = http://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf | title = IAU 2006 General Assembly: Resolutions 5 and 6 | date = 24 Augustus 2006 | publisher = IAU | access-date = 19 Julie 2015 | archive-date = 20 Junie 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090620102000/http://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name="IAU0603">{{cite web |date=24 Augustus 2006 |publisher=International Astronomical Union (News Release – IAU0603) |title=IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes |url=http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0603/ |access-date=15 Junie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517081228/https://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0603/ |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Pluto voldoen nie aan die derde kriterium nie omdat sy massa net 0,07 keer so groot is as dié van die res van die voorwerpe in sy wentelbaan (die Aarde se massa is in vergelyking 1,7 miljoen keer so groot as die res van die voorwerpe in sy wentelbaan).<ref name="what" /><ref name="IAU0603" /> Die IAU het verder besluit voorwerpe wat nie aan die derde kriterium voldoen nie, sou [[dwergplanete]] genoem word. Op 13 September 2006 het die IAU Pluto, Eris en Eris se maan [[Disnomia (maan)|Disnomia]] ook ingesluit in hul katalogus van [[kleinplanete]]; hulle het die kleinplaneetname "(134340) Pluto", "(136199) Eris" en "(136199) Eris I Disnomia" bygekry.<ref name="IAUC 8747">{{cite journal | first = Daniel W. E. | last = Green | title = (134340) Pluto, (136199) Eris, and (136199) Eris I (Dysnomia) | journal = IAU Circular | volume = 8747 | date = 13 September 2006 | url = http://www.cbat.eps.harvard.edu/iauc/08700/08747.html#Item1 | accessdate = 1 Desember 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070205035336/http://www.cfa.harvard.edu/iau/special/08747.pdf#Item1 | archivedate = 5 Februarie 2007 | url-status = live }}</ref> As Pluto met sy ontdekking in 1930 in die katalogus ingesluit is, sou dit die syfer 1164 voor sy naam gekry het, ná [[1163 Saga]] wat ’n maand tevore ontdek is.<ref>{{cite web |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi#top |title=JPL Small-Body Database Browser |publisher=California Institute of Technology |access-date=15 Julie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200425075046/https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi |archive-date=25 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is redelike onmin in die sterrekundegemeenskap oor Pluto se herklassifikasie.<ref name="geoff2006c">{{cite news |url=http://space.com/scienceastronomy/060824_planet_definition.html |title=Pluto Demoted: No Longer a Planet in Highly Controversial Definition |first=Robert Roy |last=Britt |publisher=Space.com |date=24 Augustus 2006 |access-date=8 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20101227092545/http://www.space.com/scienceastronomy/060824_planet_definition.html |archive-date=27 Desember 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name="Ruibal-1999">{{cite news | first=Sal |last=Ruibal | title = Astronomers question if Pluto is real planet | work = USA Today | date = 6 Januarie 1999 }}</ref><ref name="Britt-2006">{{cite news |first=Robert Roy |last=Britt |url=http://www.space.com/scienceastronomy/061121_exoplanet_definition.html |title=Why Planets Will Never Be Defined |publisher=Space.com |date=21 November 2006 |access-date=1 Desember 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090524010320/http://www.space.com/scienceastronomy/061121_exoplanet_definition.html |archive-date=24 Mei 2009 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Alan Stern]], hoofondersoekbeampte van [[Nasa]] se [[New Horizons]]-sending na Pluto, is ’n groot teenstander van die IAU-besluit. Hy is van mening dat nie die [[Aarde]], [[Mars (planeet)|Mars]], [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] of [[Neptunus (planeet)|Neptunus]] hul [[wentelbaan|wentelbane]] skoongevee het nie en het gesê: "Die New Horizons-projek […] sal nie die IAU se planeetdefinisie-besluit van 24 Augustus 2006 aanvaar nie."<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5283956.stm |title=Pluto vote 'hijacked' in revolt |work=BBC News |date=25 Augustus 2006 |access-date=3 September 2006 |first=Paul |last=Rincon |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191108222737/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5283956.stm |archive-date= 8 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name="PI perspective">{{cite web |url=http://pluto.jhuapl.edu/overview/piPerspectives/piPerspective_09_06_2006.php |date=6 September 2006 |work=The PI's Perspective |title=Unabashedly Onward to the Ninth Planet |publisher=New Horizons Web Site |access-date=21 Desember 2006 |first=Alan |last=Stern |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207024954/http://pluto.jhuapl.edu/overview/piPerspectives/piPerspective_09_06_2006.php |archive-date=7 Desember 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Volgens hom het minder as vyf persent van sterrekundiges vir die herklassifikasie gestem en dus is hul besluit nie verteenwoordigend van die hele sterrekundegemeenskap nie.<ref name="newscientistspace">{{cite news |url=http://www.newscientist.com/article/dn9846-new-planet-definition-sparks-furore.html |title=New planet definition sparks furore |date=25 Augustus 2006 |publisher=NewScientist.com |first=David |last=Shiga |access-date=8 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630091146/http://www.newscientist.com/article/dn9846-new-planet-definition-sparks-furore.html |archive-date=30 Junie 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ook Marc W. Buie, destyds van die Lowell-sterrewag, het daarteen beswaar gemaak.<ref name="Buie2006 IAU response">{{cite web |first=Marc W. |last=Buie |date=September 2006 |title=My response to 2006 IAU Resolutions 5a and 6a |publisher=Southwest Research Institute |url=http://www.boulder.swri.edu/~buie/pluto/iauresponse.html |access-date=1 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512194718/https://www.boulder.swri.edu/~buie/pluto/iauresponse.html |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ander, soos Mike Brown, die sterrekundige wat Eris ontdek het, steun die IAU se besluit. Brown het gesê dit moes eindelik gebeur. "Die wetenskap korrigeer homself op die ou end, selfs wanneer sterk emosies betrokke is."<ref name="Overbye2006">{{cite news |first=Dennis |last=Overbye |date=24 Augustus 2006 |title=Pluto Is Demoted to 'Dwarf Planet' |newspaper=The New York Times |url=http://www.nytimes.com/2006/08/24/science/space/25pluto.html |access-date=1 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521160730/https://www.nytimes.com/2006/08/24/science/space/25pluto.html |archive-date=21 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die publiek se reaksie was uiteenlopend. Baie aanvaar die klassifikasie, terwyl petisies steeds opgestel word om die IAU te probeer oorreed om die besluit te herroep. Die huis van verteenwoordigers van [[Nieu-Mexiko]] het ’n resolusie ter ere van Clyde Tombaugh, die ontdekker, wat lank in dié deelstaat gewoon het, aanvaar wat verklaar dat Pluto altyd as ’n planeet beskou sal word terwyl dit in dié deelstaat se naglug is en dat 13 Maart 2007 die dag van Pluto die planeet is.<ref name="Holden2007">{{cite journal | first=Constance |last=Holden | date = 23 March 2007 | title = Rehabilitating Pluto | url=https://archive.org/details/sim_science_2007-03-23_315_5819/page/1643 | journal = Science | volume = 315 | issue = 5819 | page = 1643 | doi = 10.1126/science.315.5819.1643c }}</ref><ref name="Gutierrez2007">{{cite web |first=Joni Marie |last=Gutierrez |date=2007 |title=A joint memorial. Declaring Pluto a planet and declaring March 13, 2007, 'Pluto planet day' at the legislature |publisher=Legislature of New Mexico |url=http://www.nmlegis.gov/Sessions/07%20Regular/memorials/house/HJM054.html |access-date=5 September 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511184914/https://www.nmlegis.gov/Sessions/07%20Regular/memorials/house/HJM054.html |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die senaat van [[Illinois]] het in 2009 ’n soortgelyke resolusie aanvaar; Tombaugh is in Illinois gebore. Volgens die resolusie is Pluto "onregverdig tot ’n dwergplaneet gedegradeer".<ref name="ILGA SR0046">{{cite web | url = http://www.ilga.gov/legislation/BillStatus.asp?DocNum=46&GAID=10&DocTypeID=SR&LegId=40752&SessionID=76&GA=96 | title = Illinois General Assembly: Bill Status of SR0046, 96th General Assembly | publisher = Illinois General Assembly | work = ilga.gov | accessdate = 16 Maart 2011 }}</ref> In 2006 het die American Dialect Society "plutoed" as sy woord van die jaar aanvaar. Om te "pluto" is "om iemand of iets te degradeer of devalueer".<ref name="msnbc">{{cite news |url=http://www.msnbc.msn.com/id/16529756 |title='Plutoed' chosen as '06 Word of the Year |access-date=10 Januarie 2007 |agency=Associated Press |date=8 Januarie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105134245/http://www.msnbc.msn.com/id/16529756 |archive-date=5 November 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Wentelbaan en rotasie == {{Kombi-beeld|Pluto Orbit.gif|Plutoorbit1.5sideview.gif|TheKuiperBelt Orbits Pluto Polar.svg| |align=right |caption1=Pluto (rooi boog) voltooi een omwenteling om die Son (middel) vir elke 247,68 omwentelings van die Aarde. Die donkerblou voorwerp is Neptunus. |caption2=Pluto se wentelbaan (rooi) met betrekking tot die Sonnebaan. |caption3=Dié skets wys Pluto se elliptiese wentelbaan (rooi) van bo af in verhouding met Neptunus se wentelbaan (blou). Pluto is soms nader aan die Son as Neptunus. Die donkerder dele van die bane wys waar hulle onder die vlak van die sonnebaan beweeg. }} Pluto se wentelperiode is 248 aardjare. Sy wenteleienskappe verskil taamlik van die ander planete s’n – hulle volg feitlik sirkelvormige wentelbane om die Son op ’n plat vlak wat die [[sonnebaan]] genoem word. Pluto se wentelbaan, daarenteen, lê meer as 17° skuins met betrekking tot die sonnebaan en is eksentries ([[Ellips|ellipties]]). Hierdie [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrisiteit]] lei daartoe dat ’n klein deel van Pluto se wentelbaan binne dié van Neptunus lê. Die Pluto-Charon-stelsel se [[massamiddelpunt]] het op 5 September 1989 sy [[apside|perihelium]] (naaste afstand aan die Son) bereik<ref name="horizons">{{cite web |url = http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=9 |title = Horizons Web-Interface for Pluto Barycenter (Major Body=9) |publisher = JPL Horizons On-Line Ephemeris System |accessdate = 11 Oktober 2012 }} Select "Ephemeris Type: Elements", "Target Body: Pluto Barycenter" and "Center: @Sun".</ref> en was tussen 7&nbsp;Februarie 1979 en 11&nbsp;Februarie 1999 die laaste keer nader aan die Son as Neptunus.<ref name="pluto990209">{{cite web |date=28 Januarie 1999 |title=Pluto to become most distant planet |publisher=JPL/NASA |url=http://www.jpl.nasa.gov/releases/99/pluto990209.html |access-date=16 Januarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20030202070143/http://www.jpl.nasa.gov/releases/99/pluto990209.html |archive-date= 2 Februarie 2003 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Op lang termyn is Pluto se wentelbaan chaoties. Hoewel rekenaarsimulasies gebruik kan word om sy wentelbaan vir die volgende en die afgelope paar miljoen jaar te voorspel, word voorspellings ná meer as 10-20&nbsp;miljoen jaar spekulatief: Pluto is sensitief vir onmeetbaar klein details van die Sonnestelsel; dit is faktore wat moeilik is om te voorspel en wat eindelik sy wentelbaan sal verander.<ref name="sussman88">{{cite journal | title = Numerical evidence that the motion of Pluto is chaotic | url = https://archive.org/details/sim_science_1988-07-22_241_4864/page/433 | first=Gerald Jay |last=Sussman |first2=Jack |last2=Wisdom | journal = Science | volume = 241 | pages = 433–437 | date = 1988 | bibcode = 1988Sci...241..433S | doi = 10.1126/science.241.4864.433 | pmid = 17792606 | issue = 4864 }}</ref><ref name="wisdom91">{{cite journal | title = Symplectic maps for the n-body problem | first=Jack |last=Wisdom |first2=Matthew |last2=Holman | journal = Astronomical Journal | volume = 102 | pages = 1528–1538 | date = 1991 | bibcode = 1991AJ....102.1528W | doi = 10.1086/115978 }}</ref> === Verhouding met Neptunus === Al lyk dit of Pluto se wentelbaan dié van Neptunus kruis as ’n mens dit van bo af sien, lê die twee voorwerpe so dat hulle nooit sal bots of selfs naby mekaar sal kom nie. Daar is verskeie redes hiervoor. Die eenvoudigste rede is dat die twee wentelbane mekaar nie werklik kruis nie. Wanneer Pluto die naaste aan die Son is, en dus die naaste aan Neptunus se wentelbaan soos van bo af gesien, is dit ook die verste bo Neptunus se pad. Pluto se wentelbaan loop sowat 8&nbsp;[[astronomiese eenhede]] (AE) bo dié van Neptunus verby.<ref name="huainn01">{{cite journal | title = The 1:1 Superresonance in Pluto's Motion | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2001-02_121_2/page/1155 | first=Xiao-Sheng |last=Wan |first2=Tian-Yi |last2=Huang |first3=Kim A. |last3=Innanen | journal = The Astronomical Journal | volume = 121 | issue = 2 | pages = 1155–1162 | doi = 10.1086/318733 | date = 2001 | bibcode = 2001AJ....121.1155W }}</ref><ref name="Hunter2004">{{cite journal | doi = 10.1007/BF00168793 | first=Maxwell W. |last=Hunter | date = 2004 | title = Unmanned scientific exploration throughout the Solar System | journal = Space Science Reviews | volume = 6 | issue = 5 | page = 501 | bibcode = 1967SSRv....6..601H }}</ref><ref name="malhotra-9planets">{{cite web |title=Pluto's Orbit |first=Renu |last=Malhotra |url=http://www.nineplanets.org/plutodyn.html |date=1997 |access-date=26 Maart 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190731015216/http://nineplanets.org/plutodyn.html |archive-date=31 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Dit alleen is nie genoeg om ’n botsing te voorkom nie, want steurings wat deur die planete (veral Neptunus) veroorsaak word, kan Pluto se wentelbaan (soos sy wentelpresessie) oor miljoene jare verander. Daar is egter ook ander faktore by betrokke. Die belangrikste hiervan is dat Pluto in ’n [[baanresonansie]] van 2:3 met Neptunus is: vir elke twee omwentelings van Pluto om die Son, voltooi Neptunus drie. Die twee voorwerpe keer dan terug na hul aanvanklike posisies en die siklus begin van voor af – elke siklus duur sowat 500&nbsp;jaar. Hierdie patroon is sodanig dat die eerste keer wat Pluto, in ’n siklus van 500&nbsp;jaar, naby perihelium is, Neptunus meer as 50° "agter" Pluto is. Teen Pluto se tweede perihelium het Neptunus nog een en ’n half omwentelings voltooi, en sal dit dus dieselfde afstand "voor" Pluto wees. Die naaste wat die twee voorwerpe aan mekaar kom, is 17&nbsp;AE, wat verder is as Pluto se minimum afstand van Uranus af (11&nbsp;AE).<ref name="malhotra-9planets" /> Die resonansie van 2:3 is oor miljoene jare hoogs stabiel.<ref name="sp-345">{{cite web |first=Hannes |last=Alfvén |first2=Gustaf |last2=Arrhenius |url=http://history.nasa.gov/SP-345/ch8.htm |title=SP-345 Evolution of the Solar System |date=1976 |access-date=28 Maart 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512195316/https://history.nasa.gov/SP-345/ch8.htm |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit voorkom dat hulle naby mekaar kom; die siklus verloop altyd dieselfde en keer dat die twee wentelbane mekaar kruis. Al was Pluto se wentelbaan dus nie eksentriek nie, sou die twee liggame steeds nooit gebots het nie.<ref name="malhotra-9planets" /> === Rotasie === Pluto se rotasieperiode, dus die lengte van sy dag, is 6,39 dae op Aarde.<ref name="axis">{{cite book | title = Pluto and Charon: The Odd Couple | first=Gunter |last=Faure |first2=Teresa M. |last2=Mensing | pages = 401–408 | date = 2007 | publisher = Springer | isbn = 978-1-4020-5544-7 | doi = 10.1007/978-1-4020-5544-7 | work = Introduction to Planetary Science }}</ref> Nes Uranus, roteer Pluto op sy "kant" op sy wentelvlak, met ’n aksiale helling van 120°. Sy seisoene is dus ekstreem; met sy [[sonstilstand]]e het ’n kwart van sy oppervlak aaneenlopende daglig, terwyl ’n ander kwart aaneenlopend in donkerte gehul is.<ref name="oregon">Schombert, Jim; [http://abyss.uoregon.edu/~js/ast121/lectures/lec21.html University of Oregon Astronomy 121 Lecture notes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723232221/http://abyss.uoregon.edu/~js/ast121/lectures/lec21.html |date=23 Julie 2011 }}, [http://abyss.uoregon.edu/~js/images/pluto_orient.jpg Pluto Orientation diagram]</ref> Daglig op Pluto is swak en stem ooreen met skemerte op Aarde; Nasa het ’n "Plutotydrekenaar"<ref name="pluto-time" /> aanlyn beskikbaar gestel waar gesien kan word wanneer die lig op Aarde ooreenstem met helder daglig op Pluto. ’n Voorbeeld: op 13&nbsp;Julie 2015, by die koördinate van die Applied Physics Laboratory, waar New Horizons gebou is, was Plutotyd 20:38,<ref name=pluto-time>{{cite web |url=http://solarsystem.nasa.gov/plutotime/ |title=Pluto Time |publisher=NASA Solar System Exploration |access-date=13 Julie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307033836/http://solarsystem.nasa.gov/plutotime/ |archive-date=7 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nasa.gov/feature/nasa-lets-you-experience-pluto-time-with-new-custom-tool |title=NASA Lets You Experience “Pluto Time” with New Custom Tool |date=5 Junie 2015 |publisher=NASA |archive-url=https://web.archive.org/web/20190206150451/https://www.nasa.gov/feature/nasa-lets-you-experience-pluto-time-with-new-custom-tool |archive-date=6 Februarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> vier minute ná die sigbare sonsondergang om 20:34.<ref>{{cite web |url=http://www.esrl.noaa.gov/gmd/grad/solcalc/ |title=NOAA Solar Calculator |publisher=NOAA Earth System Research Laboratory Global Monitoring Division |access-date=13 Julie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522142701/https://www.esrl.noaa.gov/gmd/grad/solcalc/ |archive-date=22 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Kwasi-satelliet === Minstens een klein voorwerp, {{nowrap|(15810) 1994 JR<sub>1</sub>}}, is ’n kwasi-satelliet van Pluto; dit is in ’n spesifieke soort wentelbaanverhouding met die dwergplaneet.<ref name="quasi">{{cite journal |last=de la Fuente Marcos|first=Carlos |last2=de la Fuente Marcos|first2=Raúl |title=Plutino 15810 (1994 JR1), an accidental quasi-satellite of Pluto |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society Letters |volume=427 |pages=L85 |date=2012 |doi=10.1111/j.1745-3933.2012.01350.x |arxiv=1209.3116 |bibcode=2012MNRAS.427L..85D }}</ref> Dit is al die afgelope 100&nbsp;000 jaar ’n kwasi-satelliet en sal dit moontlik vir die volgende 250&nbsp;000 jaar bly.<ref name="quasi" /><ref name="S&T">{{cite web |url=http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/plutos-fake-moon/ |title=Pluto's fake moon |access-date=24 September 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220064613/https://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/plutos-fake-moon/ |archive-date=20 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar kan ook ander liggame wees wat Pluto se wentelbaan deel. == Geologie == [[Lêer:PIA19858-Pluto-NewHorizons-GridVersion-20150714-0727.jpg|duimnael|upright=1.5|’n Kaart deur New Horizons van ’n deel van Pluto se oppervlak.]] [[Lêer:NH-Pluto-MethaneIce-20150715 af.jpg|duimnael|Die verspreiding van metaanys op Pluto (12 Julie 2015).]] [[Lêer:Internal Structure of Pluto af.jpg|duimnael|links|Die teoretiese struktuur van Pluto:<br />'''1.''' bevrore stikstof;<ref name="tobias">{{cite journal | title = Surface Ices and the Atmospheric Composition of Pluto | url = https://archive.org/details/sim_science_1993-08-06_261_5122/page/745 | first=Tobias C. |last=Owen | first2=Ted L. |last2=Roush | first3=Dale P. |last3=Cruikshank | display-authors=3 | first4=James L. |last4=Elliot | first5=Leslie A. |last5=Young | first6=Catherine |last6=de Bergh | first7=Bernard |last7=Schmitt | first8=Thomas R. |last8=Geballe | first9=Robert H. |last9=Brown | first10=Mary Jane |last10=Bartholomew | journal = Science | date = 1993 | volume = 261 | issue = 5122 | pages = 745–748 | doi = 10.1126/science.261.5122.745 | pmid = 17757212 | bibcode = 1993Sci...261..745O <!-- | url=http://links.jstor.org/sici?sici=0036-8075%2819930806%293%3A261%3A5122%3C745%3ASIATAC%3E2.0.CO%3B2-G --> }}</ref> '''2.''' waterys; '''3.''' rots]] Vanweë Pluto se afstand van die Aarde af is ’n diepte-ondersoek van die dwergplaneet van hier af moeilik. Wanneer wetenskaplikes data van die tuig New Horizons aflaai ná sy verbyvlug van Pluto op 14 Julie 2015, sal dit meer inligting kan verskaf.<ref name="NASA-20150115">{{cite web |last1=Brown |first1=Dwayne |last2=Buckley |first2=Michael |last3=Stothoff |first3=Maria |title=15 Januarie 2015 Release 15-011 – NASA's New Horizons Spacecraft Begins First Stages of Pluto Encounter |url=http://www.nasa.gov/press/2015/january/nasa-s-new-horizons-spacecraft-begins-first-stages-of-pluto-encounter |date=15 Januarie 2015 |work=[[Nasa]] |access-date=15 Januarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407083332/https://www.nasa.gov/press/2015/january/nasa-s-new-horizons-spacecraft-begins-first-stages-of-pluto-encounter |archive-date=7 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Oppervlak === Pluto se oppervlak bestaan uit meer as 98% [[stikstof]]ys, met spore van [[metaan]] en [[koolstofmonoksied]].<ref name="tobias" /> Die deel van die dwergplaneet wat na sy maan Charon gedraai is, bevat meer metaanys en die teenoorgestelde kant meer stikstof- en koolstofmonoksiedys.<ref name="Boyle1999-MSNBC">{{cite news |url=http://www.msnbc.msn.com/id/3077880/ |publisher=MSNBC |title=Pluto regains its place on the fringe |first=Alan |last=Boyle |date=11 Februarie 1999 |access-date=20 Maart 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104073207/http://www.msnbc.msn.com/id/3077880/ |archive-date=4 November 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Pluto se oppervlak wissel baie, en die kleur en helderheid verskil grootliks van plek tot plek.<ref name="Buie_2010 light curve">{{cite journal | doi = 10.1088/0004-6256/139/3/1117 | first1=Marc W. |last1=Buie | first2=William M. |last2=Grundy | first3=Eliot F. |last3=Young | display-authors=3 | first4=Leslie A. |last4=Young | first5=S. Alan |last5=Stern | date = 2010 | title = Pluto and Charon with the Hubble Space Telescope: I. Monitoring global change and improved surface properties from light curves | journal = Astronomical Journal | volume = 139 | issue = 3 | pages = 1117–1127 | url = http://www.boulder.swri.edu/~buie/biblio/pub072.html | bibcode = 2010AJ....139.1117B }}</ref> Dit is een van die mees kontrasterende liggame in die Sonnestelsel.<ref name="Buie_web_map">{{cite web |url=http://www.boulder.swri.edu/~buie/pluto/hrcmap.html |title=Pluto map information |first=Marc W. |last=Buie |access-date=10 Februarie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511185032/https://www.boulder.swri.edu/~buie/pluto/hrcmap.html |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Kleure wissel van steenkoolswart tot donkeroranje en wit.<ref name="Hubble2010">{{cite web |url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2010/06/full/ |title=New Hubble Maps of Pluto Show Surface Changes |first=Ray |last=Villard |first2=Marc W. |last2=Buie |date=4 Februarie 2010<!-- 01:00 pm (EST)--> |publisher=News Release Number: STScI-2010-06 |access-date=10 Februarie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160901140809/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2010/06/full/ |archive-date=1 September 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy kleur is baie soos dié van [[Io (maan)|Io]], met effens meer oranje, en baie minder rooi as [[Mars (planeet)|Mars]].<ref name="Buie_2010 surface-maps">{{cite journal | doi = 10.1088/0004-6256/139/3/1128 | first1=Marc W. |last1=Buie | first2=William M. |last2=Grundy | first3=Eliot F. |last3=Young | display-authors=3 | first4=Leslie A. |last4=Young | first5=S. Alan |last5=Stern | date = 2010 | title = Pluto and Charon with the Hubble Space Telescope: II. Resolving changes on Pluto's surface and a map for Charon | journal = Astronomical Journal | volume = 139 | issue = 3 | pages = 1128–1143 | url = http://www.boulder.swri.edu/~buie/biblio/pub073.html | bibcode = 2010AJ....139.1128B }}</ref> ’n Eienskap wat uitstaan, is die ligte, hartvormige ligte gebied wat voorlopig "Tombaugh Regio" genoem word, na die ontdekker van Pluto.<ref>[https://www.nasa.gov/feature/new-horizons-spacecraft-displays-pluto-s-big-heart-0 New Horizons spacecraft displays Pluto's big heart] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150716112542/https://www.nasa.gov/feature/new-horizons-spacecraft-displays-pluto-s-big-heart-0 |date=16 Julie 2015 }}. NASA.gov. 14 Julie 2015. URL besoek op 15 Julie 2015.</ref><ref name=verge20150715>{{cite web |last1=O'Kane |first1=Sean |title=This is the first high resolution image of Pluto's surface |url=http://www.theverge.com/2015/7/15/8972271/nasa-new-horizons-new-pluto-image |website=The Verge |access-date=15 Julie 2015 |date=15 Julie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190901074900/https://www.theverge.com/2015/7/15/8972271/nasa-new-horizons-new-pluto-image |archive-date=1 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=nbc20150715>{{cite web |last1=Coldewey |first1=Devin |title=Latest New Horizons Photo Shows Close-Up of Pluto's Young Mountains |url=http://www.nbcnews.com/science/space/pluto-photo-n392691 |website=NBC News |publisher=Comcast |access-date=15 Julie 2015 |date=15 Julie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817084705/https://www.nbcnews.com/science/space/pluto-photo-n392691 |archive-date=17 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=nyt20150715>{{cite web |last1=The New York Times |title=New Horizons Reveals Ice Mountains on Pluto |url=http://www.nytimes.com/interactive/2015/07/15/science/space/new-horizons-pluto-flyby-photos.html?_r=1 |website=The New York Times |access-date=15 Julie 2015 |date=15 Julie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190628234748/https://www.nytimes.com/interactive/2015/07/15/science/space/new-horizons-pluto-flyby-photos.html?_r=1 |archive-date=28 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die grootste deel daarvan lê in Pluto se noordelike halfrond. Daar word vermoed hierdie kraterlose gebied is minder as 100&nbsp;miljoen jaar oud en moontlik nog besig om geologies te vorm. Stroke in dié gebied kon deur winde veroorsaak gewees het. === Interne struktuur === Pluto se digtheid is {{val|2.03|0.06|u=g/cm3}}.<ref name="BuieGrundyYoung_2006" /> Omdat die verval van radio-aktiewe elemente die ys eindelik genoeg sou verhit om van die rots geskei te raak, verwag wetenskaplikes dat Pluto se rotsagtige materiaal ’n digte kern vorm wat deur ’n [[Mantel (geologie)|mantel]] van waterys bedek word. Die deursnee van die kern word op sowat {{val|1700|u=km}} geraam; dit is 70% van Pluto se deursnee.<ref name="Hussmann2006">{{cite journal | doi = 10.1016/j.icarus.2006.06.005 | last1 = Hussmann | first1 = Hauke | last2 = Sohl | first2 = Frank | last3 = Spohn | first3 = Tilman | date = November 2006 | title = Subsurface oceans and deep interiors of medium-sized outer planet satellites and large trans-neptunian objects | journal = Icarus | volume = 185 | issue = 1 | pages = 258–273 | url = http://www.researchgate.net/profile/Tilman_Spohn/publication/225019299_Subsurface_Oceans_and_Deep_Interiors_of_Medium-Sized_Outer_Planet_Satellites_and_Large_Trans-Neptunian_Objects/links/55018a3a0cf24cee39f7b952.pdf | bibcode = 2006Icar..185..258H }}</ref> Dit is moontlik dat dié verhitting steeds plaasvind en by die grens tussen die kern en die mantel ’n oseaanlaag van vloeibare water onder die oppervlak skep wat sowat {{nowrap|100 tot 180 km}} dik is.<ref name="Hussmann2006" /><ref name="pluto.jhuapl Inside Story">{{cite web |title=The Inside Story |publisher=Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory |work=pluto.jhuapl.edu – NASA New Horizons mission site |url=http://pluto.jhuapl.edu/Participate/learn/What-We-Know.php?link=The-Inside-Story |date=2007 |access-date=15 Februarie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181005180347/http://pluto.jhuapl.edu/Participate/learn/What-We-Know.php?link=The-Inside-Story |archive-date=5 Oktober 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Massa en grootte == {| class="wikitable floatright" style="margin-left: 12px; text-align: center;" |+ Ramings van Pluto se grootte ! scope="col" | Jaar ! scope="col" | Radius (deursnee) ! scope="col" | Notas |- ! scope="row" | 1993 | 1 195 (2 390)&nbsp;km | Millis e.a.<ref name="Millis 10.1006/icar.1993.1126"> {{cite journal | doi = 10.1006/icar.1993.1126 | first1=Robert L. |last1=Millis | first2=Lawrence H. |last2=Wasserman | first3=Otto G. |last3=Franz | display-authors=3 | first4=Ralph A. |last4=Nye | first5=James L. |last5=Elliot | first6=Edward W. |last6=Dunham | first7=Amanda S. |last7=Bosh | first8=Leslie A. |last8=Young | first9=Stephen M. |last9=Slivan | first10=Alan C. |last10=Gilmore <!-- Pamela M. Kilmartin; W. H. Allen; R. D. Watson; Stefan W. Dieters; K. M. Hill; A. Barry Giles; G. Blow; J. Priestley; W. M. Kissling; W. S. G. Walker; B. F. Marino; D. G. Dix; A. A. Page; J. E. Ross; H. P. Avey; D. Hickey; H. D. Kennedy; K. A. Mottram; G. Moyland; T. Murphy; C. C. Dahn; Arnold R. Klemola --> | date = 1993 | title = Pluto's radius and atmosphere&nbsp;– Results from the entire 9 June 1988 occultation data set | url = https://archive.org/details/icarus_1993-10_105_2/page/282 | journal = Icarus | volume = 105 | issue = 2 | page = 282 | bibcode = 1993Icar..105..282M }}</ref> (indien sonder newelagtigheid)<ref name="Plutosize">{{cite web | date = 22 November 2010 | title = How big is Pluto, anyway? | website = Mike Brown's Planets | first=Michael E. |last=Brown | url = http://www.mikebrownsplanets.com/2010/11/how-big-is-pluto-anyway.html | accessdate = 9 Junie 2015}} [http://tech.groups.yahoo.com/group/mpml/message/24568 (Franck Marchis op 8 November 2010)]</ref> |- ! scope="row" | 1993 | 1 180 (2 360)&nbsp;km | Millis e.a. (oppervlak en newelagtigheid)<ref name="Plutosize" /> |- ! scope="row" | 1994 | 1 164 (2 328)&nbsp;km | Young & Binzel<ref name="YoungBinzel 10.1006/icar.1994.1056"> {{cite journal | doi = 10.1006/icar.1994.1056 | first1=Eliot F. |last1=Young | first2=Richard P. |last2=Binzel | date = 1994 | title = A new determination of radii and limb parameters for Pluto and Charon from mutual event lightcurves | journal = Icarus | volume = 108 | issue = 2 | pages = 219–224 | bibcode = 1994Icar..108..219Y }}</ref> |- ! scope="row" | 2006 | 1 153 (2 306)&nbsp;km | Buie e.a.<ref name="BuieGrundyYoung_2006" /> |- ! scope="row" | 2007 | 1 161 (2 322)&nbsp;km | Young, Young, & Buie<ref name="Young2007" /> |- ! scope="row" | 2011 | 1 180 (2 360)&nbsp;km | Zalucha e.a.<ref name=Zalucha2011>{{cite journal | first1=Angela M. |last1=Zalucha | first2=Amanda A. S. |last2=Gulbis | first3=Xun |last3=Zhu | display-authors=3 | first4=Darrell F. |last4=Strobel | first5=James L. |last5=Elliot |authorlink5=James L. Elliot | title=An analysis of Pluto occultation light curves using an atmospheric radiative-conductive model | journal=Icarus | volume=211 |issue=1 |date=2011 | doi=10.1016/j.icarus.2010.08.018 | bibcode=2011Icar..211..804Z}}</ref> |- ! scope="row" | 2014 | 1 184 (2 368) km | Lellouch e.a.<ref name="lellouch" /> |- ! scope="row" | 2015 | 1 185 (2 370) km | New Horizons-meting<ref name="NewHorizons_PlutoSize" /> |} Pluto se massa is 1,31×10<sup>22</sup>&nbsp;kg, minder as 0,24% van die Aarde s'n,<ref name="Davies2001">{{cite web | title = Beyond Pluto (extract) | first = John | last = Davies | work = Royal Observatory, Edinburgh | url = http://assets.cambridge.org/052180/0196/excerpt/0521800196_excerpt.pdf | date = 2001 | accessdate = 26 Maart 2007 | archive-date = 15 Julie 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110715233608/http://assets.cambridge.org/052180/0196/excerpt/0521800196_excerpt.pdf | url-status = dead }}</ref> en sy deursnee is 2&nbsp;370&nbsp;km.<ref name="NASA Pluto larger 2015" /> Sy oppervlakte is {{val|1.665|e=7|u=km2}}, of feitlik dieselfde as dié van [[Rusland]]. Sy oppervlakswaartekrag is 0,063''g'' (in vergelyking met 1''g'' vir die Aarde). Die ontdekking van Pluto se maan [[Charon (maan)|Charon]] in 1978 het wetenskaplikes in staat gestel om die massa van die Pluto-Charon-stelsel te meet deur die toepassing van [[Kepler se wette oor planetêre beweging|Newton se formulering van Kepler se derde wet]]. Dansky waarnemings van Pluto se verduistering deur Charon kon hulle Pluto se deursnee akkurater vasstel, terwyl die uitvinding van [[aanpassingsoptiek]] hulle toegelaat het om sy vorm beter vas te stel.<ref name="Close_2000">{{cite journal | title = Adaptive optics imaging of Pluto–Charon and the discovery of a moon around the Asteroid 45 Eugenia: the potential of adaptive optics in planetary astronomy | first1=Laird M. |last1=Close | first2=William J. |last2=Merline | first3=David J. |last3=Tholen | display-authors=3 | first4=Tobias C. |last4=Owen | first5=François J. |last5=Roddier | first6=Christophe |last6=Dumas | journal = Proceedings of the International Society for Optical Engineering | volume = 4007 | pages = 787–795 | publisher = European Southern Observatory | date = 2000 | bibcode = 2000SPIE.4007..787C | doi=10.1117/12.390379 }}</ref> [[Lêer:Pluto Earth Moon Comparison.png|duimnael|links|Die grootte van die Aarde, Maan en Pluto.]] Met ’n massa van minder as 0,2&nbsp;maanmassas, is Pluto se massa baie kleiner as dié van ons Sonnestelsel se [[rotsplanete]] en selfs dié van sewe [[natuurlike satelliet|mane]]: [[Ganimedes (maan)|Ganimedes]], [[Titaan (maan)|Titaan]], [[Callisto (maan)|Callisto]], [[Io (maan)|Io]], die [[Maan]], [[Europa (maan)|Europa]] en [[Triton (maan)|Triton]]. Die massa is baie kleiner as wat vermoed is voordat Charon ontdek is. Pluto se deursnee is twee keer dié van die [[dwergplaneet]] [[Ceres (dwergplaneet)|Ceres]], die grootste voorwerp in die [[asteroïdegordel]]. Sy massa is kleiner as dié van die dwergplaneet [[Eris (dwergplaneet)|Eris]], ’n [[trans-Neptunus-voorwerp]] wat in 2005 ontdek is, hoewel sy deursnee groter is (2&nbsp;370&nbsp;km teenoor Eris se 2&nbsp;326&nbsp;km).<ref name="NewHorizons_PlutoSize">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/feature/how-big-is-pluto-new-horizons-settles-decades-long-debate |title=How Big Is Pluto? New Horizons Settles Decades-Long Debate |publisher=NASA |date=July 13, 2015 |accessdate=July 13, 2015 |archive-date= 1 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701005734/https://www.nasa.gov/feature/how-big-is-pluto-new-horizons-settles-decades-long-debate/ |url-status=dead }}</ref> Die bepaling van Pluto se grootte is bemoeilik deur sy [[atmosfeer]]<ref name="Young2007" /> en moontlike [[koolwaterstof]]-newels.<ref name="Plutosize" /> In Maart 2014 het Lellouch, De Bergh e.a. bevindings gepubliseer oor metaanmengselverhoudings in Pluto as atmosfeer wat ooreenstem met ’n Plutoniese deursnee van meer as 2&nbsp;360&nbsp;km, met 2&nbsp;368&nbsp;km as ’n "beste raaiskoot".<ref name="lellouch">{{cite journal |last=Lellouch|first=Emmanuel |first2=Catherine|last2=de Bergh |first3=Bruno|last3=Sicardy |display-authors=3 |first4=François|last4=Forget |first5=Mélanie|last5=Vangvichith |first6=Hans U.<!-- Ullrich -->|last6=Käufl | title=Exploring the spatial, temporal, and vertical distribution of methane in Pluto's atmosphere | journal=Icarus | date=13 Maart 2014 | doi=10.1016/j.icarus.2014.03.027 | arxiv=1403.3208 | bibcode = 2015Icar..246..268L }}</ref> Op 13 Julie 2015 is met foto's en ander inligting van New Horizons vasgestel Pluto het ’n deursnee van 2&nbsp;370&nbsp;km.<ref name="NewHorizons_PlutoSize"/><ref name=emily>{{cite web |last1=Lakdawalla |first1=Emily |title=Pluto minus one day: Very first New Horizons Pluto encounter science results |url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/07131311-pluto-first-science.html |publisher=The Planetary Society |access-date=13 Julie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200302200913/https://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/07131311-pluto-first-science.html |archive-date=2 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Atmosfeer == [[Lêer:PIA21590 – Blue Rays, New Horizons' High-Res Farewell to Pluto.jpg|duimnael|Een van die laaste foto's van Pluto deur New Horizons wat die dwergplaneet se atmosfeer wys in nabye ware kleur, met die Son wat van agter af skyn. Verskeie lae blou waas dryf in Pluto se atmosfeer. Langs en naby die ledemate is berge en hul skaduwees sigbaar.]] Pluto het ’n dun [[atmosfeer]] wat bestaan uit [[stikstof]] (N<sub>2</sub>), [[metaan]] (CH<sub>4</sub>) en [[koolstofmonoksied]] (CO) wat [[Dampdruk|in ewewig met hul ys]] op Pluto se oppervlak is.<ref name="Croswell1992">{{cite web |title=Nitrogen in Pluto's Atmosphere |first=Ken |last=Croswell |url=http://www.kencroswell.com/NitrogenInPlutosAtmosphere.html |date=1992 |access-date=27 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511185209/http://www.kencroswell.com/NitrogenInPlutosAtmosphere.html |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die oppervlakdruk wissel van 0,65 tot 2,4&nbsp;[[Pascal (eenheid)|Pa]];<ref name="atmosphere2009">{{cite journal | title = Pluto's lower atmosphere structure and methane abundance from high-resolution spectroscopy and stellar occultations | date = 2009 | first1=Emmanuel |last1=Lellouch | first2=Bruno |last2=Sicardy | first3=Catherine |last3=de Bergh | display-authors=3 | first4=Hans U.<!-- Ullrich --> |last4=Käufl | first5=Samir |last5=Kassi | first6 = Alain |last6=Campargue | doi = 10.1051/0004-6361/200911633 | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 495 | issue = 3 | pages = L17–L21 | arxiv = 0901.4882 | bibcode = 2009A&A...495L..17L }}</ref> dit is rofweg ’n miljoen tot 100&nbsp;000 keer minder as die Aarde se atmosferiese druk. Die dwergplaneet se elliptiese wentelbaan het waarskynlik ’n groot invloed op sy atmosfeer: wanneer Pluto weg van die Son af beweeg, sal sy atmosfeer moontlik meer vries. Wanneer Pluto nader aan die Son is, sal die temperatuur van sy soliede oppervlak toeneem en dit sal veroorsaak dat die ys [[Sublimasie|sublimeer]]. Nes sweet die liggaam afkoel terwyl dit van die vel af verdamp, sal hierdie sublimasie Pluto se oppervlak afkoel.<ref name="KerThan2006-CNN">{{cite news |url=http://www.cnn.com/2006/TECH/space/01/03/pluto.temp/index.html |title=Astronomers: Pluto colder than expected |first=Ker |last=Than |publisher=Space.com (via CNN.com) |date=2006 |access-date=30 November 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181005012840/http://www.cnn.com/2006/TECH/space/01/03/pluto.temp/index.html |archive-date=5 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die teenwoordigheid van metaan, ’n kragtige [[kweekhuisgas]], in Pluto se atmosfeer skep ’n [[Inversielaag|temperatuur-inversie]] (’n toename van temperatuur in hoogte), met gemiddelde temperature van 36&nbsp;K hoër by 10&nbsp;km bo die oppervlak.<ref name="atmtemp">{{cite web |first=Emmanuel |last=Lellouch |first2=Bruno |last2=Sicardy |first3=Catherine |last3=de Bergh |date=2009 |url=http://arxiv.org/abs/0901.4882v1 |title=Pluto's lower atmosphere structure and methane abundance from high-resolution spectroscopy and stellar occultations |journal=Astronomy & Astrophysics |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511185136/https://arxiv.org/abs/0901.4882v1 |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die laer atmosfeer bevat ’n hoër konsentrasie metaan as die boonste atmosfeer.<ref name="atmtemp" /> Selfs al beweeg Pluto weg van die Son, was die atmosfeerdruk in 2002 (0,3&nbsp;Pa) hoër as in 1988, omdat Pluto se noordpool in 1987 vir die eerste keer in 120 jaar uit die skadu beweeg het; dit het veroorsaak dat ekstra stikstof van dié poolgebied begin sublimeer het. Dit sal dekades neem vir hierdie stikstof om uit die atmosfeer te kondenseer terwyl dit vries op Pluto se nou voortdurend donker suidpool.<ref name="britty">{{cite web |title=Puzzling Seasons and Signs of Wind Found on Pluto |first=Robert Roy |last=Britt |work=Space.com |url=http://www.space.com/scienceastronomy/pluto_seasons_030709.html |date=2003 |access-date=26 Maart 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110109025459/http://www.space.com/scienceastronomy/pluto_seasons_030709.html |archive-date= 9 Januarie 2011 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == Satelliete == : ''Hoofartikel: [[Pluto se natuurlike satelliete]]'' Pluto het vyf bekende [[natuurlike satelliet]]e: [[Charon (maan)|Charon]], wat in 1978 eerste deur die sterrekundige [[James W. Christy|James Christy]] geïdentifiseer is; [[Nix (maan)|Nix]] en [[Hidra (maan)|Hidra]], wat albei in 2005 ontdek is;<ref name="Gugliotta2005">{{cite web |first=Guy |last=Gugliotta | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/31/AR2005103101426.html | title=Possible New Moons for Pluto | work = Washington Post | date = 1 November 2005 | accessdate = 10 Oktober 2006 }}</ref> [[Kerberos (maan)|Kerberos]] (2011);<ref name=nasa /> en [[Styx (maan)|Styx]] (2012).<ref>{{cite news |url=http://www.space.com/16531-pluto-fifth-moon-hubble-discovery.html |title=Pluto Has a Fifth Moon, Hubble Telescope Reveals |last=Wall |first=Mike |date=11 Julie 2012 |work=Space.com |access-date=11 Julie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514184955/https://www.space.com/16531-pluto-fifth-moon-hubble-discovery.html |archive-date=14 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die mane se wentelbane is sirkelvormig ([[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrisiteit]] < 0,006) en op dieselfde vlak as Pluto se ewenaar ([[inklinasie]] < 1°),<ref name="Buie2012">{{cite journal | journal = The Astronomical Journal | last1 = Buie |first1 = M. | last2 = Tholen | first2 = D. | last3 = Grundy | first3 = W. | title = The Orbit of Charon is Circular | year = 2012 | volume = 144 | pages = 15 | doi= 10.1088/0004-6256/144/1/15 | bibcode = 2012AJ....144...15B}}</ref><ref name="ShowalterHamilton2015" /> en dus met ’n helling van sowat 120° relatief tot Pluto se wentelbaan. {| class="wikitable" style="float: center" |- style="background:#efefef;" ! colspan="2" | Naam<br /> ! Foto ! Deursnee <br />(km) ! Massa <br />(×10<sup>19</sup>&nbsp;kg) ! Halfas<br />(km) ! Wenteltyd<br />(dae) ! Wenteltyd<br /><small>t.o.v. Charon</small> ! Eksentrisiteit ! Inklinasie<br /><small>(Pluto-ewenaar)</small> ! Skynbare<br />magnitude ! Ontdekkings-<br />datum |- style="text-align: center; background: #ccf;" | colspan="2" | Pluto<ref>Pluto-data van {{cite web | author = D. R. Williams | title = Pluto Fact Sheet | publisher = Nasa | date = 7 September 2006 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html | accessdate = 2007-03-24 | archive-date = 19 November 2015 | archive-url = https://archive.today/20151119095810/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html | url-status = dead }}.</ref> || style="background: Black;" | [[Lêer:Pluto in True Color - High-Res.jpg|57px|senter]] || 2 370 ± 20 || 1 305 ± 7 || 2 035 || 6,387230 ||1:1|| 0,0022 || 0,001° || 15,1 || 1930 |- style="text-align: center; background: #eef;" | Pluto I || [[Charon (maan)|Charon]] || style="background: Black;" | [[Lêer:Charon in True Color - High-Res.jpg|50px|senter]] || 1 208 || 158,7 ± 1,5 || 17 536 ± 3 || 6,387230 ||1:1|| 0,0022 || 0,001° || 16,8 || 1978 |- style="text-align: center; background: Black;" | Pluto V || [[Styx (maan)|Styx]] ||[[Lêer:Styx (moon).jpg|senter|55x55px]]|| 10–25 || || 42 413 || 20,1617 || 1:3,16|| 0,00001 || 0,0° || 27 || 2012 |- style="text-align: center; background: #fff;" | Pluto II || [[Nix (maan)|Nix]] || style="background: Black;" | [[Lêer:Nix viewed from New Horizons 2015-07-14.jpg|50px|senter]] || c. 42 × 36 || 0,005 ± 0,004 || 48 690 || 24,8548 || 1:3,89|| 0,00000 || 0,0° || 23,7 || 2005 |- style="text-align: center; background: Black;" | Pluto IV || [[Kerberos (maan)|Kerberos]] ||[[Lêer:Kerberos (moon).jpg|senter|50x50px]]|| 13–34 || 0,002 ± 0,001 || 57 750 || 32,1679 || 1:5,04|| 0,00000 || 0,4° || 26 || 2011 |- style="text-align: center; background: #fff;" | Pluto III || [[Hidra (maan)|Hidra]] || style="background: Black;" | [[Lêer:Hydra imaged by LORRI from 231 000 kilometres.jpg|50px|senter]] || c. 55 × 40 || 0,005 ± 0,004 || 64 721 || 38,2021 ||1:5,98|| 0,00554 || 0,3° || 23,3 || 2005 |} [[Lêer:Pluto Moons Orbit Distance.svg|links|1015px|duimnael|Pluto en sy mane op skaal, met die massamiddelpunt (barisentrum) aangedui.]] {{clear}} Die Plutoniese stelsel is baie kompak: die vyf bekende mane wentel in die binneste 3% van die streek waar [[prograde]] wentelings (in dieselfde rigting as die dwergplaneet) stabiel sal wees.<ref name="Sternetal 2006">{{cite journal | first=S. Alan |last=Stern | first2=Harold A., Jr. |last2=Weaver | first3=Andrew J. |last3=Steffl | display-authors=3 | first4=Max J. |last4=Mutchler | first5=William J. |last5=Merline | first6=Marc W. |last6=Buie | first7=Eliot F. |last7=Young | first8=Leslie A. |last8=Young | first9=John R. |last9=Spencer | title = Characteristics and Origin of the Quadruple System at Pluto | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-02-23_439_7079/page/946 | journal = Nature | volume = 439 | pages = 946–948 | date = 2006 | doi = 10.1038/nature04548 | pmid = 16495992 | issue = 7079 | arxiv = astro-ph/0512599 | bibcode = 2006Natur.439..946S }}</ref> Charon is die naaste aan Pluto; dit is groot genoeg om in [[hidrostatiese ewewig]] te wees en die stelsel se [[massamiddelpunt]] buite Pluto te laat lê. Net verder as Charon is die kleiner mane, onderskeidelik Styx, Nix, Kerberos en Hidra. Die wentelperiodes van al die mane is in resonansie of naby-resonansie.<ref name="Witze2015">{{cite journal|last1=Witze|first1=Alexandra|title=Pluto’s moons move in synchrony|journal=Nature|year=2015|doi=10.1038/nature.2015.17681}}</ref><ref name="ShowalterHamilton2015">{{cite journal|last1=Showalter|first1=M. R.|author1link=Mark R. Showalter|last2=Hamilton|first2=D. P.|title=Resonant interactions and chaotic rotation of Pluto’s small moons|url=https://archive.org/details/nature-uk_2015-06-04_522_7554/page/45|journal=Nature|volume=522|issue=7554|date=3 Junie 2015|pages=45–49|doi=10.1038/nature14469|bibcode = 2015Natur.522...45S }}</ref> Wanneer [[apsidale presessie]] in ag geneem word, is die wentelperiodes van Styx, Nix en Hidra in ’n verhouding van presies 18:22:33.<ref name="ShowalterHamilton2015"/> Daar is ook ’n nabyverhouding van 3:4:5:6 in die periodes van Styx, Nix, Kerberos en Hidra met dié van Charon.<ref name="ShowalterHamilton2015" /><ref name="Matson">{{cite web |last=Matson |first=J. |date=11 Julie 2012 |title=New Moon for Pluto: Hubble Telescope Spots a 5th Plutonian Satellite |work=Scientific American |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=pluto-moon-p5 |access-date=12 Julie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160831015135/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=pluto-moon-p5 |archive-date=31 Augustus 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Pluto-Charon-stelsel is een van net ’n paar stelsels in die Sonnestelsel waarvan die massamiddelpunt buite die hoofliggaam lê; [[617 Patroclus]] is ’n kleiner voorbeeld en die Son en Jupiter die enigste groter een.<ref name="RichardsonWalsh2005">{{cite journal | title = Binary Minor Planets | first1=Derek C. |last1=Richardson | first2=Kevin J. |last2=Walsh | doi = 10.1146/annurev.earth.32.101802.120208 | date = 2005 | journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences | volume = 34 | issue = 1 | pages = 47–81 | bibcode = 2006AREPS..34...47R }}</ref> Dit en Charon se grootte in verhouding met Pluto s’n het daartoe gelei dat sommige sterrekundiges dit as ’n [[dubbelplaneet|dubbeldwergplaneet]] beskou.<ref name="Sicardyetal2006nature">{{cite journal | title = Charon's size and an upper limit on its atmosphere from a stellar occultation | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-01-05_439_7072/page/52 | first=Bruno |last=Sicardy | doi = 10.1038/nature04351 | pmid = 16397493 | date = 2006 | volume = 439 | issue = 7072 | journal = Nature | bibcode = 2006Natur.439...52S | first2=Aurélie |last2=Bellucci | first3=Éric |last3=Gendron | display-authors=3 | first4=François |last4=Lacombe | first5=Sylvestre |last5=Lacour | first6=Jean |last6=Lecacheux | first7=Emmanuel |last7=Lellouch | first8=Stefan |last8=Renner | first9=Sylvain |last9=Pau | first10=Françoise |last10=Roques | first11=Thomas |last11=Widemann | first12=François |last12=Colas | first13=Frédéric |last13=Vachier | first14=Roberto |last14=Vieira-Martins | first15=Nancy |last15=Ageorges | first16=Olivier R. |last16=Hainaut | first17=Orsola |last17=De Marco | first18=Wolfgang |last18=Beisker | first19=Evi |last19=Hummel | first20=Carlos |last20=Feinstein | first21=Hugo |last21=Levato | first22=Alain |last22=Maury | first23=Éric |last23=Frappa | first24=Boris |last24=Gaillard | first25=Maylis |last25=Lavayssière | first26=Mario |last26=Di Sora | first27=Franco |last27=Mallia | first28=Gianluca |last28=Masi | first29=Raoul |last29=Behrend | first30=Fabien |last30=Carrier <!-- Olivier Mousis; Philippe Rousselot; Alvaro Alvarez-Candal; D. Lazzaro; C. Veiga; A. H. Andrei; M. Assafin; D. N. da Silva Neto; Cristóvão Jacques; E. Pimentel; D. Weaver; J.-F. Lecampion; F. Doncel; T. Momiyama; Gonzalo Tancredi --> | pages = 52–4 }}</ref> Die stelsel is ook ongewoon in die sin dat die twee voorwerpe se rotasie met mekaar s’n [[sinchroniese rotasie|gesinchroniseer]] is (nes die Aarde en die Maan s'n); Charon en Pluto wys altyd dieselfde kant na mekaar.<ref name="Young1997">{{cite web |title=The Once and Future Pluto |first=Leslie A. |last=Young |work=Southwest Research Institute, Boulder, Colorado |url=http://www.boulder.swri.edu/~layoung/projects/talks03/IfA-jan03v1.ppt |date=1997 |access-date=26 Maart 2007 |language=ja |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512195042/https://www.boulder.swri.edu/~layoung/projects/talks03/IfA-jan03v1.ppt |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit beteken ook die rotasieperiode van elk is gelyk aan die tyd wat dit die hele stelsel neem om om die massamiddelpunt te roteer.<ref name="axis" /> Pluto se mane het vermoedelik gevorm ná ’n botsing vroeg in die bestaan van die Sonnestelsel tussen Pluto en ’n liggaam van min of meer dieselfde grootte. Die materiaal wat in die botsing uitgeskiet is, het saamgepak en die mane gevorm wat vandag om Pluto voorkom.<ref name="nasa.gov">{{cite web |title=NASA's Hubble Finds Pluto’s Moons Tumbling in Absolute Chaos |url=http://www.nasa.gov/press-release/nasa-s-hubble-finds-pluto-s-moons-tumbling-in-absolute-chaos |access-date=3 Junie 2015 |language=gl |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406161853/https://www.nasa.gov/press-release/nasa-s-hubble-finds-pluto-s-moons-tumbling-in-absolute-chaos |archive-date=6 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Kerberos het egter ’n veel laer [[albedo]] as die ander mane<ref name="spaceweirdmoons">{{cite web |title=Pluto's moons are even weirder than thought |url=http://www.space.com/29559-pluto-moons-weird-orbit-chaos.html |access-date=20 Junie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511185325/https://www.space.com/29559-pluto-moons-weird-orbit-chaos.html |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en dit is moeilik om te verduidelik aan die hand van ’n groot botsing.<ref name="nationalgeorandombeat">{{cite web |title=Pluto's moons dance to a random beat |url=http://news.nationalgeographic.com/2015/06/150603-pluto-moons-charon-styx-nix-kerberos-hydra-new-horizons/ |access-date=20 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428120847/https://news.nationalgeographic.com/2015/06/150603-pluto-moons-charon-styx-nix-kerberos-hydra-new-horizons/ |archive-date=28 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> {{Multibeeld |direction=horizontal |align=center |width1=160 |width2=310 |width3=190 | voetskrif = Niels Henriks Abel se ouers, 1809. | beeld1 = Pluto moon P5 discovery with moons' orbits.jpg | beeld2 = NH-PlutoCharon-Color-NewHorizons-20150711.jpg | beeld3 = Pluto's moons 2015-0603 115-111 af.jpg | footer = LINKS: Die Plutoniese stelsel: Pluto, Charon Styx, Nix, Kerberos en Hidra ([[Hubble-ruimteteleskoop]], Julie 2012). MIDDEL: Pluto en Charon (New Horizons, Julie 2015). REGS: ’n Vergelyking van vier van die vyf mane se helderheid (kunstenaarsvoorstelling; Styx nie op skaal nie).<ref name="hubblesite.org">{{cite web |title=HubbleSite – NewsCenter – Hubble Finds Two Chaotically Tumbling Pluto Moons (06/03/2015) – Introduction |website=hubblesite.org |url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2015/24 |access-date=3 Junie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219135323/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2015/24 |archive-date=19 Desember 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> }} == Oorsprong == Pluto se oorsprong en identiteit het sterrekundiges lank laat kopkrap. ’n Vroeë hipotese was dat dit een van Neptunus se mane is wat deur ’n ander maan, dalk [[Triton (maan)|Triton]], uit sy wentelbaan gestamp is. Dié idee is eindelik verwerp toe dinamiese studies van die twee planete se wentelbane gewys het dit is onmoontlik.<ref>{{cite web |title=Much ado about Pluto |url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/1999/ast17feb99_1/ |year=1999 |access-date=24 Junie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170516040237/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/1999/ast17feb99_1 |archive-date=16 Mei 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite book|title=The Michigan Technic Volumes 78–79|page=101|publisher= [[Universiteit van Michigan]]|year=1959|url=https://books.google.co.uk/books?id=i_IjAAAAMAAJ&pg=PA101&dq=pluto+%22moon+of+neptune%22+OR+%22satellite+of+neptune%22&hl=en&sa=X&ei=xK2KVc2nDMT1-AHjmYHoCA&ved=0CCEQ6AEwAA#v=onepage&q=pluto%20%22moon%20of%20neptune%22%20OR%20%22satellite%20of%20neptune%22&f=false|accessdate=23 Junie 2015}}</ref> [[Lêer:Outersolarsystem objectpositions labels comp.png|duimnael|Die posisie van die Kuiper-gordel in verhouding met die Sonnestelsel se vier groot planete.]] Pluto se ware plek in die Sonnestelsel het eers in 1992 duidelik geword toe nog klein ysvoorwerpe verder as Neptunus ontdek is wat nie net met Pluto ooreengestem het wat wentelbane betref nie, maar ook grootte en samestelling. Hierdie [[trans-Neptunus-voorwerp|trans-Neptunus-streek]] is vermoedelik die bron van baie [[Komeet|kortperiodekomete]]. Sterrekundiges glo nou Pluto is die grootste voorwerp in die Kuiper-gordel, ’n stabiele gordel van voorwerpe tussen 30 en 50&nbsp;AE van die son af. Teen 2011 was opnames van die Kuiper-gordel tot ’n [[magnitude]] van 21 feitlik voltooi – as daar enige ander voorwerpe so groot soos Pluto is, sal dit verder as 100&nbsp;AE van die Son af wees.<ref name=Sheppard2011>{{cite journal | first1=Scott S. |last1=Sheppard | first2=Chadwick A. |last2=Trujillo | first3=Andrzej |last3=Udalski | display-authors=3 | first4=Marcin |last4=Kubiak | first5=Grzegorz |last5=Pietrzynski | first6=Radoslaw |last6=Poleski | first7=Igor |last7=Soszynski | first8=Michal |last8=Szyma | first9=Krzysztof |last9=Ulaczyk | title=A Southern Sky and Galactic Plane Survey for Bright Kuiper Belt Objects | journal=Astronomical Journal | volume=142 |issue=4 |date=2011 | doi=10.1088/0004-6256/142/4/98 | arxiv=1107.5309 | bibcode=2011AJ....142...98S}}</ref> Nes ander Kuiper-gordelvoorwerpe (KGV's) deel Pluto baie eienskappe met komete; die [[sonwind]] blaas byvoorbeeld Pluto se atmosfeer geleidelik weg, soos met ’n komeet.<ref name="pluto.jhuapl cousin">{{cite web |title=Colossal Cousin to a Comet? |publisher=Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory |work=pluto.jhuapl.edu – NASA New Horizons mission site |url=http://pluto.jhuapl.edu/science/everything_pluto/8_cousin.php |access-date=15 Februarie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141113225441/http://pluto.jhuapl.edu/science/everything_pluto/8_cousin.php |archive-date=13 November 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sommige wetenskaplikes dink as Pluto so na aan die Son as die Aarde was, sou dit ’n roei (stert) soos ’n komeet ontwikkel het.<ref name="Tyson1999">{{cite web |first=Neil deGrasse |last=Tyson |authorlink=Neil deGrasse Tyson |date=1999 |title=Pluto Is Not a Planet |work=The Planetary Society |url=http://www.planetary.org/explore/topics/topten/tyson_pluto_is_not.html |access-date=30 November 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205034414/http://www.planetary.org/explore/topics/topten/tyson_pluto_is_not.html |archive-date= 5 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Almal stem egter nie daarmee saam nie.<ref>[http://www.philipmetzger.com/blog/nine-reasons-why-pluto-is-a-planet/ "Nine Reasons Why Pluto Is a Planet"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150415183323/http://www.philipmetzger.com/blog/nine-reasons-why-pluto-is-a-planet/ |date=15 April 2015 }} deur Philip Metzger</ref> Hoewel Pluto die groootste voorwerp in die Kuiper-gordel is wat nog ontdek is,<ref name="Plutosize" /> stem Neptunus se maan Triton (wat effens groter is) baie met hom ooreen wat geologie en atmosfeer betref. Die maan is vermoedelik ’n KGV wat deur Neptunus aangetrek is.<ref name="PlanetaryOrg Triton">{{cite web |title=Neptune's Moon Triton |work=The Planetary Society |url=http://www.planetary.org/explore/topics/neptune/triton.html |access-date=30 November 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120329101359/http://planetary.org/explore/topics/neptune/triton.html |archive-date=29 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Eris is feitlik net so groot soos Pluto (met ’n veel groter massa), maar is streng gesproke nie ’n KGV nie. Dit word eerder beskou as lid van ’n aangrensende groep liggame in die [[verstrooide skyf]]. Talle KGV's is, nes Pluto, in ’n [[baanresonansie]] van 2:3 met Neptunus. KGV's met so ’n resonansie word "plutino's" genoem, na Pluto.<ref name="Jewitt2004">{{cite web |title=The Plutinos |first=David C. |last=Jewitt |authorlink=David C. Jewitt |work=University of Hawaii |url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/plutino.html |date=2004 |access-date=26 Maart 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20070419234021/http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/plutino.html |archive-date=19 April 2007 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Nes ander KGV's, is Pluto vermoedelik ’n [[planetesimaal]] wat ’n afvalproduk is van die oorspronklike [[protoplanetêre skyf]] om die Son wat nie ten volle tot ’n planeet ontwikkel het nie. Baie sterrekundiges glo Pluto se huidige posisie is veroorsaak deur ’n skielike migrasie van Neptunus vroeg in die Sonnestelsel se vorming. Terwyl Neptunus weg van die Son beweeg het, het dit die voorwerpe in die Kuiper-gordel beïnvloed; dit het Triton in ’n wentelbaan aangetrek, ander in resonansie laat gaan en nog ander in chaotiese wentelbane gestamp. Die voorwerpe in die verstrooide skyf, ’n dinamies onstabiele strook wat met die Kuiper-gordel oorvleuel, is moontlik in hul huidige posisies geplaas deur wisselwerkings met Neptunus se migrerende resonansies.<ref name="Hahn2005">{{cite web | title = Neptune's Migration into a Stirred–Up Kuiper Belt: A Detailed Comparison of Simulations to Observations | publisher = Saint Mary's University | first = Joseph M. | last = Hahn | date = 2005 | url = http://gemelli.colorado.edu/~hahnjm/pubs/migrate.pdf | accessdate = 5 Maart 2008 | archive-date = 23 Julie 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110723170440/http://gemelli.colorado.edu/~hahnjm/pubs/migrate.pdf | url-status = dead }}</ref> ’n Rekenaarsimulasie in 2004 deur Alessandro Morbidelli van die Côte d'Azur-sterrewag in [[Nice]] dui daarop dat Neptunus se migrasie na die Kuiper-gordel moontlik veroorsaak is deur die vorming van ’n resonansie van 1:2 tussen Jupiter en Saturnus. Dit kon ’n swaartekragstuwing veroorsaak het wat beide Uranus en Neptunus na groter wentelbane gedryf het en hulle plekke laat omruil het; so is Neptunus se afstand van die Son af verdubbel. Die daaropvolgende uitskiet van voorwerpe uit die proto-Kuiper-gordel kan die [[Groot Bombardement]] van die rotsplanete deur asteroïdes verduidelik van 600&nbsp;miljoen jaar ná die vorming van die Sonnestelsel, asook die ontstaan van die [[Trojaan (sterrekunde)|Jupiter-trojane]].<ref name="Levison2007">{{cite journal | first=Harold F. |last=Levison | first2=Alessandro |last2=Morbidelli | first3=Christa |last3=Van Laerhoven | display-authors=3 | first4=Rodney |last4=Gomes | first5=Kleomenis |last5=Tsiganis | title = Origin of the Structure of the Kuiper Belt during a Dynamical Instability in the Orbits of Uranus and Neptune | date = 2007 | bibcode = 2008Icar..196..258L | doi = 10.1016/j.icarus.2007.11.035 | journal = Icarus | volume = 196 | issue = 1 | page = 258 | arxiv = 0712.0553 }}</ref> Dit is moontlik dat Pluto ’n sirkelvormige wentelbaan sowat 33&nbsp;AE van die Son af kon gehad het voordat Neptunus se migrasie hom versteur het.<ref name="Malhotra1995">{{cite journal | first=Renu |last=Malhotra | title = The Origin of Pluto's Orbit: Implications for the Solar System Beyond Neptune | journal = Astronomical Journal | date = 1995 | volume = 110 | page = 420 | doi = 10.1086/117532 | bibcode = 1995AJ....110..420M | arxiv=astro-ph/9504036 }}</ref> Volgens die [[Nice-model]] moes daar sowat duisend Pluto-grootte-voorwerpe in die oorspronklike protoplanetêre skyf gewees het, onder meer Triton en Eris.<ref name="Levison2007" /> == Waarneming en verkenning == === Waarneming === [[Lêer:Pluto animiert.gif|duimnael|upright|links|’n Simulasie van Pluto se rotasie, gebaseer op foto's deur Hubble in 2002–2003.]] Pluto se [[Magnitude|skynbare magnitude]] is gemiddeld 15,1, en dit verhelder tot 13,65 met sy perihelium<ref name="Pluto Fact Sheet" /> (hoe laer die magnitude, hoe helderder die voorwerp). ’n [[Teleskoop]] is nodig om dit te sien; dit moet verkieslik ’n [[lensopening]] van sowat 30&nbsp;cm hê.<ref name="SSC2002">{{cite web | url = http://www.science.edu.sg/ssc/detailed.jsp?artid=1950&type=6&root=6&parent=6&cat=66 | title = This month Pluto's apparent magnitude is m=14.1. Could we see it with an 11" reflector of focal length 3400&nbsp;mm? | date = 2002 | publisher = Singapore Science Centre | accessdate = 29 November 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20051111151435/http://www.science.edu.sg/ssc/detailed.jsp?artid=1950&type=6&root=6&parent=6&cat=66 | archivedate = 11 November 2005 | url-status = live }}</ref> Pluto lyk soos ’n ster deur selfs groot teleskope vanweë sy [[skynbare deursnee]] van net 0,11". Die vroegste kaarte van Pluto, wat in die laat 1980's gemaak is, was helderheidskaarte wat geskep is met behulp van waarnemings van verduistering deur Pluto se grootste maan, Charon. Waarnemings is gemaak van die verandering in die algehele gemiddelde helderheid van die Pluto-Charon-stelsel tydens die verduisterings. As ’n ligte deel van Pluto verduister word, is daar byvoorbeeld ’n groter verandering in helderheid as wanneer ’n donker deel verduister word. Rekenaars kan gebruik word om met behulp van baie sulke verduisterings ’n helderheidskaart te maak. Met dié metode kan ook tred gehou word met helderheidsveranderings oor ’n lang tyd.<ref name="YoungBinzelCrane2000">{{cite journal | title = A Two-Color Map of Pluto Based on Mutual Event Lightcurves | first1=Eliot F. |last1=Young | first2=Richard P. |last2=Binzel | first3=Keenan |last3=Crane | journal = Bulletin of the American Astronomical Society | volume = 32 | page = 1083 | place = AA(SwRI), AB(M.I.T.), AC (Boulder High School) | bibcode = 2000DPS....32.4601Y | date = 2000 }}</ref><ref name="BuieTholenHorne1992">{{cite journal | doi = 10.1016/0019-1035(92)90129-U | first1=Marc W. |last1=Buie | first2=David J. |last2=Tholen | first3=Keith |last3=Horne | date = 1992 | title = Albedo maps of Pluto and Charon: Initial mutual event results | journal = Icarus | volume = 97 | issue = 2 | pages = 221–227 | bibcode = 1992Icar...97..211B | url = http://www.boulder.swri.edu/~buie/biblio/pub015.html }}</ref> Beter kaarte is gemaak van foto's wat deur die [[Hubble-ruimteteleskoop]] geneem is. Dit het ’n groter [[resolusie]] gehad en baie meer detail gewys,<ref name="Buie_web_map" /> en daarmee kon veranderings oor groot dele waargeneem word, onder meer poolstreke en groot helder kolle.<ref name="Buie_2010 surface-maps" /> Dit was die beste beelde van Pluto tot met die verbyvlug van die ruimtetuig [[New Horizons]] in Julie 2015, want Hubble se twee kameras wat vir die kaarte gebruik is, was nie meer in werking nie.<ref name="Buie_mapmaking">{{cite web |url=http://www.boulder.swri.edu/~buie/pluto/mapstory.html |title=How the Pluto maps were made |first1=Marc W. |last1=Buie |access-date=10 Februarie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228231441/https://www.boulder.swri.edu/~buie/pluto/mapstory.html |archive-date=28 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Verkenning === [[Lêer:New Horizons Jan19 06.jpg|duimnael|upright|New Horizons word op 19 Januarie 2006 gelanseer.]] Pluto hou groot uitdagings vir ’n waarnemingstuig in vanweë sy klein massa en groot afstand van die Aarde af. ''[[Voyager 1]]'' kon Pluto besoek het, maar die tuig se beheerders het ’n nabye verbyvlug van [[Saturnus]] se maan [[Titaan (maan)|Titaan]] verkies, en dit kon nie met ’n verbyvlug van Pluto versoen word nie. ''[[Voyager 2]]'' het nooit ’n baan gevolg wat verby Pluto loop nie.<ref name="JPL Voyager FAQ">{{cite web |url=http://voyager.jpl.nasa.gov/faq.html |title=Voyager Frequently Asked Questions |access-date=8 September 2006 |publisher=Jet Propulsion Laboratory |date=14 Januarie 2003 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170718061050/https://voyager.jpl.nasa.gov/faq.html |archive-date=18 Julie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daar was geen ernstige poging om Pluto met ’n ruimtetuig te verken voor die laaste dekade van die 20ste eeu nie. In Augustus 1992 het die [[JPL]]-wetenskaplike [[Robert Staehle]] Pluto se ontdekker, [[Clyde Tombaugh]], gebel en sy toestemming gevra om die planeet te besoek.<ref name="Sobel1993">{{cite web |title=The last world |first=Dava |last=Sobel |authorlink=Dava Sobel |work=Discover magazine |url=http://discovermagazine.com/1993/may/thelastworld215 |date=1993 |access-date=13 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703111150/http://discovermagazine.com/1993/may/thelastworld215 |archive-date=3 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Nasa]] het egter die ''[[Pluto Kuiper Express]]''-sending gekanselleer en stygende koste en vertragings as rede aangevoer.<ref name="Williams2005">{{cite web |title=Pluto Kuiper Express |first=David R. |last=Williams |work=NASA Goddard Space Flight Center |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=PLUTOKE |date=2005 |access-date=26 Maart 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113193350/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=PLUTOKE |archive-date=13 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ná ’n intense politieke stryd het ’n ander sending, wat New Horizons gedoop is, in 2003 befondsing van die Amerikaanse regering gekry.<ref name="Britt2003">{{cite web |title=Pluto Mission a Go! Initial Funding Secured |first=Robert Roy |last=Britt |work=space.com |url=http://www.space.com/scienceastronomy/pluto_horizons_030225.html |date=2003 |access-date=13 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100823065633/http://www.space.com/scienceastronomy/pluto_horizons_030225.html |archive-date=23 Augustus 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> New Horizons is op [[19 Januarie]] [[2006]] gelanseer. Die projekleier, [[Alan Stern]], het bevestig dat die tuig van die as van Clyde Tombaugh, wat in 1997 oorlede is, aan boord het.<ref name="Stern2006 Tombaugh 100th">{{cite web |title=Happy 100th Birthday, Clyde Tombaugh |first=S. Alan |last=Stern |authorlink=Alan Stern |work=Southwest Research Institute |url=http://www.jhuapl.edu/newscenter/pressreleases/2006/060203.asp |date=2006 |access-date=13 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171127230006/http://www.jhuapl.edu/newscenter/pressreleases/2006/060203.asp |archive-date=27 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> New Horizons het laat in September 2006 sy eerste waarneming van Pluto gedoen.<ref name="pluto.jhuapl First Pluto Sighting">{{cite web |url=http://pluto.jhuapl.edu/news_center/news/112806.php |title=New Horizons, Not Quite to Jupiter, Makes First Pluto Sighting |publisher=Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory |work=pluto.jhuapl.edu – NASA New Horizons mission site |date=28 November 2006 |access-date=29 November 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171127090014/http://pluto.jhuapl.edu/news_center/news/112806.php |archive-date=27 November 2017 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Foto's is op ’n afstand van sowat 4,2&nbsp;miljard kilometer geneem. Vroeg in 2007 het die tuig ’n kraghupstoot van [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] se swaartekrag gekry. Die tuig het op [[14 Julie]] [[2015]] sy naaste punt aan Pluto bereik – ná ’n reis van 3&nbsp;462 dae deur die Sonnestelsel. Wetenskaplike waarnemings van Pluto het vyf maande voor dié tyd begin en sal nog lank daarna voortduur. Talle instrumente word gebruik om die geologie, vorm en samestelling van Pluto en Charon te bepaal, asook om Pluto se atmosfeer te ontleed. New Horizons het ook hoëresolusiefoto's van Pluto en Charon se oppervlakke geneem. Data sal nog tot laat in 2016 van die tuig afgelaai word.<ref name="JHU APL News Center 20150414">{{cite web |title=NASA's New Horizons Nears Historic Encounter with Pluto |url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20150414 |date=14 April 2015 |publisher=The Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory LLC |access-date=27 Junie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101170955/http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20150414 |archive-date= 1 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name="presskit">{{cite web | url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/Resources/Press-Kits/NHPlutoFlybyPressKitJuly2015.pdf | title=New Horizons Pluto Flyby Press Kit | work= | date=2015-07-02 | accessdate=2015-07-04 }}</ref> == Galery == <center><gallery> Pluto-11jul-color.jpg|Pluto soos op 11 Julie 2015 gesien deur New Horizons. Pluto by LORRI and Ralph, 13 July 2015.jpg|Pluto soos op 13 Julie 2015 gesien deur New Horizons. Pluto-01 Stern 03 Pluto Color TXT.jpg|Pluto in donkerder kleure om sy eienskappe duideliker te vertoon. ESO-L. Calçada - Pluto (by).jpg|'n Voorstelling van 'n uitsig oor Pluto se oppervlak met Charon (links) en die Son (regs bo) op die agtergrond. New Horizons Full Trajectory.svg|Die vordering van New Horizons se baan tot in 2020. </gallery></center> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * [http://www.nasa.gov/mission_pages/newhorizons/main/index.html New Horizons-webtuiste] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Pluto Pluto Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120729075223/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Pluto |date=29 Julie 2012 }} at [http://solarsystem.nasa.gov/ Nasa se "Solar System Exploration"-webtuiste] * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html Nasa se "Pluto factsheet"] * [http://www.lowell.edu/ Webtuiste van die sterrewag wat Pluto ontdek het] * [http://www.astrobio.net/pressrelease/5055/sharpest-ever-views-of-pluto-and-charon Teleskoopfoto's van die Plutoniese stelsel van die Aarde af geneem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105124326/http://www.astrobio.net/pressrelease/5055/sharpest-ever-views-of-pluto-and-charon |date= 5 November 2012 }} * [http://www.ifa.hawaii.edu/info/press-releases/PlutoPictures/Pluto-Tholen-10-07.html Keck-infrarooibeeld van die Pluto-stelsel] * {{cite web |first=Meghan |last=Gray |title=Pluto |url=http://www.sixtysymbols.com/videos/pluto.htm |work=Sixty Symbols |publisher=Brady Haran vir die Universiteit van Nottingham |date=2009 }} * [http://www.nasa.gov/image-feature/goddard/views-of-pluto-through-the-years Pluto soos deur die jare gesien (Nasa; gif-animasie; 15 Julie 2015).] {{Commons-kategorie inlyn|Pluto}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Pluto|Engelse Wikipedia]] {{PlaneteSon}} {{Voorbladster}} {{Normdata}} [[Kategorie:Pluto| ]] 1jqb84lk45uixi65j74mudj64e400bg Driehoeksmeting 0 16679 2963596 2614551 2026-08-29T15:50:45Z Martinvl 12559 "Sien Ook" 2963596 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Goniometrische-cirkel-sin-cos.png|regs|Di]] '''Driehoeksmeting''' of '''trigonometrie''' is 'n vertakking van die [[wiskunde]] wat oor [[driehoek]]e handel. Dit ondersoek veral driehoeke waarvan een hoek 90° is ([[reghoekige driehoek]]e), asook die verhoudings tussen hoeke en sylengtes — byvoorbeeld die trigonometriese funksies soos [[sinus]] (''sin''), [[sinus|cosinus]] (''cos'') en [[tangens]] (''tan''). Afgesien van gewone driehoeke in 'n plat vlak, word driehoeke op 'n sfeer ook ondersoek in sferiese trigonometrie. <!-- Die oorsprong van die woord "trigonometrie" is vanaf die [[Grieks (taal)|]]: … goniometrie: γωνια (gonia), hoek en μετρειν (metr...) meet) --> 'n Trigonometriese [[sirkel]] is 'n sirkel met 'n straal van 1 en die middelpunt as oorsprong van die [[Cartesiese koördinaatstelsel|assestelsel]]. Die cosinus van die hoek <math>\alpha\!</math> is die waarde van <math>\alpha\!</math> op die sirkel op die x-as en die sinus van <math>\alpha\!</math> is die waarde op die y-as. Daarin word die volgende verwantskappe sigbaar : <math> \sin (-\alpha\ ) = - \sin \alpha\!</math> : <math> \cos (-\alpha\ ) = \cos \alpha\!</math> Die tangens van 'n [[hoek (meetkunde)|hoek]] is gedefinieer as die verhouding tussen die teenoorstaande en die aanliggende sye van 'n [[reghoekige driehoek]] en is dus: : <math> \tan \alpha\ = \frac{ \sin \alpha\ }{ \cos \alpha\ } </math> : <math> \tan (-\alpha\ ) = - \tan \alpha\!</math> == [[Sinus]], [[cosinus]] en [[tangens]] vir reghoekige driehoeke == === In reghoekige driehoek ABC is === [[Lêer:Reghoekige driehoek abc.jpg|regs|500px]] <math> \sin A = \frac{ a }{ c } = \frac{ 1 }{\csc A} </math> ; <math> \sin B = \frac{ b }{ c } = \frac{ 1 }{\csc B} </math> <math> \cos A = \frac{ b }{ c } = \frac{ 1 }{\sec A} </math> ; <math> \cos B = \frac{ a }{ c } = \frac{ 1 }{\sec B} </math> <math> \tan A = \frac{ a }{ b } = \frac{ 1 }{\cot A} </math> ; <math> \tan B = \frac{ b }{ a } = \frac{ 1 }{\cot B} </math> === Om sin, cos en tan te onthou === Sin: “sin'''ts'''” → sin = teenoorstaande oor skuins Cos: “cos'''as'''” → cos = aangrensend oor skuins Tan: “tan'''ta'''” → tan = teenoorstaande oor aangrensend === Excel === In Excel word sinus, cosinus en tangens soos volg gebruik: '''Sin''' * SIN(30*PI()/180) = SIN(RADIANS(30)) = 0.5 * ASIN(0.5)*180/PI() = DEGREES(ASIN(0.5)) = 30 '''Cos''' * COS(60*PI()/180) = COS(RADIANS(60)) = 0.5 * ACOS(0.5)*180/PI() = DEGREES(ACOS(0.5)) = 60 '''Tan''' * TAN(45*PI()/180) = TAN(RADIANS(45)) = 1 * ATAN(1)*180/PI() = DEGREES(ATAN(1)) = 45 == Standaardidentiteite == Identiteite is die vergelykings wat geld vir enige waarde van hoek "A". : <math>\sin^2 A + \cos^2 A = 1 \ </math> : <math>\sec^2 A - \tan^2 A = 1 \ </math> : <math>\csc^2 A - \cot^2 A = 1 \ </math> == Hoektransformasieformules == : <math>\sin (A \pm B) = \sin A \ \cos B \pm \cos A \ \sin B</math> : <math>\cos (A \pm B) = \cos A \ \cos B \mp \sin A \ \sin B</math> : <math>\tan (A \pm B) = \frac{ \tan A \pm \tan B }{ 1 \mp \tan A \ \tan B}</math> : <math>\cot (A \pm B) = \frac{ \cot A \ \cot B \mp 1}{ \cot B \pm \cot A } </math> == Sinreël en Cosreël vir ongelyksydige driehoeke == [[Lêer:Driehoek abc.jpg|regs|500px]] In driehoek ABC geld: Sinreël: <math>\frac{a}{sin A}\ = \frac{b}{sin B}\ = \frac{c}{sin C}</math> Cosreël: <math>\cos A = \frac{b^2 + c^2 - a^2}{2bc}</math> == Kyk ook == * [[Oppervlakte]] vir die formules vir oppervlaktes van driehoeke en ander figure * [[Sinus]] * [[Cosinus]] * [[Tangens]] *[[Sferiese Driehoeksmeting]] {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Trigonometrie]] q7qrigt5921nah1eioeqqgtu8p6jg64 NG gemeente Rondebosch 0 20240 2963697 2919078 2026-08-30T03:29:36Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963697 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kerk | naam=NG gemeente Rondebosch | beeld= Embleem van die NG Kerk in Wes-en-Suid-Kaapland.png|220px | breedte= | onderskrif= | vorige_naam= | sluit_in=[[Rondebosch]], [[Nuweland]], [[Claremont]], [[Rosebank]], [[Mowbray]], [[Rondebosch-Oos]] | denominasie=[[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] | klassis=Ring van Wynberg | huidige_predikant=Dr. Johan van den Heever  | kombinasie=Geen | belydende_lidmate=160 | dooplidmate=20 | adres=Derryweg 2, Rondebosch | webtuiste= | stigting=1891 | afgestig=[[NG gemeente Wynberg|Wynberg]] | eerste_predikant=[[Bernard Petrus Jacobus Marchand|B.P.J. Marchand]] | ontbind= | ingelyf= | ingelyf_by= | saamgesmelt_met= }} [[Lêer:NG kerk Rondebosch 2012.jpg|duimnael|Rondebosch se kerkgebou van die noordekant. Die argitek was [[George Murray Alexander]] (1851–1904), wat na [[Suid-Afrika]] geëmigreer het uit [[Skotland]].<ref>{{en}} [http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes.php?bldgid=2980 Artefacts.co.za.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151109184047/http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes.php?bldgid=2980 |date= 9 November 2015 }} URL besoek op 12 Oktober 2013.</ref> Sy twee ander ontwerpe vir NG kerkgeboue was dié van die [[NG gemeente Britstown]] in 1892 en [[NG gemeente Tafelberg|Tafelberg]] in 1893.]] Die '''NG gemeente Rondebosch''' is 'n geskiedkundig belangrike gemeente van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] in die [[Rondebosch|gelyknamige, suidelike voorstad]] van [[Kaapstad]]. Die gemeentegrense omvat, ná die inlywing van 'n gedeelte van [[NG gemeente Die Vlakte|Die Vlakte]] in [[1989]] en van die hele [[NG gemeente Keurboom|Keurboom]] in Desember [[1990]], Rondebosch se enigste twee dogtergemeentes, die voorstede [[Rondebosch]], [[Nuweland]], [[Rosebank, Kaapstad|Rosebank]], [[Claremont]], [[Mowbray]] en [[Rondebosch-Oos]] – 'n reusegebied vir 'n voorstedelike gemeente. Rondebosch het in 1891 begin as 'n baie klein en hoofsaaklik Engelstalige gemeente, maar met die jare het die lidmate skerp toegeneem namate ál meer Afrikaanssprekendes in die suidelike voorstede kom woon het. Die lidmaattal het omstreeks 1965 op sowat 1&nbsp;700 'n hoogtepunt bereik en daarna, ondanks die inlywing van albei dogtergemeentes, tot 2015 meer as sewevoudig afgeneem. Baie redes kan aangevoer word vir dié daling. Die suidelike voorstede was nog altyd ’n onafrikaanse omgewing waarin Afrikaanssprekendes altyd ’n klein minderheid was. Mense wat in ’n Afrikaanse omgewing wil woon tussen Afrikaanssprekendes, sal hulle dus liewer in die noordelike voorstede gaan vestig. Ook is Rondebosch en omstreke ’n gesogte woonbuurt met duur eiendom, wat dit vir jong gesinne moeilik maak om hulle hier te kom vestig.<ref name="wynb">[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/02/23/17/4.html ''Wynbergse gemeente in die weegskaal''], ''[[Die Burger]]'', [[23 Februarie]] [[1989]].</ref> Dit het gelei tot die verengelsing van die twee Afrikaanse en een tweetalige skool binne die gemeentegrense, wat as ’n bykomende afskrikmiddel dien vir jonger lidmate wat graag hul kinders in Afrikaans wil laat onderrig. Ook het die klein maar belangrike voedingsbron van die Groote Schuur-landgoed, waar kabinetsministers woon, vir Rondebosch omstreeks 1994 weggeval toe die parlement se samestelling ingrypend verander het. == Voorgeskiedenis == === Kaapstad, die moeder van hul almal === Teen die jaar 1820 het die bevolking van Kaapstad sowat 18&nbsp;000 getel, waarvan meer as 8&nbsp;000 blankes was. Die syfer het vinnig toegeneem en die stad het in alle rigtings uitgebrei. Die middestad was nog die belangrikste woonbuurt, maar openbare geboue en handelshuise het langsamerhand die statige burgerwonings begin verdring. Vir die welgesteldes en die deftiges het dit ál meer gewoonte geraak om na die latere voorstede uit te wyk. Eers was [[Groenpunt]], [[Drieankerbaai]] en [[Seepunt]], met hul gematigde seeklimaat die gewildste toevlugsoorde, maar spoedig het die stroom sterker begin vloei na die suidekant. Anderkant die digbevolkte [[Woodstock|Papendorp]] het [[Rondebosch]], een van die vroegste nedersettings buite die middestad, met sy skilderagtige omgewing, sy aanvallige villas en sy pragtige tuine 'n baie gunstige indruk gemaak. Hier het daar sowat 200 blankes gewoon, terwyl [[Wynberg]], met sy militêre kamp, digter bewoon was. Destyds het die Kaapse predikante die geestelike sorg van die hele bewoonde deel van die Skiereiland, van die ou Societeitshuys op [[Seepunt]] tot by Uiterst Hoek anderkant [[Simonstad]], op hulle geneem. Vir baie van die inwoners van die Suid-Skiereiland, tussen Simonstad en [[Soutrivier]] tot by [[Kuilsrivier]], het die afstand na Kaapstad met die swaar bergpaaie en die dwarrelende waaisand van die Kaapse Vlakte en Duine gereelde kerkbesoek erg bemoeilik. En waarskynlik om dieselfde rede het die leraars van die Kaap die mense ook maar nie te ywerig opgesoek nie. So het die verlange na afstigting van hierdie gedeelte van die uitgestrekte [[NG gemeente Kaapstad|Kaapse gemeente]] mettertyd posgevat. Hieroor is daar in Junie 1829 op 'n byeenkoms van belangstellende lidmate op Alexander van Breda se plaas Boshof beraadslaag en besluit. Gelukkig het hulle in sir [[John Truter]], wat destyds aan die Kampgrond op [[Wynberg]] gewoon het, 'n kundige en geesdriftige kampvegter gehad en hul eenparige versoek om onder die leiding van hul leraars 'n afsonderlike gemeente te stig, is deur die Kaapse kerkraad en die koloniale regering in 'n gunstige lig beskou. === Wynberg, eintlike moedergemeente === Op [[20 September]] [[1829]] bevestig ds. [[Abraham Faure]], leraar van [[Kaapstad]] en konsulent van die nuwe gemeente, die eerste kerkraadslede van [[NG gemeente Wynberg]] in hul amp. Die plegtige verrigtinge van dié geskiedkundige dag het in 'n ruim vertrek van die woonhuis van die heer E.A. Buijskes op sy bekende plaas Onder Schuur (later Westbrooke) plaasgevind, met ander woorde binne die grense van die latere Rondebosse gemeente. Van die ses eerste kerkraadslede het drie in die omgewing van Rondebosch gewoon, naamlik ouderling Alexander van Breda (1755–1842) op Boshof, diaken Cornelis Mostert (1787–1862) op [[Valkenburg (landgoed)|Valkenburg]] en sy swaer diaken W.A. van Schoor (1782–1845) op Malta. Daar was aanvanklik onsekerheid oor die mees geskikte perseel vir die nuwe gemeente se kerkgebou. Sommige wou dit op [[Wynberg]] hê en ander op Driekoppe (die latere [[Mowbray]]). In Augustus 1831 word die hoeksteen van die eerste kerkgebou vir die gemeente egter op 'n perseel gelê wat deur die regering aan die gemeente geskenk is en wel die hoogte waar Wynberg se kerkgebou vandag nog staan. In Desember 1834 was dit dr. Faure se voorreg om sy jongste broer, dr. [[Philip Eduard Faure]] (1811–1882), as die eerste leraar van die [[NG gemeente Wynberg]] te bevestig. Rondebosch en sy omgewing sou vir die volgende ses dekades en meer deel wees van hierdie oudste dogtergemeente van die [[NG gemeente Kaapstad]] in die Skiereiland en tot aan sy dood het dr. Faure sy mense hier getrou bearbei. Hoe groot die behoefte aan beter geestelike bearbeiding in hierdie dele van die Skiereiland werklik was, blyk daaruit dat die flinke leraar van Wynberg voor 1850 reeds met wyksdienste op Simonstad, [[Houtbaai]] en [[Claremont]] begin het, terwyl [[Philippi]] en [[Mowbray]] kort hierna by die lysie gevoeg is. === Bediening op Claremont === In Junie 1849 het ds. Faure aan die Wynbergse kerkraad die wenslikheid van 'n afsonderlike werksaamheid in Claremont voorgedra. Bewus daarvan dat die bevolking van dié deel van hul gemeente aanmerklik toegeneem het, was die kerkraad vir die voorstel te vinde en drie dae later is daar met die werk van opvoeding en onderwys begin. Toe die skool van die [[Londense Sendinggenootskap]] gestaak moes word, is die kerkraad dringend gevra om dit oor te neem. 'n Kroniese tekort aan fondse het hulle huiwerig gemaak om die taak aan te pak, maar die nodige hulp het uit 'n onverwagte oord gekom: 'n Engelse heer wat hom kort vantevore daar gevestig het, het onderneem om vir ses maande die huur van die gebou te betaal. Uit die kerkkas is daar 'n gedeeltelike toelaag vir 'n onderwyser bewillig, terwyl daar verder op vrywillige bydraes gesteun is. Terselfdertyd sou die leraar op sekere Sondagnamiddae, wanneer daar op [[Kalkbaai]] geen diens was nie, in Claremont kom preek. Dit het op 'n gereelde maandelikse diens uitgeloop en in 1851 het die kerkraad die skoolgebou teen £225 gekoop. Toe die dienste later nie meer nodig was nie, is die gebou aan ene J.A. van Niekerk verkoop wat dit aan die Wesleyaanse Sending oorgemaak het. In 1893 kom dit in die hande van die NG Sendinggemeente Wynberg en hulle staan dit weer af aan die sendinggemeente Claremont, wat teen die einde van 1924 gestig is. === Bediening op Mowbray === [[Lêer:Mowbraysaal.jpg|duimnael|links|Die hoeksteen van die kerkgeboutjie in [[Mowbray]] is op [[6 November]] [[1863]] gelê. Leraars van die [[NG gemeente Wynberg]] het byna 30 jaar lank buitedienste hier gehou. Die gebou is ná 1966 gesloop, maar die datum is nie bekend nie. Dit was op die hoek van Rhodeslaan en Laanweg geleë, na-aan [[Mostert se meul]].]] [[Lêer:Ds JH Neethling.jpg|duimnael|upright|Ds. [[J.H. Neethling]] van [[Stellenbosch]] was lid van die drieman-kommissie wat aanvoorwerk vir gereelde dienste in Rondebosch gedoen het.]] [[Lêer:Ds AI Steytler jonk.jpg|duimnael|upright|Ds. [[Abraham Isaac Steytler|A.I. Steytler]] van die [[NG gemeente Kaapstad]] is ook benoem om in die kommissie van drie leraars te dien wat die Ringsbesluit van Oktober 1888 op [[Simonstad]] moes uitvoer dat 'n gemeente tussen Wynberg en Kaapstad daargestel moes word.]] [[Lêer:Ds AD Lückhoff jonk.jpg|duimnael|upright|Ds. [[Anton Daniël Lückhoff|A.D. Lückhoff]] van die [[NG gemeente Durbanville]] was die derde lid van die kommissie aan wie se aanbevelings die gemeente Rondebosch sy ontstaan te danke het.]] Die ou plaas Welgelegen het jare lank aan 'n tak van die vooruitstrewende familie Van Reenen behoort, maar ook die familie Mostert het daar gewoon. Die gedeelte van die opstal by die ou meul, vroeër waarskynlik buitegeboue van die plaas en in later jare 'n ministerswoning, het later behoort aan Sybrand J. Mostert (1791–1872), 'n skoonseun van Gysbert van Reenen. Vanweë sy belangstelling in kerklike sake het hy tot gerief van die mense in die buurt van sy plaas, 'n stuk grond vir die oprigting van 'n kerkie geskenk en self ook ruim tot die boufonds bygedra. Op [[6 November]] [[1863]] is die hoeksteen van die gebou gelê deur die skenker van die grond. Die twee broers Faure, nou albei in besit van eredoktorsgrade in die teologie, dr. [[William Robertson]] van [[Swellendam]] en eerw. D.J.H. Ruyterbeeck van Wynberg se sendinggemeente het vir gepaste toesprake gesorg. Sewe maande later, om elfuur op die oggend van [[16 Junie]] [[1864]], het 'n skare van die Mosterts se plaashuis af in 'n statige optog vir die inwydingsplegtigheid na die nuwe kerk beweeg. Onder hulle was die Wesleyaanse leraar en die leraar van die Episkopaalse kerk op Mowbray saam met sy kerkraad. Vooraan die stoet het ds. Philip Faure gestap en met 'n luide stem gedeeltes van [[Psalms|Psalm]] 122, 123 en 125 voorgelees. Met die sleutel wat deur oud-diaken Gysbert Mostert, die seun van Sybrand Mostert, aan hom oorhandig is, het die leraar van Wynberg die deur oopgesluit. Terwyl die skare na binne gegaan het, het die bekende derde en vierde vers van Psalm 100 in die wintermôre opgeklink. Nadat almal hul plek ingeneem het, het dr. Faure die kansel bestyg en die gebou plegtig, soos hy dit ten beste kon doen, aan die Allerhoogste opgedra. Treffend was sy woorde: <blockquote> Groote Hemel Koning, Zie het huis hier aan; Neem het tot Uw Woning, Tot Uw Tempel aan. </blockquote> Vervolgens het dr. Abraham Faure "met jeugdige kracht" (hy was toe al 68 jaar oud) 'n besonder indrukwekkende wydingsrede na aanleiding van Psalm 119:16 (''[[Statebybel]]'') gehou: "Ik zal mijzelven vermaken in Uw inzettingen; Uw woord zal ik niet vergeten." Ná die diens het 'n groot deel van die toehoorders na die gasvrye plaaswoning gegaan waar daar vir die heuglike geleentheid "een ware liefdesmaaltijd" aangerig was. Vreugdevol het hulle die beste gebruik gemaak van die goeie dinge op die tafels, om die middag "met gespanne aandacht" na die welsprekende prof. [[John Murray]], hoogleraar van die [[Kweekskool]], te gaan luister. Sy preek was oor [[Efesiërs]] 1:10 (''Statebybel''): "Om in de bedeling van de volheid der tijden, wederom alles tot een te vergaderen in Christus, beide dat in den hemel is, en dat op de aarde is." Die program van liedere wat tydens die inwyding gebruik is, is in Engels opgestel en die psalms in hul Skotse vorm gesing. Twee honderd van die blaadjies is gedruk, waarvan 'n eksemplaar of wat behoue gebly het. Die leraars van [[NG gemeente Wynberg|Wynberggemeente]] het byna 30 jaar lank buitedienste in dié gebou gehou. Ná die afstigting van Rondebosch, wat tussen [[Wynberg]] en Mowbray geleë is, het die moedergemeente met sy gereelde wyksdienste op [[Mowbray]] gestaak en die kerkie het ander eienaars gekry. 'n Tyd lank is dit selfs gebruik deur 'n gemeente sonder status onder 'n afvallige leraar van die sendinggemeente Wynberg. Die mooi geboutjie het gestaan op die hoek van Rhodeslaan en Laanweg, terwyl die Van Reenens en Mosterts in die netjiese kerkhof onderkant die Rhodesgedenkteken teen die hang van Duiwelspiek rus. == Aanleiding tot afstigting == === Verstedeliking === In die tagtigerjare van die 19de eeu het die gevreesde filloxera in die pragtige wingerde van die Kaapse Skiereiland verwoesting gesaai. Talle van die ou gevestigde boere-families moes die erwe van die vaders in die hande van vreemdes sien oorgaan. Hierdeur het die mooi dorpe van die Suid-Skiereiland hul landelike karakter begin inboet en sodoende het verstedeliking versnel. Die gemeente Wynberg het van sy lede verloor, maar terselfdertyd is sommige van die eertydse plase in erwe opgesny en die bevolking het toegeneem. Indien daar nie op die een of ander manier kerklik gesorg sou word vir die lidmate van die gemeentes Kaapstad en Wynberg, later ook die [[NG gemeente Tamboerskloof|Nieuwe Kerk]], wat in die omgewing van Rondebosch gewoon het nie, kon die Hollandse Kerk hulle heeltemal verloor het. Nadat 'n waardige ouderling van Kaapstad, die edele W.A.J. de Smidt van Westbrooke, jare vantevore reeds op die noodsaaklikheid van 'n gemeente in hierdie buurt gewys het, is die groot behoefte aan 'n afsonderlike gemeente tussen Wynberg en die stad, op grond van die groot afstand tussen die twee kerke, op die vergadering van die Ring van Kaapstad in Oktober 1888 op Simonstad beklemtoon. Ds. [[Abraham Isaac Steytler|A.I. Steytler]], 'n medeleraar van Kaapstad, se voorstel dat die Ring in oorleg met die betrokke kerkrade die nodige stappe moes doen ten einde sodanige gemeente te stig, is sonder teenstem aangeneem, maar die leraar van Wynberg het nie aan die bespreking deelgeneem nie en ook buite stemming gebly. 'n Kommissie bestaande uit di. J.H. Neethling ([[Stellenbosch]]), A.I. Steytler ([[NG gemeente Kaapstad|Kaapstad]]) en [[Anton Daniël Lückhoff|A.D. Lückhoff]] ([[NG gemeente Durbanville|Durbanville]]) is ook toe benoem om die ringsbesluit uit te voer. === Nuwe werkkring === [[Lêer:NG kerk Rondebosch 1917.jpg|duimnael|links|Rondebosch se kerkgebou soos dit in 1917 gelyk het.]] Hierdie leraars het geen gras onder hul voete laat groei nie, maar hul werk is deur eiesoortige probleme gekniehalter. Om die belanghebbendes saam te ontmoet, was onmoontlik en afsonderlik, moeilik. Nogtans het hulle die saak so goed hulle kon behartig deur besoeke aan bepaalde mense in hul woning of in hul kantoor in die stad af te lê. Die meeste van hierdie mense het hulle sterk aangemoedig; slegs een of twee het beslis gevoel dat dit 'n onbegonne taak was, aangesien die gemeente toe reeds slegs met moeite 'n leraar kon onderhou. Die kommissie was trouens bewus van die moeilikhede waarteen hulle moes arbei: Inwendig teen die gees wat in die leer en die praktyk van die NG Kerk geen behae gehad het nie en uitwendig teen diegene wat alles nagejaag het wat volgens die moede en vir die sinne strelend was. Die werk sou byna uitsluitlik in Engels moes geskied en daar moes 'n kerkgebou en [[pastorie]] gevind word. Ook was 'n man wat al die kwalifikasies vir so 'n werk besit het, "eene zeldzaamheid onder ons". Daarteenoor het die moontlikheid om die te bereik, ewe vas gestaan. In Rondebosch, en blykbaar was dit vir die gemeente 'n uitgemaakte saak dat die middelpunt van die gemeente daar moes staan, was daar 'n geskikte gebou met 'n woning daarby wat voorlopig gebruik kon word. Dan kon daar op £100 per jaar uit die Fonds vir Hulpbehoewende Gemeentes gereken word en miskien sou die Voorsienigheid die regte man vir die taak stuur. In hul verslag aan die Ringsvergadering van 1889 het die kommissie dus aanbeveel dat daar tentatief met die werk begin en sou gou moontlik daarna verder oor die gemeentestigting besin moes word. Hiertoe het hulle die vergadering "een moedig hart en Gods zegen" toegebid. Die kerkraad van Wynberg sou geen beswaar daarteen hê as die Ring in die geestelike behoeftes van die inwoners van [[Rondebosch]], [[Mowbray]] en [[Maitland]] voorsiening kon maak nie. Hulle het slegs daarop aangedring dat die grens tussen Wynberg en die nuwe werkkring van Mount Pleasant teen [[Tafelberg]], langs Klipperstraat, verby Kleine Schuur en reguit na die Vlakteskeiding van hul gemeente moes loop. Verder moes dit almal wat aan Kaapstad se kant van daardie lyn woon en aan die gemeente van Wynberg getrou wou bly, vrystaan om dit te doen, terwyl die predikant van Wynberg die volste reg moes behou om sulke lidmate geestelik te bearbei. Op grond van die kommissieverslag het die ring op [[11 Oktober]] [[1889]] 'n voorstel van di. Neethling en D.J. Pienaar ([[NG gemeente Vishoek|Simonstad]]) aangeneem: <blockquote> "Die vergadering dra dit aan 'n kommissie op om in die gees van die aanbeveling van die vroeëre benoemde kommissie, hierdie saak terstond en met alle erns aan te pak. Sodra nodig, moet hulle met die Ringskommissie skakel wat dan die Sinodale Kommissie om dispensasie van die bepaling aangaande die waarborg van £200 vir die traktement van 'n leraar kon vra." </blockquote> Die lede van die ou kommissie is toe weer benoem om die saak verder te voer. Hulle eerste stap was om dadelik aan die kerkrade van die Ring van Kaapstad te skryf dat daar, met die oog op die uiteindelike afstigting van 'n gemeente tussen Kaapstad en Wynberg, 'n leraar aangestel moes word om, sodra daar 'n geskikte lokaal gevind kon word, by wyse van proefneming met die prediking in daardie omgewing te begin. Om die traktement van minstens £200 per jaar vir so 'n predikant te vind, moet almal wat die betekenis van dié werkkring besef, die onderneming steun. Etlike persone in die buurt het reeds hul steun daaraan toegesê en uit die Fonds vir Hulpbehoewende Gemeentes is daar 'n bedrag bewillig, maar van die tien ringsgemeentes kon daar met reg verwag word dat elkeen £10 per jaar vir twee jaar sou waarborg. Daar is selfs op belangstellendes buitekant die Ring van Kaapstad 'n beroep om hulp gedoen. "Wy lopen gevaar van velen van het opkomend geslacht in die buurt voor onzen Kerk te verliezen, indien niet spoedig voorzien worde in hulle behoeften." Ook lede van ander Envangeliese gemeentes wat op 'n ernstige evangelieprediking gesteld was, het hul blydskap daaroor betuig dat die NG Kerk in so 'n lank gevoelde behoefte sou voorsien. === Gereelde dienste === Binne drie maande nadat die Ringsbesluit oor die begin van so 'n werkkring geval het, is die eerste Engelse dienste in verband met die Ned. Geref. Kerk in Rondebosch gehou. Omdat groot geboue in die omgewing skaars was, kon die kommissie nie maklik 'n geskikte plek van samekoms vind nie, maar eindelik is die "Glena Hall", 'n skoolkamer wat blykbaar aan ene mej. Nicholson behoort en op die Camp Ground gestaan het, teen £3 per maand gehuur. Hierdie saaltjie, wat langs die latere, verbrede Liesbeekparkweg gestaan het, sou jare lank 'n baie belangrike rol eers in die lewe van die moederkerk en later die sendingkerk van Rondebosch speel, in so 'n mate dat die jong NG gemeente soms selfs die Glena Saal-gemeente genoem is. Die eerste diens is op Sondagaand [[19 Januarie]] [[1890]] deur dr. [[Andrew Murray]] van die gemeente [[Wellington]] gehou. Voor 'n aandagtige gehoor van sowat 200, soveel as wat die gebou kon bevat, het hy oor Johannes 1:43 (''[[Statebybel]]'') gepraat: "Des anderen daags wilde Jezus heengaan naar Galilea, en vond Filippus, en zeide tot hem: Volg Mij." Die [[harmonium]] is by die geleentheid deur mev. Helena Searl, die knap orreliste van die [[NG gemeente Kaapstad|Groote Kerk]], bespeel. Die volgende Sondag sou prof. J.I. Marais van die [[Kweekskool]] daar optree en sedertdien kon die kerkgangers elke Sondagaand na 'n ringspredikant of ander leraar luister. Verder is die hoop gekoester dat daar ook oggenddienste gehou sou kon word en dat die intekenlys 'n beter vertoning sou maak. As die regte man gekry kon word, sou die geld inkom, maar om iemand te beroep, het geld vereis. "Men kan niet altyd een prediker leenen," het die medewerker van ''[[Kerkbode|De Kerkbode]]'' geskryf. === Tydelike arbeid === [[Lêer:BP Marchand.jpg|duimnael|upright|Ds. [[Bernard Petrus Jacobus Marchand|B.P.J. Marchand]], eerste leraar van 1891 tot 1906. Onder sy leiding het sowel die [[Hoër Seunskool Rondebosch]] as die [[Hoër Meisieskool Rustenburg]] en hul laerskoolafdelings tot stand gekom.]] Omdat die dienste baie gewaardeer is en die behoefte aan 'n tweede diens op 'n Sondag gevoel is, het die verantwoordelike kommissie vir ds. [[Bernard Petrus Jacobus Marchand|B.P.J. Marchand]] van [[Knysna]] in Maart 1890 besoek om vir drie maande te kom kyk wat daar op geestelike en kerklike gebied vir die mense van die buurt gedoen kon word. Terselfdertyd moes hy die moontlikheid vir die stigting van 'n klein gemeente daar ondersoek. Hy was gewillig om te kom, maar dit het nie maklik gegaan om 'n plaasvervanger te kry nie. Blykbaar het die deur tydens die sinodesitting van daardie jaar vir hom oopgegaan en in Desember 1890 het hy in sy nuwe werkkring aan die werk gegaan met 'n toelaag van £15 per maand waar meer as die helfte uit die Hulpbehoewende-Gemeentefonds sou kom. Toe die kommissie later 'n gunstige verslag oor hom ontvang, vra hulle hom om die werk op 'n vaste voet te onderneem, met die gevolg dat hy hom van Knysna kon losmaak om vir goed Rondebosch toe te kom. Sy traktement was £250 per jaar en 'n gratis woning. Die kommissie kon nou ook hul hartlike dank betuig teenoor die leraars wat vroeër dienste waargeneem het en vir almal wat hulp verleen het. === Op vaster voet === Die kommissie was baie teleurgesteld om in Junie 1891 te verneem dat die Hulpbehoewende-Gemeentefonds vanaf 1 Julie daardie jaar net £50 per jaar kon bydra. As dit nie was dat die gemeentes [[NG gemeente Kaapstad|Kaapstad]], Stellenbosch en [[NG gemeente Durbanville|Durbanville]] hulle tot £10 elk per jaar vir drie jaar verbind het nie, sou ds. Marchand se reeds klein salaris met £50 per jaar verminder moes word. Die gemeente spring nou aan die werk en omskep die boufonds ook in 'n waarborglys vir die dominee se salaris. Sewentig mense onderneem om 'n bedrag van amper £203 te waarborg vir vyf jaar. Nege het elk £10 gewaarborg. Verreweg die meeste van die wit ondertekenaars, want daar was ook bruin ondersteuners, het 'n Engelse naam gedra en ds. Marchand het dan ook aan die Wynbergse kerkraad berig dat slegs weinige van dié wat die beweging in Rondebosch ondersteun het, lidmate van die NG Kerk was. Van die vername mense wat die lys onderteken het, was sir [[Gordon Sprigg]], kater verskeie male eerste minister van die [[Kaapkolonie]], dr. [[Johannes Henricus Meiring Beck|J.H. Meiring Beck]], later ook sir en minister, Lodewyk A.W. Beck, sy broer, en sir [[James Rose-Innes]], indertyd prokureur-generaal van die Kaapkolonie en later hoofregter van die [[Unie van Suid-Afrika]]. == Gemeentestigting == [[Lêer:Sir Henry de Villiers.jpg|duimnael|links|upright|Sir (later lord) [[John de Villiers, 1ste Baron de Villiers|Henry de Villiers]] het die kerk se hoeksteen op [[9 November]] [[1891]] gelê.]] [[Lêer:Ds LM Kriel.jpg|duimnael|upright|Ds. Lourens Matthys Kriel, leraar van 1907 tot 1909.]] [[Lêer:Ds HE du Plessis.jpg|duimnael|upright|Ds. Hercules Enslin du Plessis, van 1911 tot 1922 die derde leraar van Rondebosch.]] [[Lêer:Ds Pieter Meiring.jpg|duimnael|upright|Ds. [[Pieter Gerhardus Jacobus Meiring|P.G.J. Meiring]], 1922–1938, daarna redakteur van ''[[Kerkbode|Die Kerkbode]]''.]] [[Lêer:Ds Arnold Meiring.jpg|duimnael|upright|Ds. [[Arnold Meiring]], dien van 1932–1938 saam met sy vader.]] [[Lêer:P de V Grobbelaar.jpg|duimnael|upright|Ds. P. de Vos Grobbelaar, 1938–1941, was die oudste oorlewende leraar by die eeufeesviering in 1991.<ref>{{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/09/06/15/24.html ''NG gemeente vier in naweek eeufees'', ''Die Burger'', 6 September 1991. URl besoek op 23 Januarie 2015.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151029160805/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/09/06/15/24.html |date=29 Oktober 2015 }}</ref>]] [[Lêer:Ds WS Conradie.jpg|duimnael|upright|Ds. Willem Stephanus Conradie, 1941–1948.]] [[Lêer:Ds AJ van Wijk.jpg|duimnael|upright|Ds. [[Attie van Wijk]], 1949–1958.]] [[Lêer:Dr Andries Treurnicht as studenteleraar van die NG gemeente Rondebosch.jpg|duimnael|upright|Dr. [[Andries Treurnicht|A.P. Treurnicht]], studenteleraar 1950–1954.]] [[Lêer:Ockert Raubenheimer.jpg|duimnael|upright|Ds. Ockert Raubenheimer, studenteleraar van 1954–1957.]] [[Lêer:JW Hanekom.jpg|duimnael|upright|Ds. J.W. Hanekom, 1957–1959.]] [[Lêer:Ds DJ Rabie.jpg|duimnael|upright|Ds. D.J. Rabie, leraar van 1959 tot 1964.]] [[Lêer:GdT Müller.jpg|duimnael|upright|Ds. [[Gys Muller|G. du Toit Muller]], leraar van 1958–1965.]] [[Lêer:WP de Vos.jpg|duimnael|upright|Ds. W.P. de Vos, van 1965 tot 1968 aan Rondebosch verbonde en toe eerste leraar ná afstigting van [[NG gemeente Keurboom|Keurboom]].]] [[Lêer:Ds Kenney O'Kennedy.jpg|duimnael|upright|Ds. [[Kenney O'Kennedy]], leraar van [[7 Mei]] [[1966]]–1974.]] Presies 'n week nadat die waarborglys deur die ringskriba ontvang is, het die afstigting van die gemeente Rondebosch op [[10 September]] [[1891]] as tweede dogtergemeente van [[NG gemeente Wynberg|Wynberg]] 'n voldonge feit geword. In die destydse [[Kaapprovinsie]] is in die jaar 1891 vyf gemeentes gestig, naamlik [[NG gemeente Mthatha|Umtata]], wat tans Mthatha heet, ''De Nieuwe Kerk'' (tans [[NG gemeente Tamboerskloof|Tamboerskloof]]), [[NG gemeente Sterkstroom|Sterkstroom]], [[NG gemeente Jamestown|Jamestown]] in die Noordoos-Kaap en Rondebosch, en in die [[Vrystaat]] [[Bothaville]] en [[Thaba Nchu]]. Omdat die [[NG Kerk]] toe nog 'n oorwegend landelike karakter gehad het, was Rondebosch die 106ste gemeente van die Kaapse Kerk, maar slegs die sewende gemeente binne die huidige metropolitaanse gebied van [[Kaapstad]]. Tussen die stigting van die eerste gemeente, [[NG gemeente Kaapstad]] ([[1665]]), en die tweede, [[Durbanville]] ([[1826]]) het 'n volle 161 jaar verloop. Daarna het gevolg: [[NG gemeente Wynberg]] in 1829, [[NG gemeente Vishoek]] in [[1855]], [[NG gemeente St. Stephen's|St. Stephen's]] in [[1857]] (die enigste bruin gemeente in die NG Kerk), [[NG gemeente Drieankerbaai|Drieankerbaai]] ([[Seepunt]]) in [[1879]], [[NG gemeente Tamboerskloof|Tamboerskloof]] in 1891 en toe Rondebosch in dieselfde jaar. Die stigting het plaasgevind tydens 'n vergadering van die Ringskommissie in die woning van ds. Marchand wat langs die huidige kerkgebou gestaan het en wat in Augustus 1966 as die Maseru-hotel gesloop is om vir nog 'n blok woonstelle plek te maak. Die voorstel tot die stigting van die gemeente het gekom van oud. G.J.V. de Kock van Wynberg wat die plek geneem het van oud. G.C. Gie, skoonvader van ds. [[Abraham Isaac Steytler|A.I. Steytler]], van Kaapstad wat tot kort voor sy dood op [[28 Augustus]] [[1891]] nog aan die werksaamhede van die Ringskommissie in sake Rondebosch deelgeneem het. Die grensbepaling tussen Wynberg en die nuwe gemeente en die voorwaardes wat die Wynbergse kerkraad oorspronklik ten opsigte van die moontlike afstigting gestel het, is nou gehandhaaf. Tussen Rondebosch en Kaapstad sou die lyn van [[Soutrivier]]stasie met die pad na Roodebloem en Tafelberg, en Soutrivier langs [[Maitland]] na die Vlakte skeiding van die gemeente Wynberg loop. Dit was ook die ou skeiding tussen die gemeentes Kaapstad en Wynberg. Ná die stigting van Rondebosch is die godsdiensbeoefening in [[Mowbray]] gestaak en later is die gebou verkoop. Dit is selfs 'n tyd lank deur 'n afvallige leraar van die Wynberg se sendinggemeente as kerkgebou van 'n gemeente sonder status gebruik. (Die kapel behoort tans aan die Wes-Kaapse Provinsiale Administrasie en staan op die hoek van Avenueweg en Rhodeslaan, net onderkant die Princess Christian-tehuis.) === Ledetal === Gedurende die eerste jaar van die gemeente se bestaan kon die ledetal nie presies vasgestel word nie, maar in 1893 staan dit op 200 siele en 90 lede sodat dit, ondanks die wegtrek van Afrikaanssprekendes uit die Suidelike Voorstede van Kaapstad sedert die jare 70 steeds in 2012 op 260 belydende lidmate aansienlik meer is as destyds. In ''Ons Kerk Album'' van 1917 staan die gemeente het aanvanklik bestaan uit 'n dosyn lede en 50 "aanhangers". In 1893 het Wynberg 1&nbsp;952 siele en 720 lidmate getel. 'n Jaar later tel Rondebosch se lidmate 110 en die siele 250, terwyl daar by Wynberg ook 'n geringe styging was. In 1895 is daar in Wynberg 'n aanmerklike daling, terwyl Rondebosch een lidmaat meer aangee. Die volgende jaar val Rondebosch se ledetal skielik tot 75 om eers teen 1899 die 100-merk met ses te oorskry. Verder was Rondebosch se getalle tydens die eerste 75 jaar van die gemeente se bestaan as volg: {| class="wikitable sortable" |- ! Jaartal !! Bel. lidmate |- | 1895 || 111 |- | 1905 || 130 |- | 1915 || 140 |- | 1925 || 197 |- | 1935 || 1003 |- | 1945 || 1047 |- | 1955 || 1512 |- | 1965 || 1680 |} In 1938 het Rondebsoch 1&nbsp;950 siele en 1&nbsp;090 belydende lidmate gehad en ná die afstigting van die [[NG gemeente Die Vlakte]] in 1939 met sy 1&nbsp;900 siele en 700 lede, 1&nbsp;514 siele en 900 lede. === Eerste kerkraad === Op [[11 Oktober]] [[1891]] vergader die eerste kerkraad: J.G.L. Dreyer, C.D.G. Mostert, A.A. Philip, G. Twycross, P. G. Wege en C. H. Beck. Die gemeente bestaan uit slegs 76 lidmate, die voertaal by alle eredienste en vergaderings is [[Engels]] en die lidmate behoort tot sowel die blanke as die nieblanke groepe van die samelewing. Die eerste leraar, ds. [[B.P.J. Marchand]] (1891–1906), is kort daarna beroep en die huidige kerkgebou nog in dieselfde jaar opgerig. Ds. Marchand is in 1907 deur sy skoonseun, ds. L.M. Kriel, opgevolg, wat op sy beurt opgevolg is deur ds. H.E. du Plessis (1911–1921). Aanvanklik is in die eredienste net van Engels gebruik gemaak en eers 45 jaar ná die stigting van die gemeente, is die Engelse aanddienste afgeskaf en deur [[Afrikaans]]e dienste vervang. Dit was toevallig ook die jaar (1936) waarin die [[Laerskool Groote Schuur]] in die kerksaal gestig is danksy die bemiddeling en ywer van lidmate van die gemeente. In die eerste 30 jaar van die gemeente se bestaan het die politieke toestande van die land (die [[Tweede Vryheidsoorlog]], [[Uniewording]] en die [[Eerste Wêreldoorlog]]) hulle ook hier laat geld. Boonop was die gemeente klein en die geldelike toestand merendeels sorgwekkend. == Kerkie in Mowbray == In 'n buitengewone vergadering wat 'n week voor die stigting van die nuwe gemeente gehou is, het ds. Marchand die Kerkraad van [[NG gemeente Wynberg|Wynberg]] meegedeel dat hy graag 'n Hollandse Sondagmiddagdiens in die kerkie op Mowbray wou hou. Die raad was geneë om die gebou vir £500 aan hom oor te maak en die betaling sou vergemaklik word as die grensreëling en ander skikkinge van vroeër by die afstigting van krag bly. Dieselfde kerkraad was dus beslis toegeeflik toe hy vroeg in 1892 toestem dat die grenslyn tussen Rondebosch en Wynberg van "Mount Pleasant teen Tafelberg, met Klipperstraat en verby Kleine Schuur" na "van Tafelberg na Deanstraat en Westerfordbrug" verskuif kan word. Gedurende die eerste helfte van 1892 het ds. Marchand wel op Sondagmiddae Hollandse dienste gehou in die kerkie in Mowbray wat teen £1 per maand van die Wynbergse kerkraad gehuur is. Van 1 Julie 1892 af is daar elke Sondagoggend deur ds. Johannes Ross (Saakgelastigde) — in die Engelse notule van die kerkraad heet hy soms "Mr. Rous" - namens die Kerkraad van Rondebosch in Mowbray 'n Hollandse diens waargeneem. Met hierdie reëling wou die kerkraad — in sy eie woorde — in die behoeftes van Hollandssprekendes binne hierdie gemeente voorsien. "Owing to the fact of the Dutch Services at Mowbray not having been a success," word hierdie dienste egter teen die einde van die jaar gestaak. Die hoop dat die gebou onvoorwaardelik aan Rondebosch geskenk sou word, is ook nie verwesenlik nie. == Rondebosch as middelpunt == Omdat dit vir die kommissie van die ring 'n uitgemaakte saak was dat [[Rondebosch]] die middelpunt van die nuwe gemeente moes wees, koop hulle toe 'n sentraal geleë stuk grond — ses lotte van die ou Rouwkooplandgoed — met 'n klein woning daarop wat as [[pastorie]] in gebruik geneem is. Dit was die perseel waarop die kerk en ander kerklike geboue vandag nog staan. Die koopprys van £600 is deur ds. Marchand voorgeskiet. Nog voor die stigting van die gemeente is daar 'n boukomitee vir die oprigting van 'n kerkgebou benoem en vir die boufondse gekollekteer. Reeds in hul tweede gewone vergadering nooi die kerkraad hierdie komitee uit om met hulle saam te werk en verder besluit die raad dat die gedenksteen van die kerk oor sowat 'n week deur sir [[John de Villiers, 1ste Baron de Villiers|Henry de Villiers]] of deur die burgemeester van Rondebosch gelê moes word. By die volgende vergadering ontmoet mnr. P. de Bell, 'n Deen van geboorte, as verteenwoordiger van die boukomitee die kerkraad. Alle geldelike verantwoordelikheid word toe deur die kerkraad oorgeneem maar die komiteelede is gevra om aan te bly en met die raad saam te werk. Kort hierna het die drie lede van die kommissie van die ring, as trustees van die vaste eiendom, dit op die naam van die kerkraad van Rondebosch laat oordra. Die tender van G.S. Withinshaw vir £2&nbsp;500 is aanvaar en in die begin van Oktober is daar met die bou van die kerk volgens 'n plan van [[George Murray Alexander]] 'n aanvang gemaak. === Hoeksteenlegging === Op baie kort kennisgewing is die steen op Maandag [[9 November]] [[1891]] om 4.30 nm. deur hoofregter sir Henry de Villiers gelê. Die belangstelling by dié heuglike geleentheid was groot en bemoedigend. Saam met 'n hele aantal burgerlike hoogwaardigheidsbekleërs, was daar verskeie leraars van die Ned. Geref. Kerk sowel as van die Engelse Kerke. Nadat diaken Philip die gebruiklike dokumente, koerante van die dag en 'n paar muntstukke, saam met die masonnieke (Vrymesselaars-) tekens van koring, wyn en olie in die daarvoor bestemde nis geplaas het, is die steen behoorlik gelê. Die troffel wat by die plegtigheid gebruik is, is deur oudl. Jacob Dreyer aan sir Henry geskenk. Ds. (later prof.) C.F.J. Muller van [[NG gemeente Tamboerskloof|De Nieuwe Kerk]] het die wydingsgebed gedoen. In sy onvoorbereide toespraak het die hoofregter gesê dat hierdie eerste gemeente van die Hollandse Kerk waar daar byna deurgaans in Engels gepreek is, 'n heel besondere plek in die geskiedenis van die Kerk en van ons land ingeneem het. Dertig jaar vantevore sou so iets nie moontlik gewees het nie. Die taal sou egter geen verandering in die leer en vorm van die godsdiens van die Ned. Geref. Kerk teweegbring nie, want die leraar sou 'n lid van die Sinode wees. In die Ned. Geref. Kerk van Amerika is daar nie meer in Hollands gepreek nie, maar in ons land sou dit nog lank nie die geval wees nie. Persoonlik het hy ook nie begeer dat dit spoedig sou gebeur nie. Die stigting van hierdie gemeente het die bewys gelewer dat die Kerk hom na omstandighede kon skik en in al die behoeftes van die land wou voorsien. Die kollekte het £34 gelewer en aan die einde van die verrigtinge is almal "regt voldaan" huis toe. Die plan vir die gebou is deur almal bewonder en die grond was so groot dat daar later ook 'n skool daarop kon staan. === Finansies === Kort na die hoeksteenlegging het die heer J.A. Bam, die groot weldoener van die [[NG gemeente Drieankerbaai|gemeente Groenpunt]], die kerkraad 'n lening van £1&nbsp;500 teen 6% aangebied, maar die raad het besluit om £1&nbsp;600 teen 5% by die S.A. Mutual op te neem. Toe die kerkgebou voltooi is, is die Mutual vir nog £600 gevra om die balans aan boukoste te vereffen en nog ander onmiddellike verpligtinge na te kom. Sonder bykomende persoonlike sekuriteit wou die Mutual dit egter nie toestaan nie, met die gevolg dat ds. Marchand, met 'n mate van persoonlike opoffering, nog £400 voorgeskiet het. Einde Oktober 1893 was daar 'n kredietbalans van 13s.4d., nadat die lopende koste gedek en £70 op die vlottende skuld afbetaal was. Aan die kontrakteur van die kerkgebou was reeds £2&nbsp;375 uitbetaal, maar later kry hy nog £262. Die argiteksfooi was £140. Ds. Marchand het £50 op 'n lening van £100 aan die boufonds geskenk en later laat die here C.W. Hutton en Henry Beard ook die helfte van hul voorskotte val. Die tesourier het aan 'n paar sterk gemeentes geskryf om die goeie voorbeeld van andere wat reeds bydraes vir die boufonds gestuur het, by hulle aan te beveel. In Julie 1892 het die kollektes in die Glena-saal £11.3s.11fd. gelewer en die in Mowbray £1.4s.11d. Aan donasies vir die Gemeentefonds is daar £23.2s.6d. ontvang. Aan die leraar was daar ongelukkig £41.13s.4d. op sy salaris verskuldig. £300 wat indertyd by die [[NG gemeente Kaapstad|Groote Kerk-gemeente]] geleen is, is in paaiemente van £100 terugbetaal. === Die bouwerk vorder === Vroeg in 1892 het die kerkraad besluit dat daar teen £18 'n groot siervenster en vier vensters van kiaathout daaronder in die oostelike front van die kerk aangebring moes word. Soos in die oorspronklike ontwerp aangedui, moes die dak van sink wees en daar moes wel 'n toring gebou word. Reeds in Junie 1892 word daar by die argitek verneem of die krake wat toe al in die onvoltooide gebou sigbaar was, nie in die toekoms gevaarlik kon word nie. Terwyl die bouwerk aan die gang was, het 'n suster aan die kerk 'n kansel van "wel een £60" geskenk. Oudl. Jacob Dreyer het 'n silwernagmaalstel gegee en die tesourier, diaken Philip, "a very useful and serviceable Gift" in die vorm van kollekteborde. Later skenk mnr. F.F. Rutherfoord, 'n swaer van dr. [[Andrew Murray]], 'n pragtige Kanselbybel aan die gemeente. == Inwyding van die Rondebosse kerk == Donderdag [[18 Augustus]] [[1892]], die dag van die kerkinwyding, het met "ordentelyk" weer aangebreek. Die plegtigheid van die oggend het belangstellendes van wyd en syd getrek. Buiten die Moderator van die Kaapse Sinode, was daar nog twee lede van die Moderatuur, prof. [[Nicolaas Hofmeyr|N.J. Hofmeyr]] van die [[Kweekskool]], die Saakgelastigde en nege ander predikante van die Ned. Geref. Kerk teenwoordig. Na 'n gebed in die Glena-saal deur dr. [[Johannes Jacobus Kotzé|J.J. Kotzé]] (Kaapstad, Actuaris), het die skare in optog na die nuwe kerk gegaan waar goewerneur en lady Loch en 'n groot skare gewag het. 'n Gepaste lied deur die koor is gevolg deur 'n gebed deur dr. [[Andrew Murray]] (Wellington, Moderator). 'n Gesang is aangehef en toe het ds. Marchand verslag gedoen van die vordering van die werk sedert daar met die prediking in die Glena-saal begin is. Saam met noodsaaklike uitgawes wat nog gedoen moes word, sou die gebou nagenoeg £3&nbsp;000 kos. Vir die grond en die [[pastorie]] is daar £600 betaal. Die meubelment, insluitende die preekstoel, het £286.12s. gekos en die elektriese beligting £84.12s. Onder mekaar is daar reeds £800 byeengebring. In die nette kerkie het die koorsang wat nou gevolg het, baie goed geklink. Ds. Murray se rede oor Mat. 21 vers 12-13, "Myn huis zal een huis des gebeds genaamd worden," het 'n diepe indruk gemaak en die Goewerneur het glo verklaar dat hy nooit na 'n treffender boodskap geluister het nie. Ds. Neethling het in Hollands kortliks sy groot blydskap oor die verrigtinge van die dag betuig en die gemeente gemaan om nie soseer op die uiterlike dinge te let nie, maar op die woorde van God wie se Koninkryk altyd in alle eenvoud verkondig moes word. Vervolgens het ds. Murray die goewerneurspaar en die ander besoekers vir hul teenwoordigheid bedank. Dit was seker goed, het hy gesê, dat ook Goewerneurs nou 'n diens in die Hollandse Kerk in hul eie taal kon volg. Omdat die weer intussen nie verbeter het nie, was die basaar wat buite op die kerkterrein gehou is, nie so geslaagd as die ander feestelike verrigtinge van die dag nie. Die oggendkollekte het goed £40 beloop. By 'n konferensie die aand in die kerk het prof. Hofmeyr en ander leraars opgetree. Die sierlike en doelmatige gebou kon ongeveer 600 mense bevat en die argitek sowel as die gemeente kon met reg trots daarop voel. Soms is daar gevra of die klein gemeente nie te veel onderneem het om so gou so 'n gebou op te rig nie. Besondere omstandighede het egter ook in hierdie geval buitengewone maatreëls geverg en 'n onaantreklike kerkgeboutjie sou in dié omgewing net nie gedeug het nie. Buitendien kon daar vir die skoonheid van 'n God-gewyde gebou heelwat opgeoffer word. Die daarstelling van 'n ruim plek van aanbidding het dan ook dadelik 'n verblydende oplewing in die gemeentelike belangstelling en bedrywighede meegebring. Nie alleen was die opkomste bemoedigend nie, maar die kollektes was dubbel dié wat vroeër in die Glena-saal ontvang is. Binne enkele maande na die inwyding moes daar nuwe banke aangebring word, aangesien byna al die beskikbare sitplekke onder die galery reeds verhuur was. In die kerk is daar ook dadelik 'n Sondagskool met 37 leerlinge aan die gang gesit. Verder kon daar voortaan in die week 'n biduur in Engels en 'n diens in Hollands gehou word. Veral die kleurlinge het laasgenoemde goed bygewoon. In die vroeër jare het die gemeente telkens teen 18 Augustus — die inwydingsdag van die kerk — 'n blye "Jaarfees" gevier. === Kerkbouskuld === Omdat die klein gemeente heel van die begin af onder 'n swaar skuldlas gebuk gegaan het, moes daar van tyd tot tyd lenings aangegaan word om voriges te vereffen en nuwe geldelike verpligtinge na te kom. Vroeg in 1898 het br. C.W. Herold vir die kerkraad £3&nbsp;000 opgeneem sodat daar op die [[pastorie]]grond 'n gebou vir £700 of £800 opgerig kon word, terwyl die res vir die delging van bestaande skulde aangewend moes word. In 'n poging om die posisie te verbeter, sou daar nou twee huurhuise op die kerkgrond gebou word. Die oorspronklike skulde vir die aankoop van grond en vir die kerkgebou het teen dié tyd op £2&nbsp;300 gestaan, waarby daar nou £1&nbsp;400 vir die twee huise bygekom het. Die rentekoers op die £3&nbsp;000 was egter slegs sodat die rente op die kerkskuld jaarliks uit die huurgeld van die huise verhaal kon word. Vir hul persoonlike moeite in verband met die bou van die huise, het die broers J. Fred. Dreyer en C.W. Herold 'n spesiale mosie van dank verdien. Die swak geldelike posisie van die gemeente was die regstreekse aanleiding daartoe dat ds. Kriel na so 'n kort bediening in Rondebosch na [[Vredenburg]] vertrek het en ds. Du Plessis wat die werk met moed en toewyding voorgesit het, verklaar met sy aftrede in 1921 dat hy vanweë die groot skuld van oor die £4&nbsp;000 seker ook sou gegaan het as hy gedurende die eerste jare van sy diens hier 'n beroep ontvang het. Gelukkig het dit later baie beter gegaan en die "enorme kerkschuld" is tot £1&nbsp;000 verminder. Dit is veral moontlik gemaak deurdat die weduwee van mnr. J.H. (Lang Jan) Hofmeyr in 1912 £2&nbsp;000 geneem het in stede van die £4&nbsp;131 wat die gemeente vir 'n lening en agterstallige rente aan haar man se boedel verskuldig was. Hierdie nuwe bedrag is teen 4% by mnr. [[Christiaan Ludolph Marais|C.L. Marais]] van [[Nuweland]] opgeneem. Ná mev. Hofmeyr se dood in 1914 is die £2&nbsp;000 ook aan Rondebosch geskenk. In 1926 kon die kerkraad hom oor die gunstige geldelike toestand verbly en die kassier het opdrag gekry om £500 op die verband van £1&nbsp;000 op die kerkgebou te delg. Terselfdertyd sou die diakens die lede wat versuim het om dankoffers te gee, persoonlik besoek! Toe die Stadsraad in 1927 2&nbsp;415 vierkante voet grond van die kerkraad koop om St. Andrewsweg te verbreed, kon die batige saldo in die delgingsfonds tot op £500 uit die koopsom van £1&nbsp;000 aangevul word en so is die kerkskuld uiteindelik uitgewis. Die bedrag wat aanvanklik vir die aankoop van die grond by ds. Marchand geleen is, het blykbaar van sy suster, mev. C.J. Visser, gekom en in 1899 eis haar boedel dit terug. Later stel ds. Marchand voor dat die £600 geleen word, saam met nog £150 sodat daar nog 'n huurhuisie gebou kon word, maar eers in 1902 word daar £700 op tweede verband en teen 6% by mnr. B.H. de Vries geleen om die skuld aan die Visser-boedel te delg. === Boufondsbasaar === In sy godsdiensverslag vir die ringsitting van 1892 bedank die kerkraad die vroeër reeds genoemde gemeentes vir hul jaarlikse bydraes van £10 en Philadelphia vir 'n spesiale kollekte. Verder noem hy die gewaardeerde hulp wat die gemeentes [[NG gemeente Kaapstad|Kaapstad]], [[NG gemeente Tamboerskloof|De Nieuwe kerk]], [[NG gemeente Wynberg|Wynberg]], St. Stephens en Groenpunt ([[NG gemeente Drieankerbaai|Drieankerbaai]]) met die boufondsinsameling verleen het. Hierdie eerste groot boufondsbasaar is in die beste tradisie van die tyd op 17 en 18 Desember 1892 in die Wichtsaal in Loopstraat gehou. Onder die leiding van hul leraarsvroue en ander dames het elke gemeente sy deel gedoen en die gesamentlike poging het 'n mooi bewys gelewer van die "susterlike" samewerking wat daar tussen gemeentes kon bestaan. Buiten die gebruiklike tafels met verversings en naaldwerk, was daar 'n konfyttafel deur die dames van [[Seepunt]], 'n geskenketafel, die "Dairy Stall" van mev. Kuys en andere, 'n tafel met arbeie en room deur mevv. Wege, Beck en andere en mejj. Dreyer, Stegmann en Du Toit se blommetafel. Ook is die vleis van 'n gemeste kalf opgeveil. 'n Kompetisie, met poppe in Engelse en Maleierdrag geklee, het groot byval gevind. Op die aand van die tweede basaardag is daar 'n hoogstaande program van musiek en voordrag aangebied waaraan ook die "Cape Town Amateur Band" deelgeneem het. Die verkoop van sowat £225 op die eerste dag is op die volgende tot omtrent £300 opgestoot. Die groot klomp goed wat oorgebly het, sou later weer te koop aangebied word. Op Saterdag 2 April 1892 is daar op die terrein van Rouwkoop House in Rondebosch self weer 'n basaar gehou waar die "Regimental Band" moontlik die namiddag opgetree het. Die opbrengs was £40.13s. == 'n Ander kerkgebou == Die nuwe ontwikkelinge in verband met die verskuiwing van die [[Universiteit van Kaapstad]] uit die stad, het in 1925 tot 'n interessante bespreking gelei. As die bearbeiding van die studente aan Rondebosch opgedra word, was die kerkraad daartoe bereid, mits die ring sy invloed vir die verkryging van 'n geskikte bouterrein vir 'n nuwe kerk en die byeenbring van die vereiste boufonds sou gebruik. In 1932 was daar weer 'n beweging ten gunste van 'n kerkgebou op 'n ander en geskikter plek. Hierdie keer was dit waarskynlik vanweë die lawaai van verbysnellende treine by die ou kerk en toe pogings om grond op Westbrooke of naby die Musiekkollege van die universiteit te bekom, misluk, beveel die argitek [[Wynand Louw]] aan dat geraasverdowers in die kerkgebou aangebring word. Later dink 'n Kommissie vir Geraasbestryding dat dubbele vensters die beste oplossing sal wees en toe word daar afgesien van die plan om elders 'n nuwe kerk te bou. == Die Vlakte == [[Lêer:NG kerk Die Vlakte 1987.jpg|duimnael|links|Die kerkgebou van die dogtergemeente [[NG gemeente Die Vlakte|Die Vlakte]].]] Moontlik is daar toe reeds dienste op die Kaapse Vlakte gehou, want in Desember 1926 neem die kerkraad van br. K.C. Dekenah 'n harmonium oor wat hy vir gebruik by die dienste in Anderdale, die ou naam vir [[Crawford]], gekoop het. Vroeg in 1927 berig ds. [[Pieter Gerhardus Jacobus Meiring|P.G.J. Meiring]] dat hy met sy herderlike besoeke in die omgewing van Crawford "'n heel aantal leden onzer Kerk" aangetref het vir wie se gerief daar so spoedig moontlik 'n kerksaal gebou moes word. Die kerkraad deel hierdie oortuiging en in die Julie-vergadering rapporteer die voorsitter dat die eienaar van die dorp Crawford vier standplase teen £50 vir die bou van 'n saal aangebied het. Broers Dekenah en Pickard moes die erwe gaan uitkies en die voorsitter sou by die volgende vergadering 'n sketsplan voorlê vir 'n saal wat saam met die terrein en meubels hoogstens £800 moes kos. Op 'n spesiale vergadering in Augustus 1927 sê die voorsitter dat daar vier erwe teen £25 stuk gekoop is, maar eers na verskeie vergeefse pogings om die gebou teen die genoemde prys te laat oprig — een keer is die koste op minstes £1&nbsp;200 gestel — kom die blye tyding in September 1928 dat ouddiaken C. van der Vlugt die bouwerk vir £690 aangeneem het. Hierdie som het nie die omheining en die banke ingesluit nie. Tydens die sitting van die Sinode is die hoeksteen op Saterdagnamiddag [[20 Oktober]] [[1928]], deur die Moderator, ds. G.J. Hugo (Porterville), gelê. Na die inwyding van die gebou op Sondagmiddag [[16 Desember]] [[1928]], is daar gereelde Sondagnamiddag-dienste gehou en die opkomste was betreklik goed. Op die Sondag na die inwyding is die eerste kindjie, Gert Christiaan, 'n seuntjie van br. August W.H. Steffen en sy eggenote, in die saal gedoop en op 10 Februarie 1929 is die Nagmaal vir die eerste keer daar gevier. Nog in dieselfde jaar het die Skoolraad die gebou teen £5 per maand vir skooldoeleindes gehuur. Die totale koste van die saal het £877.19s.2d. beloop, waarvan £700 aan die kontrakteur, £111.12s.0d. vir die grond, £231.10s.11d. vir die omheining en £37.0s.3d. vir die meubels betaal is. Dit was 'n duur onderneming, maar Rondebosch het dit as 'n eer beskou dat hy wat tot kort tevore self hulpbehoewend was, nou in die geestelike nood kon voorsien van 'n groot aantal behoeftige lede van ons Kerk wat meestal uit die buitedistrikte deur die droogtes en ander oorsake na die stad gedryf is en hulle op die Vlakte gevestig het. Totdat Rondebosch 'n medeleraar gekry het, is ene mej. Botha met behulp van die Hoofbestuur van die [[Vrouesendingbond]] as geestelike werkster op die Vlakte geplaas. Die [[Vrouesendingbond]] van die gemeente het haar salaris en die kerkraad haar losieskoste gedra. In 1929 is daar 'n bykomende ouderling (br. H.R. Theunissen) en 'n bykomende diaken (br. S.P. le Roux) vir die Vlakte-wyk gekies. In 1930 is daar 'n konsistorie by die saal aangebring. Van die £100 wat dit gekos het, het die kerkkas en die wyk elk die helfte betaal. Met waardering het die kerkraad in November 1932 kennis geneem van die opbrengs van £25.2s. by 'n basaar op die Vlakte. Terselfdertyd het 'n onbekende suster 'n nagmaalservies vir gebruik in die kerk van Crawford geskenk. Eers in 1935 het die saal elektriese beligting gekry. === Landsdowne === In Februarie 1931 berig oud. Theunissen dat daar in [[Lansdowne]] 'n saal vir dienste op Sondagaande gratis te kry was en die hou van sulke dienste of bidure word aan hom en diaken Le Roux opgedra. Twee maande later verneem die kerkraad dat dié byeenkomste bevredigend bygewoon word en toe die gemeente 'n tweede leraar kry, word die dienste op Lansdowne twee keer per maand deur die predikante om die beurt waargeneem. Die volgende jaar bepleit mnr. D. Lamprecht, onderwyser op Lansdowne, die aankoop van die "Church Hall" aldaar van die verbandhouers teen omtrent £900, maar ds. Meiring sr. lug sy vrees vir twee middelpunte vir eredienste op die Vlakte. Na 'n deeglike bespreking van die saak is daar dan ook geen besluit geneem nie. Sommer kort hierna, egter, ontmoet mnre. Kritzinger, Buitendag en Lamprecht die kerkraad in verband met die behoefte aan 'n eie kerksaal vir die Lansdowne-wyk. Die Afrikanerbevolking in daardie buurt was reeds groot en het steeds aangegroei, terwyl die saal wat in gebruik was, geen waardige plek van aanbidding was nie omdat dit ook vir "sondige" doeleindes gebruik is. Die wyk het self vurig daarna verlang om 'n saal te hê wat vir kerklike werksaamhede soos die Sondagskool en die Jongeliede-vereniging afgesonder kon word. Die toestand was ernstig. Sektes het onder die mense gewoeker en die verlede het klinkklaar bewys dat die mense nie die dienste in Crawford wou bewoon nie, maar eerder na ander genootskappe of sektes oorgegaan of tot algehele kerkloosheid verval het. Wat die saak vererger het, was die groot aantal kinders wat die Sondagskool in Crawford kwalik kon bereik. Daar was twee erwe naby die skool en in die middel van die wyk vir £150 te koop en so 'n saal sou stellig vir skooldoeleindes gehuur word. Nadat die afvaardiging vertrek het, het veral ds. Meiring sr. en br. A.W.H. Steffen op die ernstige besware teen 'n saal daar gewys. Lansdowne was te naby aan Crawford en dit kon 'n "nadelige morele uitwerking" op die lede van Crawford se gemeenskap hê wat self ook heel ver van hul saal af gewoon het. Verder sou 'n saal in Lansdowne die onderlinge tweedrag verskerp en dit later vir die twee wyke onmoontlik maak om as eenheid saam te werk. 'n Uitgerekte bespreking het tot die besluit gelei dat die erns en opregtheid van die Lansdowne-gemeenskap getoets sou word deur hulle die geleentheid te gee om op 'n lys te toon wat hulle bereid was om vir die saak te doen en op te offer. Op dieselfde vergadering is daar gerapporteer dat die stadsraad vir die onmiddellike toekoms geweier het om van Tarongaweg wat Crawford en Lansdowne verbind het, 'n harde pad te maak. Na 'n grondige ondersoek besluit 'n spesiale kerkraadsvergadering in November 1932 om £500 aan die oprigting van 'n saal op twee erwe naby die laerskool te bestee. Hierdie bedrag moes alle koste insluit en die sowat £200 waarvoor daar op die lys van br. S.F le Roux geteken was, moes 'n deel daarvan uitmaak. Broers Dekenah, Le Roux en ds. [[Arnold Meiring|A.M. Meiring]] moes die onderneming verder voer. Toe daar twee erwe naasaan die ander twee teen £110 verkrygbaar is, onderneem die kerkraad einde Januarie 1933 om self die saal daarop te bou. Die materiaal sou deur broers Dekenah en Le Roux aangekoop word en laasgenoemde is gehuur om die arbeid te verskaf. So kon daar werk verskaf word aan lede van die Kerk in Lansdowne wat dan weer 'n deel van die loon vrywillig aan die kerk sou afstaan. Die argitek A.L. Meiring het reeds 'n plan vir die gebou opgetrek. Dit was 'n deel van die voorstel dat dié saal as plek van aanbidding aan Crawford ondergeskik moes bly en dat die sakramente slegs in Crawford bedien sou word. Die Kaapse Stadsraad is verder bedank vir hul aanbod om die saal wat toe vir Sondagoggend- en aanddienste gebruik is, vir 'n onbepaalde tyd aan die kerkraad te gee. In April is 'n ekstra uitgawe van £50 eenparig goedgekeur. Die hoeksteentjie is op [[22 Maart]] [[1933]] "ter Ere Gods" gelê en die inwyding het op [[12 Mei]] [[1933]] met 'n rede deur ds. Meiring sr. plaasgevind. Die volgende dag het 'n basaar en konsert £43.5s. gelewer waardeur die koste van die stoele ruim gedek is. Die vrywillige bydraes van die lede het reeds op £55 gestaan. Die totale koste, omheining ingesluit, het £656.3s.11d. beloop, maar die lede sou self die ekstra £6.3s.11d. vind. Die grond en transport daarvan het byna £120 gekos en £147 het vir die arbeid op die tender van br. Le Roux gegaan. Die argitekte Louw en Louw, die firma van [[Wynand Louw]], het die planne voorsien en die toesig, alles kosteloos, gehou. In Lansdowne het daar groot geesdrif vir die saal geheers en die lede sou hulle geldelike verpligtinge nakom. In 1933 is 'n klavier van mnr. M.M. Kritzinger wat in die saal gebruik is, vir £30 aangekoop. Die C.J.V. van die wyk het £20 betaal en die kerkraad het die verkoper van die betaling van £10 op die saallys vrygestel. Toe die saal in 1935 teen £7 per maand deur die skoolraad gehuur is, is die behoefte aan 'n groot konsistorie vir 'n ekstra klaskamer gevoel. Ofskoon dit onseker was vir hoe lank die skoolraad die saal sou huur, het die kerkraad aan die dringende versoek van die broeders van Lansdowne voldoen en br. S.P. le Roux het die konsistorie vir £150 gebou. Nadat daar lank sonder groot sukses met die stadsraad oor die "oopmaak" van Rangeweg na die saal gekorrespondeer is, het br. Le Roux op eie koste "'n tydelike stukkie pad gekonstrueer." == Vergroting van die Rondebosse kerkgebou == [[Lêer:NG kerk Rondebosch ou binneruim.jpg|duimnael|So het die binneruim van die kerkgebou ná voltooiing in 1891 gelyk.]] Met die bou van 'n saal in Lansdowne agter die rug, word die planne vir die verbetering van die kerkgebou meer ambisieus en by die geraasdempende vensters word daar nou ook 'n groter galery beoog. Volgens die goedkoopste plan van argitek Attie Meiring sou die koste ongeveer £715 bedra. Nadat die eerste tenders ontvang is, besluit die kerkraad om die werk nog verder uit te brei en uiteindelik is die vier portaalopenings toegebou, nege vensters aan die ooste- en suidekant van dubbele rame en ruite voorsien, twee deure in die portaal aan die noordoostekant ingebou, 'n nuwe galery en trap aangebring, die hele elektriese beligting so vernuwe dat dit 'n sieraad vir die kerk was en noodsaaklike reparasies gedoen, alles vir slegs sowat £567. Weer is br. Le Roux gehuur om die veranderings in samewerking met die Boukommissie aan te bring. Geen wonder was dit dat die kerkraad so ingenome met die werk was dat hy dadelik besluit het om ook die vensters aan die noordekant te verdubbel en 'n hele aantal kleiner verbeterings aan te bring nie. Op Sondag [[18 Februarie]] [[1934]] is die gerestoureerde gebou plegtig en in die teenwoordigheid van 'n groot skare onder die leiding van ds. Meiring sr. ingewy. Ook is daar 'n vergrote portret van wyle ds. H.E. du Plessis onthul. Van die totale koste van £646 van die verbeterings is byna £105 aan die elektriese beligtingstelsel bestee, £446 aan die bou van die galery en trap, die verdubbeling van al die vensters en die toebou van die portale, en £95 vir die banke op die galery. Die kinderdienste wat vroeër in die kerksaal gehou is en waarvoor die ouderlinge beurtelings verantwoordelik was, is in 1939 gestaak. Daar moes vir die kinders in die kerk plek ingeruim word, sodat hulle ten volle by die kerklike lewe ingeskakel kon word. Moontlik is die behoefte aan meer ruimte in die kerk hierdeur benadruk. Toe daar dus herstelwerk aan die kerk en die saal gedoen moes word, geniet die moontlike vergroting van die kerkgebou ernstige aandag. Nadat daar 'n bietjie met die tenders gesukkel is, word dié van mnr J.D. van der Linden vir £2&nbsp;198 aangeneem en die ou kerkgebou kry 'n nuwe vleuel. Die vergrote gebou is op Sondagoggend [[16 Junie]] [[1940]], in gebruik geneem en by die aanddiens is ds. T.C.B. Stofberg as studenteleraar daar bevestig. Die aanbou van die vleuel het £2&nbsp;547 gekos. Die vorige jaar het die kerkraad 'n lening vir £2&nbsp;000 op eerste verband van die kerk geneem om vir die nuwe [[pastorie]] by Argyleweg 9 in [[Nuweland]], wat later jare die gemeente se enigste pastorie sou word, te betaal en nou gaan hulle weer by Sanlam een vir dieselfde bedrag aan op eerste verband van die pastorie en tweede verband van die kerk. Die balans op die boukoste sou uit die lopende rekening kom. Op die pastorie word £400 afbetaal en die kerkskuld staan op £3&nbsp;600, waarop daar hopelik £250 per jaar gedelg sou kon word. Tussen 1938 en 1940 het die dankofferopbrengs van £579 tot £879 gestyg, terwyl die kollektes ook elke jaar meer ingebring het. == Kerksaal in Rondebosch == [[Lêer:NG kerk Rondebosch kerksaal.jpg|duimnael|Rondebosch se kerksaal is in November 1934 in gebruik geneem.]] Die kerkgebou was pas vernuwe, toe die bou van 'n kerksaal aangepak is. Die gulle aanbod van br. J. Fred. Dreyer om 'n groot bedrag teen 3% vir die doel te leen, het 'n sterk stoot aan die onderneming gegee. Die boukoste, sonder meubels, moes hoogstens £1&nbsp;200 wees. Weer is die werk volgens 'n plan van argitek Meiring gedoen en die Boukommissielede was bb. J.S.M. Viljoen A.J. Pickard, K.C. Dekenah, M.M. Loubser, P.B. Borcherds, ds. A.M. Meiring (scriba van die kerkraad en saamroeper van die kommissie) en mnr. Fred. Dreyer. Dieselfde stelsel moes gevolg word as met die vernuwing van die kerkgebou deur br. Le Roux as gehuurde van die kerkraad. Op 30 April bekragtig 'n gemeentevergadering die kerkraad se besluite en etlike persone voeg die daad by die woord deur dadelik geldelike bydraes te beloof. Ook die hoeksteenlegging op [[1 September]] [[1934]] deur ds. Meiring sr. sou vir 'n grootskaalse monstering van die hele gemeente se vrygewigheid aangewend word. As blyk van dankbare erkentlikheid teenoor die Sendinggemeente vir die beskikbaarstelling van hul kerksaal vir die Moederkerk se gebruik, sou 'n kwart van die opbrengs aan hulle geskenk word vir die oprig van 'n saaltjie op Bokmakierie. Die hoeksteenlegging is deur ongeveer 350 mense bygewoon en die kollekte het £55 opgelewer. Op [[23 November]] [[1934]] is die saal in gebruik geneem. Ds. Meiring jr. het voor 'n groot skare — onder wie 'n twintigtal evangeliedienaars — die woord gevoer. Die kollekte was £18 en die basaar op 1 Desember het £110 ingebring. 'n Kwart van dié twee bedrae is vir die werk van die plaaslike sending afgesonder. Vroeg in 1937 het mnr. Dreyer die bewys teruggestuur en die saalskuld was gedelg. == Claremont, kindertreë van gemeente Keurboom == [[Lêer:Keurboomkerk.jpg|duimnael|Die [[NG gemeente Keurboom]] se kerkterrein behoort nou aan die Claremont-baptistekerk. Die kerkgebou is in die verste deel van die foto en die kerksaal in die naaste.]] [[Claremont]] se kerksaal is gebou vir die doelmatiger huisvesting van die Sondagskool wat, soos die wyksbiduur, sedert 1937 in mnr. en mev. W. Uys (waarskynlik die ouers van die skilderes [[Ann Nosworthy]]) se huis gehou is. Een keer sou die kinders na Rondebosch vervoer word, maar die ouers het volgehou dat die kerkraad 'n perseel vir 'n saal moes koop. Veral br. F Duminy het hom in die kerkraad vir die saak beywer en in 1939 word daar 'n stuk grond teen £160 aangekoop, waarop daar oor twee jaar gebou sou word. Die saak word dus in Februarie 1941 weer aangeroer. Daar was reeds £30 in 'n boufonds en die wyk het onderneem om jaarliks £30 te gee as die kerkraad begin bou. Die Sondagskool is destyds deur 67 kinders bygewoon en baie moes weens gebrek aan ruimte geweier word. Toe daar besluit is om 'n saal met ongeveer 200 sitplekke te bou, het br. H.D. van Dyk aangebied om £1 te gee vir elke £10 wat vir die doel gekollekteer word. Hy is as saamroeper benoem van die Boukommissie wat benewens hom uit bb. J.S.M. Viljoen en J.J.M. Prins bestaan het. By die volgende vergadering kon die kerkraad oor drie tenders besluit vir 'n gebou van 48 x 26 voet wat baie soos die Lansdowne-saal sou lyk. Die tender van br. S.P. le Roux vir £646, meer as £300 laer as die hoogste een, is aangeneem en 'n speling tot op £700 is toegelaat. Br. van Dyk het nou £100 ter herinnering aan wyle sy dogtertjie geskenk en die kerkraad het eenparig besluit om die saal die Marina van Dyksaal te noem. Die wysiging van die bouplanne deur die stadsraad en die stygende pryse gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die totale koste na £774 opgestoot. Ds. P. de V. Grobbelaar het die hoeksteen gelê op [[10 Mei]] [[1941]], net voor sy vertrek uit die gemeente. Die inwyding het op [[15 November]] [[1941]] deur ds. W.S. Conradie plaasgevind. In Maart 1942 is die saal beskikbaar gestel vir "maatskaplike en opheffingswerk" onder die groter Sondagskoolkinders op Saterdagnamiddae en in dieselfde jaar huur die skoolraad dit teen £10 per maand vir 'n spesiale klas. Twee jaar later is dit op voorstel van oud. (adv.) J.H. Conradie afgestaan vir die oprigting van 'n kleuterskool vir Afrikaanssprekende kindertjies wat grotendeels deur personeellede van die [[Laerskool Groote Schuur]] gehou is. == Kerkmusiek == Toe die gemeente gestig is, het mej. A. Kuys in die Glena-saal 'n harmonium bespeel. Moontlik was daar in die kerkgebou aanvanklik ook net so 'n serafyn of "musiek" soos dit soms genoem is. Toe mej. Kuys in 1892 drie maande verlof kry, tree mev. Marchand en mej. Innes in haar plek op. Daarna verskyn mej. Dora Dreyer en J. Rodger voor die orrel, totdat die behoefte aan 'n vaste orrelis begin 1895 so klaarblyklik was dat aansoeke vir die betrekking gevra is teen 'n besoldiging van £12 per jaar. Mnr. C.F. Standing is aangestel, maar teen £25 per jaar. Daar is eers seker gemaak dat die koor met hom tevrede was. Laat in 1896 besluit die kerkraad dat die nuwe orrel wat vir 'n proef-tyd in gebruik was, deur 'n bekwame orrelis ondersoek moes word. Was hy daarmee tevrede, sou hulle geen beswaar daarteen opper as die koor en die orrelkomitee dit koop nie. Wat die uitslag van die deskundige ondersoek was, is nie bekend nie, maar die orrel is waarskynlik nie aangeskaf nie, want in April 1897 bring ds. Marchand dit onder die kerkraad se aandag dat die firma R. Müller 'n uitstekende instrument vir £105 het. Die orrelkomitee het byna £50 in hand gehad en na 'n lang bespreking is die koor gemagtig om die koop te sluit, op voorwaarde dat die kerkraad geen geldelike verantwoordelikheid daarvoor sou dra nie. Toe Müller die volgende jaar vir die aansuiwering van die balans van £75 vra, wys iemand met die vinger na die koor, dog die liewe leraar het maar weer vriendelik ingewillig om die nodige te probeer vind. Nadat die kerkraad in Januarie 1937 vir die invoering van nagmaalkelkies gestem het, laat hy hom geesdriftig oor die verkryging van 'n nuwe orrel uit. Met die volgende Dankfees sou diö saak pertinent genoem word. Toe die kerkraad tussen 'n Duitse orrel van Müller vir £990 en 'n Amerikaanse Wicks van Cooper, Gill en Tomkins vir £1&nbsp;018 moes kies, het die keuse op laasgenoemde geval. Vir die ou instrument het hulle £18 gekry. (Interessant genoeg, het daar in 1937 'n orrel in Rondebosch diens gedoen wat 84 jaar vantevore in die ou kerk op Malmesbury gestaan het.) Op [[6 Desember]] [[1937]] is daar met die installering begin van die orrel wat toe so pas van oorsee aangekom het. Die feestelike ingebruikneming het op Saterdag [[22 Januarie]] [[1938]], voor ongeveer 350 belangstellende toehoorders plaasgevind. Die rede is op versoek van die kerkraad deur ds. Meiring sr. gehou, terwyl die orrel deur die baasorrelis van daardie dae, prof. P.K. de Villiers, bespeel is. Aan offers is daar £83 ontvang. Toe dit voor die tyd onprakties bevind is om die hele galery te vergroot, is die sitplek vir die orreliste, indertyd mej. Rita Blake, uitgebou. Ook is daar "versagtende materiaal" op die galeryvloer aangebring. == Bekende vader en seun leraars == In [[1922]] word ds. [[Pieter Gerhardus Jacobus Meiring|P.G.J. Meiring]], redakteur van die ''[[Kerkbode]]'', gevra om die gemeente teen 'n geringe vergoeding en saam met sy ander werksaamhede deeltyds te bearbei. In [[1932]] word ds. [[Arnold Meiring]], sy seun, gevra om hom behulpsaam te wees en so word hy as leraar bevestig. Onder die geseënde bediening van vader en seun gaan die gemeente met rasse skrede vooruit en in [[1939]] word die gemeente [[NG gemeente Die Vlakte|Die Vlakte]] afgestig met die voorstede [[Lansdowne]] en Crawford as vername voedingsgebiede. Ds. [[P. de V. Grobbelaar]] het in 1938 leraar geword en gedurende sy bediening word die kerkgebou aansienlik vergroot deur die aanbou van 'n vleuel. Daar is ook in [[Claremont]] 'n kerksaal gebou waar daar gereeld dienste gehou is tot die [[NG gemeente Keurboom]] daar afgestig is in [[1968]]. Die gemeente bereik 'n nuwe mylpaal toe ds. (later dr.) [[Andries Treurnicht]], latere leier van die [[Konserwatiewe Party]], as eerste medeleraar bevestig word. == Onlangse geskiedenis == [[Lêer:Rondeboch NG kerkgebou.jpg|duimnael|links|Die Rondebosse kerkgebou van die saal se kant gesien. Dié foto is geneem op [[2 Maart]] [[2008]] toe dr. [[Ernst van der Walt]] afgetree het ná byna 26 jaar in die gemeente, die langste van enige van die gemeente se leraars.]] [[Lêer:Pro Musica-koor.jpg|duimnael|Die Pro Musica-koor van [[Hermanus]] onder leiding van Annemarie Rautenbach tree op tydens die erediens op 11 September 2011, 'n dag nadat die gemeente sy 120ste bestaan gevier het.]] Die jare 50 en 60 was 'n bloeitydperk vir die Afrikaanse bevolking van die suidelike voorstede. Binne die gemeentegrense is die [[Hoërskool Groote Schuur]] in 1959 in die destydse administrateurswoning [[Vredenhof]] as uitvloeisel van die gelyknamige [[Laerskool Groote Schuur|laerskool]] gestig. Rondebosch en haar twee dogters het in 1979 meer as 2&nbsp;400 volwasse (belydende) lidmate gehad. In 1990, ná die [[Lys van ingelyfde NG gemeentes|ontbinding]] van Die Vlakte, was die oorblywende twee gemeentes se gesamentlike lidmaattal sowat 1&nbsp;200. Rondebosch, as enigste oorblywende gemeente van die drie, se lidmaattal het lank bly daal, in [[2000]] 625, [[2004]] 375 en [[2009]] 285, in [[2010]] konstant op 287, maar in 2011 verder gedaal tot net 260 en in 2012 tot 240 met 19 dooplidmate. In 2014 was dit onderskeidelik 224 en 15. Die meeste lidmate is bejaardes, van wie 'n aansienlike deel in 'n tehuis en woonstelgebou vir ouer persone van die NG Kerk (in onderskeidelik [[Claremont]] en [[Rosebank]]) woon. Die gemeente was lank die geestelike tuiste van talle Suid-Afrikaanse ministers omdat die landgoed [[Groote Schuur]] binne die gemeentegrense en naby aan die kerkgebou geleë is. [[Pieter Willem Botha]] was die laaste eerste minister wat lidmaat van Rondebosch was. Sy opvolger as staatspresident, [[F.W. de Klerk]], is 'n lidmaat van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Gereformeerde Kerk]]. == Dr. Van der Walt se lang bediening == [[Lêer:Dr Ernst van der Walt.jpg|duimnael|upright|Dr. [[Ernst van der Walt]] het in Rondebosch gedien van [[5 Desember]] [[1982]] tot [[2 Maart]] [[2008]], sy 66ste verjaardag, en was die leraar met verreweg die langste diens in die gemeente.]] Dr. [[Ernst van der Walt]], voorheen verbonde aan die NG gemeente Vredelust in Kaapstad se noordelike stadsgebiede, lewer sy intreepreek in Rondebosch op [[5 Desember]]. === Phildalphia-konferensiesentrum === Onder dr. Van der Walt het die gemeente in 1986 die Philadelphia-konferensiesentrum op dié klein [[Swartland]]se dorpie gestig as 'n maatskappy sonder winsbejag. Die kerkraad het van die behoefte vir 'n konferensiesentrum vir jong mense bewus geword en toe 'n kommissie onder voorsitterskap van dr. Van der Walt aangestel om 'n geskikte tuiste vir die sentrum te soek. Mev. Rina Rauch, 'n lidmaat en waarskynlik die sangeres [[Laurika Rauch]] se ma, is gekoöpteer. Geld is vir die koop van 'n geskikte plek ingesamel. Dit is gebruik vir Christelike konferensieseminare en om jong mense geestelik toe te rus. Tussen 80 en honderd jong mense kon daar tuisgaan. Die opstal staan op 'n plaaswerf en is later as 'n [[pastorie]] gebruik. Die kompleks is teen 'n nominale bedrag van die Philadelphia-gemeente gekoop en gerestoureer. Die grootste bydraes het van lidmate van die NG Kerk gekom, maar die sentrum se gebruik was nie beperk tot lidmate van dié kerkverband nie. Die sentrum het 'n sterk geestelike klem gehad en die landelike karakter is behou. Heelwat toerusting en meubels is van skenkers ontvang.<ref>[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/08/27/19/13.html ''Jong Christene kry sentrum''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151109184033/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1986/08/27/19/13.html |date= 9 November 2015 }}, ''[[Die Burger]]'', [[27 Augustus]] [[1986]].</ref> === Afrikaanse Passiespel === 'n Vroeë hoogtepunt in Rondebosch was die eerste aanbieding van 'n Afrikaanse passiespel deur die gemeente op Goeie Vrydag [[20 April]] [[1984]]. Mev. Marie Hammann, vrou van die hoof van die [[Hoërskool Groote Schuur]], was die regisseuse. Dr. Van der Walt het help skryf aan die teks, waaraan onder meer ook Anna M. Louw meegewerk het. Dié opvoering was so geslaagd dat dit van 1985 af onder die spelleiding van Edith Mulder, groter en omvangryker geword het. Jaar ná jaar is dit drie maal elke Paasnaweek in die Maynardville-buitelugteater in [[Wynberg]]<ref>[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1988/03/29/4/3.html Onderskrif by foto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151109184010/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1988/03/29/4/3.html |date= 9 November 2015 }}, ''[[Die Burger]]'', [[29 Maart]] [[1988]].</ref> aangebied met dr. Van der Walt wat telkens die rol van Jesus vertolk het.<ref>[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/03/24/1/22.html Onderskrif by foto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151109184028/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/03/24/1/22.html |date= 9 November 2015 }}, ''[[Die Burger]]'', [[24 Maart]] [[1989]].</ref> In 1985 is dit op uitnodiging tydens die Bybelfees op [[Stellenbosch]] opgevoer<ref>[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1988/02/22/3/4.html ''Eikestadse Bybelfees lok honderde''], ''[[Die Burger]]'', [[22 Februarie]] [[1988]].</ref> en in 1990 op [[George]]. In 1991 het die passiespel 'n gesamentlike onderneming van die Rondebosse NG en Sendingkerk (later die Verenigde Gereformeerde gemeente) geword. In 1987 woon dr. Van der Walt op uitnodiging die Amerikaanse gebedsontbyt by wat gereël word deur Christen-lede van die Amerikaanse Kongres en in Maart 1988 woon die Van der Walt-egpaar 'n byeenkoms van Christenleiers in Windsor, [[Engeland]], by met die tema "Freedom and Responsibilty". === Leraar se buitelandse betrokkenheid === In Desember 1988 vertrek dr. en mev. Van der Walt Europa toe. Ná sy bekering vertrek Ernst jr., hul oudste seun, vroeg in 1989 na [[Pretoria]] vir opleiding by Operasie Mobilisasie. In Junie daardie jaar is hy na Europa vir Love Europe en vestig hom in [[Londen]]. In Desember daardie jaar besoek dr. Van der Walt sy oudste seun in [[Londen]] en woon die Britse parlementêre gebedsontbyt by. Hy toer daarna in [[Wallis]], [[Skotland]] en [[Frankryk]]. In Oktober 1990 ontmoet Ernst sr. en jr. in Israel en die volgende maand keer Ernst jr. na Suid-Afrika terug. === Inlywing van gemeente Keurboom === In die Rondebosse gemeente was 1990 'n belangrike jaar omdat die kerkraad hom in Augustus daardie jaar ten gunste van die inlywing van die dogtergemeente, [[NG gemeente Keurboom|Keurboom]], by die moedergemeente uitspreek, nadat dié moontlikheid reeds in Maart 1985 op 'n kerkraadsvergadering bespreek is. Dit was sowat 16 maande nadat Rondebosch se enigste ander dogtergemeente, [[NG gemeente Die Vlakte]], in April 1989 ontbind het<ref name="wynb" /> en die meeste lidmate by die [[NG gemeente Van Riebeeck]] in Kenwyn ingeskakel het, maar 'n aantal ook by Keurboom en Rondebosch. Laasgenoemde twee gemeentes verenig op [[1 Desember]] [[1990]] en ds. J.P. Theron word Rondebosch se derde medeleraar. Ds. P.G. Thirion is in Julie 1989 in Rondebosch as polisiekapelaan bevestig. Nog 'n belangrike datum vroeg in die jare 90 was die naweek van 6 tot 8 September 1991 toe Rondebosch sy eeufees vier.<ref name="eeufees">[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/09/09/6/11.html ''NG gemeente Rondebosch vier eeufees''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151109184016/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/09/09/6/11.html |date= 9 November 2015 }}, ''[[Die Burger]]'', [[9 September]] [[1991]].</ref> In 1993 word dr. Van der Walt voorsitter van die uitvoerende raad van LSA, Love Southern Africa, die oorkoepelende sambreelorganisasie van verskeie sendingorganisasies in SA. In 1995 besoek hy weer die [[Verenigde State van Amerika|VSA]] en in 1998 kom eers [[Indië]] aan die beurt en daarna [[Ethiopië]] en [[Praag]]. In dié jaar word hy lid van die Kweekskool se eksamenkommissie en die kuratorium. Die volgende jaar bring besoeke aan onder meer [[Noorweë]], [[Zimbabwe]], [[Engeland]], [[Skotland]], [[Ethiopië]] en [[Hongarye]]. As leier van die Bybelvertalingsbaan van LSA was dr. Van der Walt betrokke by Bybelvertaling in Ethiopië. Sendingwerk in Indië het ook 'n groot deel van sy sendinghart gevul. Hy was die koördineerder van die Indië-vennootskap in die Wes-Kaap asook die voorsitter van die Trust van die Evangeliese Kerk in Indië en besoek Indië die eerste keer in 1998 op uitnodiging waar hy 'n voordrag in Madras by die Festival 1000 lewer. Ná die eerste besoek sou nog vyf aan Indië en [[Nepal]] volg. Hy het die voorreg gehad om aan verskeie internasionale sendingbyeenkomste soos Mosbach (1991), Joshua Project 2000-bekendstelling (1995) in Colorado Springs, VSA, asook die Global Evangelisation Rountable in Oslo (1999) deel te neem. Die gemeente het op [[2 Maart]] [[2008]],<ref>[http://www.kerkbode.co.za/archive_berigte.asp?id=852 ''Kerkbode'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> op sy 66ste verjaardag, afskeid geneem van dr. Ernst van der Walt. Sy opvolger is ds. Jan van Schoor Momsen, wat hierheen gekom het van [[Witbank]] se moedergemeente af.<ref>[http://www.kerkbode.co.za/archive_berigte.asp?id=843 ''Kerkbode'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die meer as honderd jaar oue kerkgebou is by Derryweg 2, Rondebosch, geleë. Die gemeente se aanlyn tuiste is [http://www.ngrondebosch.co.za/ www.ngrondebosch.co.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111071629/http://www.ngrondebosch.co.za/ |date=11 Januarie 2012 }}. == ''Kerkbode'' berig oor inwyding van eerste kerkgebou == Die ''[[Kerkbode]]'' het as volg oor die inwyding op [[16 Junie]] [[1864]] berig: "Een aanzienlijke schare verzamelde zich ten huize van den Broeder Mostert, ter plaatse 'Welgelegen,' ten einde vandaar zich in statigen optocht naar het nieuwe Godshuis te begeven. Te 11ure voormiddags trok de stoet, bestaande uit den Kerkeraad van Wijnberg, den Leeraar, en Kerkeraad van de Episcopaalsche Gemeente van Mowbray, de plaatselijke Wesleyaansche Leeraar, leeraren en zendelingen van de Gereformeerde Kerk, een aantal oud-kerkeraadsleden en vele broeders en zusters van deze en andere gemeenten naar de Kapel, terwijl [[Philip Eduard Faure|Dr. P. E. Faure]] uit de 122, 123 en 125ste Psalmen met luider stem las. Bij het gebouw gekomen overhandigde de Broeder oud-diaken Gysbeit Mostert ZijnEerw. den sleutel en opende deze in naam van den Drieëenigen God het gebouw ter openlijke vereering van Zijn nooit volprezen Naam en ter verkondiging van het zaligmakend Evangelie van den Heere Jezus Christus, en trad men het huis binnen zingende Psalm 100 vers. 3 en 4. Nadat allen geplaatst waren, beklom Dr. P. E. Faure den Kansel en droeg het gebouw plegtig aan den Allerhoogsten op. Vervolgens hield Dr. Abraham Faure, die 35 jaren geleden de Wijnbergsche Gemeente gesticht had, de inwijdingsrede naar aanleiding van Ps. 119:16: 'Ik zal mij vermaken in uwe inzettingen." De rede was zeer indrukwekkend,-een ieder bewonderde de jeugdige kracht– waarmede dezelve werd uitgesproken, en vooral was het hartroerend de toespraak te hooren van den leeraar der gemeente, Z.Eerw. jongsten broeder, wien Z.Eerw. nu ongeveer 30 jaar geleden, in zijn heilig dienstwerk in deze gemeente had ingezegend, en wien hij geluk wenschte het gezegend middel in de hand des Heeren te zijn geweest, om het door Z.Eerw. voor 35 jaren begonnen werk zoodanige uitbreiding te geven dat er in de gemeente thans twee kerken en zeven grootere en kleinere kapellen bestonden.... Na den dienst begaf een groot gedeelte der toehoorders zich naar de woning van den Br. oud-ouderling S. J. Mostert, Sr., die voor deze gelegenheid een ware liefdemaaltijd had aangerigt. En daar was het in waarheid; 'Zij aten te zamen met verheuging des harten.' In den namiddag, ten 3 ure, was die kapel weder welgevuld, en hoorde men met gespannen aandacht naar den welsprekenden redenaar, den Hoogleeraar John Murray, die de gemeente stichtte naar aanleiding van Efeze I:10." == Restourasie van kerkgebou, 2022 == Die gemeente het in die naweek van 25 tot 27 Maart 2022 die einde van 'n restourasieprojek van R1,5 miljoen gevier. Die gebou het krake gehad waardeur op plekke reg deur die muur gesien kon word. Dr. Johan van den Heever, predikant tydens die restourasie, het aan die ''[[Kerkbode]]'' gesê die eerste kerkraad het al in Junie 1892, sewe maande nadat met bouwerk begin is, krake in die mure opgelet wat hulle onder die argitek se aandag gebring het, maar dié het hulle gerusgestel dat dit nie ’n probleem sou inhou nie. Luidens ’n ingenieursverslag in 1969 was die gebou in alle opsigte onveilig. Die kerkraad moes besluit of die gebou behou of gesloop moes word. Dieselfde dag waarop hulle toe die saak bespreek het, tref ’n groot aardbewing Tulbagh met trillings wat tot in Rondebosch se konsistorie gevoel is. Die kerkraadslede het na buite gehardloop om te kyk of hulle kerkgebou nie in duie stort nie. In 2019 het die kerkraad besluit op ’n intensiewe restourasieproses. Deel van die restourasiewerk het ook ingesluit om die kerk se klok, wat meer as 50 jaar laas gelui is, ’n nuwe kloktoring te gee om dit te huisves. ''Kerkbode'' het op 23 Maart 2022 berig: "Die kerkklok, net soos die historiese kerkgebou, het ook ’n storie om te vertel. Toe die kerkgebou in 1940 vergroot is met ’n suidelike vleuel het die kerktoring, waarin die 60 kg klok gehang het, in die slag gebly. Dit het daarna sowat 30 jaar in ’n akkerboom gehang, maar toe die boom vrek, is dit weggebêre, eers in die toegeboude voorportaal en daarna in die kluis. == Leraars == [[Lêer:Jan Momsen.jpg|duimnael|upright|Ds. Jan Momsen lei die erediens op [[11 September]] [[2011]], 'n dag nadat die gemeente sy 120-jarige bestaan gevier het.]] [[Lêer:Dr Johan van den Heever.jpg|duimnael|regs|180px|Dr. Johan van der Heever op die kansel, 3 Junie 2018, vier maande en 'n dag nadat hy in die gemeente bevestig is.]] Die eerste leraar, ds. Marchand, was die tweede leraar, ds. Kriel, se skoonpa, terwyl ds. P.G.J. Meiring die oupa en ds. [[Arnold Meiring]] die oom was van die destydse administrateur van Kaapland, [[Kobus Meiring]], wat getroud is met die suster van dr. Van der Walt (1982–2008) se vrou, Frieda.<ref name="eeufees" /> Van die leraars wat die eerste 100 jaar hier in die bediening gestaan het, het net drie tien jaar of langer gebly. In 2015 was die huidige predikant, ds. Jan Momsen, reeds sewe jaar hier werksaam. * [[B.P.J. Marchand]], 1891–1906 (die vader van die arbeidskolonie op [[Kakamas]]) * Lourens Matthys Kriel, 1907–1909 * Hercules Enslin du Plessis, 1911 – [[26 Maart]] [[1921]] (tree af) * [[Pieter Gerhardus Jacobus Meiring]], 1922–1938 (ook redakteur van die ''[[Kerkbode]]'') * [[Arnold Meiring]], 1932–1938 (seun van bogenoemde en in 1957 en 1961 moderator van die Transvaalse Kerk) * Pieter de Vos Grobbelaar, 1938–1941 * [[Petrus Swart]], 1939 (hulpprediker, eerste leraar van [[NG gemeente Die Vlakte|Die Vlakte]] ná afstigting) * Willem Stephanus Conradie, 1941–1948 * [[Attie van Wijk|Adriaan (Attie) Jacobus van Wijk]], 1949–1958 (vader van die skrywer en afgetrede hoof van die [[Nehemia]]-en [[Hugenote]]-Bybelinstituut op Wellington met dieselfde naam <ref>{{Cite web |url=http://www.luxverbi.co.za/content/attie-van-wijk |title=argiefkopie |access-date=23 April 2010 |archive-date= 9 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111109210205/http://www.luxverbi.co.za/content/attie-van-wijk |url-status=dead }}</ref>) * Daniel Johannes Rabie, 1958–1964 * [[Gys Muller|Gysbert Du Toit Muller]], 1958 – [[7 Augustus]] [[1965]] * Prof. [[Johan Heyns]], 1964–1966 * Willem Petrus de Vos, [[11 Desember]] [[1965]]–1968 (eerste leraar van [[NG gemeente Keurboom]] ná afstigting; oorlede op [[23 Maart]] [[2019]]) * [[Kenney O'Kennedy]], [[7 Mei]] [[1966]]–1974 * Prof. Hermanus Adriaan Lombard, 1969–1973 * Dr. Jacobus Adriaan Vorster, 1971–1976 (met opdrag skoling van gelowiges vir gesprek met die Jode) * Marthinus Johannes Jacobus Prinsloo, 1975–1982 * Andries Kinder Batt, 1976 * Dr. [[Ernst van der Walt|Ernst Jacobus van der Walt]], 1982 – [[2 Maart]] [[2008]] * Pieter Gabriel Thirion, 1989–1993 (kapelaan SAP) * Johannes Petrus Theron, 1990–1995 (laaste leraar van [[NG gemeente Keurboom]]) * Jan van Schoor Momsen, 2008 – [[30 Julie]] [[2017]] * Dr. Johan van den Heever, [[4 Februarie]] [[2018]] – hede == Studenteleraars == [[Lêer:Johan Heyns.jpg|duimnael|upright|Prof. [[Johan Heyns]] was van 1960 tot 1962 Rondebosch se laaste studenteleraar.]] * Theunis Christoffel Botha Stofberg, 1940–1944 * [[Andries Treurnicht]], 1950–1954 (later redakteur van die ''[[Kerkbode]]'', kabinetsminister en leier van die [[Konserwatiewe Party]]) * Ockert Stephanus Heyns Raubenheimer, 1954–1957 * Johannes Willem Hanekom, 1957–1959 (skrywer van drie geestelike boeke) * Prof. [[Johan Heyns]], 1960–1964 == Sien ook == * [[Hoër Meisieskool Rustenburg]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * {{af}} [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller). 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers, 1952. * {{af}} Symington, Johan (et. al.). 1973, 1979, 1990, 1999, 2004, 2007, 2008, 2014. ''Jaarboek van die NG Kerke'', Tydskriftemaatskappy, Kaapstad en Wellington, . * {{nl}} [[Andries Dreyer|Dreyer, eerw. A.]] 1929. ''Kerksouvenir van Wynberg, Gemeente-Eeuwfeest 1829–1929'', Kaapstad, Stellenbosch en Bloemfontein: Nasionale Pers Beperk. * {{nl}} [[Andries Dreyer|Dreyer, eerw. A.]] 1907. ''Historisch Album van de Nederduitsche Gereformeerde Kerk in Zuid Afrika''. Kaapstad: Cape Times Beperkt. * {{af}} [[Henry Charles Hopkins|Hopkins, ds. H.C.]] 1966. ''Die Nederduitse Gereformeerde Kerk Rondebosch 1891–1966''. Kaapstad: Feeskomitee van die N.G. Kerk, Rondebosch. == Eksterne skakels == * {{af}} [https://ngrondebosch.org/home Die gemeente se webtuiste] * {{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/09/09/6/11.html ''NG gemeente Rondebosch vier eeufees''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151109184016/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/09/09/6/11.html |date= 9 November 2015 }}, ''[[Die Burger]]'', [[9 September]] [[1991]]. * {{af}} [http://www.ngkerk.org.za/abid/gemeentes/Default.asp?gemeente=r&offset=50 Inligtingsblad op NG Kerk se amptelike webwerf]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * {{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/09/06/15/24.html Berig oor die gemeente se 100-jarige bestaansviering] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120701183031/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1991/09/06/15/24.html |date= 1 Julie 2012 }}, ''[[Die Burger]]''. * {{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1988/11/25/1/8.html Vier van ds. O'Kennedy se seuns ook predikant], ''Die Burger'' {{Voorbladster}} [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Groot-Kaapstad|Rondebosch]] 3pyxijnrohovovtvcmz11h44birx10z Simbiose 0 26629 2963749 2875519 2026-08-30T10:47:29Z Oesjaar 7467 /* Plante, swamme en bakterieë */ Skakel 2963749 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Common clownfish curves dnsmpl.jpg|duimnael|regs|300px|'n Simbiotiese verhouding: die narvis eet die [[invertebrate]] wat die see-anemoon kan beskadig, terwyl die vis se afskeiding die [[Seeanemone|see-anemoon]] van voedingstowwe voorsien.]] '''Simbiose''' ([[Grieks]]: ''syn'' = saamwees + ''bios'' = lewe) beteken letterlik "saamlewe" en verwys na enige direkte en intieme saamleefverhouding tussen twee organismes van verskillende spesies. Bioloë onderskei tussen drie soorte simbiosie, naamlik '''kommensalisme''', '''mutualisme''' en '''parasitisme'''. Diere in 'n simbiotiese verhouding word '''simbionte''' genoem. Wanneer die verhouding verpligtend is en albei organismes daaruit voordeel trek, staan dit bekend as mutualisme. Wanneer 'n soortgelyke verhouding nie verpligtend is nie, met ander woorde indien die organismes indien nodig afsonderlik van mekaar kan leef, staan dit bekend as proto-koöperasie. Kommensalisme is 'n verhouding waar een van die simbionte bevoordeel word, maar die ander een nie bevoordeel of benadeel word nie. As een van die simbionte bevoordeel word terwyl die ander een toeval [[lig]] benadeel word (byvoorbeeld deur skadelike uitskeidings, ensovoorts), staan die verhouding as [[amensalisme]] bekend. Wanneer een van die simbionte ten koste van die ander voordeel trek uit die verhouding, staan dit bekend as [[parasitisme]]. == Plante, swamme en bakterieë == 'n Algemene simbiotiese verhouding wat by plante en die laer organismes aangetref word, is die waar een organisme nie self voedingstowwe kan vervaardig nie en dus van ʼn ander organisme daarvoor afhanklik is. 'n Bekende voorbeeld is bakterieë van die genus ''Rhizobium'' wat in die wortels van baie peulplante aangetref word. Die bakterieë dring deur die wortelhare na binne en vermeerder in klein wortelknoppies wat deur die wortel self gevorm word. Hierdie bakterieë het die vermoë om vrye [[stikstof]] (N<sub>2</sub>) uit die grond met suurstof te bind tot [[Nitrasepam|nitrate]] (NO<sub>3</sub><sup>2-</sup>), waarvan die oorskot aan die plante beskikbaar gestel word. Hierdie plante kan dus oor die algemeen in stikstofarm omgewings groei, terwyl die bakterieë van hulle ander voedingstowwe van die plant afhanklik is. Nog 'n bekende voorbeeld van mutualistiese simbiose is die [[korsmos]]se of ligene wat uit 'n fungus en eensellige alge bestaan. Hierdie twee organismes leef so nou saam met mekaar dat hulle feitlik 'n nuwe tipe organisme met eie struktuur en fisiologiese eienskappe vorm. Die fungus ontvang organiese voedingstowwe van die fotosintetiserende alge, terwyl laasgenoemde minerale voedingstowwe en water uit die fungus neem. Hierdie alge kan gevolglik op droë plekke voorkom waar hulle andersins nie sou kon groei nie. Mikorisa is 'n vorm van mutualisme wat baie met die wortelknoppies van [[peulplante]] ooreenkom. Dit is die verhouding waar ʼn swam op die wortels van mosse, varings of saadplante groei en vir organiese voedingstowwe daarvan afhanklik is. Op hulle beurt onttrek die swamhifes weer water en minerale voedingstowwe uit die grond en voorsien dit aan die plant. Waar die swam 'n digte massa hifes oor die wortels vorm, staan dit bekend as eksotrofe mikorisa, terwyl die verhouding waar die swamhifes in die wortels indring, as [[endotrofe]] mikorisa bekend staan. Eersgenoemde word by baie boomsoorte, soos dennebome (genus ''Pinus''), aangetref, terwyl endotrofe mikorisa dikwels by orgideë aangetref word. [[Mikorisa]] is ook 'n vorm van mutualisme, omdat beide organismes wat by die verhouding betrokke is, nie sonder die ander [[organisme]] kan leef nie. Daarom is dit belangrik dat plante soos denneboompies of heide (genus ''Erica'') slegs in grond geplant word waar die swamme wel aanwesig is. == Diere == Simbiose word ook onder ʼn groot aantal en verskeidenheid diere aangetref. Sekere [[flagellate]] (eensellige diertjies van die phylum ''Protozoa'') leef byvoorbeeld in die ingewande van baie termietspesies. Die termiete waarmee hulle saamleef, het nie die vermoë om sellulose te verteer nie, terwyl die eensellige diertjies dit wel het en die afbraakprodukte van sellulose aan die termiete beskikbaar stel wanneer hulle doodgaan. Om die rede kan termiete op hout leef. 'n Bekende voorbeeld van proto-koöperasie is die verhouding tussen miere en blaarluise. Die miere "melk" die luise, met ander woorde hulle benut 'n soet vloeistof wat deur die luise afgeskei word, terwyl hulle op hulle beurt weer beskerming aan die luise verleen en die vlerkloses van een plant na 'n ander vervoer. 'n Ander simbiotiese verhouding waarin miere betrokke is, is die waarin sekere spesies, byvoorbeeld van die genus ''Atta'', fungi in ondergrondse kamers "kweek". Dooie blare word vir daardie doel in die nes in gesleep en die fungusspore daarop aangebring. Tydens die groei van die fungi beskerm die miere hulle teen ander fungus- en bakteriebesmettings. Die vrugliggame van die fungi word dan weer as kos vir die mierlarwes gebruik.  Die meeste plantetende soogdiere het ook bakterieë in hul dermkanaal wat 'n belangrike rol by die vertering van sellulose speel en voorts vitamien K produseer. Vernietiging van die dermorganismes, byvoorbeeld deur antibiotika, kan tot ernstige dermversteurings lei. Simbiose wat wissel van mutualisme tot proto-koöperasie, word ook by die [[kluisenaarskrap]]pe (familie ''Paguridae'') en seeanemone aangetref. Die krap ''Eupagurus'' ''prideauxi'' word byvoorbeeld altyd saam met die seeanemoon ''Adamsia'' ''pallata'' in 'n mutualistiese verhouding aangetref. Die groter kluisenaarskrappe van hierdie spesie dra die [[Seeanemoon|seeanemone]] op hul rug rond in plaas daarvan om nuwe skulpe te soek, en die seeanemoon groei mettertyd vas aan die krap. Die anemoon dien dan as doeltreffende beskerming vir die krap, terwyl dit voordeel trek uit die stukkies afvalkos van die krap. 'n Skynbare vorm van kommensalisme tussen seeanemone en sekere visspesies is die waar die sogenaamde anemoonvissies tussen die tentakels van seeanemone woon sonder om daardeur gevang te word. Hulle swem soms ʼn entjie weg, maar sodra daar gevaar dreig, swem hulle dadelik weer tussen die anemoontentakels, wat as beskerming dien, in. Dit is egter wel moontlik dat die anemone ook voordeel in die vorm van afvalkos uit die verhouding trek en dat dit dus eerder as proto-koöperasie of selfs mutualisme geklassifiseer behoort te word. == Kommensalisme == Kommensalisme verwys na 'n simbiotiese verhouding waaruit net een van die twee verskillende organismes voordeel trek, terwyl die ander deelnemer nòg bevoordeel nòg benadeel word. Die [[Haaisuier|suigvis]] (remora) wat aan die haai vassuig, is 'n goeie voorbeeld hiervan. Wanneer die haai iets verslind, laat die suigvis los en vreet hy die oorblyfsels van die haai se maaltyd. Die suigvis word dus net bevoordeel. Die haai word egter nie bevoordeel of benadeel nie. === Voorbeelde van kommensalisme === * [[Epifiet]]e wat boomtakke gebruik as stutte om op te groei ten einde meer lig te bekom. Die boom word nie bevoordeel of benadeel nie. * Voëls wat hul neste in bome maak sonder om die bome te bevoordeel of te benadeel. * Sekere klein krappies wat in die mantelholte van oesters lewe sonder om die [[oester]] te bevoordeel of te benadeel. == Mutualisme == Mutualisme is 'n simbiotiese verhouding waaruit altwee van die verskillende organismes voordeel trek uit die saamleefverhouding. Dikwels is hierdie organismes onderling só afhanklik van mekaar dat hulle nie meer onafhanklik afsonderlik kan voortbestaan nie. === Voorbeelde van mutualisme === * Rysmiere en die protosoë (''Trychonmynha'') wat in hul dermkanaal voorkom. Die rysmiere kan die [[sellulose]] in hout kou en inneem, maar nie verteer nie. Die sellulose word dan verteer deur die protosoë wat in die rysmiere se dermkanaal voorkom. Die protosoë het dus blyplek, en die rysmiere se kos word verteer. Albei word dus deur die saamleefverhouding bevoordeel. * Korsmosse (ligene) wat 'n intieme saamleefverhouding van fotosinterende alge en saprofitiese swamme (skimmel) is. Die swam voorsien die [[alge]] van water en opgeloste anorganiese voedingstowwe, terwyl die alge dit gebruik om organiese voedsel vir hulself en vir die swamme op te bou. Albei word dus bevoordeel. * Bye wat blomme besoek om nektar te kry, maar terselfdertyd die blomme bestuif. * Knoppiesbakterieë op die wortels van peulplante. Die bakterieë voorsien die plant van stikstof en ontvang van die plant organiese voedingstowwe. * [[Bloublasievis]] en [[bloublasie]]s. * 'n Krokodil voël wat die bloedsuiers uit 'n krokodil se bek vreet van die tandvleise af == Endosimbiose == Van die gevalle van mutualisme word gekenmerk deur die teenwoordigheid van die een organisme binne die liggaam van die ander een. Dit word endosimbiose genoem. Soms is die endosimbiont net teenwoordig in spesiale organe wat die [[gasheer]] daarvoor ontwikkel het soos die knoppies op die wortels van peulplante. Soms is die afhanklikheid so sterk dat die endosimbiont 'n deel van die gasheerorganisme geword het. Dit is hoe [[mitochondrium]]s ontstaan het. == Parasitisme == [[Lêer:Fleabite.JPG|duimnael|regs|Bytmerke deur vlieë, 'n voorbeeld van parasitisme.]] Parasitisme is 'n simbiotiese verhouding waarin die een organisme (parasiet) bevoordeel en die ander een (gasheer) benadeel word. In 'n parasiet-gasheerverhouding is dit vir die parasiet baie belangrik dat die gasheer lewend moet bly. Indien die gasheer sou omkom, sou die parasiet sy habitat en voedselbron kwyt wees. Alhoewel daar parasiete is wat die dood van die gasheer veroorsaak, gebeur dit eintlik selde. Parasiete kan op die oppervlak van die gasheer se liggaam of binne-in die gasheer, byvoorbeeld in die dermkanaal, leef. Daar word dus tussen ektoparasiete (''ekto'' = uitwendig) en endoparasiete (''endo'' = inwendig) onderskei. === Ektoparasiete === Ektoparasiete lewe op die uitwendige oppervlak van die gasheerliggaam waar dit op die hare, vere, skubbe of huid van die gasheer teer of miskien bloed uit die oppervlakbloedvaatjies suig. ==== Voorbeelde van ektoparasiete ==== * [[Bosluis]]e (parasiet) op [[bees]]te (gasheer). Die bosluise lê hul [[eier (biologie)|eiers]] onderaan graspolle waar dit deur die son se hitte uitgebroei word. Die klein bosluise klim teen die grashalms op. Sodra 'n gasheer naby wei of loop, heg die parasiete hulle deur die kloutjies aan hul pote aan die gasheer. Met behulp van hul bytend-suigende monddele word die gasheer se bloed uitgesuig. * [[Luis]]e op byvoorbeeld [[hoender]]s. * [[Vlooi]]e op byvoorbeeld [[mens]]e en [[hond]]e. * [[Plantluis]]e op [[plant]]e. === Endoparasiete === Endoparasiete lewe binne-in die liggaam van die gasheer, byvoorbeeld in die dermkanaal, die bloedvate in die urienstelsel, die lugkanale, en selfs ook in die weefsels. === Voorbeelde van parasitisme by diere === Die [[bilharziaparasiet]] (''Schistosoma'') is 'n parasitiese [[plantwur]]m. Veral twee spesies kom in [[Suid-Afrika]] voor, naamlik die bilharziaparasiet (''Schistosoma haematobin'') wat veral die [[nier]]e benadeel, en die [[ingewandbilharziaparasiet]] (''Schistosoma mansoni'') wat die [[lewer]] en [[milt]] affekteer. ''Schistosoma'' voltooi een deel (die volwasse stadium) in die [[mens]] (gasheer) en die tweede deel (die larwestadium) in 'n bepaalde spesie varswaterslak (tussengasheer). ''Biomphalaria'' en ''Physopsis'' is twee tipes varswaterslakke in Suid-Afrika wat draers van die bilharziaparasiet is. == Bronnelys == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409664}}, volume 25, bl. 110, 111 {{Normdata}} [[Kategorie:Simbiose| ]] 5s1kiruzj4qfk6ez3kspqeubrt3kumw 2963750 2963749 2026-08-30T10:48:12Z Oesjaar 7467 /* Plante, swamme en bakterieë */ Skakel 2963750 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Common clownfish curves dnsmpl.jpg|duimnael|regs|300px|'n Simbiotiese verhouding: die narvis eet die [[invertebrate]] wat die see-anemoon kan beskadig, terwyl die vis se afskeiding die [[Seeanemone|see-anemoon]] van voedingstowwe voorsien.]] '''Simbiose''' ([[Grieks]]: ''syn'' = saamwees + ''bios'' = lewe) beteken letterlik "saamlewe" en verwys na enige direkte en intieme saamleefverhouding tussen twee organismes van verskillende spesies. Bioloë onderskei tussen drie soorte simbiosie, naamlik '''kommensalisme''', '''mutualisme''' en '''parasitisme'''. Diere in 'n simbiotiese verhouding word '''simbionte''' genoem. Wanneer die verhouding verpligtend is en albei organismes daaruit voordeel trek, staan dit bekend as mutualisme. Wanneer 'n soortgelyke verhouding nie verpligtend is nie, met ander woorde indien die organismes indien nodig afsonderlik van mekaar kan leef, staan dit bekend as proto-koöperasie. Kommensalisme is 'n verhouding waar een van die simbionte bevoordeel word, maar die ander een nie bevoordeel of benadeel word nie. As een van die simbionte bevoordeel word terwyl die ander een toeval [[lig]] benadeel word (byvoorbeeld deur skadelike uitskeidings, ensovoorts), staan die verhouding as [[amensalisme]] bekend. Wanneer een van die simbionte ten koste van die ander voordeel trek uit die verhouding, staan dit bekend as [[parasitisme]]. == Plante, swamme en bakterieë == 'n Algemene simbiotiese verhouding wat by plante en die laer organismes aangetref word, is die waar een organisme nie self voedingstowwe kan vervaardig nie en dus van ʼn ander organisme daarvoor afhanklik is. 'n Bekende voorbeeld is bakterieë van die genus ''Rhizobium'' wat in die wortels van baie peulplante aangetref word. Die bakterieë dring deur die wortelhare na binne en vermeerder in klein wortelknoppies wat deur die wortel self gevorm word. Hierdie bakterieë het die vermoë om vrye [[stikstof]] (N<sub>2</sub>) uit die grond met suurstof te bind tot [[Nitrasepam|nitrate]] (NO<sub>3</sub><sup>2-</sup>), waarvan die oorskot aan die plante beskikbaar gestel word. Hierdie plante kan dus oor die algemeen in stikstofarm omgewings groei, terwyl die bakterieë van hulle ander voedingstowwe van die plant afhanklik is. Nog 'n bekende voorbeeld van mutualistiese simbiose is die [[korsmos]]se of ligene wat uit 'n fungus en eensellige alge bestaan. Hierdie twee organismes leef so nou saam met mekaar dat hulle feitlik 'n nuwe tipe organisme met eie struktuur en fisiologiese eienskappe vorm. Die fungus ontvang organiese voedingstowwe van die fotosintetiserende alge, terwyl laasgenoemde minerale voedingstowwe en water uit die fungus neem. Hierdie alge kan gevolglik op droë plekke voorkom waar hulle andersins nie sou kon groei nie. Mikorisa is 'n vorm van mutualisme wat baie met die wortelknoppies van [[peulplante]] ooreenkom. Dit is die verhouding waar ʼn swam op die wortels van mosse, varings of saadplante groei en vir organiese voedingstowwe daarvan afhanklik is. Op hulle beurt onttrek die swamhifes weer water en minerale voedingstowwe uit die grond en voorsien dit aan die plant. Waar die swam 'n digte massa hifes oor die wortels vorm, staan dit bekend as eksotrofe mikorisa, terwyl die verhouding waar die swamhifes in die wortels indring, as [[endotrofe]] mikorisa bekend staan. Eersgenoemde word by baie boomsoorte, soos dennebome (genus ''[[Pinus]]''), aangetref, terwyl endotrofe mikorisa dikwels by orgideë aangetref word. [[Mikorisa]] is ook 'n vorm van mutualisme, omdat beide organismes wat by die verhouding betrokke is, nie sonder die ander [[organisme]] kan leef nie. Daarom is dit belangrik dat plante soos denneboompies of heide (genus ''Erica'') slegs in grond geplant word waar die swamme wel aanwesig is. == Diere == Simbiose word ook onder ʼn groot aantal en verskeidenheid diere aangetref. Sekere [[flagellate]] (eensellige diertjies van die phylum ''Protozoa'') leef byvoorbeeld in die ingewande van baie termietspesies. Die termiete waarmee hulle saamleef, het nie die vermoë om sellulose te verteer nie, terwyl die eensellige diertjies dit wel het en die afbraakprodukte van sellulose aan die termiete beskikbaar stel wanneer hulle doodgaan. Om die rede kan termiete op hout leef. 'n Bekende voorbeeld van proto-koöperasie is die verhouding tussen miere en blaarluise. Die miere "melk" die luise, met ander woorde hulle benut 'n soet vloeistof wat deur die luise afgeskei word, terwyl hulle op hulle beurt weer beskerming aan die luise verleen en die vlerkloses van een plant na 'n ander vervoer. 'n Ander simbiotiese verhouding waarin miere betrokke is, is die waarin sekere spesies, byvoorbeeld van die genus ''Atta'', fungi in ondergrondse kamers "kweek". Dooie blare word vir daardie doel in die nes in gesleep en die fungusspore daarop aangebring. Tydens die groei van die fungi beskerm die miere hulle teen ander fungus- en bakteriebesmettings. Die vrugliggame van die fungi word dan weer as kos vir die mierlarwes gebruik.  Die meeste plantetende soogdiere het ook bakterieë in hul dermkanaal wat 'n belangrike rol by die vertering van sellulose speel en voorts vitamien K produseer. Vernietiging van die dermorganismes, byvoorbeeld deur antibiotika, kan tot ernstige dermversteurings lei. Simbiose wat wissel van mutualisme tot proto-koöperasie, word ook by die [[kluisenaarskrap]]pe (familie ''Paguridae'') en seeanemone aangetref. Die krap ''Eupagurus'' ''prideauxi'' word byvoorbeeld altyd saam met die seeanemoon ''Adamsia'' ''pallata'' in 'n mutualistiese verhouding aangetref. Die groter kluisenaarskrappe van hierdie spesie dra die [[Seeanemoon|seeanemone]] op hul rug rond in plaas daarvan om nuwe skulpe te soek, en die seeanemoon groei mettertyd vas aan die krap. Die anemoon dien dan as doeltreffende beskerming vir die krap, terwyl dit voordeel trek uit die stukkies afvalkos van die krap. 'n Skynbare vorm van kommensalisme tussen seeanemone en sekere visspesies is die waar die sogenaamde anemoonvissies tussen die tentakels van seeanemone woon sonder om daardeur gevang te word. Hulle swem soms ʼn entjie weg, maar sodra daar gevaar dreig, swem hulle dadelik weer tussen die anemoontentakels, wat as beskerming dien, in. Dit is egter wel moontlik dat die anemone ook voordeel in die vorm van afvalkos uit die verhouding trek en dat dit dus eerder as proto-koöperasie of selfs mutualisme geklassifiseer behoort te word. == Kommensalisme == Kommensalisme verwys na 'n simbiotiese verhouding waaruit net een van die twee verskillende organismes voordeel trek, terwyl die ander deelnemer nòg bevoordeel nòg benadeel word. Die [[Haaisuier|suigvis]] (remora) wat aan die haai vassuig, is 'n goeie voorbeeld hiervan. Wanneer die haai iets verslind, laat die suigvis los en vreet hy die oorblyfsels van die haai se maaltyd. Die suigvis word dus net bevoordeel. Die haai word egter nie bevoordeel of benadeel nie. === Voorbeelde van kommensalisme === * [[Epifiet]]e wat boomtakke gebruik as stutte om op te groei ten einde meer lig te bekom. Die boom word nie bevoordeel of benadeel nie. * Voëls wat hul neste in bome maak sonder om die bome te bevoordeel of te benadeel. * Sekere klein krappies wat in die mantelholte van oesters lewe sonder om die [[oester]] te bevoordeel of te benadeel. == Mutualisme == Mutualisme is 'n simbiotiese verhouding waaruit altwee van die verskillende organismes voordeel trek uit die saamleefverhouding. Dikwels is hierdie organismes onderling só afhanklik van mekaar dat hulle nie meer onafhanklik afsonderlik kan voortbestaan nie. === Voorbeelde van mutualisme === * Rysmiere en die protosoë (''Trychonmynha'') wat in hul dermkanaal voorkom. Die rysmiere kan die [[sellulose]] in hout kou en inneem, maar nie verteer nie. Die sellulose word dan verteer deur die protosoë wat in die rysmiere se dermkanaal voorkom. Die protosoë het dus blyplek, en die rysmiere se kos word verteer. Albei word dus deur die saamleefverhouding bevoordeel. * Korsmosse (ligene) wat 'n intieme saamleefverhouding van fotosinterende alge en saprofitiese swamme (skimmel) is. Die swam voorsien die [[alge]] van water en opgeloste anorganiese voedingstowwe, terwyl die alge dit gebruik om organiese voedsel vir hulself en vir die swamme op te bou. Albei word dus bevoordeel. * Bye wat blomme besoek om nektar te kry, maar terselfdertyd die blomme bestuif. * Knoppiesbakterieë op die wortels van peulplante. Die bakterieë voorsien die plant van stikstof en ontvang van die plant organiese voedingstowwe. * [[Bloublasievis]] en [[bloublasie]]s. * 'n Krokodil voël wat die bloedsuiers uit 'n krokodil se bek vreet van die tandvleise af == Endosimbiose == Van die gevalle van mutualisme word gekenmerk deur die teenwoordigheid van die een organisme binne die liggaam van die ander een. Dit word endosimbiose genoem. Soms is die endosimbiont net teenwoordig in spesiale organe wat die [[gasheer]] daarvoor ontwikkel het soos die knoppies op die wortels van peulplante. Soms is die afhanklikheid so sterk dat die endosimbiont 'n deel van die gasheerorganisme geword het. Dit is hoe [[mitochondrium]]s ontstaan het. == Parasitisme == [[Lêer:Fleabite.JPG|duimnael|regs|Bytmerke deur vlieë, 'n voorbeeld van parasitisme.]] Parasitisme is 'n simbiotiese verhouding waarin die een organisme (parasiet) bevoordeel en die ander een (gasheer) benadeel word. In 'n parasiet-gasheerverhouding is dit vir die parasiet baie belangrik dat die gasheer lewend moet bly. Indien die gasheer sou omkom, sou die parasiet sy habitat en voedselbron kwyt wees. Alhoewel daar parasiete is wat die dood van die gasheer veroorsaak, gebeur dit eintlik selde. Parasiete kan op die oppervlak van die gasheer se liggaam of binne-in die gasheer, byvoorbeeld in die dermkanaal, leef. Daar word dus tussen ektoparasiete (''ekto'' = uitwendig) en endoparasiete (''endo'' = inwendig) onderskei. === Ektoparasiete === Ektoparasiete lewe op die uitwendige oppervlak van die gasheerliggaam waar dit op die hare, vere, skubbe of huid van die gasheer teer of miskien bloed uit die oppervlakbloedvaatjies suig. ==== Voorbeelde van ektoparasiete ==== * [[Bosluis]]e (parasiet) op [[bees]]te (gasheer). Die bosluise lê hul [[eier (biologie)|eiers]] onderaan graspolle waar dit deur die son se hitte uitgebroei word. Die klein bosluise klim teen die grashalms op. Sodra 'n gasheer naby wei of loop, heg die parasiete hulle deur die kloutjies aan hul pote aan die gasheer. Met behulp van hul bytend-suigende monddele word die gasheer se bloed uitgesuig. * [[Luis]]e op byvoorbeeld [[hoender]]s. * [[Vlooi]]e op byvoorbeeld [[mens]]e en [[hond]]e. * [[Plantluis]]e op [[plant]]e. === Endoparasiete === Endoparasiete lewe binne-in die liggaam van die gasheer, byvoorbeeld in die dermkanaal, die bloedvate in die urienstelsel, die lugkanale, en selfs ook in die weefsels. === Voorbeelde van parasitisme by diere === Die [[bilharziaparasiet]] (''Schistosoma'') is 'n parasitiese [[plantwur]]m. Veral twee spesies kom in [[Suid-Afrika]] voor, naamlik die bilharziaparasiet (''Schistosoma haematobin'') wat veral die [[nier]]e benadeel, en die [[ingewandbilharziaparasiet]] (''Schistosoma mansoni'') wat die [[lewer]] en [[milt]] affekteer. ''Schistosoma'' voltooi een deel (die volwasse stadium) in die [[mens]] (gasheer) en die tweede deel (die larwestadium) in 'n bepaalde spesie varswaterslak (tussengasheer). ''Biomphalaria'' en ''Physopsis'' is twee tipes varswaterslakke in Suid-Afrika wat draers van die bilharziaparasiet is. == Bronnelys == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409664}}, volume 25, bl. 110, 111 {{Normdata}} [[Kategorie:Simbiose| ]] 4mn5m7a8x9hcp4x4v4ywj0uoixrrswq 2963751 2963750 2026-08-30T10:48:33Z Oesjaar 7467 /* Plante, swamme en bakterieë */ Skakel 2963751 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Common clownfish curves dnsmpl.jpg|duimnael|regs|300px|'n Simbiotiese verhouding: die narvis eet die [[invertebrate]] wat die see-anemoon kan beskadig, terwyl die vis se afskeiding die [[Seeanemone|see-anemoon]] van voedingstowwe voorsien.]] '''Simbiose''' ([[Grieks]]: ''syn'' = saamwees + ''bios'' = lewe) beteken letterlik "saamlewe" en verwys na enige direkte en intieme saamleefverhouding tussen twee organismes van verskillende spesies. Bioloë onderskei tussen drie soorte simbiosie, naamlik '''kommensalisme''', '''mutualisme''' en '''parasitisme'''. Diere in 'n simbiotiese verhouding word '''simbionte''' genoem. Wanneer die verhouding verpligtend is en albei organismes daaruit voordeel trek, staan dit bekend as mutualisme. Wanneer 'n soortgelyke verhouding nie verpligtend is nie, met ander woorde indien die organismes indien nodig afsonderlik van mekaar kan leef, staan dit bekend as proto-koöperasie. Kommensalisme is 'n verhouding waar een van die simbionte bevoordeel word, maar die ander een nie bevoordeel of benadeel word nie. As een van die simbionte bevoordeel word terwyl die ander een toeval [[lig]] benadeel word (byvoorbeeld deur skadelike uitskeidings, ensovoorts), staan die verhouding as [[amensalisme]] bekend. Wanneer een van die simbionte ten koste van die ander voordeel trek uit die verhouding, staan dit bekend as [[parasitisme]]. == Plante, swamme en bakterieë == 'n Algemene simbiotiese verhouding wat by plante en die laer organismes aangetref word, is die waar een organisme nie self voedingstowwe kan vervaardig nie en dus van ʼn ander organisme daarvoor afhanklik is. 'n Bekende voorbeeld is bakterieë van die genus ''Rhizobium'' wat in die wortels van baie peulplante aangetref word. Die bakterieë dring deur die wortelhare na binne en vermeerder in klein wortelknoppies wat deur die wortel self gevorm word. Hierdie bakterieë het die vermoë om vrye [[stikstof]] (N<sub>2</sub>) uit die grond met suurstof te bind tot [[Nitrasepam|nitrate]] (NO<sub>3</sub><sup>2-</sup>), waarvan die oorskot aan die plante beskikbaar gestel word. Hierdie plante kan dus oor die algemeen in stikstofarm omgewings groei, terwyl die bakterieë van hulle ander voedingstowwe van die plant afhanklik is. Nog 'n bekende voorbeeld van mutualistiese simbiose is die [[korsmos]]se of ligene wat uit 'n fungus en eensellige alge bestaan. Hierdie twee organismes leef so nou saam met mekaar dat hulle feitlik 'n nuwe tipe organisme met eie struktuur en fisiologiese eienskappe vorm. Die fungus ontvang organiese voedingstowwe van die fotosintetiserende alge, terwyl laasgenoemde minerale voedingstowwe en water uit die fungus neem. Hierdie alge kan gevolglik op droë plekke voorkom waar hulle andersins nie sou kon groei nie. Mikorisa is 'n vorm van mutualisme wat baie met die wortelknoppies van [[peulplante]] ooreenkom. Dit is die verhouding waar ʼn swam op die wortels van mosse, varings of saadplante groei en vir organiese voedingstowwe daarvan afhanklik is. Op hulle beurt onttrek die swamhifes weer water en minerale voedingstowwe uit die grond en voorsien dit aan die plant. Waar die swam 'n digte massa hifes oor die wortels vorm, staan dit bekend as eksotrofe mikorisa, terwyl die verhouding waar die swamhifes in die wortels indring, as [[endotrofe]] mikorisa bekend staan. Eersgenoemde word by baie boomsoorte, soos dennebome (genus ''[[Pinus]]''), aangetref, terwyl endotrofe mikorisa dikwels by orgideë aangetref word. [[Mikorisa]] is ook 'n vorm van mutualisme, omdat beide organismes wat by die verhouding betrokke is, nie sonder die ander [[organisme]] kan leef nie. Daarom is dit belangrik dat plante soos denneboompies of heide (genus ''[[Erica]]'') slegs in grond geplant word waar die swamme wel aanwesig is. == Diere == Simbiose word ook onder ʼn groot aantal en verskeidenheid diere aangetref. Sekere [[flagellate]] (eensellige diertjies van die phylum ''Protozoa'') leef byvoorbeeld in die ingewande van baie termietspesies. Die termiete waarmee hulle saamleef, het nie die vermoë om sellulose te verteer nie, terwyl die eensellige diertjies dit wel het en die afbraakprodukte van sellulose aan die termiete beskikbaar stel wanneer hulle doodgaan. Om die rede kan termiete op hout leef. 'n Bekende voorbeeld van proto-koöperasie is die verhouding tussen miere en blaarluise. Die miere "melk" die luise, met ander woorde hulle benut 'n soet vloeistof wat deur die luise afgeskei word, terwyl hulle op hulle beurt weer beskerming aan die luise verleen en die vlerkloses van een plant na 'n ander vervoer. 'n Ander simbiotiese verhouding waarin miere betrokke is, is die waarin sekere spesies, byvoorbeeld van die genus ''Atta'', fungi in ondergrondse kamers "kweek". Dooie blare word vir daardie doel in die nes in gesleep en die fungusspore daarop aangebring. Tydens die groei van die fungi beskerm die miere hulle teen ander fungus- en bakteriebesmettings. Die vrugliggame van die fungi word dan weer as kos vir die mierlarwes gebruik.  Die meeste plantetende soogdiere het ook bakterieë in hul dermkanaal wat 'n belangrike rol by die vertering van sellulose speel en voorts vitamien K produseer. Vernietiging van die dermorganismes, byvoorbeeld deur antibiotika, kan tot ernstige dermversteurings lei. Simbiose wat wissel van mutualisme tot proto-koöperasie, word ook by die [[kluisenaarskrap]]pe (familie ''Paguridae'') en seeanemone aangetref. Die krap ''Eupagurus'' ''prideauxi'' word byvoorbeeld altyd saam met die seeanemoon ''Adamsia'' ''pallata'' in 'n mutualistiese verhouding aangetref. Die groter kluisenaarskrappe van hierdie spesie dra die [[Seeanemoon|seeanemone]] op hul rug rond in plaas daarvan om nuwe skulpe te soek, en die seeanemoon groei mettertyd vas aan die krap. Die anemoon dien dan as doeltreffende beskerming vir die krap, terwyl dit voordeel trek uit die stukkies afvalkos van die krap. 'n Skynbare vorm van kommensalisme tussen seeanemone en sekere visspesies is die waar die sogenaamde anemoonvissies tussen die tentakels van seeanemone woon sonder om daardeur gevang te word. Hulle swem soms ʼn entjie weg, maar sodra daar gevaar dreig, swem hulle dadelik weer tussen die anemoontentakels, wat as beskerming dien, in. Dit is egter wel moontlik dat die anemone ook voordeel in die vorm van afvalkos uit die verhouding trek en dat dit dus eerder as proto-koöperasie of selfs mutualisme geklassifiseer behoort te word. == Kommensalisme == Kommensalisme verwys na 'n simbiotiese verhouding waaruit net een van die twee verskillende organismes voordeel trek, terwyl die ander deelnemer nòg bevoordeel nòg benadeel word. Die [[Haaisuier|suigvis]] (remora) wat aan die haai vassuig, is 'n goeie voorbeeld hiervan. Wanneer die haai iets verslind, laat die suigvis los en vreet hy die oorblyfsels van die haai se maaltyd. Die suigvis word dus net bevoordeel. Die haai word egter nie bevoordeel of benadeel nie. === Voorbeelde van kommensalisme === * [[Epifiet]]e wat boomtakke gebruik as stutte om op te groei ten einde meer lig te bekom. Die boom word nie bevoordeel of benadeel nie. * Voëls wat hul neste in bome maak sonder om die bome te bevoordeel of te benadeel. * Sekere klein krappies wat in die mantelholte van oesters lewe sonder om die [[oester]] te bevoordeel of te benadeel. == Mutualisme == Mutualisme is 'n simbiotiese verhouding waaruit altwee van die verskillende organismes voordeel trek uit die saamleefverhouding. Dikwels is hierdie organismes onderling só afhanklik van mekaar dat hulle nie meer onafhanklik afsonderlik kan voortbestaan nie. === Voorbeelde van mutualisme === * Rysmiere en die protosoë (''Trychonmynha'') wat in hul dermkanaal voorkom. Die rysmiere kan die [[sellulose]] in hout kou en inneem, maar nie verteer nie. Die sellulose word dan verteer deur die protosoë wat in die rysmiere se dermkanaal voorkom. Die protosoë het dus blyplek, en die rysmiere se kos word verteer. Albei word dus deur die saamleefverhouding bevoordeel. * Korsmosse (ligene) wat 'n intieme saamleefverhouding van fotosinterende alge en saprofitiese swamme (skimmel) is. Die swam voorsien die [[alge]] van water en opgeloste anorganiese voedingstowwe, terwyl die alge dit gebruik om organiese voedsel vir hulself en vir die swamme op te bou. Albei word dus bevoordeel. * Bye wat blomme besoek om nektar te kry, maar terselfdertyd die blomme bestuif. * Knoppiesbakterieë op die wortels van peulplante. Die bakterieë voorsien die plant van stikstof en ontvang van die plant organiese voedingstowwe. * [[Bloublasievis]] en [[bloublasie]]s. * 'n Krokodil voël wat die bloedsuiers uit 'n krokodil se bek vreet van die tandvleise af == Endosimbiose == Van die gevalle van mutualisme word gekenmerk deur die teenwoordigheid van die een organisme binne die liggaam van die ander een. Dit word endosimbiose genoem. Soms is die endosimbiont net teenwoordig in spesiale organe wat die [[gasheer]] daarvoor ontwikkel het soos die knoppies op die wortels van peulplante. Soms is die afhanklikheid so sterk dat die endosimbiont 'n deel van die gasheerorganisme geword het. Dit is hoe [[mitochondrium]]s ontstaan het. == Parasitisme == [[Lêer:Fleabite.JPG|duimnael|regs|Bytmerke deur vlieë, 'n voorbeeld van parasitisme.]] Parasitisme is 'n simbiotiese verhouding waarin die een organisme (parasiet) bevoordeel en die ander een (gasheer) benadeel word. In 'n parasiet-gasheerverhouding is dit vir die parasiet baie belangrik dat die gasheer lewend moet bly. Indien die gasheer sou omkom, sou die parasiet sy habitat en voedselbron kwyt wees. Alhoewel daar parasiete is wat die dood van die gasheer veroorsaak, gebeur dit eintlik selde. Parasiete kan op die oppervlak van die gasheer se liggaam of binne-in die gasheer, byvoorbeeld in die dermkanaal, leef. Daar word dus tussen ektoparasiete (''ekto'' = uitwendig) en endoparasiete (''endo'' = inwendig) onderskei. === Ektoparasiete === Ektoparasiete lewe op die uitwendige oppervlak van die gasheerliggaam waar dit op die hare, vere, skubbe of huid van die gasheer teer of miskien bloed uit die oppervlakbloedvaatjies suig. ==== Voorbeelde van ektoparasiete ==== * [[Bosluis]]e (parasiet) op [[bees]]te (gasheer). Die bosluise lê hul [[eier (biologie)|eiers]] onderaan graspolle waar dit deur die son se hitte uitgebroei word. Die klein bosluise klim teen die grashalms op. Sodra 'n gasheer naby wei of loop, heg die parasiete hulle deur die kloutjies aan hul pote aan die gasheer. Met behulp van hul bytend-suigende monddele word die gasheer se bloed uitgesuig. * [[Luis]]e op byvoorbeeld [[hoender]]s. * [[Vlooi]]e op byvoorbeeld [[mens]]e en [[hond]]e. * [[Plantluis]]e op [[plant]]e. === Endoparasiete === Endoparasiete lewe binne-in die liggaam van die gasheer, byvoorbeeld in die dermkanaal, die bloedvate in die urienstelsel, die lugkanale, en selfs ook in die weefsels. === Voorbeelde van parasitisme by diere === Die [[bilharziaparasiet]] (''Schistosoma'') is 'n parasitiese [[plantwur]]m. Veral twee spesies kom in [[Suid-Afrika]] voor, naamlik die bilharziaparasiet (''Schistosoma haematobin'') wat veral die [[nier]]e benadeel, en die [[ingewandbilharziaparasiet]] (''Schistosoma mansoni'') wat die [[lewer]] en [[milt]] affekteer. ''Schistosoma'' voltooi een deel (die volwasse stadium) in die [[mens]] (gasheer) en die tweede deel (die larwestadium) in 'n bepaalde spesie varswaterslak (tussengasheer). ''Biomphalaria'' en ''Physopsis'' is twee tipes varswaterslakke in Suid-Afrika wat draers van die bilharziaparasiet is. == Bronnelys == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409664}}, volume 25, bl. 110, 111 {{Normdata}} [[Kategorie:Simbiose| ]] ri85sgvq9ctpgmflpinjf0lut5ych7l Harald V 0 30882 2963563 2963495 2026-08-29T15:25:52Z BurgertB 2401 foto 2963563 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Harald V |kleur = #FFEC8B |titel = ''Koning van Noorweë'' |beeld =Kong Harald åpner Sametinget 1993 (cropped).jpg |beeld_wydte =240px |beeld_onderskrif = Koning Harald V in 1993. |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Periode |1 = 17 Januarie 1991 – 28 Augustus 2026 |opskrif2 = Voorganger |2 = [[Olav V van Noorweë|Olav V]] |opskrif3 = Opvolger |3 = [[Haakon VIII van Noorweë|Haakon VIII]] |opskrif4 = Huis |4 = [[Huis van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg|Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]] |opskrif5 = Eggenoot |5 = [[Sonja Haraldsen van Noorweë|Sonja Haraldsen]] |opskrif6 = Kinders |6 = [[Haakon VIII van Noorweë|Haakon VIII]]<br />[[Märtha Louise, Prinses van Noorweë|Märtha Louise]] |opskrif7 = Vader |7 = [[Olav V van Noorweë|Olav V]] |opskrif8 = Moeder |8 = [[Märtha van Swede]] |opskrif9 = |9 = |opskrif10 = |10 = |opskrif11 = |11 = |opskrif12 = Gebore |12 = {{Geboortedatum|1937|2|21}}, [[Skaugum]] |opskrif13 = Oorlede |13 = {{Sterfdatum en ouderdom|1937|2|21|2026|8|28}}, [[Oslo]] |opskrif14 = |14 = |opskrif15 = |15 = |opskrif16 = |16 = |opskrif17 = |17 = |opskrif18 = |18 = |opskrif19 = |19 = |opskrif20 = |20 = }} '''Harald V''' ([[21 Februarie]] [[1937]] – [[28 Augustus]] [[2026]]) was van 17 Januarie 1991 tot sy afsterwe koning en seremoniële staatshoof van [[Noorweë]]. == Funksies as staatshoof == [[Lêer:Norwegian Royal Family-Nobel Peace Prize ceremony 2025.jpg|duimnael|links|Harald V en die koninklike gesin tydens die [[Nobelprys vir Vrede]]-toekenning 2025 in [[Oslo]]]] Die Koninkryk Noorweë is 'n konstitusionele monargie, en as sy seremoniële staatshoof het Harald V ná belangrike konstitusionele verantwoordelikhede oorwegend representatiewe funksies uitgevoer. Die Noorse kabinet is – afhangende van die spesifieke parlementêre situasie – deur hom formeel bekragtig of ontslaan. Die Noorse parlement (''[[Storting (Noorse parlement)|Stortinget]]'') is volgens die Noorse grondwet elke jaar deur Harald V plegtig geopen en net soos die monarge van die [[Verenigde Koninkryk]] dra ook die Noorse koning die jaarlikse wetgewende program van die regering voor wat namens hom regeer. Hierdie toespraak staan as troonrede ([[Noors]]: ''trontale'') bekend. Die Noorse regering vergader gewoonlik elke Vrydag onder voorsitterskap van die koning en die kroonprins in die ''statsråd'' ("Staatsraad") in die koninklike kasteel in Oslo. Tydens hierdie byeenkomste lê die regering sy besluite aan die koning voor, en volgens die parlementêre en grondwetlike praktyk word die besluite deur die monarg bekragtig. Wetsontwerpe sonder sy handtekening is ongeldig. Die koning het teoreties die reg om wetsontwerpe van die regering, wat teen die Noorse grondwet indruis, te veto. Sedert die regeringstydperk van koning Haakon VII het egter geen Noorse monarg meer regstreeks by die politieke debatte betrokke geraak nie. Die koning voer daarnaas elke week 'n privaat gesprek met die Noorse eerste minister (Noors: ''statsminister'') en die minister van buitelandse sake (''utenriksminister'') waartydens hy oor die belangrikste perspektiewe van die land ten opsigte van die binne- en buitelandse beleid ingelig word. As die formele opperbevelhebber van die Noorse weermag handhaaf die koning daarnaas ook nou bande met die hoogste offisiere van die leër, die lugmag en die vloot. Harald V het self 'n militêre opleiding as offisier ontvang. As die opperhoof van die Evangelies-Lutherse Staatskerk van Noorweë het die koning ook noue bande met die biskoppe en kerkleiers van die land. == Lewe en koninklike gesin == [[Lêer:Harald of Norway.jpg|duimnael|Koning Harald V (links) en koningin Sonja op besoek by [[George W. Bush|George Walker]] en [[Laura Bush]], Februarie 2005]] Koning Harald V is die seun van Olav V en kroonprinses Märtha van Noorweë (Märtha van Swede) en 'n lid van die Duitse Huis Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg, 'n sylyn van die Huis Oldenburg. Hy was die eerste Noors-gebore koning sedert Olav IV in 1370. Sy leuse was ''Alt for Norge'' ("Alles vir Noorweë"). As 'n jong seun het prins Harald tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] eers enkele maande lank in [[Swede]] gebly en later na die Amerikaanse hoofstad [[Washington, D.C.]] verhuis. Op 7 Junie 1945 het hy egter weer na Noorweë teruggekeer. Hy het 'n openbare skool, ''Smestad skole'', en later ''Oslo Katedralskole'' bygewoon waar hy sy Examen Artium (matriek) afgelê het. Hy het sy opleiding aan die Noorse Militêre Akademie en aan die Balliol-kollege in [[Oxford]] (Verenigde Koninkryk) voltooi. Toe koning Haakon VII in 1957 oorlede is, het sy pa Olav V koning van Noorweë geword, terwyl Harald as kroonprins gefungeer het. Reeds in 1958 het hy tydens die afwesigheid van sy vader as kroonprinsregent in die Statsråd gefungeer. Kroonprins Harald het op 29 Augustus 1968 in die katedraal van Oslo met die nieadellike Sonja Haraldsen getrou. Sy vader het die huwelik eers ná nege jaar goedgekeur aangesien hy 'n nieadellike eg as 'n bedreiging vir die toekoms van die Noorse monargie beskou het. Harald en Sonja het twee kinders gehad, prinses Märtha Louise en kroonprins Haakon. Die egpaar het ook vyf kleinkinders. Hul seun, kroonprins Haakon, en sy eggenote, kroonprinses Mette-Marit, is sedert 21 Januarie 2004 ouers van prinses Ingrid Alexandra. Hul eerste seun, prins Sverre-Magnus, is op 3 Desember 2005 gebore. Harald se dogter, prinses Märtha Louise, het op 29 April 2003 moeder van haar eerste dogter Maud Angelica Behn, op 8 April 2005 van haar tweede dogter Leah Isadora Behn en op 29 September 2008 van haar derde dogter Emma Tallulah Behn geword. Net soos die kinders van die koning se suster voer ook die meisies geen adellike titels as prinsesse nie en word ook nie as "koninklike hooghede" aangespreek nie. Die laasgenoemde geld ook vir die jongste seun van die prinslike egpaar, prins Sverre. Koning Harald V is deur sy moeder, kroonprinses Märtha, verwant aan die Sweedse en Belgiese koningshuise (koning [[Albert II van België|Albert II]] van België was sy neef) en deur sy grootmoeder, koningin Maud, aan die Britse koningshuis. As agterkleinseun van koning [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk|Edward VII van Engeland]] was hy op die Britse troonopvolgerlys. Die huidige Noorse koningshuis is 'n sylyn van die Deense koningshuis (sonder die reg tot troonopvolging in Denemarke). == Sportbedrywighede == [[Lêer:Harald V at the 1964 Winter Olympics (cropped).jpg|duimnael|upright|Harald tydens die [[Olimpiese Winterspele 1964]] in [[Innsbruck]]]] As 'n seiler het koning Harald V Noorweë verskeie kere by Olimpiese [[Seilvaart|seilwedvaarte]] verteenwoordig. By die [[Olimpiese Somerspele 1964|Olimpiese Spele van 1964]] in [[Tokio]] het hy ook die [[Vlag van Noorweë|Noorse vlag]] gedra. Die monarg was enkele dekades lank 'n geesdriftige en suksesvolle seiljagvaarder. In 1987 het hy met sy seiljag ''Fram X'' wêreldkampioen geword. In 2005 het hy met sy seiljag ''Fram XV'' in Swede Europakampioen geword. Harald V het in die sogenaamde ''Non-Corinthian Class'' en dus met 'n professionele seilspan geseil. Koning Harald V het hom intensief beywer vir die toekenning van die [[Olimpiese Winterspele 1994|Olimpiese Winterspele van 1994]] aan die Noorse stad [[Lillehammer]]. == Gesondheid == Op 1 Desember 2003 het die koningshuis die publiek daarvan in kennis gestel dat koning Harald V [[blaaskanker]] opgedoen het. Op 8 Desember het hy 'n operasie in die Noorse Radiumhospitaal ondergaan. Kroonprins Haakon het tussentyds die funksie van staatshoof van Noorweë uitgevoer. Op 13 April 2004 het die koning sy ampspligte weer self uitgevoer. Op 17 Maart 2005 het die koningshuis bekend gemaak dat die koning 'n operasie vir subvalvulêre aortastenose sou ondergaan. Die kroonprins het nog eens tot by 7 Junie 2005 die funksies van sy vader uitgevoer. As gevolg van sy siektes het die koning sy rookgewoontes gestaak en volgens die advies van sy dokters ook sy werklas aansienlik verminder. Op 17 Augustus 2026 is koning Harald V in die Rikshospitalet in Oslo met 'n hemolitiese anemie opgeneem en daar later ook weens 'n bakterielle infeksie van die bloedstroom behandel. Op 28 Augustus 2026 is Harald V op 89 jaar oorlede.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/articles/clykn5p5172o |title=Norway's King Harald dies aged 89: A beloved monarch buffeted by family crises |publisher=[[BBC]] |author=Mallory Moench |date=28 Augustus 2026 |accessdate=28 Augustus 2026}}</ref> == Voorouers == {| class="wikitable" style="background:#FFDEAD; font-size:85%; text-align:center" |- bgcolor="#FF8800" !colspan="9"|Genealogiese tabel van koning Harald V van Noorweë |- |'''Tweede oorgrootouers''' |colspan="1"| Koning<br />[[Christiaan IX van Denemarke]] <br />(1818–1906)<br /> ∞ 1842<br /> Prinses<br />[[Louise van Hessen-Kassel (1817–1898)|Louise van Hessen-Kassel]] <br />(1817–1898)<br /> |colspan="1"| Koning<br />[[Karl XV van Swede]] (1826–1872)<br /> ∞ 1850<br /> Prinses<br />[[Luise van Oranje-Nassau]] (1828–1871) |colspan="1"| Prins<br />[[Albert van Sakse-Coburg en Gotha]] <br />(1819–1861)<br /> ∞ 1840<br /> Koningin<br />[[Victoria van die Verenigde Koninkryk|Victoria (Verenigde Koninkryk)]] <br />(1819–1901)<br /> |colspan="1"| Koning<br />[[Christiaan IX van Denemarke]] <br />(1818–1906)<br /> ∞ 1842<br /> Prinses<br />[[Louise van Hessen-Kassel (1817–1898)|Louise van Hessen-Kassel]] <br />(1817–1898)<br /> |colspan="1"| Koning<br />[[Oskar I van Swede]] (1799–1859)<br /> ∞ 1823<br /> Prinses<br />[[Joséphine de Beauharnais jr.|Josephine de Beauharnais van Leuchtenberg]] (1807–1876) |colspan="1"| Hertog<br />[[Willem I van Nassau]] (1792–1839)<br /> ∞ 1829<br /> Prinses<br />Pauline van Württemberg <br />(1810–1856)<br /> |colspan="1"| Koning<br />[[Christiaan IX van Denemarke]] <br />(1818–1906)<br /> ∞ 1842<br /> Prinses<br />[[Louise van Hessen-Kassel (1817–1898)|Louise van Hessen-Kassel]] <br />(1817–1898)<br /> |colspan="1"| Koning<br />[[Karel XV van Swede]] (1826–1872)<br /> ∞ 1850<br /> Prinses<br />[[Luise van Oranje-Nassau]] (1828–1871) |- |'''Oorgrootouers''' |colspan="2"| Koning<br />[[Frederik VIII van Denemarke]] <br />(1843–1912)<br /> ∞ 1869<br /> Prinses<br />[[Louise van Swede-Noorweë|Louise van Swede]] <br />(1851–1926) |colspan="2"| Koning<br />[[Edward VII van Engeland]] <br />(1841–1910)<br /> ∞ 1863<br /> Prinses<br />[[Alexandra van Denemarke]] (1844–1925)<br /> |colspan="2"| Koning<br />[[Oskar II van Swede]] <br />(1829–1907)<br /> ∞ 1857<br /> Prinses<br />[[Sophia van Nassau]] <br />(1836–1913) |colspan="2"| Koning<br />[[Frederik VIII van Denemarke]] <br />(1843–1912)<br /> ∞ 1869<br /> Prinses<br />[[Louise van Swede-Noorweë|Louise van Swede]] <br />(1851–1926) |- |'''Grootouers''' |colspan="4"| Koning [[Haakon VII van Noorweë]] (1872–1957)<br /> ∞ 1896<br /> Prinses<br />[[Maud van Sakse-Coburg en Gotha|Maud van Groot-Brittanje en Ierland]] (1869–1938) |colspan="4"| Prins Carl van Swede, hertog van Wesgotland (1861–1951)<br /> ∞ 1897<br /> Prinses [[Ingeborg Charlotte van Denemarke]] (1878–1958)<br /> |- |'''Ouers''' |colspan="8"| Koning [[Olav V van Noorweë]] (1903–1991)<br /> ∞ 1929<br /> Prinses [[Märtha van Swede]] (1901–1954)<br /> |- bgcolor="#FFAA00" |colspan="9"| '''Konig Harald V von Noorweë (1937–2026)''' |} == Verwysings == {{Vertaling/Verwysing|de|Harald V. (Norwegen)|vertaaldatum=13 Mei 2008}} {{Verwysings}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Harald-V|title=Harald V|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=28 Augustus 2026}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://www.royalcourt.no/ ''Die amptelike webwerf van die Noorse koningshuis''] {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1937]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Noorse monarge]] ds12slavf3nq5a9yfhb7ehanrz6o112 2963663 2963563 2026-08-29T20:54:31Z Xocolatl 93464 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Harald of Norway.jpg]] → [[File:George W. Bush, Laura Bush, King Harald and Queen Sonja of Norway 2005.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) 2963663 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Harald V |kleur = #FFEC8B |titel = ''Koning van Noorweë'' |beeld =Kong Harald åpner Sametinget 1993 (cropped).jpg |beeld_wydte =240px |beeld_onderskrif = Koning Harald V in 1993. |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Periode |1 = 17 Januarie 1991 – 28 Augustus 2026 |opskrif2 = Voorganger |2 = [[Olav V van Noorweë|Olav V]] |opskrif3 = Opvolger |3 = [[Haakon VIII van Noorweë|Haakon VIII]] |opskrif4 = Huis |4 = [[Huis van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg|Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]] |opskrif5 = Eggenoot |5 = [[Sonja Haraldsen van Noorweë|Sonja Haraldsen]] |opskrif6 = Kinders |6 = [[Haakon VIII van Noorweë|Haakon VIII]]<br />[[Märtha Louise, Prinses van Noorweë|Märtha Louise]] |opskrif7 = Vader |7 = [[Olav V van Noorweë|Olav V]] |opskrif8 = Moeder |8 = [[Märtha van Swede]] |opskrif9 = |9 = |opskrif10 = |10 = |opskrif11 = |11 = |opskrif12 = Gebore |12 = {{Geboortedatum|1937|2|21}}, [[Skaugum]] |opskrif13 = Oorlede |13 = {{Sterfdatum en ouderdom|1937|2|21|2026|8|28}}, [[Oslo]] |opskrif14 = |14 = |opskrif15 = |15 = |opskrif16 = |16 = |opskrif17 = |17 = |opskrif18 = |18 = |opskrif19 = |19 = |opskrif20 = |20 = }} '''Harald V''' ([[21 Februarie]] [[1937]] – [[28 Augustus]] [[2026]]) was van 17 Januarie 1991 tot sy afsterwe koning en seremoniële staatshoof van [[Noorweë]]. == Funksies as staatshoof == [[Lêer:Norwegian Royal Family-Nobel Peace Prize ceremony 2025.jpg|duimnael|links|Harald V en die koninklike gesin tydens die [[Nobelprys vir Vrede]]-toekenning 2025 in [[Oslo]]]] Die Koninkryk Noorweë is 'n konstitusionele monargie, en as sy seremoniële staatshoof het Harald V ná belangrike konstitusionele verantwoordelikhede oorwegend representatiewe funksies uitgevoer. Die Noorse kabinet is – afhangende van die spesifieke parlementêre situasie – deur hom formeel bekragtig of ontslaan. Die Noorse parlement (''[[Storting (Noorse parlement)|Stortinget]]'') is volgens die Noorse grondwet elke jaar deur Harald V plegtig geopen en net soos die monarge van die [[Verenigde Koninkryk]] dra ook die Noorse koning die jaarlikse wetgewende program van die regering voor wat namens hom regeer. Hierdie toespraak staan as troonrede ([[Noors]]: ''trontale'') bekend. Die Noorse regering vergader gewoonlik elke Vrydag onder voorsitterskap van die koning en die kroonprins in die ''statsråd'' ("Staatsraad") in die koninklike kasteel in Oslo. Tydens hierdie byeenkomste lê die regering sy besluite aan die koning voor, en volgens die parlementêre en grondwetlike praktyk word die besluite deur die monarg bekragtig. Wetsontwerpe sonder sy handtekening is ongeldig. Die koning het teoreties die reg om wetsontwerpe van die regering, wat teen die Noorse grondwet indruis, te veto. Sedert die regeringstydperk van koning Haakon VII het egter geen Noorse monarg meer regstreeks by die politieke debatte betrokke geraak nie. Die koning voer daarnaas elke week 'n privaat gesprek met die Noorse eerste minister (Noors: ''statsminister'') en die minister van buitelandse sake (''utenriksminister'') waartydens hy oor die belangrikste perspektiewe van die land ten opsigte van die binne- en buitelandse beleid ingelig word. As die formele opperbevelhebber van die Noorse weermag handhaaf die koning daarnaas ook nou bande met die hoogste offisiere van die leër, die lugmag en die vloot. Harald V het self 'n militêre opleiding as offisier ontvang. As die opperhoof van die Evangelies-Lutherse Staatskerk van Noorweë het die koning ook noue bande met die biskoppe en kerkleiers van die land. == Lewe en koninklike gesin == [[Lêer:George W. Bush, Laura Bush, King Harald and Queen Sonja of Norway 2005.jpg|duimnael|Koning Harald V (links) en koningin Sonja op besoek by [[George W. Bush|George Walker]] en [[Laura Bush]], Februarie 2005]] Koning Harald V is die seun van Olav V en kroonprinses Märtha van Noorweë (Märtha van Swede) en 'n lid van die Duitse Huis Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg, 'n sylyn van die Huis Oldenburg. Hy was die eerste Noors-gebore koning sedert Olav IV in 1370. Sy leuse was ''Alt for Norge'' ("Alles vir Noorweë"). As 'n jong seun het prins Harald tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] eers enkele maande lank in [[Swede]] gebly en later na die Amerikaanse hoofstad [[Washington, D.C.]] verhuis. Op 7 Junie 1945 het hy egter weer na Noorweë teruggekeer. Hy het 'n openbare skool, ''Smestad skole'', en later ''Oslo Katedralskole'' bygewoon waar hy sy Examen Artium (matriek) afgelê het. Hy het sy opleiding aan die Noorse Militêre Akademie en aan die Balliol-kollege in [[Oxford]] (Verenigde Koninkryk) voltooi. Toe koning Haakon VII in 1957 oorlede is, het sy pa Olav V koning van Noorweë geword, terwyl Harald as kroonprins gefungeer het. Reeds in 1958 het hy tydens die afwesigheid van sy vader as kroonprinsregent in die Statsråd gefungeer. Kroonprins Harald het op 29 Augustus 1968 in die katedraal van Oslo met die nieadellike Sonja Haraldsen getrou. Sy vader het die huwelik eers ná nege jaar goedgekeur aangesien hy 'n nieadellike eg as 'n bedreiging vir die toekoms van die Noorse monargie beskou het. Harald en Sonja het twee kinders gehad, prinses Märtha Louise en kroonprins Haakon. Die egpaar het ook vyf kleinkinders. Hul seun, kroonprins Haakon, en sy eggenote, kroonprinses Mette-Marit, is sedert 21 Januarie 2004 ouers van prinses Ingrid Alexandra. Hul eerste seun, prins Sverre-Magnus, is op 3 Desember 2005 gebore. Harald se dogter, prinses Märtha Louise, het op 29 April 2003 moeder van haar eerste dogter Maud Angelica Behn, op 8 April 2005 van haar tweede dogter Leah Isadora Behn en op 29 September 2008 van haar derde dogter Emma Tallulah Behn geword. Net soos die kinders van die koning se suster voer ook die meisies geen adellike titels as prinsesse nie en word ook nie as "koninklike hooghede" aangespreek nie. Die laasgenoemde geld ook vir die jongste seun van die prinslike egpaar, prins Sverre. Koning Harald V is deur sy moeder, kroonprinses Märtha, verwant aan die Sweedse en Belgiese koningshuise (koning [[Albert II van België|Albert II]] van België was sy neef) en deur sy grootmoeder, koningin Maud, aan die Britse koningshuis. As agterkleinseun van koning [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk|Edward VII van Engeland]] was hy op die Britse troonopvolgerlys. Die huidige Noorse koningshuis is 'n sylyn van die Deense koningshuis (sonder die reg tot troonopvolging in Denemarke). == Sportbedrywighede == [[Lêer:Harald V at the 1964 Winter Olympics (cropped).jpg|duimnael|upright|Harald tydens die [[Olimpiese Winterspele 1964]] in [[Innsbruck]]]] As 'n seiler het koning Harald V Noorweë verskeie kere by Olimpiese [[Seilvaart|seilwedvaarte]] verteenwoordig. By die [[Olimpiese Somerspele 1964|Olimpiese Spele van 1964]] in [[Tokio]] het hy ook die [[Vlag van Noorweë|Noorse vlag]] gedra. Die monarg was enkele dekades lank 'n geesdriftige en suksesvolle seiljagvaarder. In 1987 het hy met sy seiljag ''Fram X'' wêreldkampioen geword. In 2005 het hy met sy seiljag ''Fram XV'' in Swede Europakampioen geword. Harald V het in die sogenaamde ''Non-Corinthian Class'' en dus met 'n professionele seilspan geseil. Koning Harald V het hom intensief beywer vir die toekenning van die [[Olimpiese Winterspele 1994|Olimpiese Winterspele van 1994]] aan die Noorse stad [[Lillehammer]]. == Gesondheid == Op 1 Desember 2003 het die koningshuis die publiek daarvan in kennis gestel dat koning Harald V [[blaaskanker]] opgedoen het. Op 8 Desember het hy 'n operasie in die Noorse Radiumhospitaal ondergaan. Kroonprins Haakon het tussentyds die funksie van staatshoof van Noorweë uitgevoer. Op 13 April 2004 het die koning sy ampspligte weer self uitgevoer. Op 17 Maart 2005 het die koningshuis bekend gemaak dat die koning 'n operasie vir subvalvulêre aortastenose sou ondergaan. Die kroonprins het nog eens tot by 7 Junie 2005 die funksies van sy vader uitgevoer. As gevolg van sy siektes het die koning sy rookgewoontes gestaak en volgens die advies van sy dokters ook sy werklas aansienlik verminder. Op 17 Augustus 2026 is koning Harald V in die Rikshospitalet in Oslo met 'n hemolitiese anemie opgeneem en daar later ook weens 'n bakterielle infeksie van die bloedstroom behandel. Op 28 Augustus 2026 is Harald V op 89 jaar oorlede.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/articles/clykn5p5172o |title=Norway's King Harald dies aged 89: A beloved monarch buffeted by family crises |publisher=[[BBC]] |author=Mallory Moench |date=28 Augustus 2026 |accessdate=28 Augustus 2026}}</ref> == Voorouers == {| class="wikitable" style="background:#FFDEAD; font-size:85%; text-align:center" |- bgcolor="#FF8800" !colspan="9"|Genealogiese tabel van koning Harald V van Noorweë |- |'''Tweede oorgrootouers''' |colspan="1"| Koning<br />[[Christiaan IX van Denemarke]] <br />(1818–1906)<br /> ∞ 1842<br /> Prinses<br />[[Louise van Hessen-Kassel (1817–1898)|Louise van Hessen-Kassel]] <br />(1817–1898)<br /> |colspan="1"| Koning<br />[[Karl XV van Swede]] (1826–1872)<br /> ∞ 1850<br /> Prinses<br />[[Luise van Oranje-Nassau]] (1828–1871) |colspan="1"| Prins<br />[[Albert van Sakse-Coburg en Gotha]] <br />(1819–1861)<br /> ∞ 1840<br /> Koningin<br />[[Victoria van die Verenigde Koninkryk|Victoria (Verenigde Koninkryk)]] <br />(1819–1901)<br /> |colspan="1"| Koning<br />[[Christiaan IX van Denemarke]] <br />(1818–1906)<br /> ∞ 1842<br /> Prinses<br />[[Louise van Hessen-Kassel (1817–1898)|Louise van Hessen-Kassel]] <br />(1817–1898)<br /> |colspan="1"| Koning<br />[[Oskar I van Swede]] (1799–1859)<br /> ∞ 1823<br /> Prinses<br />[[Joséphine de Beauharnais jr.|Josephine de Beauharnais van Leuchtenberg]] (1807–1876) |colspan="1"| Hertog<br />[[Willem I van Nassau]] (1792–1839)<br /> ∞ 1829<br /> Prinses<br />Pauline van Württemberg <br />(1810–1856)<br /> |colspan="1"| Koning<br />[[Christiaan IX van Denemarke]] <br />(1818–1906)<br /> ∞ 1842<br /> Prinses<br />[[Louise van Hessen-Kassel (1817–1898)|Louise van Hessen-Kassel]] <br />(1817–1898)<br /> |colspan="1"| Koning<br />[[Karel XV van Swede]] (1826–1872)<br /> ∞ 1850<br /> Prinses<br />[[Luise van Oranje-Nassau]] (1828–1871) |- |'''Oorgrootouers''' |colspan="2"| Koning<br />[[Frederik VIII van Denemarke]] <br />(1843–1912)<br /> ∞ 1869<br /> Prinses<br />[[Louise van Swede-Noorweë|Louise van Swede]] <br />(1851–1926) |colspan="2"| Koning<br />[[Edward VII van Engeland]] <br />(1841–1910)<br /> ∞ 1863<br /> Prinses<br />[[Alexandra van Denemarke]] (1844–1925)<br /> |colspan="2"| Koning<br />[[Oskar II van Swede]] <br />(1829–1907)<br /> ∞ 1857<br /> Prinses<br />[[Sophia van Nassau]] <br />(1836–1913) |colspan="2"| Koning<br />[[Frederik VIII van Denemarke]] <br />(1843–1912)<br /> ∞ 1869<br /> Prinses<br />[[Louise van Swede-Noorweë|Louise van Swede]] <br />(1851–1926) |- |'''Grootouers''' |colspan="4"| Koning [[Haakon VII van Noorweë]] (1872–1957)<br /> ∞ 1896<br /> Prinses<br />[[Maud van Sakse-Coburg en Gotha|Maud van Groot-Brittanje en Ierland]] (1869–1938) |colspan="4"| Prins Carl van Swede, hertog van Wesgotland (1861–1951)<br /> ∞ 1897<br /> Prinses [[Ingeborg Charlotte van Denemarke]] (1878–1958)<br /> |- |'''Ouers''' |colspan="8"| Koning [[Olav V van Noorweë]] (1903–1991)<br /> ∞ 1929<br /> Prinses [[Märtha van Swede]] (1901–1954)<br /> |- bgcolor="#FFAA00" |colspan="9"| '''Konig Harald V von Noorweë (1937–2026)''' |} == Verwysings == {{Vertaling/Verwysing|de|Harald V. (Norwegen)|vertaaldatum=13 Mei 2008}} {{Verwysings}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Harald-V|title=Harald V|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=28 Augustus 2026}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://www.royalcourt.no/ ''Die amptelike webwerf van die Noorse koningshuis''] {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1937]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Noorse monarge]] qr3uz9p8meja52wk1wnl7t8yp46qdlz Die Grafsteensangers 0 32684 2963673 2473483 2026-08-29T22:55:41Z Pynappel 70858 /* Stigting */ 2963673 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Die Grafsteensangers | beeld = Grafsteensangers.jpg | beeldgrootte = 300px | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Die Grafsteensangers in 2007 | agtergrondkleur = groep | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = <!-- Slegs vir indiwidue --> | geboorteplek = <!-- Slegs vir indiwidue --> | oorsprong = | sterfdatum = <!-- Slegs vir indiwidue --> | sterfplek = <!-- Slegs vir indiwidue --> | genre = | beroep = <!-- Slegs vir indiwidue --> | instrument = | jare_aktief = ~1970 - nou | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Die Grafsteensangers''' is 'n komiese [[Suid-Afrika]]anse musiekgroep wat uit 12 lede bestaan en meestal ou [[Afrikaanse]] liedjies met ou kostuums en morbiede gesigte sing. Die lede se ouderdomme wissel van 18 tot 63 jaar. == Stigting == Die groep het sy oorsprong rondom 1970 toe vier mansstudente verbonde aan die Pretoriase Onderwyskollege tydens studentekonserte twee of drie treurige Afrikaanse liedjies in perfekte vierstemmige harmonie gesing het. Alhoewel die item skreeusnaaks was, het die kwartet nie 'n gesig verroer nie. Nadat die vier mans afgestudeer het, het hulle nie meer as groep opgetree nie en hulle ''ad hoc'' konsertitem het ophou bestaan. Twee van die lede van Die Grafsteensangers in 2013, Ina Pretorius en Christma Grove, kan saam met Ina se man, Fanie Pretorius, as die stigters van die huidige groep beskou word. Hulle het die ou Onderwyskollege-item laat herleef deur dit tydens kerkkampe en huispartytjies op te voer - as 'n kwartet wat gewoonlik uit twee mans en twee dames bestaan het. Een of twee addisionele lede is in sulke gevalle gewerf uit die musikale mense wat beskikbaar was. Die klem het steeds geval op mooi harmonie, ou (of nuwe "ou") Afrikaanse liedjies en op die komies-strakke aanbieding daarvan. Gedurende die laat 1980's was Die Grafsteensangers 'n populêre item tydens koffiehuiskonserte in die Kaapse parlementêre dorpie [[Akasiapark]]. Pieter Oberholzer het daar betrokke geraak en hy was in 2013 steeds een van die hoofkarakters ("Die Ondernemer") van die groep. Pieter en sy eggenote Isobet het voorheen drama aan die [[Potchefstroomse Universiteit vir C.H.O.|Potchefstroomse Universiteit vir CHO]] studeer, waar Pieter ook leier van die Alabama Studentegeselskap was (Isobet sou later vir etlike jare as die bestuurder van die groep optree). Judie Schoeman se man Fanus was 'n parlementariër en sy het ook by die groep as kitaarspeler-sanger met ietwat van 'n wulpse aanslag betrokke geraak. Die meeste van die inwoners van Akasiapark het destyds ongeveer die helfte van die jaar (tydens parlementêre resessies) in [[Pretoria]] gewoon en gewerk. In die 1980's en 1990's het die lede van die Grafsteensangers tydens hulle verblyf in Pretoria by [[Ouetehuis|ouetehuise]] en huispartytjies opgetree. Marie-Lee Venter, 'n voormalige musiekonderwyser, en Estelle Visser het in hierdie tyd betrokke geraak. Hulle sou later as "Die Weduwee" en "Die Weduwee se Skoonsuster" bekend staan. Vroeg in 1999 het Pieter Oberholzer voorgestel dat die Grafsteensangers toestemming van die bestuur van die [[Aardklop]] kunstefees vra om die fees by te woon. Die plan was om met 'n outydse lykswa op en om die feesterrein rond te ry en op te tree vir groepe feesgangers wat op plekke saamdrom of saamsit. Geen optrede in 'n saal of [[tent]] is in die vooruitsig gestel nie. Toestemming is hiervoor verkry en die nege lede van die destydse groep het op Aardklop 1999 opgedaag met geen verwagting behalwe om 'n nie-amptelike en gratis "side show" vir feesgangers te wees nie. Op die eerste dag van die fees het die groep soveel aandag getrek dat 'n opname van hulle straatoptrede vir die TV-program ''Pasella'' gemaak is; die groep is genooi om laataand in die tent van die Aardklop-bestuur op te tree; en die eerste uitnodigings het ingekom vir Die Grafsteensangers om op verskeie van die oop verhoë van Aardklop op te tree. Aan die einde van Aardklop 1999 was die lede van die groep meer verbaas as enigiemand anders oor hulle gewildheid. Hulle is benoem vir die Aartvark-toekenning vir Innoverende Werk<ref>[http://www.koerantargiewe.media24.com/argief/berigte/beeld/1999/10/06/3/9.html Beeld se argief]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> en 'n musiekmaatskappy het hulle omgepraat om 'n eerste CD te maak - iets wat die groep aanvanklik besluit het nooit moet gebeur nie, omdat 'n CD nie die baie belangrike visuele deel van hulle opvoering sou kon weergee nie. Na Aardklop 1999 het die groep tot gemiddeld 12 lede uitgebrei. Met die oog op verdere kunstefeeste en ander vertonings moes 'n behoorlike verhoogprogram ontwikkel word. Tydens 'n beplanningsbyeenkoms het Marie-Lee Venter (in werklikheid 'n [[weduwee]]) gesê dat haar verhoogkarakter die "Weduwee-dot-com" is. So het dit gebeur dat al die karakters in een of ander verhouding tot die Weduwee as die sentrale figuur staan: Die begrafnisondernemer en sy assistent die grafgrawer, die Weduwee se broer, suster, skoonsuster, kleinneef en tweelingdogters, die assuransie-agent en 'n skaduagtige [[Holland|Hollandse]] karakter met die naam "Tutz van Boorgaten". Die groep het al vyf CD's, een video, en een DVD opgeneem. Hulle het by al die groot Afrikaanse kunsfeeste opgetree, naamlik die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees]] (KKNK), [[Aardklop]], [[InniBos|Innibosfees]], [[Volksbladfees]], [[Suidoosterfees]] en [[UKkasie]] - 'n voormalige Afrikaanse kunsfees wat in [[Londen]] gehou was. Die groep innoveer telkens met die instudeer van nuwe vertonings, en het dertien jare in die professionele vermaaklikheidsbedryf afgehandel. Daar is in 2013 'n vertoning "Die Ver(r)assing" beplan wat teen die middel van die jaar sou debuteer. == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Lys van Suid-Afrikaanse musiekgroepe]] == Eksterne skakels == * [http://www.grafsteensangers.co.za Die Grafsteensangers se amptelike webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506073554/http://grafsteensangers.co.za/ |date= 6 Mei 2021 }} * [http://www.facebook.com/pages/Die-Grafsteensangers/19008822800?ref=ts Die Grafsteensangers se Facebook-bladsy] * [http://www.aardklop.co.za/ Aardklop Kunstefees, Potchefstroom] * [http://www.kknk.co.za/ Klein Karoo Nasionale Kunstefees (KKNK), Oudtshoorn] * [http://www.volksbladfees.co.za/ Volksblad-kunstefees, Bloemfontein] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081218120052/http://www.volksbladfees.co.za/ |date=18 Desember 2008 }} * [http://www.innibos.co.za/a/index.html InniBos kunstefees, Nelspruit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915134436/http://www.innibos.co.za/a/index.html |date=15 September 2008 }} * [http://www.suidoosterfees.co.za/ Suidoosterfees, Kaapstad] {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musiekgroepe]] eml76gat9k9gb73fov2zfbdk0sodusc 2963674 2963673 2026-08-29T22:57:34Z Pynappel 70858 Pynappel het bladsy [[Grafsteensangers]] na [[Die Grafsteensangers]] geskuif 2963673 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Die Grafsteensangers | beeld = Grafsteensangers.jpg | beeldgrootte = 300px | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Die Grafsteensangers in 2007 | agtergrondkleur = groep | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = <!-- Slegs vir indiwidue --> | geboorteplek = <!-- Slegs vir indiwidue --> | oorsprong = | sterfdatum = <!-- Slegs vir indiwidue --> | sterfplek = <!-- Slegs vir indiwidue --> | genre = | beroep = <!-- Slegs vir indiwidue --> | instrument = | jare_aktief = ~1970 - nou | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Die Grafsteensangers''' is 'n komiese [[Suid-Afrika]]anse musiekgroep wat uit 12 lede bestaan en meestal ou [[Afrikaanse]] liedjies met ou kostuums en morbiede gesigte sing. Die lede se ouderdomme wissel van 18 tot 63 jaar. == Stigting == Die groep het sy oorsprong rondom 1970 toe vier mansstudente verbonde aan die Pretoriase Onderwyskollege tydens studentekonserte twee of drie treurige Afrikaanse liedjies in perfekte vierstemmige harmonie gesing het. Alhoewel die item skreeusnaaks was, het die kwartet nie 'n gesig verroer nie. Nadat die vier mans afgestudeer het, het hulle nie meer as groep opgetree nie en hulle ''ad hoc'' konsertitem het ophou bestaan. Twee van die lede van Die Grafsteensangers in 2013, Ina Pretorius en Christma Grove, kan saam met Ina se man, Fanie Pretorius, as die stigters van die huidige groep beskou word. Hulle het die ou Onderwyskollege-item laat herleef deur dit tydens kerkkampe en huispartytjies op te voer - as 'n kwartet wat gewoonlik uit twee mans en twee dames bestaan het. Een of twee addisionele lede is in sulke gevalle gewerf uit die musikale mense wat beskikbaar was. Die klem het steeds geval op mooi harmonie, ou (of nuwe "ou") Afrikaanse liedjies en op die komies-strakke aanbieding daarvan. Gedurende die laat 1980's was Die Grafsteensangers 'n populêre item tydens koffiehuiskonserte in die Kaapse parlementêre dorpie [[Akasiapark]]. Pieter Oberholzer het daar betrokke geraak en hy was in 2013 steeds een van die hoofkarakters ("Die Ondernemer") van die groep. Pieter en sy eggenote Isobet het voorheen drama aan die [[Potchefstroomse Universiteit vir C.H.O.|Potchefstroomse Universiteit vir CHO]] studeer, waar Pieter ook leier van die Alabama Studentegeselskap was (Isobet sou later vir etlike jare as die bestuurder van die groep optree). Judie Schoeman se man Fanus was 'n parlementariër en sy het ook by die groep as kitaarspeler-sanger met ietwat van 'n wulpse aanslag betrokke geraak. Die meeste van die inwoners van Akasiapark het destyds ongeveer die helfte van die jaar (tydens parlementêre resessies) in [[Pretoria]] gewoon en gewerk. In die 1980's en 1990's het die lede van die Grafsteensangers tydens hulle verblyf in Pretoria by [[Ouetehuis|ouetehuise]] en huispartytjies opgetree. Marie-Lee Venter, 'n voormalige musiekonderwyser, en Estelle Visser het in hierdie tyd betrokke geraak. Hulle sou later as "Die Weduwee" en "Die Weduwee se Skoonsuster" bekend staan. Vroeg in 1999 het Pieter Oberholzer voorgestel dat die Grafsteensangers toestemming van die bestuur van die [[Aardklop]] kunstefees vra om die fees by te woon. Die plan was om met 'n outydse lykswa op en om die feesterrein rond te ry en op te tree vir groepe feesgangers wat op plekke saamdrom of saamsit. Geen optrede in 'n saal of [[tent]] is in die vooruitsig gestel nie. Toestemming is hiervoor verkry en die nege lede van die destydse groep het op Aardklop 1999 opgedaag met geen verwagting behalwe om 'n nie-amptelike en gratis "side show" vir feesgangers te wees nie. Op die eerste dag van die fees het die groep soveel aandag getrek dat 'n opname van hulle straatoptrede vir die TV-program ''Pasella'' gemaak is; die groep is genooi om laataand in die tent van die Aardklop-bestuur op te tree; en die eerste uitnodigings het ingekom vir Die Grafsteensangers om op verskeie van die oop verhoë van Aardklop op te tree. Aan die einde van Aardklop 1999 was die lede van die groep meer verbaas as enigiemand anders oor hulle gewildheid. Hulle is benoem vir die Aartvark-toekenning vir Innoverende Werk<ref>[http://www.koerantargiewe.media24.com/argief/berigte/beeld/1999/10/06/3/9.html Beeld se argief]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> en 'n musiekmaatskappy het hulle omgepraat om 'n eerste CD te maak - iets wat die groep aanvanklik besluit het nooit moet gebeur nie, omdat 'n CD nie die baie belangrike visuele deel van hulle opvoering sou kon weergee nie. Na Aardklop 1999 het die groep tot gemiddeld 12 lede uitgebrei. Met die oog op verdere kunstefeeste en ander vertonings moes 'n behoorlike verhoogprogram ontwikkel word. Tydens 'n beplanningsbyeenkoms het Marie-Lee Venter (in werklikheid 'n [[weduwee]]) gesê dat haar verhoogkarakter die "Weduwee-dot-com" is. So het dit gebeur dat al die karakters in een of ander verhouding tot die Weduwee as die sentrale figuur staan: Die begrafnisondernemer en sy assistent die grafgrawer, die Weduwee se broer, suster, skoonsuster, kleinneef en tweelingdogters, die assuransie-agent en 'n skaduagtige [[Holland|Hollandse]] karakter met die naam "Tutz van Boorgaten". Die groep het al vyf CD's, een video, en een DVD opgeneem. Hulle het by al die groot Afrikaanse kunsfeeste opgetree, naamlik die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees]] (KKNK), [[Aardklop]], [[InniBos|Innibosfees]], [[Volksbladfees]], [[Suidoosterfees]] en [[UKkasie]] - 'n voormalige Afrikaanse kunsfees wat in [[Londen]] gehou was. Die groep innoveer telkens met die instudeer van nuwe vertonings, en het dertien jare in die professionele vermaaklikheidsbedryf afgehandel. Daar is in 2013 'n vertoning "Die Ver(r)assing" beplan wat teen die middel van die jaar sou debuteer. == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Lys van Suid-Afrikaanse musiekgroepe]] == Eksterne skakels == * [http://www.grafsteensangers.co.za Die Grafsteensangers se amptelike webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506073554/http://grafsteensangers.co.za/ |date= 6 Mei 2021 }} * [http://www.facebook.com/pages/Die-Grafsteensangers/19008822800?ref=ts Die Grafsteensangers se Facebook-bladsy] * [http://www.aardklop.co.za/ Aardklop Kunstefees, Potchefstroom] * [http://www.kknk.co.za/ Klein Karoo Nasionale Kunstefees (KKNK), Oudtshoorn] * [http://www.volksbladfees.co.za/ Volksblad-kunstefees, Bloemfontein] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081218120052/http://www.volksbladfees.co.za/ |date=18 Desember 2008 }} * [http://www.innibos.co.za/a/index.html InniBos kunstefees, Nelspruit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915134436/http://www.innibos.co.za/a/index.html |date=15 September 2008 }} * [http://www.suidoosterfees.co.za/ Suidoosterfees, Kaapstad] {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musiekgroepe]] eml76gat9k9gb73fov2zfbdk0sodusc 2963678 2963674 2026-08-29T22:58:03Z Pynappel 70858 2963678 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Die Grafsteensangers | beeld = Grafsteensangers.jpg | beeldgrootte = 300px | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Die Grafsteensangers in 2007 | agtergrondkleur = groep | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = <!-- Slegs vir indiwidue --> | geboorteplek = <!-- Slegs vir indiwidue --> | oorsprong = | sterfdatum = <!-- Slegs vir indiwidue --> | sterfplek = <!-- Slegs vir indiwidue --> | genre = | beroep = <!-- Slegs vir indiwidue --> | instrument = | jare_aktief = ~1970 - nou | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Die Grafsteensangers''' is 'n komiese [[Suid-Afrika]]anse musiekgroep wat uit 12 lede bestaan en meestal ou [[Afrikaanse]] liedjies met ou kostuums en morbiede gesigte sing. Die lede se ouderdomme wissel van 18 tot 63 jaar. == Stigting == Die groep het sy oorsprong rondom 1970 toe vier mansstudente verbonde aan die Pretoriase Onderwyskollege tydens studentekonserte twee of drie treurige Afrikaanse liedjies in perfekte vierstemmige harmonie gesing het. Alhoewel die item skreeusnaaks was, het die kwartet nie 'n gesig verroer nie. Nadat die vier mans afgestudeer het, het hulle nie meer as groep opgetree nie en hulle ''ad hoc'' konsertitem het ophou bestaan. Twee van die lede van Die Grafsteensangers in 2013, Ina Pretorius en Christma Grove, kan saam met Ina se man, Fanie Pretorius, as die stigters van die huidige groep beskou word. Hulle het die ou Onderwyskollege-item laat herleef deur dit tydens kerkkampe en huispartytjies op te voer - as 'n kwartet wat gewoonlik uit twee mans en twee dames bestaan het. Een of twee addisionele lede is in sulke gevalle gewerf uit die musikale mense wat beskikbaar was. Die klem het steeds geval op mooi harmonie, ou (of nuwe "ou") Afrikaanse liedjies en op die komies-strakke aanbieding daarvan. Gedurende die laat 1980's was Die Grafsteensangers 'n populêre item tydens koffiehuiskonserte in die Kaapse parlementêre dorpie [[Akasiapark]]. Pieter Oberholzer het daar betrokke geraak en hy was in 2013 steeds een van die hoofkarakters ("Die Ondernemer") van die groep. Pieter en sy eggenote Isobet het voorheen drama aan die [[Potchefstroomse Universiteit vir C.H.O.|Potchefstroomse Universiteit vir CHO]] studeer, waar Pieter ook leier van die Alabama Studentegeselskap was (Isobet sou later vir etlike jare as die bestuurder van die groep optree). Judie Schoeman se man Fanus was 'n parlementariër en sy het ook by die groep as kitaarspeler-sanger met ietwat van 'n wulpse aanslag betrokke geraak. Die meeste van die inwoners van Akasiapark het destyds ongeveer die helfte van die jaar (tydens parlementêre resessies) in [[Pretoria]] gewoon en gewerk. In die 1980's en 1990's het die lede van Die Grafsteensangers tydens hulle verblyf in Pretoria by [[Ouetehuis|ouetehuise]] en huispartytjies opgetree. Marie-Lee Venter, 'n voormalige musiekonderwyser, en Estelle Visser het in hierdie tyd betrokke geraak. Hulle sou later as "Die Weduwee" en "Die Weduwee se Skoonsuster" bekend staan. Vroeg in 1999 het Pieter Oberholzer voorgestel dat Die Grafsteensangers toestemming van die bestuur van die [[Aardklop]] kunstefees vra om die fees by te woon. Die plan was om met 'n outydse lykswa op en om die feesterrein rond te ry en op te tree vir groepe feesgangers wat op plekke saamdrom of saamsit. Geen optrede in 'n saal of [[tent]] is in die vooruitsig gestel nie. Toestemming is hiervoor verkry en die nege lede van die destydse groep het op Aardklop 1999 opgedaag met geen verwagting behalwe om 'n nie-amptelike en gratis "side show" vir feesgangers te wees nie. Op die eerste dag van die fees het die groep soveel aandag getrek dat 'n opname van hulle straatoptrede vir die TV-program ''Pasella'' gemaak is; die groep is genooi om laataand in die tent van die Aardklop-bestuur op te tree; en die eerste uitnodigings het ingekom vir Die Grafsteensangers om op verskeie van die oop verhoë van Aardklop op te tree. Aan die einde van Aardklop 1999 was die lede van die groep meer verbaas as enigiemand anders oor hulle gewildheid. Hulle is benoem vir die Aartvark-toekenning vir Innoverende Werk<ref>[http://www.koerantargiewe.media24.com/argief/berigte/beeld/1999/10/06/3/9.html Beeld se argief]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> en 'n musiekmaatskappy het hulle omgepraat om 'n eerste CD te maak - iets wat die groep aanvanklik besluit het nooit moet gebeur nie, omdat 'n CD nie die baie belangrike visuele deel van hulle opvoering sou kon weergee nie. Na Aardklop 1999 het die groep tot gemiddeld 12 lede uitgebrei. Met die oog op verdere kunstefeeste en ander vertonings moes 'n behoorlike verhoogprogram ontwikkel word. Tydens 'n beplanningsbyeenkoms het Marie-Lee Venter (in werklikheid 'n [[weduwee]]) gesê dat haar verhoogkarakter die "Weduwee-dot-com" is. So het dit gebeur dat al die karakters in een of ander verhouding tot die Weduwee as die sentrale figuur staan: Die begrafnisondernemer en sy assistent die grafgrawer, die Weduwee se broer, suster, skoonsuster, kleinneef en tweelingdogters, die assuransie-agent en 'n skaduagtige [[Holland|Hollandse]] karakter met die naam "Tutz van Boorgaten". Die groep het al vyf CD's, een video, en een DVD opgeneem. Hulle het by al die groot Afrikaanse kunsfeeste opgetree, naamlik die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees]] (KKNK), [[Aardklop]], [[InniBos|Innibosfees]], [[Volksbladfees]], [[Suidoosterfees]] en [[UKkasie]] - 'n voormalige Afrikaanse kunsfees wat in [[Londen]] gehou was. Die groep innoveer telkens met die instudeer van nuwe vertonings, en het dertien jare in die professionele vermaaklikheidsbedryf afgehandel. Daar is in 2013 'n vertoning "Die Ver(r)assing" beplan wat teen die middel van die jaar sou debuteer. == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Lys van Suid-Afrikaanse musiekgroepe]] == Eksterne skakels == * [http://www.grafsteensangers.co.za Die Grafsteensangers se amptelike webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506073554/http://grafsteensangers.co.za/ |date= 6 Mei 2021 }} * [http://www.facebook.com/pages/Die-Grafsteensangers/19008822800?ref=ts Die Grafsteensangers se Facebook-bladsy] * [http://www.aardklop.co.za/ Aardklop Kunstefees, Potchefstroom] * [http://www.kknk.co.za/ Klein Karoo Nasionale Kunstefees (KKNK), Oudtshoorn] * [http://www.volksbladfees.co.za/ Volksblad-kunstefees, Bloemfontein] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081218120052/http://www.volksbladfees.co.za/ |date=18 Desember 2008 }} * [http://www.innibos.co.za/a/index.html InniBos kunstefees, Nelspruit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915134436/http://www.innibos.co.za/a/index.html |date=15 September 2008 }} * [http://www.suidoosterfees.co.za/ Suidoosterfees, Kaapstad] {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musiekgroepe]] rvl1w1wf1hlcio7j686vk7cnxt4asjs Bespreking:Die Grafsteensangers 1 32704 2963676 2960642 2026-08-29T22:57:34Z Pynappel 70858 Pynappel het bladsy [[Bespreking:Grafsteensangers]] na [[Bespreking:Die Grafsteensangers]] geskuif 2960642 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} {{Musikale kunstenaar-artikel}} Gaan iemand bietjie na die spelling omsien? Dalk help hierdie bladsy [[Hulp:Sleutelbord]] vir dié wat nie al die Afrikaanse karakters te tik nie. Sterkte! --[[Gebruiker:Alias|Alias]] ([[Gebruikerbespreking:Alias|kontak]]) 18:37, 20 Julie 2008 (UTC) Baie dankie vir die regmaak van spelfoute. Ons sou daarby uitgekom het, maar dit word baie waardeer. Sou dit toelaatbaar wees dat ons ons epos adres (bestuurder@grafsteensangers.co.za) iewers byvoeg, of sal dit as blatante advertering beskou word? : Hierdie is 'n ensiklopedie. Enige vorm van reklame sou ernstig problematies wees. As hierdie deur 'n lid van die groep self geskryf is, is ek reeds baie agterdogtig. (wat ek aanneem van "ons") --[[Gebruiker:Alias|Alias]] ([[Gebruikerbespreking:Alias|kontak]]) 06:24, 22 Julie 2008 (UTC) Ek is inderdaad 'n lid van die groep. Is dit immoreel? Sal jy verkies om die artikel te verwyder? : Miskien so 'n bietjie, maar heelwat groter sondes is al gepleeg. Maak asseblief seker die artikel is objektief en feitelik korrek. Dit sal ook help as jy 'n verwysing of wat kan byvoeg om jou inligting te staaf. Lees gerus wikipedia se [[Wikipedia:Gebruikersportaal/Beleid_en_stylriglyne|beleid en stylriglyne]]. Groete. [[Gebruiker:Naudefj|Frank]] ([[Gebruikerbespreking:Naudefj|kontak]]) 12:50, 22 Julie 2008 (UTC) Ekskuus, ek is splinternuut hier. Hoe kry ek dit reg om my naam na 'n bydrae soos hierdie in te sit? Ek kry nie die antwoord in die gebruikersportaal nie. Stephaans : Jy kan jou boodskappe teken deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon te kies op die redigeringskieslys. Groete. [[Gebruiker:Naudefj|Frank]] ([[Gebruikerbespreking:Naudefj|kontak]]) 13:57, 22 Julie 2008 (UTC) Dankie Frank! --[[Gebruiker:Stephaans|Stephaans]] ([[Gebruikerbespreking:Stephaans|kontak]]) 14:06, 22 Julie 2008 (UTC) Die artikel is so objektief as wat ek kon wees. Ander lesers sal sekerlik hulle se se as hulle subjektiwiteit raaksien (hoop ek). Ek sukkel bietjie met verwysings. Is so belangrik dat ek op die Net moet soek vir koerantberigte wat (sommige van) die feite staaf? --[[Gebruiker:Stephaans|Stephaans]] ([[Gebruikerbespreking:Stephaans|kontak]]) 14:18, 22 Julie 2008 (UTC) == Stukkende eksterne skakel == During several automated bot runs the following external link was found to be unavailable. Please check if the link is in fact down and fix or remove it in that case! * http://www.koerantargiewe.media24.com/argief/berigte/beeld/1999/10/06/3/9.html ** In [[Grafsteensangers]] on 2009-09-12 13:44:16, 404 Not Found ** In [[Grafsteensangers]] on 2009-09-12 15:46:57, 404 Not Found --[[Gebruiker:RobotJcb|RobotJcb]] ([[Gebruikerbespreking:RobotJcb|kontak]]) 15:47, 12 September 2009 (UTC)[[Kategorie:Wikipedia:Stukkende eksterne skakel]] == Stukkende eksterne skakel 2 == During several automated bot runs the following external link was found to be unavailable. Please check if the link is in fact down and fix or remove it in that case! * http://www.innibos.co.za/a/index.html ([http://web.archive.org/web/*/http://www.innibos.co.za/a/index.html archive]) ** In [[Grafsteensangers]] on 2009-09-12 13:44:16, 404 Not Found ** In [[Grafsteensangers]] on 2009-09-12 15:47:02, 404 Not Found The web page has been saved by the Internet Archive. Please consider linking to an appropriate archived version: [http://web.archive.org/web/*/http://www.innibos.co.za/a/index.html]. --[[Gebruiker:RobotJcb|RobotJcb]] ([[Gebruikerbespreking:RobotJcb|kontak]]) 15:47, 12 September 2009 (UTC)[[Kategorie:Wikipedia:Stukkende eksterne skakel]] 5jac1s0buf9rfhhp22h4id7ew73o6ao Joan Hambidge 0 33317 2963725 2924706 2026-08-30T09:17:11Z Pynappel 70858 2963725 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akademikus | erevoorvoegsel = | naam = Joan Hambidge | ere-agtervoegsel = | beeld = Lêer:Joan.jpg | beeldgrootte = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | inheemse_naam = | inheemse_naam_taal = | geboortenaam = Joan Helene Hambidge | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1956|9|11}} | geboorteplek = [[Aliwal-Noord]], [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = <!-- {{sterfdatum en ouderdom|JJJJ|MM|DD|JJJJ|MM|DD}} (geboortedatum eerste, dan sterfdatum) --> | sterfplek = | doodsoorsaak = | burgerskap = <!-- gebruik slegs waar nodig, per [[WP:INFONAT]] --> | ander_name = | beroep = | periode = | bekend = | titel = | rade = <!-- raads- of soortgelyke poste buite die hoofberoep --> | eggenoot = | lewensmaat = | kinders = | ouers = | familielede = | eerbewyse = <!-- slegs noemenswaardige toekennings op nasionale vlak --> | webblad = | opvoeding = [[Universiteit Stellenbosch]] ([[BA]], BAHons)<br>[[Universiteit van Pretoria]] ([[MA]])<br>[[Rhodes-universiteit]] (PhD) | tesistitel = | tesis_url = | tesisjaar = | skooltradisie = | doktorale_adviseur = | akademiese_adviseurs = | invloede = <!-- moet uit 'n derdeparty-bron verwys word --> | era = | vakgebied = <!-- hoof- akademiese vakgebied – bv. fisika, sosiologie, Nuwe-Testamentiese studie, Ou Nabye-Oosterse taalkunde --> | stroming = <!-- spesialisgebied binne die vakgebied – bv. subatomiese navorsing, 20ste-eeuse Deense studie, Pauliniese navorsing, Akkadiese en Ugaritiese studie --> | werkplekke = <!-- slegs voltydse poste, nie studenteposte nie --> | doktorale_studente = <!-- slegs dié met Wikipedia-artikels --> | noemenswaardige_studente = | hoof_belangstellings = | noemenswaardige_werke = | noemenswaardige_idees = | beïnvloed = <!-- moet uit 'n derdeparty-bron verwys word --> | handtekening = | handtekening_alt = | handtekeninggrootte = | voetnotes = }} '''Joan Hambidge''' (gebore , [[11 September]] [[1956]], [[Aliwal-Noord]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse digter, akademikus en letterkundige kritikus. Sy is welbekend vir haar ''uit-die-kas''-skryfstyl. Haar teoretiese bydraes handel meestal oor [[Roland Barthes]], [[dekonstruksie]], post-modernisme, [[psigoanalise]] en die metafisiese. Vir haar tweede bundel, ''Bitterlemoene'' (1986), ontvang sy die [[Eugène Maraisprys]] vir letterkunde. Meer onlangs ontvang sy ook die Litera-prys vir haar poësie.<ref name=":0">http://www.litnet.co.za/joan-hambidge-1956/</ref> == Lewe en werk == === Herkoms en opleiding === Joan Helene Hambidge is op 11 September 1956 op Aliwal-Noord gebore as die tweede oudste van vier dogters. Haar pa se voorgeslagte is Iers en haar ma s'n Afrikaans. Weens haar pa se betrekking in die versekeringsbedryf trek hulle baie en sy gaan op haar geboortedorp, op [[Witbank]], in [[Pretoria]] by Hoërskool Wonderboom en op Hoërskool Standerton skool, waar sy in 1974 [[Matriek in Suid-Afrika|matrikuleer]]. In matriek ontvang sy die Beheerraadsmedalje vir die beste matriekuitslae. Sy studeer vanaf 1975 tot 1979 aan die [[Universiteit Stellenbosch]] waar sy die [[BA-graad]] en BA Honneurs-graad verwerf. In hierdie tyd publiseer sy 'n openlike gay-verhaal in die ''Stellenbosse Student'' wat groot opspraak verwek, maar [[D.J. Opperman]] moedig haar aan op grond van die letterkundige meriete daarvan. Sy is dan ook deel van D.J. Opperman se bekende Letterkundige Laboratorium en is in 1978 en 1979 Opperman se persoonlike assistent. Aan hierdie universiteit begin sy met 'n [[Magister Artium|MA-graad]] wat sy later met lof aan die [[Universiteit van Pretoria]] voltooi, onder leiding van professor [[Elize Botha]]. Haar tesis gaan oor “''Die ek-verteller in die belydenisroman''”. In [[1985]] promoveer sy (PhD-graad) aan die [[Rhodes-universiteit]] in [[Grahamstad]] onder leiding van professor [[André P. Brink]] met 'n verhandeling oor ''Die metaroman: 'n dekonstruksie-ondersoek'', wat die eerste doktorale proefskrif oor dekonstruksie in Afrikaans is.<ref>{{Cite web |url=http://www.boekwurm.co.za/blad_skryf_fghij/hambidge_joan.html |title=argiefkopie |access-date=26 September 2006 |archive-date=26 September 2006 |archive-url=https://archive.ph/20060926105503/http://www.boekwurm.co.za/blad_skryf_fghij/hambidge_joan.html |url-status=live }}</ref> Daarna doen sy 'n ruk lank navorsing oor literêre teorie aan die Universiteit van Yale in [[Verenigde State van Amerika|Amerika]].<ref>http://www.litnet.co.za/joan-hambidge-1956/</ref> === Loopbaan as akademikus === Sy word in 1980 aangestel by die [[Universiteit van die Noorde]] in [[Polokwane|Pietersburg]] (tans Polokwane) as senior lektrise en waarnemende departementshoof van die Departement van Algemene Literatuurwetenskap en in 1990 word sy bevorder tot hoogleraar. Hierna aanvaar sy in Julie 1992 'n pos as lektor (later senior lektor, professor en vise-dekaan) in Afrikaans en Nederlands aan die [[Universiteit van Kaapstad]]. Tans doseer sy kreatiewe skryfwerk in die digkuns aan nagraadse studente en bied ook kursusse in gender en letterkunde aan.<ref>{{Cite web |url=http://www.nb.co.za/authors/828 |title=argiefkopie |access-date=14 September 2016 |archive-date=30 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330085453/http://nb.co.za/authors/828 |url-status=dead }}</ref> Sy doen 'n studie oor gender-konstruksies in Afrikaans wat in 2001 met 'n tweede doktorsgraad aan die Universiteit van Kaapstad bekroon word. Die titel van haar proefskrif is “''Gender-konstruksie in die Afrikaanse letterkunde: 'n ondersoek in [[kultuurstudies]], literêre teorie en kreatiewe skryfwerk''”. In Mei 2003 lewer sy haar intreerede as professor onder die titel “''Whose inaugural is it anyway? Modern criticism in crisis''”. Sy is in 2007 Direkteur van die Skool vir Tale en Letterkundes. In 1999 behartig sy saam met [[Ingrid Winterbach]] en [[Marlene van Niekerk]] 'n weeklange kursus in kreatiewe skryfwerk aan die [[Universiteit van Port Elizabeth]], terwyl sy in 2011 die digtersfokusgroep lei by die Winterskool van die Universiteit van Pretoria se Eenheid vir Kreatiewe Skryfkuns en in 2008 insette lewer tydens 'n Kreatiewe Beraad aan die [[Universiteit van die Vrystaat]]. By verskeie geleenthede lewer sy ook openbare voorlesings van haar werk, onder andere by die jaarlikse Woordfees en Versindaba op [[Stellenbosch]]. Vanaf 2011 behartig sy ook op gereelde basis die radioprogram Leeskring op [[Radio Sonder Grense]]. [[Breyten Breytenbach]] voer 'n onderhoud met haar oor haar digkuns wat oor [[KykNET|KykNet]] uitgesaai word. === Reise en skryfwerk === Haar voorliefde vir reis neem haar regoor die wêreld en sy onderneem feitlik elke jaar 'n oorsese reis, na verskillende bestemmings. Sy besoek feitlik al die kontinente en lande soos [[Japan]], [[Kuba]], [[Kanada]], [[Indië]], [[Turkye]], [[Thailand]], [[Egipte]], [[Brasilië]], [[Frankryk]] en [[Zanzibar]]. Op versoek van ''[[Die Burger]]'' behartig sy dan ook die weeklikse reisrubriek ''Wegkomkans'' in hierdie koerant. Ander rubrieke uit haar pen is ''Op my literêre sofa'' (waarin sy geen doekies omdraai oor die letterkunde en die beoefenaars daarvan nie, sodat daar vele polemieke hieruit voortspruit wat aanleiding gee tot baie briewe aan die koerante) en ''Kopstukke'', beide in ''[[Beeld]]''. Sy skryf ook verskeie resensies en maak ander bydraes tot die Internet webwerf [[LitNet]]. Sy is veral bekend as digter en skrywer wat openlik die vroulike gay-saak bevorder en oopskryf en as besonder produktiewe kritikus en resensent, wat meermale in polemieke betrokke raak. In 1994 dien 'n oudstudent van die Universiteit van Kaapstad 'n klag van seksuele teistering teen haar by die universiteitsowerheid in, waarna sy deur die universiteit vermaan word. Hierdie ervaring vind later neerslag in die roman ''Die Judaskus''.<ref name=":0" /> == Skryfwerk == === Poësie === Reeds in standerd vier skryf sy in vir ''[[Die Transvaler]]'' se poësiewedstryd en wen 'n prys met haar gedig ''Die verlange passer vannag in my''. Sy begin egter eers ernstig dig op 26-jarige ouderdom. Temas waarna sy gereeld terugkeer in haar poësie is gay liefde, familie, die dood, die digkuns, reis en portrette van digters en bekendes.<ref>{{Cite web |url=http://www.oulitnet.co.za/chain/johann_de_lange_vs_joan_hambidge.asp |title=argiefkopie |access-date=14 September 2016 |archive-date=22 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170622104058/http://oulitnet.co.za/chain/johann_de_lange_vs_joan_hambidge.asp |url-status=dead }}</ref> Telkens gebruik sy motto’s uit ander skrywers en digters en tree haar gedigte ook bewustelik in gesprek met die werk van andere. Hierdie tegniek is partykeer geslaag en bring ekstra betekenislae, maar ontkom nie altyd aan die gevaar van 'n te verliteratuurde poësie nie. Dwarsdeur haar oeuvre is daar ook 'n boeiende wisselwerking tussen die intellektuele en die emosionele, veral soos dit uiting vind in besinning oor die digkuns en veral gedigte oor die liefde. Deurentyd slaag sy daarin om haar digbundels onderling en individueel in 'n hegte eenheid saam te bind. Haar gedigte verskyn in verskeie tydskrifte, waaronder ''Standpunte'', ''Tydskrif vir Letterkunde'' en ''Literator''. Sy debuteer met ''Hartskrif'', waar die titel reeds aandui dat die oorwegende motief van hierdie gedigte die menslike emosies of die hart is, wat dan op skrif gestel moet word, wat weer die rasionele impliseer. Telkens bevat die gedigte dan ook teenstellings. Die bundel bevat ook gedigte oor jeugherinneringe.<ref>Le Roux, André. Die Burger, 16 Januarie 1986</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 26 no. 3, September 1986Interne verhuising</ref><ref name="kann">Kannemeyer, J.C. ''Op weg na 2000.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998</ref><ref>Viljoen, Louise. Insig, Desember 1995</ref><ref>Marais, René. Rapport, 30 Julie 1995</ref><ref>Olivier, Fanie. Rapport, 6 Junie 1999</ref><ref>Van Vuuren, Helize. Die Burger, 6 September 1995</ref> ''Bitterlemoene'' neem die tema van emosies verder en ondersoek veral die impak van verlies en teleurstelling, soos reeds deur die titel gesuggereer word. Daar is verskeie liefdesgedigte en menige gedig bevat 'n vorm van persoonlike belydenis. Deurlopend is die strewe om deur middel van die vers persoonlike gevoelens, hartseer, frustrasie en teleurstelling te verwerk.<ref>Brink, André P. Rapport. 15 Februarie 1987</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 27 no. 2, Junie 1987</ref><ref>Van der Lugt, Pieter. Die Burger, 26 Februarie 1987</ref> In 1987 word hierdie digbundel met die [[Eugène Maraisprys|Eugène Marais-prys]] bekroon.<ref name="ham">http://joanhambidge.blogspot.co.za/</ref> In ''Die anatomie van melancholie'' oorheers die tema van verlies, nie net in die sin van liefdesverlies nie, maar ook in die vervreemding van die self.<ref>Brink, André P. Rapport. 29 November 1987</ref><ref>Gouws, Tom. Insig, Maart 1988</ref> ''Palinodes'' se titel kom van die Grieks “palin” (weer of herhaal) en “ode” ('n lied). 'n Palinode is 'n digsoort wat poog om 'n ander gedig ongedaan te maak of terug te trek. In die bundel oorheers die gedig self dan as tema, veral in die sin daarvan dat dit nie net bevrydend en skeppend is nie, maar ook destruktief werk deur iets terug te trek of ongedaan te maak. Op hierdie manier word dit dan 'n toespeling op die lewe en liefdes van die mens, wat tydelik van aard is en as gevoelens verander tot niet gaan. Deurlopend in die bundel is die besef dat waarnemings, vriendskappe en selfs liefde opgeneem en dus as’t ware oorheers word in die poësie. Die poësie dien dus nie die lewe nie, maar dit is die lewe wat in diens staan van die poësie, soos geïllustreer in ''Dichtung und Wahrheit''. Die erotiese verse in hierdie bundel word koud en klinies, sodat dit in die teken van eensaamheid en afskeid staan, waardeur ook die liefde geparodieer en as post mortem betrag word.<ref>Brink, André P. Rapport, 6 Maart 1988</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 28 no. 3, September 1988</ref> Die titel van ''Geslote baan'' kommunikeer reeds die sentrale tema van sirkelgang en reis, waar die onvermoë om uit die baan te ontsnap en die doel van alles te verstaan sentraal staan. Die bundel bevat ook gedigte oor kunstenaars en die wisselwerkings tussen kuns en die werklikheid.<ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 29 no. 3, September 1989</ref><ref name="kann" /><ref>Schutte, Roswitha. Rapport, 12 Februarie 1989</ref> ''Gesteelde appels'' verwys na die Paradysverhaal, waar die appel wel beskikbaar is as voedsel maar tegelykertyd verrotting uitbeeld. Weereens besin die digter hier oor die digkuns en die aard daarvan, maar in teenstelling met ander bundels staan 'n konkrete gegewe (soos die reis in die vorige bundel) nie sentraal nie en is die verse meer besinnend van aard, met die appel-motief wat as vernaamste bindingsmiddel dien.<ref>Britz, Etienne. Die Burger, 7 Desember 1989</ref><ref>Conradie, Pieter. Rapport, 5 November 1989</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 30 no. 3, September 1990</ref><ref name="kann" /> Die titel van ''Kriptonemie'' kan verwys na die kriptiese aard van die gedigte, maar kan ook verwant wees aan ''Cryptogamen'' of verborge huwelik, die titel wat die Nederlandse digter Gerrit Achterberg aan sy versamelbundels gee. In so 'n geval sal die titel ook kan verwys na verborge herinnerings wat in die geheue agterbly. In die bundel verskyn dan ook meer kriptiese gedigte, waar die betekenis doelbewus versluier word en ontsyfer moet word. Die temas van die gedigte sluit steeds by die sentrale tema van haar digkuns aan, naamlik liefdesverlies, die projeksie en vergestalting van hierdie verlies in die woord en gedig, die geliefde wat in die gedig 'n soort alter ego word, en die komplekse verhouding tussen gedig en lewe as beelde van mekaar.<ref>Crous, Marius. Rapport, 26 November 1989</ref><ref name="kann2">Kannemeyer, J.C. ''Op weg na 2000''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998</ref> Die aard van ''Kriptonemie'' word voortgesit in die daaropvolgende bundel, ''Donker labirint''. Die sentrale motief van die bundel is 'n donker doolhof wat bewandel word, waaraan die bundel sy titel te danke het. Hierdie reis gaan gepaard sonder lig en met weinig hoop op verlossing of uitkomkans.<ref name="kann2" /> Die betekenis van die titel ''Tachycardia'' is “abnormale hartklop-frekwensies”, en die bundel bevat hoofsaaklik liefdesgedigte, maar dan gefokus op 'n verhouding wat verby is. Hierdie pyn word beleef teen die agtergrond van 'n aantal literêre geliefdes, met die digkuns wat 'n mate van verligting bring.<ref name="kann2" /><ref>Van Vuuren, Helize. Die Burger, 1 November 1990</ref><ref>Scholtz, Merwe. Insig, November 1990</ref> ''Tachycardia'' word in 1990 genomineer vir die Rapportprys. ''Die somber muse'' se titel word in die insetgedig, ''Ek wonder of jy soms'' verklaar, waar die gewese liefde nie meer vreugde bring nie, maar steeds die inspirasie is vir die digter se poësie. Die bundel se motto verkondig dat die mens nie sonder verdriet kan bestaan nie, maar ook dat verdriet nie kan bestaan sonder poësie nie.<ref name="kann2" /><ref>Scholtz, Merwe. Insig, November 1990</ref><ref>Van Vuuren, Helize. Die Burger, 1 November 1990</ref> ''Die somber muse'' word in 1990 genomineer vir die Rapportprys. ''Verdraaide raaisels'' se titel verwys na die vreemde mitologie van 'n vreemde land en sy mense, maar impliseer ook die raaisels van die gees en van die konsep van reis. Hier word weer gedig oor die verlies van 'n geliefde, maar teen die agtergrond van 'n reis na Suid-Amerika. Hoewel die verteller die gewese geliefde doelbewus probeer vergeet, vind sy in ''Indruk'' herinnering in feitlik alles waarmee sy gekonfronteer word. Die ervarings en indrukke van die fisiese reis word dus ingeneem en verwerk, maar asof die verlore geliefde alomteenwoordig is om as raamwerk vir die geestelike reis te dien. Hierdeur word die liefde ook met die skeppingsdaad in verband gebring.<ref>Hugo, Daniel. Rapport, 9 Desember 1990</ref><ref name="kann" /> ''Verdraaide raaisels'' word in 1990 genomineer vir die Rapportprys. ''Die verlore simbool'' sluit aan by die vorige bundel en verteenwoordig die begin van 'n nuwe sentrale klem in haar poësie. Waar die geliefde die oorheersende simbool was, word hierdie simbool nou “verloor” maar is die verlore geliefde steeds inspirasie vir die skryf van gedigte. Die digter en die digkuns neem dus weer die sentrale plek in, soos telkens tevore weer teen die agtergrond van 'n reismotief. Hierdie keer is die reis egter nie na 'n bepaalde plek nie, maar neem dit eerder 'n kosmiese aard aan om die enorme afstand tussen die digter en die geliefde aan te dui, waar kontak verbreek is en later nie meer moontlik is nie. Die titelgedig verklaar dat lewe nie meer aan verlies gemeet sal word nie, maar dat verlies en lewe nou beide hulle eie plek sal bepaal. Ook die werk van ander kunstenaars vind neerslag in hierdie bundel, soos die gedig oor [[Ernest Hemingway|Hemingway]] waarin hierdie beroemde skrywer se werk deur enkele goed geformuleerde flitse belig word.<ref>Du Plessis, Phil. Beeld, 15 Augustus 1991</ref><ref>Kannemeyer, J.C. Insig, September 1991</ref><ref name="kann2" /><ref>Liebenberg, Wilhelm. Rapport, 18 Augustus 1991</ref> ''Interne verhuising'' se titel dui die geestelike reis na groter selfkennis aan en impliseer terselfdertyd 'n nuwe tuiste in die self. Die drie ''Spieëlbeeld''-gedigte waarmee die bundel afsluit beskryf dan ook die verworwe insig in die self. Die bundel sit die reis na groter selfbewussyn en selfkennis voort teen die agtergrond van 'n reis deur Oos-Europa, terwyl die verteller treur oor die afloop van nog 'n liefdesverhouding. Die gedig ''Ballade van my verlore bemindes'' is 'n hoogtepunt in die bundel met sy effektiewe gebruik van die gevarieerde refrein en die deurlopende skeepsbeelde. Die sentrale temas van liefde, reis en skryf oorheers weereens in hierdie bundel. ''Ewebeeld'' hervat die temas uit haar vorige werk, waar sy slegs in haar gedigte die geliefde kan bereik, maar juis daarom kan sy nie die geliefde bereik nie. Die eerste afdeling, ''Warmys'', beskryf reise deur plekke soos [[Venesië]], [[Egipte]] en [[Peru]], telkens verbind met die afloop van 'n liefdesverhouding. Die tweede afdeling is ''Noodweer'', waarin die geskiedenis van 'n afgelope liefdesverhouding wat in openbare aanklagte geëindig het, aan die bod is. In ''Rescue 911'' is dit onmoontlik om die geliefde per pos of telefoon te bereik en waar dit voorheen moontlik was om dit in 'n gedig te doen, is ook hierdie metode nou futiel, want dit word as getuienis teen die digter gehou.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 30 Junie 1997</ref><ref>Weideman, George. Rapport, 24 Augustus 1997</ref> Die tydskrif ''Literator'' ken in 1999 die Litera-prys toe aan haar gedig ''Eugène Marais (1871–1936)'' as die beste kreatiewe skryfwerk wat in 'n kalenderjaar in daardie tydskrif verskyn het. Hierdie gedig verskyn later in die bundel ''Lykdigte''. Die bundel bevat verskeie gedigte oor gestorwe digters, soos Stephan Bouwer, [[Patrick Petersen]], [[Ernst van Heerden]], [[Olga Kirsch]], Johann Johl en [[Eugène Marais]]. Die digteres vind vertroosting in die werke wat die gestorwenes agterlaat, met 'n gedig soos ''Totius (1877–1953)'' wat ook die helende krag van die gedig verklaar. Daar is ook gedigte oor digters soos [[Sheila Cussons]] en [[Elisabeth Eybers]] wat by publikasie van die bundel nog geleef het. So bring die digter hulde aan die skeppende kunstenaars wat 'n invloed op haar lewe gehad het.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 11 September 2000</ref> Joan kry 'n Poetry Institute of Africa tweede prys vir haar gedig ''ʼn'' ''Gedig plagieer die werklikheid'', wat later in die bundel ''Ruggespraak'' opgeneem word. Hierdie bundel handel oor die verhouding wat buite die gedig lê, waardeur die liefdesvers dus self uitgewis word. Wanneer die verhouding verkoel, neem die reismotief en die gedig weer oor as korrektief, sodat die digter se groot liefde gedurig wissel tussen die mens en die skryfwerk. Die toonaard van die gedigte is weerloser as in vorige bundels, met meer meegevoel en begrip, terwyl die reisverse oor New York 'n hoogtepunt is. In die derde afdeling word gedig oor die impak van grootskaalse geweld en vernietiging, na aanleiding van die terreuraanvalle op die [[Wêreldhandelsentrum|World Trade Centre]] op [[Aanvalle op 11 September 2001|11 September 2001]], maar ook van die Amerikaanse kernbomaanvalle op [[Japan]] tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>Cloete, T.T. Beeld, 13 Januarie 2003</ref><ref>De Lange, Johann. Rapport, 6 April 2003</ref><ref>Pieterse, H.J. Insig, Maart 2003</ref> ''En skielik is dit aand'' se toonaard is hoofsaaklik emosionele verlies en die bundel bevat verder bekende temas uit haar werk, soos die verraad wat sy met haar poësie teenoor die geliefde pleeg, aansluiting by ander skrywers se werk en die bewussyn van die populêre kultuur.<ref>http://www.oulitnet.co.za/mond/joan_hambidge.asp</ref> Die bundel bevat ook 'n afdeling met gedigte van 'n liefdesverhouding met 'n getroude geliefde, wie se man onbewus is daarvan.<ref>Bezuidenhout, Zandra. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 43 no. 1, Herfs 2006</ref><ref>John, Philip. Beeld, 19 September 2005</ref> Na haar pa se dood in 2006 publiseer Joan die bundel ''Dad'' tot sy eer. Slegs die eerste afdeling is na sy dood geskryf en talle gedigte het reeds in ander bundels verskyn. Die bundel bevat gedigte oor haar vader en die vader-kind verhouding tussen hulle en oor die algemeen.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 12 Februarie 2007</ref><ref>Odendaal, Bernard. Rapport, 4 Maart 2007</ref> ''Koesnaatjies vir die proe'' word saamgebundel met die prosawerk ''Palindroom''. In die gedigte lewer sy kommentaar oor die liefdes in die prosawerk deur middel van hoofsaaklik erotiese gedigte en gedigte oor die verlies van verhoudings en ewigdurende verlange. ''Vuurwiel'' sit hoofsaaklik die tematiek van haar vorige bundels voort, met die titel se aanduiding van 'n sirkelgang van lewe en dood wat sentraal staan. Die inhoud is klaagsange, wat begin met 'n roudig opgedra aan Elisabeth Eybers; reisverse met 'n heimwee na veraf plekke; liefdesverse wat enigsins minder passievol maar meer skrynender van toonaard is; verwysings na die woordkuns en die werk van skrywers en vermaaklikheidskunstenaars; tegnologie en die virtuele ruimte. Hierdie bundel beïndruk met sy breë verwysingsraamwerk en die groter soberheid en deurdagtheid in vergelyking met vroeër werk. Sy beproef ook ander versvorme, soos die villanelle, die dizain, die rondeau, die pantoem en die ballade.<ref>Bezuidenhout, Zandra. Rapport, 15 Maart 2009</ref><ref>Crous, Marius. Beeld, 25 Mei 2009</ref> ''Vuurwiel'' is in [[2010]] op die kortlys vir die toekenning van die [[Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging|ATKV]] se prys vir poësie. Sy vertaal self van haar gedigte in Engels, terwyl beide Jo Nel en [[Johann de Lange]] ook Engelse vertalings van haar gedigte doen. ''Die buigsaamheid van verdriet'' is 'n keur uit haar gedigte, deur haarself uitgekies,<ref>John, Philip. Beeld, 31 Januarie 2005</ref><ref>Pienaar, Hans. Rapport, 10 April 2005</ref> terwyl ''Visums by verstek'' 'n persoonlike keur is uit haar reisgedigte, met 'n paar voorheen ongepubliseerde gedigte wat ook ingesluit word. In die reisgedigte word dikwels in vreemde plekke nuut gekyk na traumatiese situasies soos die einde van 'n verhouding of die dood van 'n geliefde. So verkry die spreker afstand van die self of die situasie en word verrassende en vreemde indrukke geaktiveer waarmee die reisbelewenis en –beskrywing 'n metafoor word vir die situasie.<ref>Visagie, Andries. Rapport, 3 Julie 2011</ref><ref>Crous, Marius. Beeld, 7 Maart 2011</ref>Hierdie bundel is in 2011 die naaswenner van die Woordkunstenaar vir die vorige jaar toekenning by die Stellenbosse Woordfees en wen in 2012 die ATKV-poësieprys.<ref>{{Cite web |url=http://versindaba.co.za/tag/visums-by-verstek/ |title=argiefkopie |access-date=14 September 2016 |archive-date= 3 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003045637/http://versindaba.co.za/tag/visums-by-verstek/ |url-status=dead }}</ref> ''Lot se vrou'' is 'n voortsetting van reeds bekende tematiek (die ontwykende geliefde, die skryfkuns, die invloed van reis, die intertekstuele gesprek met ander skrywers) maar dan op so 'n vaardige wyse dat dit nie verstar of verveel nie. Die titel verwys metafories na Lot se vrou, wat steeds hunkerend na die luste en liefdes van die verlede soos 'n soutpilaar versteen en nie vorentoe kan gaan nie. Die bundel word in nege afdelings verdeel, waarin opeenvolgend behandel word die verlede en die meditasie wat dit in die poësie laat neerslag vind; die aard van kreatiwiteit; die lotsbepaling van die mens; die lewe van verskeie kunstenaars in drie aparte afdelings; afwysing en verlies; dood en melancholie en in die laaste afdeling ''Suicidaire'' tree sy in gesprek met Alvarez, skrywer van ''The savage god''.<ref>Bennett, Nini. Rapport, 17 Junie 2012</ref><ref>De Wet, Karen. Beeld, 4 Junie 2012</ref> ''Meditasies'' se titel verwys na die Romeinse keiser [[Markus Aurelius|Marcus Aurelius]] se twaalf boeke bekend as ''Meditations'', waarin hy sy gedagtes oor die Stoïsyne filosofie en riglyne vir sy eie lewe neergepen het. Verder word die meditasieproses van introspeksie en bepeinsing al eeue lank deur talle gelowiges van regoor die wêreld beoefen om innerlike heling en vrede teweeg te bring. Die titel omvat die oorkoepelende tema van die gedigte, wat hoofsaaklik fokus op 'n vorm van bestekopname van die spreker se lewe en haar soeke na innerlike heling en berusting tydens 'n fisieke en psigiese reis. Die bundel sluit tematies aan by vorige bundels en bevat gedigte oor reis, stede, die poësie, asook 'n aantal lykdigte, met baie gedigte wat ook die tema van verlies en veral die verlore geliefde verken.<ref>Cochrane, Neil. Beeld, 27 Januarie 2014</ref><ref>Koen, Dewald. Rapport, 5 Januarie 2014</ref> ''Matriks'' se titel suggereer 'n struktuur of raamwerk waarin diverse temas interaktief in 'n netwerk van verweefdheid met mekaar verbind word. Die omslagfoto beeld 'n Bisantynse deur uit met simboliese figure in reliëf van 'n ridder, priester, moeder en kind, en gemeente. Hierdie figure, die illustrasies in die bundel en die titel vorm saam 'n leidraad vir die lees van die bundel, waar die bewuste en die onbewuste gedurig met mekaar meeding om die simboliese deur oop te maak, die verbande te lê en die betekenis te ontsluit. Die bundel word in elf uiteenlopende afdelings verdeel, maar sluit by die digter se oeuvre aan deur motiewe bekend uit haar vroeër werk.<ref>Kostopoulos, Candess. Beeld, 30 Maart 2015</ref><ref>Vitackova, Martina. Rapport, 12 April 2015</ref> ''Indeks'', Hambridge se 25ste digbundel word op 11 September 2016 bekend gestel.<ref name="ham" /> Haar gedigte word opgeneem in 'n verskeidenheid versamelbundels, waaronder 'n ruim keuse in ''Groot verseboek'' en ook in ''Die Afrikaanse poësie in 'n duisend en enkele gedigte'', ''Die dye trek die dye aan'', ''Digters en digkuns'', ''Liggaamlose taal'', ''Kraaines'', ''Goudaar'', ''Honderd jaar later'' en die ''Versindaba'' bundels wat jaarliks na hierdie fees uitgegee word. In 2020 word elf van haar gedigte in ''Vers en vrou'' opgeneem. <ref>De Wet, K. (samest.) Vers & vrou. Kaapstad: Human & Rousseau. 2020</ref> === Prosa === Benewens poësie skryf sy ook romans. ''Swart koring'' en ''Die swart sluier'' is beide parodieë van die hygroman, wat die beheptheid met seks opstuur. ''Swart Koring'' roep die bekende Tryna du Toit-roman ''Groen koring'' in die geheue op, waarin 'n ongetroude meisie in die moeilikheid geraak het. Hambidge gaan 'n stappie verder deurdat haar heldin, Sonja Verbeek, gay is. Sonja se passie is dan veral vir die fotoboek-aktrise Tanja, maar sy word tog soms deur Etienne bekoor. Ook die hoër literatuur word satiries aan die kaak gestel met herhaalde versluierde verwysings na skrywers en geskryfdes.<ref>Du Plessis, Bertie. Rapport, 1 Desember 1996</ref><ref name="kann2" /><ref>Van der Westhuizen, P.C. Beeld, 20 Januarie 1997</ref> ''Die swart sluier'' is 'n vervolg hierop, waarin populêre genres soos die speurverhaal, [[spookverhaal]] en [[plaasroman]] geparodieer word. Hier bevind Sonja Verbeek haar in Welkom, waar sy 'n lesing by 'n seminaar moet lewer saam met [[D.F. Malherbe]]. Die rekenaars van die hotel het egter 'n virus en die besprekings is heeltemal deurmekaar gekrap. Karakters uit verskeie romans is daar en Sonja deel saam met Salomé van [[Etienne Leroux]] se ''Sewe dae by die Silbersteins'' 'n kamer.<ref>Bouwer, Stephan. Rapport, 22 November 1998</ref><ref>Burger, Willem. Beeld, 19 Oktober 1998</ref> Ander romanmatige deelnemers is [[Dalene Matthee]] se olifant en Lettie Viljoen se slang. Die eerste Internetroman in Afrikaans is ook uit haar pen, naamlik ''Sewe Sonjas en wat hulle gedoen het'', wat kommentaar lewer op [[Jan Lion Cachet]] se ''Sewe duiwels en wat hulle gedoen het''. Sonja Verbeek is weereens die hoofkarakter en die sewe sondes word voorgestel as duiwels in die letterkunde.<ref>Coetser, Johan. Beeld, 25 Junie 2001</ref> ''Die Judaskus'' is 'n lesbiese liefdesverhaal waarin die pyn van liefdesverraad op postmoderne wyse behandel word. 'n Dosent wat deur 'n student van seksuele teistering aangekla word, besluit om 'n roman daaroor te skryf. Die skryf van die roman word dan deel van die roman en bevat onder andere uittreksels uit die dosent se lesings oor die literatuur, dagboekinskrywings, briewe aan en van die uitgewer, die verslag wat die student by die universiteit indien en 'n ongepubliseerde manuskrip.<ref>Lemmer, Erika. Rapport, 28 Junie 1998</ref><ref>Loots, Sonja. Insig, Junie 1998</ref><ref>Venter, L.S. Beeld, 22 Junie 1998</ref> ''Palindroom'' word saamgebundel met die digbundel ''Koesnaatjies vir die proe''. Die sentrale karakter vertel deur middel van e-pos oor drie liefdes, die Eks, die Geliefde en die Mentee (vir wie sy as mentor optree).<ref>Beukes, Marthinus. Beeld, 25 Mei 2008</ref><ref>Müller, Petra. Rapport, 20 April 2008</ref> Deur kort, genommerde flitse lei sy die verhaal deur na sewe moontlike eindes. ''Kladboek'' is 'n roman wat, soos die titel aandui, skynbaar 'n rowwe, voorlopige teks het. Hierin word uiteenlopende en selfs teenstrydige weergawes van bepaalde gebeure vanuit 'n verskeidenheid perspektiewe vertel deur 'n skrywer wat self verskillende personae binne die teks aanneem. Die sentrale gegewe is weer, soos dikwels in haar werk, die pyn van 'n mislukte liefdesverhouding wat deur die skryfproses en ook deur reis besweer word. Hier is dit 'n liefdesvierhoek wat uitgebeeld word. Die Skrywer en Die Geliefde het 'n verhouding. Hierdie verhouding ly skipbreuk wanneer Die Skrywer Die Vrou ontmoet. Die Man is die vorige geliefde van Die Vrou en hy raak dan betrokke by Die Geliefde.<ref>Taljard, Marlies. Beeld, 4 Augustus 2008</ref> In [[2001]] haal haar roman ''Skoppensboer'' die Sanlam / ''Insig'' romanwedstryd se kortlys. Die titel is na aanleiding van die gedig van Eugène Marais. Hierdie roman is steeds ongepubliseer. === Kortverhale === Haar kortverhaal ''Van vier tot ses'' word opgeneem in die versamelbundel ''Vrou: Mens'', saamgestel deur Corlia Fourie. Johann de Lange neem haar ongepubliseerde kortverhale ''Die koorsblaar'', ''1001 nagte'' en ''Die student'' op in die versamelbundel ''Soort soek soort''. Ander versamelbundels waarin haar kortverhale verskyn sluit in ''Lyfspel / Bodyplay''. Sy publiseer ook kortverhale in ''Tydskrif vir Letterkunde'' === Ander skryfwerk === Haar belangstelling in literêre teorie, veral die psigoanalise en metafisika, vind ook neerslag in haar werk. Reeds in 1985 publiseer sy 'n aantal opstelle oor die psigoanalise in ''Psigoanalise en lees''. Sy onderneem verskeie baanbreker teoretiese studies, wat insluit die eerste studie in Afrikaans oor dekonstruksie (1985, vir haar doktorsgraad). Sy skryf ook die eerste Afrikaanse studie oor postmodernisme wat in [[1995]] as ''Postmodernisme'' gepubliseer word, waarin sy na aanleiding van verskeie prosatekste die letterkundige impak van hierdie tendens bespreek. Sy skryf ook onder die skuilname H. Zelig en J.A.M. Biesheuvel.<ref>Van Vuuren, Helize “Die Burger” 1 November 1995</ref>Van Zyl, Ia “Insig” April 1996 == Toekennings en eerbewyse == === Eerbewyse === Die La Rosa-geselskap vir Spaanse Dansteater bied in 2003 'n dansproduksie getiteld ''Elementos'' aan in die KunsteKaap-arena en ook op die Klein Karoo Nasionale Kunstefees, wat gedeeltelik op gedigte in die bundel ''Ewebeeld'' geskoei is. === Toekennings === {| class="wikitable" !Jaar !Toekenning !Vir |- |1987 |Eugène Marais-prys |''Bitterlemoene'' |- |1999 |Litera-prys |''Eugène N Marais (1871–1936) (Gedig)'' |- |2012 |ATKV-prys vir Poësie |''Visums by verstek'' |} == Publikasies<ref>http://www.esaach.org.za/index.php?title=Hambidge,_Joan{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == === Poësie === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |1985 |''Hartskrif'' |- |1986 |''Bitterlemoene'' |- |1987 |''Die anatomie van melancholie'' |- |1987 |''Palinodes'' |- |1988 |''Geslote baan'' |- |1989 |''Donker labirint'' ''Gesteelde appels'' ''Kriptonemie'' |- |1990 |''Verdraaide raaisels'' ''Die somber muse'' ''Tachycardia'' |- |1991 |''Die verlore simbool'' |- |1995 |''Interne verhuising'' |- |1997 |''Ewebeeld'' |- |2000 |''Lykdigte'' |- |2001 |''Ruggespraak'' |- |2004 |''Die buigsaamheid van verdriet'': 'n Honderd of wat gedigte van Joan Hambidge. (Keuse en naskrif deur die digter.) |- |2005 |''En skielik is dit aand'' |- |2006 |''Dad'' |- |2008 |''Koesnaatjies vir die proe'' (As hibridiese teks saam met die prosawerk ''Palindroom'' gepubliseer) |- |2009 |''Vuurwiel'' |- |2011 |''Visums by verstek: 'n Keur uit die reisgedigte van Joan Hambidge.'' (Keuse en voorwoord deur die digter. Enkele tevore ongepubliseerde verse.) |- |2012 |''Lot se vrou'' |- |2013 |''Meditasies'' |- |2015 |''Matriks'' |- |2016 |''Indeks'' |- |2018 |''The Coroner's Wife'' (Bloemlesing engelse vertalings van Hambidge-gedigte deur Charl J.F. Cilliers, Johann de Lange, Jo Nel, Douglas Reid Skinner) |- |2021 |''Konfessies, kaarte en konterfeitsels'' |- | | ''Nomadiese sterre'' |- |2022 | ''Sanctum'' |} === Prosa === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |1996 |''Swart koring'' |- |1998 |''Die swart sluier'' ''Die judaskus'' |- |2001 |''Sewe Sonjas en wat hulle gedoen het'' ''Skoppensboer'' (ongepubliseer) |- |2008 |''Palindroom'' ''Kladboek'' |} == Wetenswaardig == Joan Hambidge maak 'n kamee-verskyning in die romans ''Om na 'n wit plafon te staar''<ref>http://www.litnet.co.za/Article/n-belydenis-van-n-geskryfde-joan-hambidge</ref> deur Jaco Kirsten en ''Harde woorde'' deur [[François Bloemhof]]. == Bronne == === Boeke === * [[A.P. Grové|Grové, A.P.]] ''Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans''. Nasou Beperk Vyfde uitgawe Eerste druk1988 * [[J.C. Kannemeyer|Kannemeyer, J.C.]] ''D.J. Opperman: 'n Biografie''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 1986 * Kannemeyer, J.C. (red.) ''Kraaines''. Human & Rousseau Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe 1988 * Kannemeyer, J.C. ''Verse vir die vraestel''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998 * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652-2004''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Nienaber, P.J., Roodt, P.H. en Snyman, N.J. (samestellers) ''Digters en digkuns.'' Perskor-Uitgewers Kaapstad Vyfde uitgawe Sewende druk 2007 * Snyman, Henning. ''Joan Hambidge (1956-).'' in Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I.'' J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 2.'' J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1999 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 3''. Van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 2006 === Vakkundige artikels === *Betty, Michèle. 2020. Being Taught the Art of Writing Poetry - Michèle Betty on Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Cochrane, Neil. 2004. Swart koring van Joan Hambidge as parodie en pastiche op populêre kultuur. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Cochrane, Neil. 2020. Joan Hambidge - 'n reeks herinneringsketse. ''Stilet.'' *Cochrane, Neil. 2022. Nomadiese sterre (Joan Hambidge). ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Crous, Marius. 2020. Uiting gee aan die privaatste emosies - Joan Hambidge in intertekstuele gesprek met Emily Dickinson. ''Stilet.'' *Fourie, Reinhardt. 2009. Die produksiegehalte van Palindroom en Kladboek deur Joan Hambidge as gevallestudies binne die uitgewersbedryf. ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe.'' *Fourie, Reinhardt. 2020. Nie aan God of die duiwel getrou nie - Joan Hambidge en die rol van die polemikus- kritikus in die literêre sisteem. ''Stilet.'' *Kessi, Shose. 2020. Joan Hambidge - the eternal revolutionary. ''Stilet.'' *Koch, Jerzy. 2020. Tunisië - vir Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Koen, Dewald en Marius Crous. 2013. Reis en die jouissance van die imaginêre by Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Lodewyk Marais, Johann. 2005. Die buigsaamheid van verdriet, Joan Hambidge. ''Literator.'' *Loots, Sonja. 2020. Die digter in die paradys. Oop poorte waar vers en foto ontmoet -Sonja Loots oor die foto's van Phillip de Vos van Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Nel, A.. 2003. Poësie en popkultuur- oor enkele gedigte van Joan Hambidge. ''Literator.'' *Nel, Adéle. 2003. Poësie en popkultuur- oor enkele gedigte van Joan Hambidge. ''Literator.'' *Nel, Adéle. 2006. Die digter in transito- reisverse en liminaliteit in ''Lykdigte'' en ''Ruggespraak'' van Joan Hambidge. ''Literator.'' *Nel, Adéle. 2013. “[T]erugdraai vir oulaas omkyk”- visie en mobiliteit in ''Lot se vrou'' van Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Nel, Adéle. 2019. Ekfrasis in ''Op die keper beskou'' van Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Nel, Mariska, Jako Olivier. 2018. Multimodale idiolektiese taalgebruik en skrywerskapverifikasie- 'n korpusontleding van Joan Hambidge se idiolek oor die grense van genres. ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe.'' *Senekal, Burgert. 2018. Die woordkovoorkomsnetwerk in Joan Hambidge se “Die dubbele nie”. ''Stilet.'' *Senekal, Burgert. 2020. Aktiwiteit en sentraliteit in die Afrikaanse poësiesisteem van die afgelope twee dekades (2000-2019), met spesiefike verwysing na Joan Hambidge se rol. ''Stilet.'' *Serfontein, Henk. 2020. Joan Hambidge- 'n Gedig word voltrek in stille toeval I & II. ''Stilet.'' *Ströh, Rickus. 2020. “'n faset van my daaglikse bestaan” - Joan Hambidge en die poësie van Johann de Lange. ''Stilet.'' *Ströh, Rickus. 2022. “jy vir my soos ek vir jou”: Joan Hambidge in:en die poësie van Johann de Lange. ''Stilet.'' *T'Sjoen, Yves. 2020. Transculturele teksttrajecten. Joan Hambidge als intermediair tussen Nederlands en Afrikaans. ''Stilet.'' *Van der Walt, Charlene. 2020. Wording oneself into being. Lesbian musings on discovering the queer insistence of Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Van Schalkwyk, Phil. 2020. Die sonnet as sinekdogee in Joan Hambidge se digkuns. ''Stilet.'' *Van Zyl, Stefan. 2020. “ 'n Wolk van gevlerkte slange” - 'n naasmekaarplasing van twee “Ars poetica”-verse deur Joan Hambidge. ''Stilet.'' === Tydskrifte en koerante === * Anoniem. ''Hambidge wen Litera-prys.'' Plus, 25 Maart 1999 * Cloete, T.T. ''Tendense in vyf nuwe digbundels''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 47 no. 1, Herfs2010 * Cochrane, Neil. ''’Swart koring’ van Joan Hambidge as parodie en pastiche op populêre kultuur.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 41 no. 2 Winter 2004 * Crous, M.L. ''Ikoon/Demoon/Taksonoom''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 28, Februarie 1990 * Crous, M.L. ''Tagtigers voor die spieël.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 30 no. 2, Mei 1992 * Du Plooy, Heilna. ''Afstand van reis gee Hambidge-verse hul ‘visum''’. Beeld, 8 Oktober 2012 * Engelbrecht, Theunis. ''Afrikaanse skrywers haaks oor vertaling.'' Rapport, 30 Mei 2004 * Hambidge, Joan. ''Hambidge praat oor haar 2 romans in 'n jaar''. Plus, 16 September 1998 * Jonckheere, W.F. ''Aantekeninge by vier Afrikaanse beeldgedigte.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang28, Augustus 1990 * Kisting, Denver. ''Dolly Parton (van die Afrikaanse lettere) praat uit.'' Rapport, 7 September 2008 * Le Roux, André. '''n Erge passie vir poësie.'' Die Burger, 1 Mei 1987 * Prins, Jo. ''Altyd met Tabasco''. By, 9 Julie 2011 * Retief, Hanlie. ''Die gevaarlike lewe van 'n digter.'' Rapport, 26 Januarie 2003 * Rutter, Karen. ''From a gay perspective.'' Cape Times, 3 September 1993 * Scholtz, Hettie. ''Sy staan op die hawe…'' Insig, Junie 2000 * Smith, Francois. ''Gee ons heelheid.'' Plus, 30 Mei 2003 * Swanepoel, Martie. ''Waar emosies en tegniek saamkom.'' Plus, 9 April 2008 * Van der Merwe, Kirby. ''Kort van draad maar vuur en vlam''. By, 18 Julie 2009 * Van Greunen, Augusta. ''Swye oor student en Joan Hambidge''. Rapport, 29 Mei 1994 * [[Irna van Zyl|Van Zyl, Irna]]. ''Die gedigte skryf hulself.'' Boeke Insig. No. 7, Herfs 2009 * Van Zyl, Johan. ''Blond, beeldskoon en straight (kê-kê-kê)''. Naweek-Beeld, 24 November 2001 * Wiehahn, Rialette. ''Oor ‘Palinodes’.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 26 no. 2, Mei 1988 === Internet === * Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1990/05/10/1/9.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Beyers, Yvonne Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/07/12/BJ/3/9JulieJoJoan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Britz, Etienne Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/08/26/8/1.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * De Vries, Willem Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2014/01/10/8/wdv_joan_hambidge_29_0_211564282.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Engelbrecht, Theunis Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1997/01/29/9/5.html * Kisting, Denver Rapport: http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2008/09/08/RH/22/joan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * La Vita, Murray Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2007/02/09/SK/11/joan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Le Roux, André Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/04/26/10/2.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Liebenberg, Danila Volksblad: http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2007/09/04/VB/4/boekjoan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Nieuwoudt, Stephanie Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2001/02/14/5/4.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Retief, Hanlie Rapport: http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2003/01/26/25/2.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Smith, Francois Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2003/05/30/6/2.html * Van Zyl, Johan Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2001/11/24/15/3.html == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == * http://joanhambidge.blogspot.co.za/ * http://www.litnet.co.za/joan-hambidge-1956/ {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Hambidge, Joan}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1956]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Akademiese personeel van die Universiteit Kaapstad]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Stellenbosch]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Pretoria]] [[Kategorie:Alumni van Rhodes-universiteit]] [[Kategorie:Akademiese personeel van die Universiteit van die Noorde]] trc1gd0mdbmyyiunqe606luakil3jnq 2963726 2963725 2026-08-30T09:19:17Z Pynappel 70858 2963726 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akademikus | erevoorvoegsel = | naam = Joan Hambidge | ere-agtervoegsel = | beeld = Lêer:Joan.jpg | beeldgrootte = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | inheemse_naam = | inheemse_naam_taal = | geboortenaam = Joan Helene Hambidge | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1956|9|11}} | geboorteplek = [[Aliwal-Noord]], [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = <!-- {{sterfdatum en ouderdom|JJJJ|MM|DD|JJJJ|MM|DD}} (geboortedatum eerste, dan sterfdatum) --> | sterfplek = | doodsoorsaak = | burgerskap = <!-- gebruik slegs waar nodig, per [[WP:INFONAT]] --> | ander_name = | beroep = | periode = | bekend = | titel = | rade = <!-- raads- of soortgelyke poste buite die hoofberoep --> | eggenoot = | lewensmaat = | kinders = | ouers = | familielede = | eerbewyse = <!-- slegs noemenswaardige toekennings op nasionale vlak --> | webblad = | opvoeding = [[Universiteit Stellenbosch]] ([[BA]], BAHons)<br>[[Universiteit van Pretoria]] ([[MA]])<br>[[Rhodes-universiteit]] (PhD) | tesistitel = | tesis_url = | tesisjaar = | skooltradisie = | doktorale_adviseur = | akademiese_adviseurs = | invloede = <!-- moet uit 'n derdeparty-bron verwys word --> | era = | vakgebied = <!-- hoof- akademiese vakgebied – bv. fisika, sosiologie, Nuwe-Testamentiese studie, Ou Nabye-Oosterse taalkunde --> | stroming = <!-- spesialisgebied binne die vakgebied – bv. subatomiese navorsing, 20ste-eeuse Deense studie, Pauliniese navorsing, Akkadiese en Ugaritiese studie --> | werkplekke = <!-- slegs voltydse poste, nie studenteposte nie --> | doktorale_studente = <!-- slegs dié met Wikipedia-artikels --> | noemenswaardige_studente = | hoof_belangstellings = | noemenswaardige_werke = | noemenswaardige_idees = | beïnvloed = <!-- moet uit 'n derdeparty-bron verwys word --> | handtekening = | handtekening_alt = | handtekeninggrootte = | voetnotes = }} '''Joan Helene Hambidge''' (gebore [[11 September]] [[1956]], [[Aliwal-Noord]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse digter, akademikus en letterkundige kritikus. Sy is welbekend vir haar ''uit-die-kas''-skryfstyl. Haar teoretiese bydraes handel meestal oor [[Roland Barthes]], [[dekonstruksie]], post-modernisme, [[psigoanalise]] en die metafisiese. Vir haar tweede bundel, ''Bitterlemoene'' (1986), ontvang sy die [[Eugène Maraisprys]] vir letterkunde. Meer onlangs ontvang sy ook die Litera-prys vir haar poësie.<ref name=":0">http://www.litnet.co.za/joan-hambidge-1956/</ref> == Lewe en werk == === Herkoms en opleiding === Joan Helene Hambidge is op 11 September 1956 op Aliwal-Noord gebore as die tweede oudste van vier dogters. Haar pa se voorgeslagte is Iers en haar ma s'n Afrikaans. Weens haar pa se betrekking in die versekeringsbedryf trek hulle baie en sy gaan op haar geboortedorp, op [[Witbank]], in [[Pretoria]] by Hoërskool Wonderboom en op Hoërskool Standerton skool, waar sy in 1974 [[Matriek in Suid-Afrika|matrikuleer]]. In matriek ontvang sy die Beheerraadsmedalje vir die beste matriekuitslae. Sy studeer vanaf 1975 tot 1979 aan die [[Universiteit Stellenbosch]] waar sy die [[BA-graad]] en BA Honneurs-graad verwerf. In hierdie tyd publiseer sy 'n openlike gay-verhaal in die ''Stellenbosse Student'' wat groot opspraak verwek, maar [[D.J. Opperman]] moedig haar aan op grond van die letterkundige meriete daarvan. Sy is dan ook deel van D.J. Opperman se bekende Letterkundige Laboratorium en is in 1978 en 1979 Opperman se persoonlike assistent. Aan hierdie universiteit begin sy met 'n [[Magister Artium|MA-graad]] wat sy later met lof aan die [[Universiteit van Pretoria]] voltooi, onder leiding van professor [[Elize Botha]]. Haar tesis gaan oor “''Die ek-verteller in die belydenisroman''”. In [[1985]] promoveer sy (PhD-graad) aan die [[Rhodes-universiteit]] in [[Grahamstad]] onder leiding van professor [[André P. Brink]] met 'n verhandeling oor ''Die metaroman: 'n dekonstruksie-ondersoek'', wat die eerste doktorale proefskrif oor dekonstruksie in Afrikaans is.<ref>{{Cite web |url=http://www.boekwurm.co.za/blad_skryf_fghij/hambidge_joan.html |title=argiefkopie |access-date=26 September 2006 |archive-date=26 September 2006 |archive-url=https://archive.ph/20060926105503/http://www.boekwurm.co.za/blad_skryf_fghij/hambidge_joan.html |url-status=live }}</ref> Daarna doen sy 'n ruk lank navorsing oor literêre teorie aan die Universiteit van Yale in [[Verenigde State van Amerika|Amerika]].<ref>http://www.litnet.co.za/joan-hambidge-1956/</ref> === Loopbaan as akademikus === Sy word in 1980 aangestel by die [[Universiteit van die Noorde]] in [[Polokwane|Pietersburg]] (tans Polokwane) as senior lektrise en waarnemende departementshoof van die Departement van Algemene Literatuurwetenskap en in 1990 word sy bevorder tot hoogleraar. Hierna aanvaar sy in Julie 1992 'n pos as lektor (later senior lektor, professor en vise-dekaan) in Afrikaans en Nederlands aan die [[Universiteit van Kaapstad]]. Tans doseer sy kreatiewe skryfwerk in die digkuns aan nagraadse studente en bied ook kursusse in gender en letterkunde aan.<ref>{{Cite web |url=http://www.nb.co.za/authors/828 |title=argiefkopie |access-date=14 September 2016 |archive-date=30 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330085453/http://nb.co.za/authors/828 |url-status=dead }}</ref> Sy doen 'n studie oor gender-konstruksies in Afrikaans wat in 2001 met 'n tweede doktorsgraad aan die Universiteit van Kaapstad bekroon word. Die titel van haar proefskrif is “''Gender-konstruksie in die Afrikaanse letterkunde: 'n ondersoek in [[kultuurstudies]], literêre teorie en kreatiewe skryfwerk''”. In Mei 2003 lewer sy haar intreerede as professor onder die titel “''Whose inaugural is it anyway? Modern criticism in crisis''”. Sy is in 2007 Direkteur van die Skool vir Tale en Letterkundes. In 1999 behartig sy saam met [[Ingrid Winterbach]] en [[Marlene van Niekerk]] 'n weeklange kursus in kreatiewe skryfwerk aan die [[Universiteit van Port Elizabeth]], terwyl sy in 2011 die digtersfokusgroep lei by die Winterskool van die Universiteit van Pretoria se Eenheid vir Kreatiewe Skryfkuns en in 2008 insette lewer tydens 'n Kreatiewe Beraad aan die [[Universiteit van die Vrystaat]]. By verskeie geleenthede lewer sy ook openbare voorlesings van haar werk, onder andere by die jaarlikse Woordfees en Versindaba op [[Stellenbosch]]. Vanaf 2011 behartig sy ook op gereelde basis die radioprogram Leeskring op [[Radio Sonder Grense]]. [[Breyten Breytenbach]] voer 'n onderhoud met haar oor haar digkuns wat oor [[KykNET|KykNet]] uitgesaai word. === Reise en skryfwerk === Haar voorliefde vir reis neem haar regoor die wêreld en sy onderneem feitlik elke jaar 'n oorsese reis, na verskillende bestemmings. Sy besoek feitlik al die kontinente en lande soos [[Japan]], [[Kuba]], [[Kanada]], [[Indië]], [[Turkye]], [[Thailand]], [[Egipte]], [[Brasilië]], [[Frankryk]] en [[Zanzibar]]. Op versoek van ''[[Die Burger]]'' behartig sy dan ook die weeklikse reisrubriek ''Wegkomkans'' in hierdie koerant. Ander rubrieke uit haar pen is ''Op my literêre sofa'' (waarin sy geen doekies omdraai oor die letterkunde en die beoefenaars daarvan nie, sodat daar vele polemieke hieruit voortspruit wat aanleiding gee tot baie briewe aan die koerante) en ''Kopstukke'', beide in ''[[Beeld]]''. Sy skryf ook verskeie resensies en maak ander bydraes tot die Internet webwerf [[LitNet]]. Sy is veral bekend as digter en skrywer wat openlik die vroulike gay-saak bevorder en oopskryf en as besonder produktiewe kritikus en resensent, wat meermale in polemieke betrokke raak. In 1994 dien 'n oudstudent van die Universiteit van Kaapstad 'n klag van seksuele teistering teen haar by die universiteitsowerheid in, waarna sy deur die universiteit vermaan word. Hierdie ervaring vind later neerslag in die roman ''Die Judaskus''.<ref name=":0" /> == Skryfwerk == === Poësie === Reeds in standerd vier skryf sy in vir ''[[Die Transvaler]]'' se poësiewedstryd en wen 'n prys met haar gedig ''Die verlange passer vannag in my''. Sy begin egter eers ernstig dig op 26-jarige ouderdom. Temas waarna sy gereeld terugkeer in haar poësie is gay liefde, familie, die dood, die digkuns, reis en portrette van digters en bekendes.<ref>{{Cite web |url=http://www.oulitnet.co.za/chain/johann_de_lange_vs_joan_hambidge.asp |title=argiefkopie |access-date=14 September 2016 |archive-date=22 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170622104058/http://oulitnet.co.za/chain/johann_de_lange_vs_joan_hambidge.asp |url-status=dead }}</ref> Telkens gebruik sy motto’s uit ander skrywers en digters en tree haar gedigte ook bewustelik in gesprek met die werk van andere. Hierdie tegniek is partykeer geslaag en bring ekstra betekenislae, maar ontkom nie altyd aan die gevaar van 'n te verliteratuurde poësie nie. Dwarsdeur haar oeuvre is daar ook 'n boeiende wisselwerking tussen die intellektuele en die emosionele, veral soos dit uiting vind in besinning oor die digkuns en veral gedigte oor die liefde. Deurentyd slaag sy daarin om haar digbundels onderling en individueel in 'n hegte eenheid saam te bind. Haar gedigte verskyn in verskeie tydskrifte, waaronder ''Standpunte'', ''Tydskrif vir Letterkunde'' en ''Literator''. Sy debuteer met ''Hartskrif'', waar die titel reeds aandui dat die oorwegende motief van hierdie gedigte die menslike emosies of die hart is, wat dan op skrif gestel moet word, wat weer die rasionele impliseer. Telkens bevat die gedigte dan ook teenstellings. Die bundel bevat ook gedigte oor jeugherinneringe.<ref>Le Roux, André. Die Burger, 16 Januarie 1986</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 26 no. 3, September 1986Interne verhuising</ref><ref name="kann">Kannemeyer, J.C. ''Op weg na 2000.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998</ref><ref>Viljoen, Louise. Insig, Desember 1995</ref><ref>Marais, René. Rapport, 30 Julie 1995</ref><ref>Olivier, Fanie. Rapport, 6 Junie 1999</ref><ref>Van Vuuren, Helize. Die Burger, 6 September 1995</ref> ''Bitterlemoene'' neem die tema van emosies verder en ondersoek veral die impak van verlies en teleurstelling, soos reeds deur die titel gesuggereer word. Daar is verskeie liefdesgedigte en menige gedig bevat 'n vorm van persoonlike belydenis. Deurlopend is die strewe om deur middel van die vers persoonlike gevoelens, hartseer, frustrasie en teleurstelling te verwerk.<ref>Brink, André P. Rapport. 15 Februarie 1987</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 27 no. 2, Junie 1987</ref><ref>Van der Lugt, Pieter. Die Burger, 26 Februarie 1987</ref> In 1987 word hierdie digbundel met die [[Eugène Maraisprys|Eugène Marais-prys]] bekroon.<ref name="ham">http://joanhambidge.blogspot.co.za/</ref> In ''Die anatomie van melancholie'' oorheers die tema van verlies, nie net in die sin van liefdesverlies nie, maar ook in die vervreemding van die self.<ref>Brink, André P. Rapport. 29 November 1987</ref><ref>Gouws, Tom. Insig, Maart 1988</ref> ''Palinodes'' se titel kom van die Grieks “palin” (weer of herhaal) en “ode” ('n lied). 'n Palinode is 'n digsoort wat poog om 'n ander gedig ongedaan te maak of terug te trek. In die bundel oorheers die gedig self dan as tema, veral in die sin daarvan dat dit nie net bevrydend en skeppend is nie, maar ook destruktief werk deur iets terug te trek of ongedaan te maak. Op hierdie manier word dit dan 'n toespeling op die lewe en liefdes van die mens, wat tydelik van aard is en as gevoelens verander tot niet gaan. Deurlopend in die bundel is die besef dat waarnemings, vriendskappe en selfs liefde opgeneem en dus as’t ware oorheers word in die poësie. Die poësie dien dus nie die lewe nie, maar dit is die lewe wat in diens staan van die poësie, soos geïllustreer in ''Dichtung und Wahrheit''. Die erotiese verse in hierdie bundel word koud en klinies, sodat dit in die teken van eensaamheid en afskeid staan, waardeur ook die liefde geparodieer en as post mortem betrag word.<ref>Brink, André P. Rapport, 6 Maart 1988</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 28 no. 3, September 1988</ref> Die titel van ''Geslote baan'' kommunikeer reeds die sentrale tema van sirkelgang en reis, waar die onvermoë om uit die baan te ontsnap en die doel van alles te verstaan sentraal staan. Die bundel bevat ook gedigte oor kunstenaars en die wisselwerkings tussen kuns en die werklikheid.<ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 29 no. 3, September 1989</ref><ref name="kann" /><ref>Schutte, Roswitha. Rapport, 12 Februarie 1989</ref> ''Gesteelde appels'' verwys na die Paradysverhaal, waar die appel wel beskikbaar is as voedsel maar tegelykertyd verrotting uitbeeld. Weereens besin die digter hier oor die digkuns en die aard daarvan, maar in teenstelling met ander bundels staan 'n konkrete gegewe (soos die reis in die vorige bundel) nie sentraal nie en is die verse meer besinnend van aard, met die appel-motief wat as vernaamste bindingsmiddel dien.<ref>Britz, Etienne. Die Burger, 7 Desember 1989</ref><ref>Conradie, Pieter. Rapport, 5 November 1989</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 30 no. 3, September 1990</ref><ref name="kann" /> Die titel van ''Kriptonemie'' kan verwys na die kriptiese aard van die gedigte, maar kan ook verwant wees aan ''Cryptogamen'' of verborge huwelik, die titel wat die Nederlandse digter Gerrit Achterberg aan sy versamelbundels gee. In so 'n geval sal die titel ook kan verwys na verborge herinnerings wat in die geheue agterbly. In die bundel verskyn dan ook meer kriptiese gedigte, waar die betekenis doelbewus versluier word en ontsyfer moet word. Die temas van die gedigte sluit steeds by die sentrale tema van haar digkuns aan, naamlik liefdesverlies, die projeksie en vergestalting van hierdie verlies in die woord en gedig, die geliefde wat in die gedig 'n soort alter ego word, en die komplekse verhouding tussen gedig en lewe as beelde van mekaar.<ref>Crous, Marius. Rapport, 26 November 1989</ref><ref name="kann2">Kannemeyer, J.C. ''Op weg na 2000''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998</ref> Die aard van ''Kriptonemie'' word voortgesit in die daaropvolgende bundel, ''Donker labirint''. Die sentrale motief van die bundel is 'n donker doolhof wat bewandel word, waaraan die bundel sy titel te danke het. Hierdie reis gaan gepaard sonder lig en met weinig hoop op verlossing of uitkomkans.<ref name="kann2" /> Die betekenis van die titel ''Tachycardia'' is “abnormale hartklop-frekwensies”, en die bundel bevat hoofsaaklik liefdesgedigte, maar dan gefokus op 'n verhouding wat verby is. Hierdie pyn word beleef teen die agtergrond van 'n aantal literêre geliefdes, met die digkuns wat 'n mate van verligting bring.<ref name="kann2" /><ref>Van Vuuren, Helize. Die Burger, 1 November 1990</ref><ref>Scholtz, Merwe. Insig, November 1990</ref> ''Tachycardia'' word in 1990 genomineer vir die Rapportprys. ''Die somber muse'' se titel word in die insetgedig, ''Ek wonder of jy soms'' verklaar, waar die gewese liefde nie meer vreugde bring nie, maar steeds die inspirasie is vir die digter se poësie. Die bundel se motto verkondig dat die mens nie sonder verdriet kan bestaan nie, maar ook dat verdriet nie kan bestaan sonder poësie nie.<ref name="kann2" /><ref>Scholtz, Merwe. Insig, November 1990</ref><ref>Van Vuuren, Helize. Die Burger, 1 November 1990</ref> ''Die somber muse'' word in 1990 genomineer vir die Rapportprys. ''Verdraaide raaisels'' se titel verwys na die vreemde mitologie van 'n vreemde land en sy mense, maar impliseer ook die raaisels van die gees en van die konsep van reis. Hier word weer gedig oor die verlies van 'n geliefde, maar teen die agtergrond van 'n reis na Suid-Amerika. Hoewel die verteller die gewese geliefde doelbewus probeer vergeet, vind sy in ''Indruk'' herinnering in feitlik alles waarmee sy gekonfronteer word. Die ervarings en indrukke van die fisiese reis word dus ingeneem en verwerk, maar asof die verlore geliefde alomteenwoordig is om as raamwerk vir die geestelike reis te dien. Hierdeur word die liefde ook met die skeppingsdaad in verband gebring.<ref>Hugo, Daniel. Rapport, 9 Desember 1990</ref><ref name="kann" /> ''Verdraaide raaisels'' word in 1990 genomineer vir die Rapportprys. ''Die verlore simbool'' sluit aan by die vorige bundel en verteenwoordig die begin van 'n nuwe sentrale klem in haar poësie. Waar die geliefde die oorheersende simbool was, word hierdie simbool nou “verloor” maar is die verlore geliefde steeds inspirasie vir die skryf van gedigte. Die digter en die digkuns neem dus weer die sentrale plek in, soos telkens tevore weer teen die agtergrond van 'n reismotief. Hierdie keer is die reis egter nie na 'n bepaalde plek nie, maar neem dit eerder 'n kosmiese aard aan om die enorme afstand tussen die digter en die geliefde aan te dui, waar kontak verbreek is en later nie meer moontlik is nie. Die titelgedig verklaar dat lewe nie meer aan verlies gemeet sal word nie, maar dat verlies en lewe nou beide hulle eie plek sal bepaal. Ook die werk van ander kunstenaars vind neerslag in hierdie bundel, soos die gedig oor [[Ernest Hemingway|Hemingway]] waarin hierdie beroemde skrywer se werk deur enkele goed geformuleerde flitse belig word.<ref>Du Plessis, Phil. Beeld, 15 Augustus 1991</ref><ref>Kannemeyer, J.C. Insig, September 1991</ref><ref name="kann2" /><ref>Liebenberg, Wilhelm. Rapport, 18 Augustus 1991</ref> ''Interne verhuising'' se titel dui die geestelike reis na groter selfkennis aan en impliseer terselfdertyd 'n nuwe tuiste in die self. Die drie ''Spieëlbeeld''-gedigte waarmee die bundel afsluit beskryf dan ook die verworwe insig in die self. Die bundel sit die reis na groter selfbewussyn en selfkennis voort teen die agtergrond van 'n reis deur Oos-Europa, terwyl die verteller treur oor die afloop van nog 'n liefdesverhouding. Die gedig ''Ballade van my verlore bemindes'' is 'n hoogtepunt in die bundel met sy effektiewe gebruik van die gevarieerde refrein en die deurlopende skeepsbeelde. Die sentrale temas van liefde, reis en skryf oorheers weereens in hierdie bundel. ''Ewebeeld'' hervat die temas uit haar vorige werk, waar sy slegs in haar gedigte die geliefde kan bereik, maar juis daarom kan sy nie die geliefde bereik nie. Die eerste afdeling, ''Warmys'', beskryf reise deur plekke soos [[Venesië]], [[Egipte]] en [[Peru]], telkens verbind met die afloop van 'n liefdesverhouding. Die tweede afdeling is ''Noodweer'', waarin die geskiedenis van 'n afgelope liefdesverhouding wat in openbare aanklagte geëindig het, aan die bod is. In ''Rescue 911'' is dit onmoontlik om die geliefde per pos of telefoon te bereik en waar dit voorheen moontlik was om dit in 'n gedig te doen, is ook hierdie metode nou futiel, want dit word as getuienis teen die digter gehou.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 30 Junie 1997</ref><ref>Weideman, George. Rapport, 24 Augustus 1997</ref> Die tydskrif ''Literator'' ken in 1999 die Litera-prys toe aan haar gedig ''Eugène Marais (1871–1936)'' as die beste kreatiewe skryfwerk wat in 'n kalenderjaar in daardie tydskrif verskyn het. Hierdie gedig verskyn later in die bundel ''Lykdigte''. Die bundel bevat verskeie gedigte oor gestorwe digters, soos Stephan Bouwer, [[Patrick Petersen]], [[Ernst van Heerden]], [[Olga Kirsch]], Johann Johl en [[Eugène Marais]]. Die digteres vind vertroosting in die werke wat die gestorwenes agterlaat, met 'n gedig soos ''Totius (1877–1953)'' wat ook die helende krag van die gedig verklaar. Daar is ook gedigte oor digters soos [[Sheila Cussons]] en [[Elisabeth Eybers]] wat by publikasie van die bundel nog geleef het. So bring die digter hulde aan die skeppende kunstenaars wat 'n invloed op haar lewe gehad het.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 11 September 2000</ref> Joan kry 'n Poetry Institute of Africa tweede prys vir haar gedig ''ʼn'' ''Gedig plagieer die werklikheid'', wat later in die bundel ''Ruggespraak'' opgeneem word. Hierdie bundel handel oor die verhouding wat buite die gedig lê, waardeur die liefdesvers dus self uitgewis word. Wanneer die verhouding verkoel, neem die reismotief en die gedig weer oor as korrektief, sodat die digter se groot liefde gedurig wissel tussen die mens en die skryfwerk. Die toonaard van die gedigte is weerloser as in vorige bundels, met meer meegevoel en begrip, terwyl die reisverse oor New York 'n hoogtepunt is. In die derde afdeling word gedig oor die impak van grootskaalse geweld en vernietiging, na aanleiding van die terreuraanvalle op die [[Wêreldhandelsentrum|World Trade Centre]] op [[Aanvalle op 11 September 2001|11 September 2001]], maar ook van die Amerikaanse kernbomaanvalle op [[Japan]] tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>Cloete, T.T. Beeld, 13 Januarie 2003</ref><ref>De Lange, Johann. Rapport, 6 April 2003</ref><ref>Pieterse, H.J. Insig, Maart 2003</ref> ''En skielik is dit aand'' se toonaard is hoofsaaklik emosionele verlies en die bundel bevat verder bekende temas uit haar werk, soos die verraad wat sy met haar poësie teenoor die geliefde pleeg, aansluiting by ander skrywers se werk en die bewussyn van die populêre kultuur.<ref>http://www.oulitnet.co.za/mond/joan_hambidge.asp</ref> Die bundel bevat ook 'n afdeling met gedigte van 'n liefdesverhouding met 'n getroude geliefde, wie se man onbewus is daarvan.<ref>Bezuidenhout, Zandra. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 43 no. 1, Herfs 2006</ref><ref>John, Philip. Beeld, 19 September 2005</ref> Na haar pa se dood in 2006 publiseer Joan die bundel ''Dad'' tot sy eer. Slegs die eerste afdeling is na sy dood geskryf en talle gedigte het reeds in ander bundels verskyn. Die bundel bevat gedigte oor haar vader en die vader-kind verhouding tussen hulle en oor die algemeen.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 12 Februarie 2007</ref><ref>Odendaal, Bernard. Rapport, 4 Maart 2007</ref> ''Koesnaatjies vir die proe'' word saamgebundel met die prosawerk ''Palindroom''. In die gedigte lewer sy kommentaar oor die liefdes in die prosawerk deur middel van hoofsaaklik erotiese gedigte en gedigte oor die verlies van verhoudings en ewigdurende verlange. ''Vuurwiel'' sit hoofsaaklik die tematiek van haar vorige bundels voort, met die titel se aanduiding van 'n sirkelgang van lewe en dood wat sentraal staan. Die inhoud is klaagsange, wat begin met 'n roudig opgedra aan Elisabeth Eybers; reisverse met 'n heimwee na veraf plekke; liefdesverse wat enigsins minder passievol maar meer skrynender van toonaard is; verwysings na die woordkuns en die werk van skrywers en vermaaklikheidskunstenaars; tegnologie en die virtuele ruimte. Hierdie bundel beïndruk met sy breë verwysingsraamwerk en die groter soberheid en deurdagtheid in vergelyking met vroeër werk. Sy beproef ook ander versvorme, soos die villanelle, die dizain, die rondeau, die pantoem en die ballade.<ref>Bezuidenhout, Zandra. Rapport, 15 Maart 2009</ref><ref>Crous, Marius. Beeld, 25 Mei 2009</ref> ''Vuurwiel'' is in [[2010]] op die kortlys vir die toekenning van die [[Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging|ATKV]] se prys vir poësie. Sy vertaal self van haar gedigte in Engels, terwyl beide Jo Nel en [[Johann de Lange]] ook Engelse vertalings van haar gedigte doen. ''Die buigsaamheid van verdriet'' is 'n keur uit haar gedigte, deur haarself uitgekies,<ref>John, Philip. Beeld, 31 Januarie 2005</ref><ref>Pienaar, Hans. Rapport, 10 April 2005</ref> terwyl ''Visums by verstek'' 'n persoonlike keur is uit haar reisgedigte, met 'n paar voorheen ongepubliseerde gedigte wat ook ingesluit word. In die reisgedigte word dikwels in vreemde plekke nuut gekyk na traumatiese situasies soos die einde van 'n verhouding of die dood van 'n geliefde. So verkry die spreker afstand van die self of die situasie en word verrassende en vreemde indrukke geaktiveer waarmee die reisbelewenis en –beskrywing 'n metafoor word vir die situasie.<ref>Visagie, Andries. Rapport, 3 Julie 2011</ref><ref>Crous, Marius. Beeld, 7 Maart 2011</ref>Hierdie bundel is in 2011 die naaswenner van die Woordkunstenaar vir die vorige jaar toekenning by die Stellenbosse Woordfees en wen in 2012 die ATKV-poësieprys.<ref>{{Cite web |url=http://versindaba.co.za/tag/visums-by-verstek/ |title=argiefkopie |access-date=14 September 2016 |archive-date= 3 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003045637/http://versindaba.co.za/tag/visums-by-verstek/ |url-status=dead }}</ref> ''Lot se vrou'' is 'n voortsetting van reeds bekende tematiek (die ontwykende geliefde, die skryfkuns, die invloed van reis, die intertekstuele gesprek met ander skrywers) maar dan op so 'n vaardige wyse dat dit nie verstar of verveel nie. Die titel verwys metafories na Lot se vrou, wat steeds hunkerend na die luste en liefdes van die verlede soos 'n soutpilaar versteen en nie vorentoe kan gaan nie. Die bundel word in nege afdelings verdeel, waarin opeenvolgend behandel word die verlede en die meditasie wat dit in die poësie laat neerslag vind; die aard van kreatiwiteit; die lotsbepaling van die mens; die lewe van verskeie kunstenaars in drie aparte afdelings; afwysing en verlies; dood en melancholie en in die laaste afdeling ''Suicidaire'' tree sy in gesprek met Alvarez, skrywer van ''The savage god''.<ref>Bennett, Nini. Rapport, 17 Junie 2012</ref><ref>De Wet, Karen. Beeld, 4 Junie 2012</ref> ''Meditasies'' se titel verwys na die Romeinse keiser [[Markus Aurelius|Marcus Aurelius]] se twaalf boeke bekend as ''Meditations'', waarin hy sy gedagtes oor die Stoïsyne filosofie en riglyne vir sy eie lewe neergepen het. Verder word die meditasieproses van introspeksie en bepeinsing al eeue lank deur talle gelowiges van regoor die wêreld beoefen om innerlike heling en vrede teweeg te bring. Die titel omvat die oorkoepelende tema van die gedigte, wat hoofsaaklik fokus op 'n vorm van bestekopname van die spreker se lewe en haar soeke na innerlike heling en berusting tydens 'n fisieke en psigiese reis. Die bundel sluit tematies aan by vorige bundels en bevat gedigte oor reis, stede, die poësie, asook 'n aantal lykdigte, met baie gedigte wat ook die tema van verlies en veral die verlore geliefde verken.<ref>Cochrane, Neil. Beeld, 27 Januarie 2014</ref><ref>Koen, Dewald. Rapport, 5 Januarie 2014</ref> ''Matriks'' se titel suggereer 'n struktuur of raamwerk waarin diverse temas interaktief in 'n netwerk van verweefdheid met mekaar verbind word. Die omslagfoto beeld 'n Bisantynse deur uit met simboliese figure in reliëf van 'n ridder, priester, moeder en kind, en gemeente. Hierdie figure, die illustrasies in die bundel en die titel vorm saam 'n leidraad vir die lees van die bundel, waar die bewuste en die onbewuste gedurig met mekaar meeding om die simboliese deur oop te maak, die verbande te lê en die betekenis te ontsluit. Die bundel word in elf uiteenlopende afdelings verdeel, maar sluit by die digter se oeuvre aan deur motiewe bekend uit haar vroeër werk.<ref>Kostopoulos, Candess. Beeld, 30 Maart 2015</ref><ref>Vitackova, Martina. Rapport, 12 April 2015</ref> ''Indeks'', Hambridge se 25ste digbundel word op 11 September 2016 bekend gestel.<ref name="ham" /> Haar gedigte word opgeneem in 'n verskeidenheid versamelbundels, waaronder 'n ruim keuse in ''Groot verseboek'' en ook in ''Die Afrikaanse poësie in 'n duisend en enkele gedigte'', ''Die dye trek die dye aan'', ''Digters en digkuns'', ''Liggaamlose taal'', ''Kraaines'', ''Goudaar'', ''Honderd jaar later'' en die ''Versindaba'' bundels wat jaarliks na hierdie fees uitgegee word. In 2020 word elf van haar gedigte in ''Vers en vrou'' opgeneem. <ref>De Wet, K. (samest.) Vers & vrou. Kaapstad: Human & Rousseau. 2020</ref> === Prosa === Benewens poësie skryf sy ook romans. ''Swart koring'' en ''Die swart sluier'' is beide parodieë van die hygroman, wat die beheptheid met seks opstuur. ''Swart Koring'' roep die bekende Tryna du Toit-roman ''Groen koring'' in die geheue op, waarin 'n ongetroude meisie in die moeilikheid geraak het. Hambidge gaan 'n stappie verder deurdat haar heldin, Sonja Verbeek, gay is. Sonja se passie is dan veral vir die fotoboek-aktrise Tanja, maar sy word tog soms deur Etienne bekoor. Ook die hoër literatuur word satiries aan die kaak gestel met herhaalde versluierde verwysings na skrywers en geskryfdes.<ref>Du Plessis, Bertie. Rapport, 1 Desember 1996</ref><ref name="kann2" /><ref>Van der Westhuizen, P.C. Beeld, 20 Januarie 1997</ref> ''Die swart sluier'' is 'n vervolg hierop, waarin populêre genres soos die speurverhaal, [[spookverhaal]] en [[plaasroman]] geparodieer word. Hier bevind Sonja Verbeek haar in Welkom, waar sy 'n lesing by 'n seminaar moet lewer saam met [[D.F. Malherbe]]. Die rekenaars van die hotel het egter 'n virus en die besprekings is heeltemal deurmekaar gekrap. Karakters uit verskeie romans is daar en Sonja deel saam met Salomé van [[Etienne Leroux]] se ''Sewe dae by die Silbersteins'' 'n kamer.<ref>Bouwer, Stephan. Rapport, 22 November 1998</ref><ref>Burger, Willem. Beeld, 19 Oktober 1998</ref> Ander romanmatige deelnemers is [[Dalene Matthee]] se olifant en Lettie Viljoen se slang. Die eerste Internetroman in Afrikaans is ook uit haar pen, naamlik ''Sewe Sonjas en wat hulle gedoen het'', wat kommentaar lewer op [[Jan Lion Cachet]] se ''Sewe duiwels en wat hulle gedoen het''. Sonja Verbeek is weereens die hoofkarakter en die sewe sondes word voorgestel as duiwels in die letterkunde.<ref>Coetser, Johan. Beeld, 25 Junie 2001</ref> ''Die Judaskus'' is 'n lesbiese liefdesverhaal waarin die pyn van liefdesverraad op postmoderne wyse behandel word. 'n Dosent wat deur 'n student van seksuele teistering aangekla word, besluit om 'n roman daaroor te skryf. Die skryf van die roman word dan deel van die roman en bevat onder andere uittreksels uit die dosent se lesings oor die literatuur, dagboekinskrywings, briewe aan en van die uitgewer, die verslag wat die student by die universiteit indien en 'n ongepubliseerde manuskrip.<ref>Lemmer, Erika. Rapport, 28 Junie 1998</ref><ref>Loots, Sonja. Insig, Junie 1998</ref><ref>Venter, L.S. Beeld, 22 Junie 1998</ref> ''Palindroom'' word saamgebundel met die digbundel ''Koesnaatjies vir die proe''. Die sentrale karakter vertel deur middel van e-pos oor drie liefdes, die Eks, die Geliefde en die Mentee (vir wie sy as mentor optree).<ref>Beukes, Marthinus. Beeld, 25 Mei 2008</ref><ref>Müller, Petra. Rapport, 20 April 2008</ref> Deur kort, genommerde flitse lei sy die verhaal deur na sewe moontlike eindes. ''Kladboek'' is 'n roman wat, soos die titel aandui, skynbaar 'n rowwe, voorlopige teks het. Hierin word uiteenlopende en selfs teenstrydige weergawes van bepaalde gebeure vanuit 'n verskeidenheid perspektiewe vertel deur 'n skrywer wat self verskillende personae binne die teks aanneem. Die sentrale gegewe is weer, soos dikwels in haar werk, die pyn van 'n mislukte liefdesverhouding wat deur die skryfproses en ook deur reis besweer word. Hier is dit 'n liefdesvierhoek wat uitgebeeld word. Die Skrywer en Die Geliefde het 'n verhouding. Hierdie verhouding ly skipbreuk wanneer Die Skrywer Die Vrou ontmoet. Die Man is die vorige geliefde van Die Vrou en hy raak dan betrokke by Die Geliefde.<ref>Taljard, Marlies. Beeld, 4 Augustus 2008</ref> In [[2001]] haal haar roman ''Skoppensboer'' die Sanlam / ''Insig'' romanwedstryd se kortlys. Die titel is na aanleiding van die gedig van Eugène Marais. Hierdie roman is steeds ongepubliseer. === Kortverhale === Haar kortverhaal ''Van vier tot ses'' word opgeneem in die versamelbundel ''Vrou: Mens'', saamgestel deur Corlia Fourie. Johann de Lange neem haar ongepubliseerde kortverhale ''Die koorsblaar'', ''1001 nagte'' en ''Die student'' op in die versamelbundel ''Soort soek soort''. Ander versamelbundels waarin haar kortverhale verskyn sluit in ''Lyfspel / Bodyplay''. Sy publiseer ook kortverhale in ''Tydskrif vir Letterkunde'' === Ander skryfwerk === Haar belangstelling in literêre teorie, veral die psigoanalise en metafisika, vind ook neerslag in haar werk. Reeds in 1985 publiseer sy 'n aantal opstelle oor die psigoanalise in ''Psigoanalise en lees''. Sy onderneem verskeie baanbreker teoretiese studies, wat insluit die eerste studie in Afrikaans oor dekonstruksie (1985, vir haar doktorsgraad). Sy skryf ook die eerste Afrikaanse studie oor postmodernisme wat in [[1995]] as ''Postmodernisme'' gepubliseer word, waarin sy na aanleiding van verskeie prosatekste die letterkundige impak van hierdie tendens bespreek. Sy skryf ook onder die skuilname H. Zelig en J.A.M. Biesheuvel.<ref>Van Vuuren, Helize “Die Burger” 1 November 1995</ref>Van Zyl, Ia “Insig” April 1996 == Toekennings en eerbewyse == === Eerbewyse === Die La Rosa-geselskap vir Spaanse Dansteater bied in 2003 'n dansproduksie getiteld ''Elementos'' aan in die KunsteKaap-arena en ook op die Klein Karoo Nasionale Kunstefees, wat gedeeltelik op gedigte in die bundel ''Ewebeeld'' geskoei is. === Toekennings === {| class="wikitable" !Jaar !Toekenning !Vir |- |1987 |Eugène Marais-prys |''Bitterlemoene'' |- |1999 |Litera-prys |''Eugène N Marais (1871–1936) (Gedig)'' |- |2012 |ATKV-prys vir Poësie |''Visums by verstek'' |} == Publikasies<ref>http://www.esaach.org.za/index.php?title=Hambidge,_Joan{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == === Poësie === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |1985 |''Hartskrif'' |- |1986 |''Bitterlemoene'' |- |1987 |''Die anatomie van melancholie'' |- |1987 |''Palinodes'' |- |1988 |''Geslote baan'' |- |1989 |''Donker labirint'' ''Gesteelde appels'' ''Kriptonemie'' |- |1990 |''Verdraaide raaisels'' ''Die somber muse'' ''Tachycardia'' |- |1991 |''Die verlore simbool'' |- |1995 |''Interne verhuising'' |- |1997 |''Ewebeeld'' |- |2000 |''Lykdigte'' |- |2001 |''Ruggespraak'' |- |2004 |''Die buigsaamheid van verdriet'': 'n Honderd of wat gedigte van Joan Hambidge. (Keuse en naskrif deur die digter.) |- |2005 |''En skielik is dit aand'' |- |2006 |''Dad'' |- |2008 |''Koesnaatjies vir die proe'' (As hibridiese teks saam met die prosawerk ''Palindroom'' gepubliseer) |- |2009 |''Vuurwiel'' |- |2011 |''Visums by verstek: 'n Keur uit die reisgedigte van Joan Hambidge.'' (Keuse en voorwoord deur die digter. Enkele tevore ongepubliseerde verse.) |- |2012 |''Lot se vrou'' |- |2013 |''Meditasies'' |- |2015 |''Matriks'' |- |2016 |''Indeks'' |- |2018 |''The Coroner's Wife'' (Bloemlesing engelse vertalings van Hambidge-gedigte deur Charl J.F. Cilliers, Johann de Lange, Jo Nel, Douglas Reid Skinner) |- |2021 |''Konfessies, kaarte en konterfeitsels'' |- | | ''Nomadiese sterre'' |- |2022 | ''Sanctum'' |} === Prosa === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |1996 |''Swart koring'' |- |1998 |''Die swart sluier'' ''Die judaskus'' |- |2001 |''Sewe Sonjas en wat hulle gedoen het'' ''Skoppensboer'' (ongepubliseer) |- |2008 |''Palindroom'' ''Kladboek'' |} == Wetenswaardig == Joan Hambidge maak 'n kamee-verskyning in die romans ''Om na 'n wit plafon te staar''<ref>http://www.litnet.co.za/Article/n-belydenis-van-n-geskryfde-joan-hambidge</ref> deur Jaco Kirsten en ''Harde woorde'' deur [[François Bloemhof]]. == Bronne == === Boeke === * [[A.P. Grové|Grové, A.P.]] ''Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans''. Nasou Beperk Vyfde uitgawe Eerste druk1988 * [[J.C. Kannemeyer|Kannemeyer, J.C.]] ''D.J. Opperman: 'n Biografie''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 1986 * Kannemeyer, J.C. (red.) ''Kraaines''. Human & Rousseau Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe 1988 * Kannemeyer, J.C. ''Verse vir die vraestel''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998 * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652-2004''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Nienaber, P.J., Roodt, P.H. en Snyman, N.J. (samestellers) ''Digters en digkuns.'' Perskor-Uitgewers Kaapstad Vyfde uitgawe Sewende druk 2007 * Snyman, Henning. ''Joan Hambidge (1956-).'' in Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I.'' J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 2.'' J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1999 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 3''. Van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 2006 === Vakkundige artikels === *Betty, Michèle. 2020. Being Taught the Art of Writing Poetry - Michèle Betty on Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Cochrane, Neil. 2004. Swart koring van Joan Hambidge as parodie en pastiche op populêre kultuur. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Cochrane, Neil. 2020. Joan Hambidge - 'n reeks herinneringsketse. ''Stilet.'' *Cochrane, Neil. 2022. Nomadiese sterre (Joan Hambidge). ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Crous, Marius. 2020. Uiting gee aan die privaatste emosies - Joan Hambidge in intertekstuele gesprek met Emily Dickinson. ''Stilet.'' *Fourie, Reinhardt. 2009. Die produksiegehalte van Palindroom en Kladboek deur Joan Hambidge as gevallestudies binne die uitgewersbedryf. ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe.'' *Fourie, Reinhardt. 2020. Nie aan God of die duiwel getrou nie - Joan Hambidge en die rol van die polemikus- kritikus in die literêre sisteem. ''Stilet.'' *Kessi, Shose. 2020. Joan Hambidge - the eternal revolutionary. ''Stilet.'' *Koch, Jerzy. 2020. Tunisië - vir Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Koen, Dewald en Marius Crous. 2013. Reis en die jouissance van die imaginêre by Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Lodewyk Marais, Johann. 2005. Die buigsaamheid van verdriet, Joan Hambidge. ''Literator.'' *Loots, Sonja. 2020. Die digter in die paradys. Oop poorte waar vers en foto ontmoet -Sonja Loots oor die foto's van Phillip de Vos van Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Nel, A.. 2003. Poësie en popkultuur- oor enkele gedigte van Joan Hambidge. ''Literator.'' *Nel, Adéle. 2003. Poësie en popkultuur- oor enkele gedigte van Joan Hambidge. ''Literator.'' *Nel, Adéle. 2006. Die digter in transito- reisverse en liminaliteit in ''Lykdigte'' en ''Ruggespraak'' van Joan Hambidge. ''Literator.'' *Nel, Adéle. 2013. “[T]erugdraai vir oulaas omkyk”- visie en mobiliteit in ''Lot se vrou'' van Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Nel, Adéle. 2019. Ekfrasis in ''Op die keper beskou'' van Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Nel, Mariska, Jako Olivier. 2018. Multimodale idiolektiese taalgebruik en skrywerskapverifikasie- 'n korpusontleding van Joan Hambidge se idiolek oor die grense van genres. ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe.'' *Senekal, Burgert. 2018. Die woordkovoorkomsnetwerk in Joan Hambidge se “Die dubbele nie”. ''Stilet.'' *Senekal, Burgert. 2020. Aktiwiteit en sentraliteit in die Afrikaanse poësiesisteem van die afgelope twee dekades (2000-2019), met spesiefike verwysing na Joan Hambidge se rol. ''Stilet.'' *Serfontein, Henk. 2020. Joan Hambidge- 'n Gedig word voltrek in stille toeval I & II. ''Stilet.'' *Ströh, Rickus. 2020. “'n faset van my daaglikse bestaan” - Joan Hambidge en die poësie van Johann de Lange. ''Stilet.'' *Ströh, Rickus. 2022. “jy vir my soos ek vir jou”: Joan Hambidge in:en die poësie van Johann de Lange. ''Stilet.'' *T'Sjoen, Yves. 2020. Transculturele teksttrajecten. Joan Hambidge als intermediair tussen Nederlands en Afrikaans. ''Stilet.'' *Van der Walt, Charlene. 2020. Wording oneself into being. Lesbian musings on discovering the queer insistence of Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Van Schalkwyk, Phil. 2020. Die sonnet as sinekdogee in Joan Hambidge se digkuns. ''Stilet.'' *Van Zyl, Stefan. 2020. “ 'n Wolk van gevlerkte slange” - 'n naasmekaarplasing van twee “Ars poetica”-verse deur Joan Hambidge. ''Stilet.'' === Tydskrifte en koerante === * Anoniem. ''Hambidge wen Litera-prys.'' Plus, 25 Maart 1999 * Cloete, T.T. ''Tendense in vyf nuwe digbundels''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 47 no. 1, Herfs2010 * Cochrane, Neil. ''’Swart koring’ van Joan Hambidge as parodie en pastiche op populêre kultuur.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 41 no. 2 Winter 2004 * Crous, M.L. ''Ikoon/Demoon/Taksonoom''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 28, Februarie 1990 * Crous, M.L. ''Tagtigers voor die spieël.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 30 no. 2, Mei 1992 * Du Plooy, Heilna. ''Afstand van reis gee Hambidge-verse hul ‘visum''’. Beeld, 8 Oktober 2012 * Engelbrecht, Theunis. ''Afrikaanse skrywers haaks oor vertaling.'' Rapport, 30 Mei 2004 * Hambidge, Joan. ''Hambidge praat oor haar 2 romans in 'n jaar''. Plus, 16 September 1998 * Jonckheere, W.F. ''Aantekeninge by vier Afrikaanse beeldgedigte.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang28, Augustus 1990 * Kisting, Denver. ''Dolly Parton (van die Afrikaanse lettere) praat uit.'' Rapport, 7 September 2008 * Le Roux, André. '''n Erge passie vir poësie.'' Die Burger, 1 Mei 1987 * Prins, Jo. ''Altyd met Tabasco''. By, 9 Julie 2011 * Retief, Hanlie. ''Die gevaarlike lewe van 'n digter.'' Rapport, 26 Januarie 2003 * Rutter, Karen. ''From a gay perspective.'' Cape Times, 3 September 1993 * Scholtz, Hettie. ''Sy staan op die hawe…'' Insig, Junie 2000 * Smith, Francois. ''Gee ons heelheid.'' Plus, 30 Mei 2003 * Swanepoel, Martie. ''Waar emosies en tegniek saamkom.'' Plus, 9 April 2008 * Van der Merwe, Kirby. ''Kort van draad maar vuur en vlam''. By, 18 Julie 2009 * Van Greunen, Augusta. ''Swye oor student en Joan Hambidge''. Rapport, 29 Mei 1994 * [[Irna van Zyl|Van Zyl, Irna]]. ''Die gedigte skryf hulself.'' Boeke Insig. No. 7, Herfs 2009 * Van Zyl, Johan. ''Blond, beeldskoon en straight (kê-kê-kê)''. Naweek-Beeld, 24 November 2001 * Wiehahn, Rialette. ''Oor ‘Palinodes’.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 26 no. 2, Mei 1988 === Internet === * Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1990/05/10/1/9.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Beyers, Yvonne Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/07/12/BJ/3/9JulieJoJoan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Britz, Etienne Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/08/26/8/1.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * De Vries, Willem Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2014/01/10/8/wdv_joan_hambidge_29_0_211564282.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Engelbrecht, Theunis Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1997/01/29/9/5.html * Kisting, Denver Rapport: http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2008/09/08/RH/22/joan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * La Vita, Murray Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2007/02/09/SK/11/joan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Le Roux, André Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/04/26/10/2.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Liebenberg, Danila Volksblad: http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2007/09/04/VB/4/boekjoan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Nieuwoudt, Stephanie Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2001/02/14/5/4.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Retief, Hanlie Rapport: http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2003/01/26/25/2.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Smith, Francois Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2003/05/30/6/2.html * Van Zyl, Johan Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2001/11/24/15/3.html == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == * http://joanhambidge.blogspot.co.za/ * http://www.litnet.co.za/joan-hambidge-1956/ {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Hambidge, Joan}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1956]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Akademiese personeel van die Universiteit Kaapstad]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Stellenbosch]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Pretoria]] [[Kategorie:Alumni van Rhodes-universiteit]] [[Kategorie:Akademiese personeel van die Universiteit van die Noorde]] nroczvskncbcj7nfqig40adxreged6b Huis van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg 0 36616 2963590 2963391 2026-08-29T15:36:08Z BurgertB 2401 /* Konings van Denemarke, 1863 – hede */ 2963590 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas |naam = Huis van Glücksburg |kleur = #ccf |beeld = Coat of arms of Duché Schleswig-Holstein-Sondebourg-Glucksbourg.svg |beeld_wydte = 120px |beeld_onderskrif = |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Stam af van |1 = [[Huis van Oldenburg]] |opskrif2 = Lande |2 = [[Duitsland]], [[Denemarke]], [[Griekeland]] en [[Noorweë]] |opskrif3 = Hoof |3 = [[Christopher, Hertog van Sleeswyk-Holstein]] |opskrif4 = Stigter |4 = [[Friedrich Wilhelm, Hertog van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]] |opskrif5 = Gestig |5 = [[1825]] |opskrif6 = Titels |6 = Hertog van Sleeswyk-Holstein, Koning van Denemarke, Koning van Griekeland, Koning van Noorweë |opskrif7 = |7 = }} '''Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg''' ([[Deens]]: '''Slesvig-Holsten-Sønderborg-Glucksborg'''), van [[Glücksburg]] in Noord-[[Duitsland]], is ’n lyn van die [[Huis van Oldenburg]] wat afstam van koning [[Christiaan III van Denemarke]]. Sy lede sluit in die koningshuise van [[Denemarke]] en [[Noorweë]], die afgesette koningshuis van [[Griekeland]] en die erfgename van die trone van die [[Verenigde Koninkryk]] en vyftien ander [[Statebond]]ryke. [[Lêer:Christian IX of Denmark.jpg|duimnael|links|100px|[[Christiaan IX van Denemarke]].]] Hierdie spesifieke lyn kom van die Hertoë van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Beck. Die laaste een van hulle het die Hertog van Glücksburg geword en sy titel verander na Frederik Wilhelm, Hertog van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg. Hy was getroud met [[prinses Louise Caroline van Hesse-Kassel]], ’n kleindogter van koning [[Frederik V van Denemarke]]. Nie Hertoë van Beck of van Glücksburg was [[Soewereiniteit| soewereine]] heersers nie – hul grond was leengrond van die soewereine Hertoë van [[Sleeswyk-Holstein|Sleeswyk en Holstein]] – die konings van Denemarke en (voor 1773) die Hertoë van Holstein-Gottorp. [[Lêer:Royal coat of arms of Denmark (2024).svg|duimnael|150px|Koninklike wapen van Denemarke.]] [[Lêer:Royal Coat of Arms of Greece.svg|duimnael|150px|Koninklike wapen van Griekeland (1936–1973).]] [[Lêer:Royal Arms of Norway.svg|duimnael|150px|Koninklike wapen van Noorweë.]] [[Christiaan IX van Denemarke|Christiaan IX]], die vierde seun van Frederik Wilhelm, is deur die kinderlose koning [[Frederik VII van Denemarke]] as opvolger gekies omdat Christiaan getroud was met Frederik se niggie, [[Louise van Hesse-Kassel]]. Wilhelm, die tweede seun van kroonprins Christiaan en kroonprinses Louise, is op [[30 Maart]] [[1863]] gekies as koning van Griekeland. Hy het [[George I van Griekeland]] geword. Sy pa het op [[15 November]] [[1863]] koning van Denemarke geword as [[Christiaan IX van Denemarke|Christiaan IX]]. Prins Karel, die tweede seun van [[Frederik VIII van Denemarke]], Christiaan IX se oudste seun, het op 18 November 1905 koning van Noorweë geword as [[Haakon VII van Noorweë|Haakon VII]]. Christiaan IX se dogters [[Alexandra van Denemarke]] en [[Prinses Dagmar van Denemarke|Dagmar]] (wat Maria Fjodorowna geword het) het getrou met onderskeidelik [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk]] en [[Aleksander III van Rusland]]. Teen 1914 was Christiaan IX se afstammelinge net so algemeen op Europese trone as dié van [[Victoria van die Verenigde Koninkryk|koningin Victoria]]. == Konings van Denemarke, 1863 – hede == {| | [[Christiaan IX]] || 1863–1906. |- | [[Frederik VIII]] || 1906–1912. |- | [[Christiaan X]] || 1912–1947. |- | [[Frederik IX]] || 1947–1972. |- | [[Margrethe II]] || 1972–2024. |- | [[Frederik X]] || 2024–hede. |} == Konings van Griekeland, 1863–1973 == {| | [[George I van Griekeland]] || 1863–1913. |- | [[Konstantyn I van Griekeland]] || 1913–1917, 1920–1922. |- | [[Alexander van Griekeland]] || 1917–1920. |- | [[George II van Griekeland]] || 1922–1924, 1935–1947. |- | [[Paul van Griekeland]] || 1947–1964. |- | [[Konstantyn II van Griekeland]] || 1964–1973. |} == Konings van Noorweë, 1905 – hede == {| | [[Haakon VII van Noorweë|Haakon VII]] || 1905–1957. |- | [[Olav V van Noorweë|Olav V]] || 1957–1991. |- | [[Harald V van Noorweë|Harald V]] || 1991 – 2026. |- | [[Haakon VIII]] || 2026 – hede. |} == Verwysing == :''Hierdie artikel is merendeels vertaal vanaf die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:House of Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]] {{Regerende dinastieë in Europa}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Huis van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glucksburg}} [[Kategorie:Europese koningshuise|Sleeswyk]] [[Kategorie:Deense monarge| ]] [[Kategorie:Griekse monarge| ]] [[Kategorie:Noorse monarge| ]] [[Kategorie:Sleeswyk-Holstein]] [[Kategorie:Geskiedenis van Ysland]] 3r1khc4z7l3pvtmylsrohlj6q2lwd9i 2963595 2963590 2026-08-29T15:50:19Z BurgertB 2401 /* Konings van Griekeland, 1863–1973 */ 2963595 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas |naam = Huis van Glücksburg |kleur = #ccf |beeld = Coat of arms of Duché Schleswig-Holstein-Sondebourg-Glucksbourg.svg |beeld_wydte = 120px |beeld_onderskrif = |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Stam af van |1 = [[Huis van Oldenburg]] |opskrif2 = Lande |2 = [[Duitsland]], [[Denemarke]], [[Griekeland]] en [[Noorweë]] |opskrif3 = Hoof |3 = [[Christopher, Hertog van Sleeswyk-Holstein]] |opskrif4 = Stigter |4 = [[Friedrich Wilhelm, Hertog van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]] |opskrif5 = Gestig |5 = [[1825]] |opskrif6 = Titels |6 = Hertog van Sleeswyk-Holstein, Koning van Denemarke, Koning van Griekeland, Koning van Noorweë |opskrif7 = |7 = }} '''Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg''' ([[Deens]]: '''Slesvig-Holsten-Sønderborg-Glucksborg'''), van [[Glücksburg]] in Noord-[[Duitsland]], is ’n lyn van die [[Huis van Oldenburg]] wat afstam van koning [[Christiaan III van Denemarke]]. Sy lede sluit in die koningshuise van [[Denemarke]] en [[Noorweë]], die afgesette koningshuis van [[Griekeland]] en die erfgename van die trone van die [[Verenigde Koninkryk]] en vyftien ander [[Statebond]]ryke. [[Lêer:Christian IX of Denmark.jpg|duimnael|links|100px|[[Christiaan IX van Denemarke]].]] Hierdie spesifieke lyn kom van die Hertoë van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Beck. Die laaste een van hulle het die Hertog van Glücksburg geword en sy titel verander na Frederik Wilhelm, Hertog van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg. Hy was getroud met [[prinses Louise Caroline van Hesse-Kassel]], ’n kleindogter van koning [[Frederik V van Denemarke]]. Nie Hertoë van Beck of van Glücksburg was [[Soewereiniteit| soewereine]] heersers nie – hul grond was leengrond van die soewereine Hertoë van [[Sleeswyk-Holstein|Sleeswyk en Holstein]] – die konings van Denemarke en (voor 1773) die Hertoë van Holstein-Gottorp. [[Lêer:Royal coat of arms of Denmark (2024).svg|duimnael|150px|Koninklike wapen van Denemarke.]] [[Lêer:Royal Coat of Arms of Greece.svg|duimnael|150px|Koninklike wapen van Griekeland (1936–1973).]] [[Lêer:Royal Arms of Norway.svg|duimnael|150px|Koninklike wapen van Noorweë.]] [[Christiaan IX van Denemarke|Christiaan IX]], die vierde seun van Frederik Wilhelm, is deur die kinderlose koning [[Frederik VII van Denemarke]] as opvolger gekies omdat Christiaan getroud was met Frederik se niggie, [[Louise van Hesse-Kassel]]. Wilhelm, die tweede seun van kroonprins Christiaan en kroonprinses Louise, is op [[30 Maart]] [[1863]] gekies as koning van Griekeland. Hy het [[George I van Griekeland]] geword. Sy pa het op [[15 November]] [[1863]] koning van Denemarke geword as [[Christiaan IX van Denemarke|Christiaan IX]]. Prins Karel, die tweede seun van [[Frederik VIII van Denemarke]], Christiaan IX se oudste seun, het op 18 November 1905 koning van Noorweë geword as [[Haakon VII van Noorweë|Haakon VII]]. Christiaan IX se dogters [[Alexandra van Denemarke]] en [[Prinses Dagmar van Denemarke|Dagmar]] (wat Maria Fjodorowna geword het) het getrou met onderskeidelik [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk]] en [[Aleksander III van Rusland]]. Teen 1914 was Christiaan IX se afstammelinge net so algemeen op Europese trone as dié van [[Victoria van die Verenigde Koninkryk|koningin Victoria]]. == Konings van Denemarke, 1863 – hede == {| | [[Christiaan IX]] || 1863–1906. |- | [[Frederik VIII]] || 1906–1912. |- | [[Christiaan X]] || 1912–1947. |- | [[Frederik IX]] || 1947–1972. |- | [[Margrethe II]] || 1972–2024. |- | [[Frederik X]] || 2024–hede. |} == Konings van Griekeland, 1863–1973 == {| | [[George I van Griekeland|George I]] || 1863–1913. |- | [[Konstantyn I van Griekeland|Konstantyn I]] || 1913–1917, 1920–1922. |- | [[Alexander van Griekeland|Alexander]] || 1917–1920. |- | [[George II van Griekeland|George II]] || 1922–1924, 1935–1947. |- | [[Paul van Griekeland|Paul]] || 1947–1964. |- | [[Konstantyn II van Griekeland|Konstantyn II]] || 1964–1973. |} == Konings van Noorweë, 1905 – hede == {| | [[Haakon VII van Noorweë|Haakon VII]] || 1905–1957. |- | [[Olav V van Noorweë|Olav V]] || 1957–1991. |- | [[Harald V van Noorweë|Harald V]] || 1991 – 2026. |- | [[Haakon VIII]] || 2026 – hede. |} == Verwysing == :''Hierdie artikel is merendeels vertaal vanaf die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:House of Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]] {{Regerende dinastieë in Europa}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Huis van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glucksburg}} [[Kategorie:Europese koningshuise|Sleeswyk]] [[Kategorie:Deense monarge| ]] [[Kategorie:Griekse monarge| ]] [[Kategorie:Noorse monarge| ]] [[Kategorie:Sleeswyk-Holstein]] [[Kategorie:Geskiedenis van Ysland]] 2g9huxwthxhctiimqize2awp2pow3ye 2963606 2963595 2026-08-29T16:08:36Z BurgertB 2401 /* Konings van Noorweë, 1905 – hede */ 2963606 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas |naam = Huis van Glücksburg |kleur = #ccf |beeld = Coat of arms of Duché Schleswig-Holstein-Sondebourg-Glucksbourg.svg |beeld_wydte = 120px |beeld_onderskrif = |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Stam af van |1 = [[Huis van Oldenburg]] |opskrif2 = Lande |2 = [[Duitsland]], [[Denemarke]], [[Griekeland]] en [[Noorweë]] |opskrif3 = Hoof |3 = [[Christopher, Hertog van Sleeswyk-Holstein]] |opskrif4 = Stigter |4 = [[Friedrich Wilhelm, Hertog van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]] |opskrif5 = Gestig |5 = [[1825]] |opskrif6 = Titels |6 = Hertog van Sleeswyk-Holstein, Koning van Denemarke, Koning van Griekeland, Koning van Noorweë |opskrif7 = |7 = }} '''Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg''' ([[Deens]]: '''Slesvig-Holsten-Sønderborg-Glucksborg'''), van [[Glücksburg]] in Noord-[[Duitsland]], is ’n lyn van die [[Huis van Oldenburg]] wat afstam van koning [[Christiaan III van Denemarke]]. Sy lede sluit in die koningshuise van [[Denemarke]] en [[Noorweë]], die afgesette koningshuis van [[Griekeland]] en die erfgename van die trone van die [[Verenigde Koninkryk]] en vyftien ander [[Statebond]]ryke. [[Lêer:Christian IX of Denmark.jpg|duimnael|links|100px|[[Christiaan IX van Denemarke]].]] Hierdie spesifieke lyn kom van die Hertoë van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Beck. Die laaste een van hulle het die Hertog van Glücksburg geword en sy titel verander na Frederik Wilhelm, Hertog van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg. Hy was getroud met [[prinses Louise Caroline van Hesse-Kassel]], ’n kleindogter van koning [[Frederik V van Denemarke]]. Nie Hertoë van Beck of van Glücksburg was [[Soewereiniteit| soewereine]] heersers nie – hul grond was leengrond van die soewereine Hertoë van [[Sleeswyk-Holstein|Sleeswyk en Holstein]] – die konings van Denemarke en (voor 1773) die Hertoë van Holstein-Gottorp. [[Lêer:Royal coat of arms of Denmark (2024).svg|duimnael|150px|Koninklike wapen van Denemarke.]] [[Lêer:Royal Coat of Arms of Greece.svg|duimnael|150px|Koninklike wapen van Griekeland (1936–1973).]] [[Lêer:Royal Arms of Norway.svg|duimnael|150px|Koninklike wapen van Noorweë.]] [[Christiaan IX van Denemarke|Christiaan IX]], die vierde seun van Frederik Wilhelm, is deur die kinderlose koning [[Frederik VII van Denemarke]] as opvolger gekies omdat Christiaan getroud was met Frederik se niggie, [[Louise van Hesse-Kassel]]. Wilhelm, die tweede seun van kroonprins Christiaan en kroonprinses Louise, is op [[30 Maart]] [[1863]] gekies as koning van Griekeland. Hy het [[George I van Griekeland]] geword. Sy pa het op [[15 November]] [[1863]] koning van Denemarke geword as [[Christiaan IX van Denemarke|Christiaan IX]]. Prins Karel, die tweede seun van [[Frederik VIII van Denemarke]], Christiaan IX se oudste seun, het op 18 November 1905 koning van Noorweë geword as [[Haakon VII van Noorweë|Haakon VII]]. Christiaan IX se dogters [[Alexandra van Denemarke]] en [[Prinses Dagmar van Denemarke|Dagmar]] (wat Maria Fjodorowna geword het) het getrou met onderskeidelik [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk]] en [[Aleksander III van Rusland]]. Teen 1914 was Christiaan IX se afstammelinge net so algemeen op Europese trone as dié van [[Victoria van die Verenigde Koninkryk|koningin Victoria]]. == Konings van Denemarke, 1863 – hede == {| | [[Christiaan IX]] || 1863–1906. |- | [[Frederik VIII]] || 1906–1912. |- | [[Christiaan X]] || 1912–1947. |- | [[Frederik IX]] || 1947–1972. |- | [[Margrethe II]] || 1972–2024. |- | [[Frederik X]] || 2024–hede. |} == Konings van Griekeland, 1863–1973 == {| | [[George I van Griekeland|George I]] || 1863–1913. |- | [[Konstantyn I van Griekeland|Konstantyn I]] || 1913–1917, 1920–1922. |- | [[Alexander van Griekeland|Alexander]] || 1917–1920. |- | [[George II van Griekeland|George II]] || 1922–1924, 1935–1947. |- | [[Paul van Griekeland|Paul]] || 1947–1964. |- | [[Konstantyn II van Griekeland|Konstantyn II]] || 1964–1973. |} == Konings van Noorweë, 1905 – hede == {| | [[Haakon VII van Noorweë|Haakon VII]] || 1905–1957. |- | [[Olav V van Noorweë|Olaf V]] || 1957–1991. |- | [[Harald V van Noorweë|Harald V]] || 1991 – 2026. |- | [[Haakon VIII]] || 2026 – hede. |} == Verwysing == :''Hierdie artikel is merendeels vertaal vanaf die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:House of Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]] {{Regerende dinastieë in Europa}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Huis van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glucksburg}} [[Kategorie:Europese koningshuise|Sleeswyk]] [[Kategorie:Deense monarge| ]] [[Kategorie:Griekse monarge| ]] [[Kategorie:Noorse monarge| ]] [[Kategorie:Sleeswyk-Holstein]] [[Kategorie:Geskiedenis van Ysland]] 22j1urohkiqj3uubf553q59ipwgibso Om gay te wees: straf of seën? 0 39438 2963704 2923207 2026-08-30T06:32:18Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963704 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{TITELAANSIG|''Om gay te wees: straf of seën?''}} {{Inligtingskas Boek | naam           = '''Om gay te wees: straf of seën?''' | oorspr titel = | vertaler = | beeld = af_hendrik_pretorius_being_gay_punishment_or_blessing_wiki.jpg | beeldonderskrif = Omslag | outeur = [[Hendrik Pretorius]] | omslagontwerp = | land = [[Suid-Afrika]] | taal = [[Afrikaans]] | reeks = | onderwerp = [[Gay Bevrydingsteologie]], [[gay]], [[homoseksualiteit]], [[teologie]] | genre = Niefiksie | uitgewer = Homofilos S.A. Uitgewers | uitgewingsdatum = Julie 1990 | medium = Druk ([[sagteband]]) | bladsye = 228 pp. ''(eerste uitgawe)'' | grootte_gewig = | oplage = 50,000 | isbn = 978-0-620-16340-8 | isbntoeligting = | issn = | oclc = 29799787 | voorafgegaan = '''Homoseksualiteit in Konteks''' | vervolg = [[Seksuele Diskriminasie]] }} '''''Om gay te wees: straf of seën: antwoorde op die alledaagse lewensvrae van gays in Suid-Afrika''''' is 'n boek deur die [[Suid-Afrika]]anse skrywer [[Hendrik Pretorius]]. Na sy legitimasie as proponent tot die [[Predikant|bediening]] binne die [[Nederduits Gereformeerde Kerk|NGK]] op 18 November 1988, het Pretorius sy eerste en omstrede werk ''Om gay te wees: straf of se&euml;n?''<ref>{{cite book | last = Pretorius | first = Hendrik | authorlink = Hendrik Pretorius | title = Om gay te wees: straf of se&euml;n? | publisher = Homofilos S.A. Uitgewers | series = | year = 1990 | doi = | isbn = 0620150912}}</ref> gepubliseer wat gebaseer was op sy [[Proefskrif|tesis]] getiteld '''Homoseksualiteit in Konteks'''.<ref>{{Cite web |url=http://www.ais.up.ac.za/ |title=Biblioteek van die Universiteit van Pretoria |access-date=24 Julie 2009 |archive-date=25 Junie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625135938/http://www.ais.up.ac.za/ |url-status=dead }}</ref> Hierdie publikasie was die eerste [[Gay Bevrydingsteologie]] wat in Afrika gepubliseer is en het die grondslag gevorm van die [[Teologie van die Hofnar]]. == Kontroversie == :''Hoofartikel: [[Johan Heyns]]'' Hierdie publikasie het tot openbare omstredenheid gelei wat gedryf was deur mediadekking vir jare tussen prof. [[Johan Heyns]], die [[Nederduits Gereformeerde Kerk|NGK]] en [[Hendrik Pretorius]] gedurende die tydperk 1990 tot 1994, 'n konflik wat direk daartoe gelei het dat Pretorius die kerk se anti-gay dogma as '''sonde''' verklaar het. Midde die omstredenheid is Heyns in 'n onopgelosde [[sluipmoord]]aanval vermoor by sy huis in [[Waterkloofrif]], [[Pretoria]]. In [[apartheid]] [[Suid-Afrika]], waarin die protesstem hoofsaaklik opgegaan het rondom rasse politiek, het hierdie [[boek]] ʼn seksuele kleur aan protesoptrede gegee in Suid-Afrika wat 'n media-warrelwind opgejaag het op 12 Augustus 1990: "Hendrik Pretorius has truly set the cat among some very disapproving pigeons in the Ned Geref Church, with the publication of a book, ‘Om gay te wees: straf of seën?’ (Being Gay: Punishment or Blessing?). And by coming out of the closet this week, he has filled [[Nederduits Gereformeerde Kerk|NGK]] traditionalists with fear and alarm".<ref>Michael Shafto, The Sunday Star, 19 Augustus 1990 [http://www.thestar.co.za/]</ref><ref>Mariechen Waldner, hoofartikel, Rapport, 12 Augustus 1990 [http://www.news24.com/Rapport/Home/ ''’n Proponent van die NG Kerk het dié week 'n beroering veroorsaak deur die kerk se hantering van homoseksuele in 'n opsienbarende nuwe boek skerp te veroordeel.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090514140857/http://www.news24.com/Rapport/Home/ |date=14 Mei 2009 }}</ref> == Belangrikheid == === Gay Bevrydingsteologie === * Dit het gedien as die basis van Gay Bevrydingsteologie. “Sy boek is nie net ʼn openlike en reguit aanklag teen die NG Kerk se hantering van homoseksuele gelowiges nie, dit kan ook beskou word as ʼn teologiese pleidooi om '''gay-bevryding'''.<ref name="waldner">Mariechen Waldner, Rapport, 12 Augustus 1990[http://www.news24.com/Rapport/Home/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090514140857/http://www.news24.com/Rapport/Home/ |date=14 Mei 2009 }}</ref> “This is gay liberation theology – maybe one day it will have its own kairos Document”.<ref>Shaun de Waal, The Weekly Mail, 1 November 1990[http://www.mg.co.za/]</ref> === Gay Bewussynsbeweging === * Met hierdie publikasie het Pretorius openlik sy [[gay]] identiteit erken en daarmee die eerste geestelike en teoloog geword in Suid-Afrika wat sy gay seksuele ori&euml;ntasie in die openbaar bekendgemaak het.<ref name="waldner" /> “Two issues ago we cried for visibility and now we are so visible it’s frightening. NGK dominee Hendrik Pretorius’ coming out of the closet and publishing a book that challenges the very foundations of the church has led to a stream of gay and lesbian related media events and perhaps, this is just the beginning”.<ref>Redaksioneel, Exit, Oktober 1990[http://www.exit.co.za/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090803094525/http://www.exit.co.za/ |date= 3 Augustus 2009 }}</ref> * Die boek het ʼn beroering veroorsaak in die Suid-Afrikaanse godsdienstige –en politieke gemeenskap en die openbare debat rondom gay regte in die spervuur geplaas: “The fact, that he has made his sexual orientation public and became a media figure has strengthened his arguments: the debate between him, the church and Christianity is now being conducted '''in the open'''. The book is only the beginning”.<ref>William Pretorius, The Sunday Times, Oktober 1990[http://www.thetimes.co.za/]</ref> === Gay Bevrydingspolitiek === :''Hoofartikel: [[Gay protes]] '' * Dit het aan gay mense ʼn soliede sielkundige basis gebied waarop hulle hul identiteite as normale mense kon herbou soos wat gereflekteer is in duisende briewe wat gevolg het op die publikasie gedurende daardie tyd.<ref>Marieta Roos, Huisgenoot, 3 Januarie 1991[http://www.huisgenoot.com]</ref><ref>Mariechen Waldner, Rapport (Tydskrif), Oktober 1990[http://www.news24.com/Rapport/Home/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090514140857/http://www.news24.com/Rapport/Home/ |date=14 Mei 2009 }}</ref> Met die nodige teologiese onderbou was Pretorius toegerus nie net om sy eie gay identiteit te verantwoord nie, maar ook om die intense kortsigtigheid van die patriargale konserwatiewe wit heerser in die kerk en regering direk te konfronteer ten opsigte van gay kwessies. As gay rolmodel het hy aan gay mense hernude hoop gebied vir ʼn nuwe en beter toekoms. Die eerste [[Gay protes|gay protesoptog]] in Afrika het dan ook kort daarna plaasgevind op 13 Oktober 1990 waarin Pretorius ʼn belangrike rol gespeel het. == Hoof inhou == Die boek spreek die volgende temas aan: * ''Teologiese grondbeginsels van [[Gay Bevrydingsteologie]]'' * ''Die Hermeneutiek van die [[Gay Bevrydingsteologie]]'' * ''Gay Geskiedenis'' * ''Gay Seksualiteit'' * ''Gay Sielkunde'' * ''Gay Sosiologie'' * ''Gay Krisisbestuur'' == Bronne == === Joernaliste === {{col-begin}} {{col-break}} Mariechen Waldner (Rapport)</br> Neels Jackson (Beeld)</br> Marion Duncan (Sunday Times)</br> Carolyn McGibbon (The Weekend Argus – Cape Argus)</br> Marieta Roos (Huisgenoot)</br> Dessa Salter(You)</br> Michael Shafto (Sunday Star)</br> Nomavenda Mathiane (Sunday Star)</br> Mary Rose (You)</br> Charlotte Bauer (The Weekly Mail)</br> Liesl Louw (Beeld)</br> Lizél Louw (Transvaler)</br> Theunis Engelbrecht (Beeld)</br> Sandra Coetzee (Transvaler)</br> {{col-break}} Shaun de Waal (The Weekly Mail)</br> Johan Bruwer (De Kat)</br> Christelle de Jager (Vrye Weekblad)</br> William Pretorius (Exit)</br> Adam Streicher (Die Perdeby)</br> Wiida Basson (Beeld)</br> Ian Stiff (The Pretoria News)</br> Hester van der Merwe (Transvaler)</br> Alet van der Westhuizen (Beeld)</br> Magda Theron (Beeld)</br> Alida Britz (Transvaler)</br> Prof PJ de Bruyn (Die Kerkblad)</br> Prof Ernst Marais (Die Voorligter) {{col-end}} === TV Aanbieders === Ruda Landman (Carte Blanché)</br> Riaan Cruywagen (SABC News)</br> Antoinette van Niekerk (SABC) === Fotograwe === Lisa Hnatowicz</br> Adéle Hamblin</br> Nicolene Olckers</br> Justin Sholk</br> Phyllis Green</br> Robyn Ryan</br> Willem de Lange === TV en Radio === SABC Radio - Monitor<ref name="sabc">SABC TV[http://www.sabc.co.za]</ref></br> SABC TV<ref name="sabc" /></br> MNET – Carte Blanche<ref>MNET – Carte Blanche[http://www.mnet.co.za/mnet/shows/carteblanche/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090721081739/http://www.mnet.co.za/mnet/shows/carteblanche/ |date=21 Julie 2009 }}</ref> === Tydskrifte === De Kat</br> You<ref>[You[http://www.you.co.za/]</ref></br> Huisgenoot<ref>[Huisgenoot[http://www.huisgenoot.com]</ref></br> Highveld Style: Standard bank National Arts Festival</br> Die Voorligter</br> Die Kerkblad === Nuusblaaie === Rapport<ref>Rapport[http://www.news24.com/Rapport/Home/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090514140857/http://www.news24.com/Rapport/Home/ |date=14 Mei 2009 }}</ref></br> Sunday Times<ref>Sunday Times[http://www.thetimes.co.za/]</ref></br> Sowetan<ref>Sowetan[http://www.sowetan.co.za/]</ref></br> Sunday Star<ref>The Sunday Star[http://www.thestar.co.za/]</ref></br> The Weekly Mail<ref>The Weekly Mail[http://www.mg.co.za/]</ref></br> The Weekend Argus / Cape Argus<ref>Cape Argus[http://www.capeargus.co.za/]</ref></br> Beeld<ref>Beeld[http://www.news24.com/Beeld/Home/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090514041429/http://www.news24.com/Beeld/Home/ |date=14 Mei 2009 }}</ref></br> Transvaler</br> Vrye Weekblad</br> Exit<ref>Exit[http://www.exit.co.za/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090803094525/http://www.exit.co.za/ |date= 3 Augustus 2009 }}</ref></br> Die Perdeby</br> The Citizen<ref>The Citizen[http://www.citizen.co.za/]</ref></br> The Pretoria News<ref>The Pretoria News[http://www.pretorianews.co.za/]</ref></br> Die Kerkblad</br> Die Kerkbode == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:LGBT-regte in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Aktivisme]] [[Kategorie:Sosiale verandering]] [[Kategorie:Hervormingsbewegings]] [[Kategorie:Geskiedenis van sosiale bewegings]] 1matgcw04zrtb7fhxecawzc4yz6ccfj Christiaan IX 0 45136 2963564 2815959 2026-08-29T15:30:16Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Christiaan IX van Denemarke]] na [[Christiaan IX]] geskuif 2815959 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Christiaan IX |kleur = #FFEC8B |titel = ''Koning van Denemarke'' |beeld = Christian IX of Denmark color altered.jpg |beeld_wydte = 240px |beeld_onderskrif = Christiaan, omstreeks 1900-06. |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Periode |1 = [[15 November]] [[1863]] – [[29 Januarie]] [[1906]] |opskrif2 = Voorganger |2 = [[Frederik VII van Denemarke|Frederik VII]] |opskrif3 = Opvolger |3 = [[Frederik VIII van Denemarke|Frederik VIII]] |opskrif4 = Huis |4 = [[Huis van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg|Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]] |opskrif5 = Vrou |5 = [[Louise van Hesse-Kassel]] |opskrif6 = Kinders |6 = [[Frederik VIII van Denemarke]]<br />[[Prinses Alexandra van Denemarke|Alexandra, koningin van die Verenigde Koninkryk]]<br />[[George I van Griekeland|George, koning van Griekeland]]<br />[[Maria Fjodorowna|Dagmar, keiserin van Rusland]]<br />Thyra, kroonprinses van Hannover<br />Prins Waldemar van Denemarke |opskrif7 = Vader |7 = Friedrich Wilhelm, Hertog van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg |opskrif8 = Moeder |8 = Prinses Louise Caroline van Hesse-Kassel |opskrif9 = |9 = |opskrif10 = |10 = |opskrif11 = |11 = |opskrif12 = Gebore |12 = [[8 April]] [[1818]], Gottorp, [[Sleeswyk-Holstein|Sleeswyk]] |opskrif13 = Oorlede |13 = [[29 Januarie]] [[1906]], [[Kopenhagen]] |opskrif14 = |14 = |opskrif15 = |15 = }} '''Christiaan IX''' (8 April 1818 – 29 Januarie 1906) was van 16 November 1863 tot met sy dood op 29 Januarie 1906 koning van [[Denemarke]]. Van 1863 tot 1864 was hy terselfdertyd die Hertog van [[Sleeswyk-Holstein|Sleeswyk, Holstein]] en Lauenburg. Hy was 'n jonger seun van Friedrich Wilhelm, die Hertog van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg, en het grootgeword in die hertogdom Sleeswyk as 'n prins van [[Huis van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg|Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]], 'n junior tak van die [[Huis van Oldenburg]], wat sedert 1448 oor Denemarke regeer het. Hoewel hy nabye familiebande met die Deense koningshuis gehad het, was hy oorspronklik nie in die onmiddellike opvolgingslinie van die Deense troon nie. Ná die vroeë dood van sy vader in 1831 het Christiaan in Denemarke grootgeword en is hy opgevoed aan die Militêre Akademie [[Kopenhagen]]. Nadat hy nie daarin kon slaag om die jawoord van [[koningin Victoria]] van die [[Verenigde Koninkryk]] te kry nie, is hy in 1842 getroud met sy dubbele kleinniggie, prinses [[Louise van Hesse-Kassel]]. In 1852 is Christiaan gekies as vermoedelike erfgenaam van die Deense troon in die lig van die verwagte uitsterwing van die senior linie van die Huis van Oldenburg. Ná die dood van koning [[Frederik VII van Denemarke]] in 1863 het Christiaan die troon bestyg as die eerste Deense monarg van die Huis van Glücksburg;<ref>{{cite web |title=Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg Royal Family |url=http://monarchies.onlinewebshop.net/Schleswig_Glucksburg_Royal_Family.htm |publisher=Monarchies of Europe |access-date=15 August 2016}}</ref> hy was Frederik se kleinneef en die man van Frederik se niggie, Louise van Hesse-Kassel. Die begin van sy bewind is gekenmerk deur die Deense nederlaag in die Tweede Sleeswykse Oorlog en die daaropvolgende verlies van die hertogdomme Sleeswyk, Holstein en Lauenburg. Dit het die koning geweldig ongewild gemaak. Die volgende jare van sy bewind is oorheers deur politieke dispute, want Denemarke het pas in 1849 'n [[konstitusionele monargie]] geword en die magsbalans tussen die koning en parlement was nog nie gevestig nie. Ten spyte van sy aanvanklike ongewildheid en die baie jare van politieke onmin, waarin die koning in konflik met groot dele van die bevolking was, het sy gewildheid aan die einde van sy bewind toegeneem en het hy 'n nasionale ikoon geword danksy die lengte van sy bewind en die hoë standaarde van persoonlike moraliteit waarmee hy geïdentifiseer is. Christiaan se ses kinders by Louise het in ander Europese koninklike families ingetrou en hy het bekend geword as die "skoonvader van Europa". Onder sy afstammelinge tel koning [[Frederik X van Denemarke|Frederik X]], koning [[Filip van België]], koning [[Harald V van Noorweë]], groothertog [[Henri van Luxemburg]], koning [[Charles III]] van die Verenigde Koninkryk en koning [[Felipe VI|Felipe VI van Spanje]].<ref>{{cite web |title=HM King Christian IX of Denmark |url=https://europeanroyalhistory.wordpress.com/tag/christian-ix-of-denmark/ |publisher=European Royal History |access-date=15 August 2016}}</ref> ==Vroeë lewe== ===Geboorte en familie=== {{hoofartikel|Huis van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg}} [[Beeld:Gottorf.jpg|thumb|220px|links|Prins Christiaan se geboorteplek, Gottorf-kasteel in Sleeswyk-Holstein, die setel van die koninklike goewerneurs van die hertogdomme Sleeswyk en Holstein (2007).]] Christiaan IX is op 8 April 1818 naby die dorp Sleeswyk, destyds in Denemarke, gebore.<ref name="kongeligedaab">{{cite book|first1=Lone|last1=Hindø|first2=Else|last2=Boelskifte|chapter=Døbt i Gottorp Sloskapel|trans-chapter=Baptised in the Gottorp Castle Chapel|title=Kongelig Dåb. Fjorten generationer ved Rosenborg-døbefonten|trans-title=Royal Baptisms. Fourteen generations at the Rosenborg baptismal font|publisher=Forlaget Hovedland|year=2007|isbn=978-87-7070-014-6|language=da|page=83}}</ref> Hy was 'n prins van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Beck en die vierde oudste seun van Friedrich Wilhelm, die hertog van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Beck, en prinses Louise Caroline van Hesse-Kassel.<ref name=Burke280>{{cite book |editor-last=Montgomery-Massingberd |editor-first=Hugh |title=Burke's Royal Families of the World |volume=1: Europe & Latin America |publisher=Burke's Peerage Ltd |location=Londen |year=1977 |page=280 |isbn=0-85011-023-8}}</ref> [[Beeld:Prins Vilhelm 1785-1831.jpg|thumb|180px|Prins Christiaan se vader, Friedrich Wilhelm, Hertog van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Beck, van 1825 af die Hertog van Glücksburg.]] Hy is genoem na sy ma se neef [[Christiaan VIII van Denemarke|prins Christiaan Frederik van Denemarke]], die latere koning Christiaan VIII. Prins Christiaan se vader was die hoof van die Huis van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Beck, 'n junior manlike tak van die Huis van Oldenburg. Die familie het afgestam van koning [[Christiaan III van Denemarke]] se jongste seun, Johannes die Jongere, Hertog van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg, wie se kleinseun hertog Augustus Filip sy bande met Denemarke verbreek en na Duitsland geëmigreer het waar hy Huis Beck in [[Wesfale]] gekoop het. Dié linie is daarna Schleswig-Holstein-Sonderburg-Beck genoem.{{sfn|Bramsen|1992|p=50}} Sy seuns was in die diens van [[Pruise]], [[Pole]] en [[Rusland]] totdat sy agter-agter-kleinseun, prins Christiaan se vader, weer in Deense militêre diens getree het. Hy was in Holstein gstasioneer.{{sfn|Bramsen|1992|p=63}} Deur sy vader was prins Christiaan dus 'n direkte manlike afstammeling van koning [[Christiaan III van Denemarke]]. Hy was 'n aanspraakmaker op die troon van die dubbele hertogdom Sleeswyk-Holstein, maar nie die eerste een nie. Hy het nie 'n aanspraak op enige Europese troon gehad nie. ===Kinderlewe=== [[Beeld:Lyksborg_slot_9-7-2005_nr_2.jpg|thumb|Die huis van prins Christiaan se kinderdae, Glücksburg-kasteel in Sleeswyk-Holstein (2005).]] Die prins het aanvanklik saam met sy ouers en baie broers en susters in sy grootouers aan moederskant se woning, Gottorf-kasteel, gewoon wat die gebruiklike setel van die goewerneurs van die hertogdomme Sleeswyk en Holstein was. Op 6 Junie 1825 het koning Frederik VI hertog Friedrich Wilhelm aangestel as die Hertog van Glücksburg. Hertog Friedrich Wilhelm het sy titel na die Hertog van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg verander en dus die jonger Glücksburg-linie gestig.{{sfn|Bramsen|1992|p=78-82}} Die gesin het toe na Glücksburg-kasteel verhuis. Op 17 Februarie 1831 is hertog Friedrich Wilhelm egter op 46-jarige ouderdom dood. Hy het sy vrou agtergelaat met 10 kinders en geen geld nie. Prins Christiaan was 12 jaar oud. ===Opvoeding=== [[Beeld:Frederik_VI_and_family.jpg|thumb|200px|links|Prins Christiaan se surrogaatvader, [[Frederik VI van Denemarke]], wie se koningin, Marie van Hesse-Kassel, Christiaan se tante was. Die twee prinsesse was sy niggies.]] Ná die dood van sy vader het koning [[Frederik VI van Denemarke|Frederik VI]] en William van Hesse-Philippsthal-Barchfeld, 'n goeie vriend van die hertog, die wettige voogde van prins Christiaan en sy nege sibbes geword.{{sfn|Thorsøe|1889|p=523}} Prins Christiaan wou 'n vlootopleiding kry, maar die koning en Christiaan se ma het saamgestem dat hy na [[Kopenhagen]] gestuur word om as leëroffisier opgelei te word. In 1832, die jaar ná sy vader se dood, het die 14-jarige Christiaan na Kopenhagen verhuis waar hy aan die Landkadetakademie opgevoed is. Hy het privaat lesse gekry en was selde saam met die ander kadette.{{sfn|Thorsøe|1889|p=523}}<ref>{{cite web|url= https://henrypoole.com/hall_of_fame/hm-king-christian-ix-of-denmark/|title= HM King Christian IX of Denmark|publisher = Henry Poole & Co. |date= 17 June 2013|access-date= 15 August 2016}}</ref> Die koninklike egpaar, wat nie 'n seun gehad het nie, het die seun egter goed versorg, want koningin Marie was sy ma se suster en koning Frederik sy ma se niggie. In 1838 is prins Christiaan se oudste broer, hertog Karl van Glücksborg, getroud met die koning en koningin se jongste dogter, prinses Vilhelmine Marie, en dit het die bande tussen hulle verder versterk. [[Beeld:Det Gule Palae Copenhagen.jpg|thumb|240px|Prins Christiaan se tuiste van 'n lang tyd, die Geel Paleis in Kopenhagen (2006).]] In 1836 het prins Christiaan sy opleiding voltooi en hy het in die koninklike perdewagkasernes ingetrek. Daar het hy 'n eenvoudige lewe gelei totdat koning Frederik VI hom in 1839 in die Geel Paleis, 'n 18de-eeuse stadshuis, laat woon het. Hy het tot in 1865 daar gewoon.{{sfn|Thorsøe|1889|p=523}} Van 1839 tot 1841 het prins Christiaan grondwetlike reg en geskiedenis saam met sy halfneef prins Frederik Willem van Hesse-Kassel aan die Universiteit van [[Bonn]] in Duitsland studeer. Daar het hy in Desember 1839 die nuus ontvang dat sy weldoener koning Frederik VI oorlede is en sy ma se neef koning [[Christiaan VIII van Denemarke|Christiaan VIII]] geword het. ==Die vermoedelike erfgenaam== ===Huwelik=== [[Beeld:Dronning_victoria.jpg|thumb|200px|Prins Christiaan se eerste huweliksaansoek was aan [[koningin Victoria]] van die Verenigde Koninkryk.]] As jong man het prins Christiaan die koning verteenwoordig op die kroning van koningin [[Victoria van die Verenigde Koninkryk]] in [[Westminster-abdy]].{{sfn|Thorsøe|1889|p=524}} Gedurende sy verblyf in Londen het hy onsuksesvol probeer om Victoria die jawoord te vra. Hoewel sy by haar familie se wense gehou het om met haar neef [[Albert, prinsgemaal|prins Albert van Sakse-Koburg en Gotha]] te trou, het die jong Christiaan 'n goeie indruk op Victoria gemaak. Hy het 25 jaar later die skoonpa van haar oudste seun, die [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk|Prins van Wallis]], geword.{{sfn|Bramsen|1992|p=117-118}} [[Beeld:Christian IX with his wife Louise Hesse-Kassel.jpg|links|thumb|240px|Prins Christiaan en prinses Louise in die 1840's.]] In plaas daarvan het Christiaan in 'n huwelik getree wat groot gevolge vir sy toekoms sou inhou. In 1841 was hy verloof aan sy kleinniggie prinses [[Louise van Hesse-Kassel]].{{sfn|Thorsøe|1889|p=524}} Sy was die dogter van prins William van Hesse-Kassel, 'n Deense generaal en die goewerneur van Kopenhagen. Prins William was getroud met die suster van koning Christiaan VIII van Denemarke, prinses Charlotte. Louise was dus die nuwe koning se niggie. Nes prins Christiaan self was sy 'n agterkleindogter van beide [[Frederik V van Denemarke]] en landgraaf Frederik II van Hesse-Kassel, en dus sy dubbele kleinniggie. Hulle is op 26 Mei 1842 in haar ouerhuis in Amalienborg getroud.{{sfn|Thorsøe|1889|p=524}} Louise was 'n wyse en energieke vrou wat 'n groot invloed op haar man uitgeoefen het. Ná die huwelik het die egpaar in die Geel Paleis gaan woon en hulle eerste vyf kinders is tussen 1843 en 1853 hier gebore: [[Frederik VIII van Denemarke|prins Frederik]] in 1843, [[Prinses Alexandra van Denemarke|prinses Alexandra]] in 1844, [[George I van Griekeland|prins Willem]] in 1845, [[Prinses Dagmar van Denemarke|prinses Dagmar]] in 1847 and prinses Thyra in 1853.<ref name=Burke69>{{cite book|editor-last=Montgomery-Massingberd|editor-first=Hugh|title=Burke's Royal Families of the World|volume=1: Europe & Latin America|location=London|publisher=Burke's Peerage Ltd|year=1977|isbn=0-85011-023-8|page=69}}</ref> Die gesin was steeds redelik onbekend en het 'n beskeie lewe gelei gemeet aan koninklike standaarde. ===Deense opvolgingskrisis=== [[Beeld:Christian VIII af Wilhelm Marstrand.jpg|thumb|180px|links|Prinses Louise se oom, [[Christiaan VIII van Denemarke]], het voor 'n moeilike opvolgingskrisis te staan gekom.]] In die 1840's het dit al hoe duideliker geword dat die Deense monargie op 'n opvolgingskrisis afstuur. Die opvolging van die troon is bereël deur 'n wet wat koning [[Frederik III van Denemarke|Frederik III]] in 1665 afgekondig het vir sy afstammelinge.<ref>{{Cite journal|last=Ekman|first=Ernst|date=1957|title=The Danish Royal Law of 1665|url=http://dx.doi.org/10.1086/237987|journal=The Journal of Modern History|volume=29|issue=2|pages=102–107|doi=10.1086/237987|s2cid=145652129|issn=0022-2801|via=}}</ref> Toe koning Christiaan VIII sy neef koning Frederik VI in 1839 opvolg, was die ouer manlike linie van die Huis van Oldenburg op die punt van uitsterwing, want die koning se enigste seun en regmatige erfgenaam, kroonprins Frederik, kon blykbaar nie kinders verwek nie en die koning se enigste broer, prins Ferdinand, se huwelik met koning Frederik VI se dogter was kinderloos.{{sfn|Scocozza|1997|p=182}} Koning Frederik VII se kinderloosheid het 'n moeilike probleem vir die Deense kroon veroorsaak, want die opvolgingsreëls in die verskillende dele van die Deense monargie het verskil, en die skeuring van die monargie het 'n moontlikheid geword.{{sfn|Glenthøj|2014|p=136-37}} [[Beeld:Herzogtümer.png|thumb|240px|Die hertogdomme Sleeswyk, Holstein en Lauenburg voor 1864.]] Die reeds ingewikkelde kwessie van die opvolging is verder bemoeilik deur ewe ingewikkelde politieke kwessies. Nasionalisme en liberalisme was aan die toeneem in Europa. Duitse nasionale liberales wou Sleeswyk en Holstein tot elke prys verenig hou en wou hê dit moet saam 'n outonome Duitse staat word, terwyl Deense nasionale liberaliste daarop aangedring het dat Sleeswyk deel van Denemarke bly en dit geskei word van Holstein, wat dan deel van Duitsland kon word. Dié uiteenlopende sienings het alle hoop op 'n vreedsame oplossing verhinder. [[Beeld:Christian August af Augustenborg.jpg|thumb|180px|Christiaan Augustus II, Hertog van Seeswyk-Holstein-Sonderburg-Augustenburg, wat aanspraak gemaak het op die trone van die hertogdomme gedurende die opvolgingskrisis.]] Terwyl die nasies van Europa toegekyk het, het die talle afstammelinge van Hedvig van Holstein begin wedywer om die Deense troon. Frederik VII het behoort tot die senior tak van Hedvig se afstammelinge. As die senior tak sou uitsterf, sou die Huis van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Augustenburg die mees senior tak van die Huis van Oldenburg word, maar die lede het nie van Frederik III afgestam nie. In die hertogdomme het Christiaan Augustus II, die hertog van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Augustenburg, aanspraak gemaak op die posisie van erfgenaam van die trone van Sleeswyk en Holstein, omdat hy die hoof van die huis van Augustenburg was. Hy het dus die simbool van die nasionalistiese Duitse onafhanklikheidsbeweging in Sleeswyk-Holstein geword. Die vroulike afstammeling wat volgens Frederik III se aanvanklike wette die grootste aanspraak op die trone gehad het, was die kinderlose Caroline, dogter van Frederik VI van Denemarke, en haar kinderlose suster, Vilhelmine Marie. Die volgende erfgenaam was Louise, die suster van Frederik VI, wat met die Hertog van Augustenburg getrou het. Die hooferfgenaam van dié linie was dieselfde Frederik van Augustenburg, maar hy was eers troonopvolger ná die twee kinderlose prinsesse. 'n Meer junior tak van die familie wat afstammelinge van Frederik III was, kon ook die troon van Sleeswyk-Holstein bestyg: Christiaan; sy oudste broer, Karl, wat kinderloos was; en nog twee broers wat seuns gehad het. [[Beeld:Princess_Dagmar,_Prince_Vilhelm,_Christian_IX_of_Denmark_and_Princess_Alexandra..JPG|thumb|190px|links|Prins Christiaan as troonopvolger saam met sy kinders Dagmar, Willem en Alexandra.]] ===Aanstelling as erfgenaam=== In 1851 het die Russiese keiser aanbeveel dat prins Christiaan in die Deense troonopvolging bevorder word. In 1852 is die netelige kwessie van die Deense troonopvolging eindelik opgelos deur die Londense Protokol van 8 Mei 1852, wat deur Brittanje, Frankryk, Rusland, Pruise en [[Oostenryk]] onderteken is, en deur Denemarke en [[Swede]] bekragtig is. Christiaan is gekies tot die vermoedelike opvolger van Frederik VII se oom, en hy sou dus koning word as die mees senior linie tot die Deense troon sou uitsterf. Die regverdiging vir dié keuse was sy huwelik met Louise van Hesse-Kassel, wat die dogter van die naaste vroulike familielid van Frederik VII was. Louise se moeder, broer en ouer suster het afstand van hulle aanspraak gedoen ten gunste van Louise en haar man. Die besluit is deur die Deense Opvolgingswet van 31 Julie 1853 in werking gestel. Prins Christiaan en sy gesin het daarna die titels prins en prinses van Denemarke gekry, asook die aanspreekvrom "Hoogheid".<ref>[http://www.hoelseth.com/royalty/denmark/dkres18530731.html Royal Ordinance settling the Succession to the Crown on Prince Christian of Glücksburg]. from ''[http://www.hoelseth.com/royalty/royalty.html Hoelseth's Royal Corner]''. Besoek op 7 November 2011.</ref> [[Beeld:Bernstorff_Slot_Feb06.jpg|thumb|Bernstorff-paleis, prins Christiaan se somerwoning as vermoedelike erfgenaam (2006).]] As tweede aanspraakmaker op die troon het prins Christiaan en sy gesin steeds in die Geel Paleis gewoon. Hulle het egter die reg gehad om die Bernstorff-paleis as somerwonng te gebruik. Hier is hulle jongste seun, prins Waldemar, in 1858 gebore.<ref name=Burke69/> Met sy doop het prins Christiaan en sy gesin die titel "Koninklike Hoogheid" gekry. Finansieel het dit egter nie goed met hulle gegaan nie. Prins Christiaan se aanstelling as vermoedelike erfgenaam is nie oral ewe geesdriftig begroet nie. Sy verhouding met die koning was koel, want die kleurryke Frederik VII het nie van die reguit, militêre prins gehou nie. Hy het verkies dat Christiaan se oudste seun, die jong prins Frederik, sy plek inneem, deels omdat prins Christiaan en prinses Louise openlik hulle afkeer van die koning se [[Morganatiese huwelik|morganatiese]], derde vrou, die aktrise Louise Rasmussen, gewys het. Sy het die titel gravin Danner gekry.{{sfn|Scocozza|1997|p=182}} Polities het prins Christiaan ook min invloed as vermoedelike erfgenaam gehad. Dit was deels weens die wantroue van grafin Danner, in 'n mate vanweë Christiaan se waargenome konserwatisme, wat hom ook die wantroue van die magtige Nasionale Liberale Party op die hals gehaal het. Eers in 1856 het die politikus Carl Christoffer Georg Andræ, wat na aan die prins was, hom 'n setel in die staatsraad verseker.{{sfn|Scocozza|1997|p=183}} Die jaar 1863 was vol belangrike gebeure in die lewe van prins Christiaan en sy gesin. Op 10 Maart is die oudste dogter, [[Prinses Alexandra van Denemarke|prinses Alexandra]], getroud met die Prins van Wallis (die toekomstige koning [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk]]). Op 20 Maart is sy tweede seun, prins Willem, gekies as koning van [[Griekeland]], en het hy die Griekse troon bestyg as [[George I van Griekeland|George I]].<ref name=Burke69/> Op 15 November 1863 het prins Christiaan self koning Christiaan IX geword. ==Vroeë bewind== ===Troonbestyging=== [[Beeld:2 rigdalers Denmark 1863.png|thumb|2 Deense riksdaler van 1863 – die dood van Frederik VII en die troonbestyging van Christiaan&nbsp;IX.]] Op 15 November 1863 is koning Frederik VII ná 'n bewind van 16 jaar onverwags op die ouderdom van 55 jaar oorlede. Dit het 'n einde gebring aan die 415 jaar lange bewind van die hooflinie van die [[Huis van Oldenburg]] op die Deense troon. Christiaan het die troon op 45-jarige ouderdom bestyg as Christiaan&nbsp;IX. [[Beeld:Christian_Carl_Magnussen_-_Herzog_Friedrich_VIII_von_Schleswig-Holstein.jpg|thumb|180px|links|Prins Frederik van Augustenburg, aanspraakmaker op die trone van die hertogdomme as Frederik VIII (1863).]] Christiaan en Denemarke is dadelik in 'n krisis gedompel oor die besit en status van die hertogdomme Sleeswyk en Holstein. Prins Frederik van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Augustenburg (die toekomstige skoonpa van keiser [[Wilhelm II van Duitsland]]) het reeds in November 1863 aanspraak gemaak op die trone van die hertogdomme en hom uitgeroep as Frederik VIII, Hertog van Sleeswyk-Holstein. Frederik van Augustenburg (soos wat hy algemeen bekend was) het die simbool geword van die nasionalistiese Duitse onafhanklikheidsbeweging in Sleeswyk-Holstein nadat sy pa (in ruil vir geld) afstand gedoen het van sy plek as erfgenaam van die trone. Frederik se aanspraak is nie erken deur die partye van die Londense Protokol van 8 Mei 1852, wat 'n einde aan die Eerste Oorlog van Sleeswyk gebring het, nie. ===Tweede Oorlog van Sleeswyk=== Christiaan het onder druk die November-grondwet onderteken, 'n verdrag wat Sleeswyk deel van Denemarke gemaak het. Dit het gelei tot die Tweede Oorlog van Sleeswyk in 1864 tussen Denemarke en 'n Pruisies/Oostenrykse alliansie. Die vredeskonferensie het geëindig sonder dat 'n gevolgtrekking bereik is. Die oorlog was ongunstig vir Denemarke en het gelei tot die inlywing van Sleeswyk by Pruise in 1865. Holstein is in 1865 by Oostenryk ingelyf en toe in 1866 by Pruise ná 'n verdere konflik tussen Oostenryk en Pruise. Ná die verlies het Christiaan&nbsp;IX Pruise agter die rug van die Deense regering gekontak en aangebied dat die hele Denemarke by die [[Duitse Bond]] sal aansluit as Denemarke met Sleeswyk en Holstein verenig kon bly. Die voorstel is deur [[Otto von Bismarck|Bismarck]] verwerp, want hy was bang dat die etniese stryd in Sleeswyk tussen Dene en Duitsers dan onopgelos sou bly. Christiaan&nbsp;IX se onderhandelings was nie openbaar bekend nie totdat dit in die boek van 2010 ''Dommedag Als'' gepubliseer is deur Tom Buk-Swienty, vir wie [[Margrethe II van Denemarke|koningin Margrethe II]] toegang tot die koninklike argiewe gegee het.<ref>[http://politiken.dk/kultur/article1038865.ece Hemmeligt arkiv: Kongen tilbød Danmark til tyskerne efter 1864] 18 August 2010 (politiken.dk)</ref> ==Latere bewind== ===Grondwetlike stryd=== [[Beeld:Christian IX af Henrik Olrik.jpg|thumb|links|180px|Portret deur Henrik Olrik, 1871.]] Die nederlaag van 1864 het vir baie jare 'n skadu oor Christiaan IX se bewind gegooi en daar is, moontlik sonder grondige rede, beweer sy houding jeens die Deense saak was halfhartig. Sy gewildheid het verder afgeneem terwyl hy onsuksesvol probeer het om die verspreiding van [[demokrasie]] deur Denemarke te voorkom deur hom te skaar by die outoritêre en konserwatiewe premier, Jacob Estrup, wie se bewind van 1875-'94 deur baie as 'n halfdiktatorskap beskou is. Hy het egter in 1874 'n verdrag onderteken om [[Ysland]], wat toe 'n Deense besitting was, toe te laat om sy eie grondwet te hê, hoewel onder Deense heerskappy. In 1901 het hy Johan Henrik Deuntzer teensinnig gevra om 'n regering te vorm, en dit het gelei tot die vorming van die "kabinet van Deuntzer". Die kabinet het bestaan uit lede van die Venstre-hervormingparty en was die eerste Deense regering wat nie die konserwatiewe party Højre ingesluit het nie. Dit was die begin van die Deense tradisie van parlementarisme en het sy reputasie in sy laaste jare verbeter.{{sfn|Scocozza|1997|pp=185–88}} Nog 'n hervorming het in 1866 plaasgevind, toe die Deense grondwet hersien is sodat die land se opperkamer meer mag kon hê. Sosiale sekuriteit is ook tydens sy bewind verbeter. Pensioene is in 1891 ingestel en werkloosheids- en gesinsvoordele in 1892. ===Laaste jare=== Teen die einde van sy bewind het die koning se gewildheid toegeneem en het hy 'n nasionale ikoon geword danksy sy lang bewind en die hoë standaarde van persoonlike moraliteit waarmee hy vereenselwig is.{{sfn|Scocozza|1997|p=188}} Die viering van sy en koningin Louise se goue huweliksherdenking in 1892 het dus 'n groot en opregte huldeblyk van die volk aan die koning en koningin geword. Dit was 'n groot kontras met die gematigde viering van hulle silwer huweliksherdenking in 1867.{{sfn|Bramsen|1992|p=166}} In 1904 het die koning bewus geword van die pogings van 'n posklerk, Einar Holbøll, wat die idee gekry het om Kersseëls in poskantore oor die hele Denemarke te verkoop om baie nodige geld in te samel vir mense met [[tuberkulose]], wat in 'n ontstellende mate in Denemarke voorgekom het. Die koning het sy idee goedgekeur en die Deense poskantoor het daarna die wêreld se eerste Kersposseël verkoop, wat meer as $40&nbsp;000 ingesamel het. Die seël het 'n foto van sy vrou, koningin Louise, bevat.<ref name=ostler35-38>[[#ostler1947|Ostler, 1947]], pp. 35–38</ref> [[Beeld:Kong_Christian_9.s_bisættelse_16._februar_1906.jpg|thumb|links|220px|Koning Christiaan IX se begrafnisoptog op 16 Februarie 1906.]] ===Dood en opvolging=== Koningin Louise is op 29 September 1898 op 81 oorlede. Koning Christian IX is sewe jaar later, op 29 Januarie 1906, vreedsaam op 87 oorlede ná 'n bewind van 42 jaar en 75 dae. Nadat hy in Kopenhagen in staatsie gelê het, is hy op 16 Februarie 1906 langs koningin Louise begrawe op die eiland Seeland, die tradisionele begraafplaas van Deense konings sedert die 15de eeu. Ná sy dood het kroonprins Frederik hom op 62-jarige ouderdom opgevolg as [[Frederik VIII van Denemarke|Frederik VIII]]. {{clear}} {| style="margin:auto" | [[Beeld:Denmark, First Christmas Seal, 1904.jpg|thumb|180px|Koningin Louise op die Deense Kersseël van 1904, die wêreld se eerste Kersseël.]] | [[Beeld:Denmark Christmas Seal, 1906 issue.jpg|thumb|180px|Christiaan IX op 'n Deense Kersseël wat in die jaar van sy dood, 1906, uitgereik is.]] |} == Europa se 'skoonvader' == Christiaan en Louise het ses besonder suksesvolle kinders gehad: * Kroonprins Frederik van Denemarke, later [[Frederik VIII van Denemarke]] (3 Junie 1843 - 14 Mei 1912). * [[Prinses Alexandra van Denemarke]], later die koningin-gemalin van [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk]] (1 Desember 1844 - 20 November 1925). * Prins Willem (24 Desember 1845 - 18 Maart 1913), later koning [[George I van Griekeland]]. * [[Prinses Dagmar van Denemarke]], later as Maria Fjodorowna die vrou van [[tsaar]] [[Aleksander III van Rusland]] (26 November 1847 - 13 Oktober 1928). * Prinses Thyra van Denemarke, later die vrou van Ernst August van Hannover, 3de Hertog van Cumberland (29 September 1853 - 26 Februarie 1933). * Prins Waldemar van Denemarke, (27 Oktober 1858 - 14 Januarie 1939). Vier van sy kinders was óf die monarg óf die vrou van ’n monarg van [[Denemarke]], die [[Verenigde Koninkryk]], [[Rusland]] en [[Griekeland]]. ’n Vyfde, Thyra, sou koningin van Hannover geword het as haar man se monargie nie afgeskaf is net voor hy die troon sou bestyg nie. Waldemar is die troon van [[Bulgarye]] aangebied, maar moes onder druk afstand doen daarvan. Sy kinders se huwelike was nie eintlik danksy Christiaan nie, maar vanweë die ambisies van sy vrou, Louise. Sy is in daardie opsig vergelyk met koningin [[Victoria van die Verenigde Koninkryk]]. Vandag is die meeste van die heersende en gewese heersende koninklike families van Europa direkte afstammeling van koning Christiaan IX, asook van koningin Victoria. [[Beeld:Christian IX of Denmark with family (Tuxen).jpg|duimnael|center|650px|Christiaan IX saam met sy familie in 1883 in die Fredensborg-paleis, deur Laurits Tuxen.]] ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ===Bronne=== {{Refbegin|3}} * {{Cite book|last=Aronson|first=Theo|title=A Family of Kings: The descendants of Christian IX of Denmark|edition=2nd|publisher=Thistle Publishing|location=Londen|year=2014|isbn=978-1910198124}} * {{Cite book|last1=Beéche|first1=Arturo E.|last2=Hall|first2=Coryne|title=APAPA: King Christian IX of Denmark and His Descendants|publisher=Eurohistory|location=East Richmond Heights, Kalifornië|year=2014|isbn=978-0985460341}} * {{Cite book|last=Bramsen|first=Bo|year=1992|title=Huset Glücksborg. Europas svigerfader og hans efterslægt.|trans-title=The House of Glücksburg. The Father-in-law of Europe and his descendants|edition=2nd|publisher=Forlaget Forum|location=Kopenhagen|isbn=87-553-1843-6|language=da}} * {{Cite book|last=Chaffanjon|first=Arnaud|year=1980|title=Histoires de familles royales : Victoria d'Angleterre - Christian IX de Danemark et leurs descendances de 1840 à nos jours|publisher=Ramsay|location=Parys|isbn=9782859561840| language=fr}} * {{Cite book|last=Fabricius-Møller |first=Jes |year=2013 |title=Dynastiet Glücksborg, en Danmarkshistorie |trans-title=The Glücksborg Dynasty, a history of Denmark |language=da |publisher=Gad |location=Copenhagen |isbn=9788712048411 }} * {{Cite book|last=Glenthøj|first=Rasmus|title=1864 : Sønner af de Slagne|trans-title=1864 : Sons of the defeated|year=2014|publisher=Gads Forlag|location=Kopenhagen|isbn=978-8712-04919-7|language=da}} * {{Cite book|last1=Lerche|first1=Anna|last2=Mandal|first2=Marcus|year=2003|title=A royal family : the story of Christian IX and his European descendants|location=Copenhagen|publisher=Aschehoug|isbn=9788715109577}} * {{Cite book|last=Olden-Jørgensen|first=Sebastian|year=2003|title=Prinsessen og det hele kongerige. Christian IX og det glücksborgske kongehus|trans-title=The princess and the whole kingdom. Christian IX and the royal house of Glücksburg|publisher=Gad|location=Kopenhagen|language=da|isbn=8712040517}} * {{cite book |last=Ostler |first=Fred J. |title= Father of the Christmas Seal |volume= |publisher=Coronet Printing |location= |year=1947 |isbn= |url=https://www.seal-society.org/sites/default/files/pdf/news/88/holboll%2011-47%20coronet%20article.pdf |ref=ostler1947}} * {{cite book|last=Scocozza|first=Benito|chapter=Christian 9.|title=Politikens bog om danske monarker|trans-title=Politiken's book about Danish monarchs|year=1997|publisher=Politikens Forlag|location=Kopenhagen|isbn=87-567-5772-7|pages=182–189|language=da}} * {{Cite encyclopedia |first=Alexander |last=Thorsøe |title=Christian 9. |url=https://runeberg.org/dbl/3/0525.html |year=1889 |encyclopedia=Dansk Biografisk Leksikon |editor-last=Bricka |editor-first=Carl Frederik |volume=III |edition=1ste |location=Kopenhagen |publisher=Gyldendal |pages=523–526 |language=da }} * {{Cite book|last=Van der Kiste|first=John|year=1996|title=Northern crowns : the kings of modern Scandinavia|publisher=Sutton Publishing|location=Stroud, Gloucestershire|isbn=9780750911382}} {{Refend}} == Eksterne skakels == * [http://kongehuset.dk/english/the-monarchy-in-denmark/The-Royal-Lineage Die Koninklike Stamboek] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150314224944/http://kongehuset.dk/english/the-monarchy-in-denmark/The-Royal-Lineage |date=14 Maart 2015 }} op die webtuiste van die Deense Monargie * [http://pages.prodigy.net/ptheroff/gotha/denmark.html Deense koningshuis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080323171051/http://pages.prodigy.net/ptheroff/gotha/denmark.html |date=23 Maart 2008 }} * [http://pages.prodigy.net/ptheroff/gotha/holstein.html Huis van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080323164931/http://pages.prodigy.net/ptheroff/gotha/holstein.html |date=23 Maart 2008 }} *{{Commons-kategorie inlyn|Christian IX of Denmark}} *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Christian IX of Denmark|Engelse Wikipedia]] {{Deense monarge}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deense monarge]] [[Kategorie:Geboortes in 1818]] [[Kategorie:Sterftes in 1906]] gcqh0lbs6mqmx9trdjk4atntticp18z Margrethe II 0 45141 2963581 2878531 2026-08-29T15:33:23Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Margrethe II van Denemarke]] na [[Margrethe II]] geskuif 2878531 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Margrethe II |kleur = #FFEC8B |titel = ''Koningin van Denemarke'' |beeld = Drottning Margrethe av Danmark.jpg |beeld_wydte = 180px |beeld_onderskrif = |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Periode |1 = [[14 Januarie]] [[1972]] – [[14 Januarie]] [[2024]] |opskrif2 = Voorganger |2 = [[Frederik IX van Denemarke|Frederik IX]] |opskrif3 = Opvolger |3 = [[Frederik X van Denemarke|Frederik X]] |opskrif4 = Huis |4 = [[Huis van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg|Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]] |opskrif5 = Eggenoot |5 = [[Henrik, prinsgemaal van Denemarke|Henri de Laborde de Monpezat]] |opskrif6 = Kinders |6 = [[Frederik X van Denemarke|Frederik X]]<br />[[Prins Joachim van Denemarke|Prins Joachim]] |opskrif7 = Vader |7 = [[Frederik IX van Denemarke|Frederik IX]] |opskrif8 = Moeder |8 = [[Prinses Ingrid van Swede]] |opskrif9 = |9 = |opskrif10 = |10 = |opskrif11 = |11 = |opskrif12 = Gebore |12 = [[16 April]] [[1940]], [[Kopenhagen]] |opskrif13 = |13 = |opskrif14 = |14 = |opskrif15 = |15 = }} '''Margrethe II''' (Margrethe Alexandrine Þórhildur Ingrid, gebore [[16 April]] [[1940]]) was van [[1972]] tot [[2024]] koningin van [[Denemarke]]. Sy was die eerste vroulike heerser van die land ná [[Margrethe I van Denemarke|Margrethe I]], wat van 1388 tot 1412 oor die [[Skandinawië|Skandinawiese]] lande geheers het tydens die [[Kalmarunie]]. Koningin Margrethe II se amptelike slagspreuk was: ''Die Hulp van God, die Liefde van die Volk, die Krag van Denemarke''. == Vroeë lewe == Prinses Margrethe is in die [[Amalienborg-paleis]] in [[Kopenhagen]] gebore as die oudste kind van [[Frederik IX van Denemarke|Frederik IX]] en sy vrou, [[Ingrid van Swede|kroonprinses Ingrid]]. Omdat [[Christiaan X van Denemarke|koning Christiaan X]] in dié tyd ook koning van [[Ysland]] was, het die prinses die Yslandse naam Þórhildur gekry as eerbetoon aan die mense van dié land. Dit word gespel met die Yslandse letter [[Thorn (letter)|thorn]], wat ook as "th" geskryf word, en haar naam word dus soms "Thorhildur" gespel.<ref>[http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10C14F83D591A7493C6A8178AD95F458785F9&scp=1&sq=akihito%20%20and%20Windsor&st=cse "Those Apprentice Kings and Queens Who May – One Day – Ascend a Throne,"] ''New York Times.'' 14 November 1971.</ref> Margrethe is nie as troonopvolger gebore nie. Weens die [[Saliese wet]], wat ook in Denemarke van krag was, kon net mans die troon bestyg nadat die [[Huis van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg|Glücksburg]]-tak aan die bewind gekom het. Sy het nie broers gehad nie en haar oom Knud was die waarskynlike troonopvolger. Die proses om die grondwet te verander het in 1947 begin toe dit duidelik word koningin Ingrid sou nie nog kinders hê nie. Die gewildheid van Frederik en sy dogters en die meer prominente rol wat vroue in Denemarke begin speel het, het die verandering tot gevolg gehad. Twee agtereenvolgende parlemente en ’n referendum moes die stap goedkeur. Sedertdien word vroue toegelaat om die troon te bestyg as hulle nie ’n broer het nie. Prinses Margrethe het toe die waarskynlike opvolger geword. Sy het aan verskeie universiteite studeer en op 10 Junie 1967 in Kopenhagen getrou met ’n Franse diplomaat, graaf [[Henri de Laborde de Monpezat]]. Hy het die koninklike titel "prins Henrik van Denemarke" gekry. Hy is oorlede op [[13 Februarie]] [[2018]]. == Bewind == Koning Frederik IX is in 1972 oorlede en Margrethe het koningin geword kragtens die nuwe opvolgingswet. Haar hooftaak is om die koninkryk oorsee te verteenwoordig en ’n verenigende taak tuis te verrig. Sy open uitstallings, herdenkings, brûe, ens. Sy mag nie aan die politiek deelneem of ’n politieke opinie lug nie. Die koningin is ’n erkende skilder en het al baie uitstallings van haar werk gehou. Haar illustrasies, onder die skuilnaam Ingahild Grathmer, is gebruik vir die Deense uitgawe van die roman ''[[Die heerser van die ringe (roman)|Die heerser van die ringe]]'' wat in 1977 gepubliseer en in 2002 herdruk is. Sy is ook ’n hoogs aangeskrewe vertaler wat aan die boek help vertaal het. Verder ontwerp sy van haar eie klere. In 2008 het die koningin aangekondig dat haar afstammelinge deur die manlike linie die bykomende titel Graaf of Gravin van Monpezat sou hê. Op 31 Desember 2023 het Margrethe II haar aftrede van die Deense troon aangekondig en op 14 Januarie 2024, ná presies 52 jaar op die troon, is sy deur haar seun Frederik X opgevolg. == Kinders == Die koningin en prins Henrik het twee seuns: * [[Frederik X van Denemarke|Frederik André Henrik Christian, Kroonprins van Denemarke, Graaf van Monpezat]], gebore op 26 Mei 1968. Hy het op 14 Mei 2004 getrou met Mary Elizabeth Donaldson. Hulle het vier kinders. * [[Prins Joachim van Denemarke|Prins Joachim Holger Waldemar Christian van Denemarke, Graaf van Monpezat]], gebore op 7 Junie 1969. Hy het op 18 November 1995 getrou met Alexandra Christina Manley. Hulle het twee seuns. Die egpaar het egter op 8 April 2005 geskei. Prins Joachim is tweedens getroud met Marie Agathe Odile Cavallier op 24 Mei 2008. 'n Verdere twee kinders is uit die huwelik gebore. == Afkoms in die manlike linie == Margrethe se afkoms deur die manlike linie, dus van vader tot seun, kan eeue terug nagespeur word en beteken dat as sy ’n histories korrekte naam vir die koningshuis moes kies, dit [[Huis van Oldenburg|Oldenburg]] sou wees. # Egilmar I van Lerigau, datums onbekend # Egilmar II van Lerigau, d. 1142 # Christiaan I van Oldenburg, d. 1167 # Moritz van Oldenburg, d. 1209 # Christiaan II van Oldenburg, d. 1233 # Johan I, Hertog van Oldenburg, d. 1275 # Christiaan III, Hertog van Oldenburg, d. 1285 # Johan II, Hertog van Oldenburg, d. 1314 # Konrad I, Hertog van Oldenburg, 1300–1347 # [[Christian V, Hertog van Oldenburg]], 1340–1423 # [[Dietrich, Hertog van Oldenburg]], 1398–1440 # [[Christiaan I van Denemarke]], 1426–1481 # [[Frederik I van Denemarke]], 1471–1533 # [[Christiaan III van Denemarke]], 1503–1559 # [[Johan II, Hertog van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg]], 1545–1622 # [[Alexander, Hertog van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg]], 1573–1627 # [[August Philipp, Hertog van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Beck]], 1612–1675 # [[Frederik Lodewyk, Hertog van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Beck]], 1653–1728 # [[Pieter August, Hertog van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Beck]], 1696–1775 # [[Prins Karl Anton August van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Beck]], 1727–1759 # [[Friedrich Karl Ludwig, Hertog van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Beck]], 1757–1816 # [[Friedrich Wilhelm, Hertog van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]], 1785–1831 # [[Christiaan IX van Denemarke]], 1818–1906 # [[Frederik VIII van Denemarke]], 1843–1912 # [[Christiaan X van Denemarke]], 1870–1947 # [[Frederik IX van Denemarke]], 1899–1972 # Margrethe II van Denemarke, b. 1940 == Verwysings == : ''Hierdie artikel is merendeels vertaal vanaf die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Margrethe II of Denmark]]'' {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Margrethe II of Denmark|Margrethe II van Denemarke}} * [http://pages.prodigy.net/ptheroff/gotha/denmark.html Koningshuis van Denemarke en van Ysland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080323171051/http://pages.prodigy.net/ptheroff/gotha/denmark.html |date=23 Maart 2008 }} * [http://www.wargs.com/royal/laborde.html Die stamboom van Henri de Laborde de Monpezat] * [http://kongehuset.dk/publish.php?dogtag=k_en_fam_oue Webtuiste van die koningin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100625042848/http://kongehuset.dk/publish.php?dogtag=k_en_fam_oue |date=25 Junie 2010 }} * [http://www.kongehuset.dk/english/ Webtuiste van die Deense monargie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060701195735/http://www.kongehuset.dk/english/ |date= 1 Julie 2006 }} * [http://www.didrichsenmuseum.fi/kuningatar/sormusten_herra_e.html Illustrasies – ''Lord of the Rings''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927005338/http://www.didrichsenmuseum.fi/kuningatar/sormusten_herra_e.html |date=27 September 2007 }} {{Deense monarge}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deense monarge]] [[Kategorie:Geboortes in 1940]] [[Kategorie:Lewende mense]] frjxanqht71zuo18arshc4eh2us76hc Frederik VIII 0 45144 2963568 2474892 2026-08-29T15:30:53Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Frederik VIII van Denemarke]] na [[Frederik VIII]] geskuif 2474892 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Frederik VIII |kleur = #FFEC8B |titel = ''Koning van Denemarke'' |beeld = Frederik VIII of Denmark.jpg |beeld_wydte = 180px |beeld_onderskrif = |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Periode |1 = [[29 Januarie]] [[1906]] – [[14 Mei]] [[1912]] |opskrif2 = Voorganger |2 = [[Christiaan IX van Denemarke|Christiaan IX]] |opskrif3 = Opvolger |3 = [[Christiaan X van Denemarke|Christiaan X]] |opskrif4 = Huis |4 = [[Huis van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg|Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]] |opskrif5 = Vrou |5 = [[Prinses Louise van Swede]] |opskrif6 = Kinders |6 = [[Christiaan X van Denemarke]]<br />[[Haakon VII van Noorweë]]<br />Prinses Louise<br />Prins Harald<br />Prinses Ingeborg<br />Prinses Thyra<br />Prins Gustav<br />Prinses Dagmar |opskrif7 = Vader |7 = [[Christiaan IX van Denemarke|Christiaan IX]] |opskrif8 = Moeder |8 = [[Louise van Hesse-Kassel]] |opskrif9 = |9 = |opskrif10 = |10 = |opskrif11 = |11 = |opskrif12 = Gebore |12 = [[3 Junie]] [[1843]], [[Kopenhagen]] |opskrif13 = Oorlede |13 = [[14 Mei]] [[1912]], [[Hamburg]] |opskrif14 = |14 = |opskrif15 = |15 = }} '''Frederik VIII''' ([[3 Junie]] [[1843]] – [[14 Mei]] [[1912]]) was van [[1906]] tot 1912 koning van [[Denemarke]]. == Biografie == Frederik is in [[Kopenhagen]] gebore as die oudste seun van [[Christiaan IX van Denemarke|Christiaan IX]] en sy vrou, [[Louise van Hesse-Kassel]]. As kroonprins het hy aan die oorlog van 1864 teen [[Oostenryk]] en [[Pruise]] deelgeneem en sy pa daarna met sy ampspligte gehelp. Hy het met Christiaan se dood in Januarie 1906 koning geword. Hy was in talle opsigte ’n liberale heerser wat die nuwe parlementêre stelsel meer as sy pa gesteun het. Omdat hy op so ’n hoë ouderdom koning geword het, het hy net ’n paar jaar gehad om homself te bewys aangesien hy teen dié tyd siek was. Op sy terugreis van ’n besoek in 1912 aan [[Frankryk]] het koning Frederik [[Hamburg]] aangedoen. Die aand van sy aankoms het hy gaan stap, inmekaargesak en gesterf. Die koningsgesinne van Denemarke, [[Noorweë]], [[België]] en [[Luxemburg, land|Luxemburg]] is afstammelinge van hom. == Kinders == Koning Frederik en sy vrou het vier seuns en vier dogters gehad: # Koning [[Christiaan X van Denemarke]] (1870–1947) # Koning [[Haakon VII van Noorweë]] (1872–1957) # Prinses Louise van Denemarke (1875–1906) # Prins Harald van Denemarke (1876–1949) # Prinses Ingeborg van Denemarke (1878–1958) # Prinses Thyra van Denemarke (1880–1945) # Prins Gustav van Denemarke (1887–1944) # [[Prinses Dagmar van Denemarke]] (1890–1961) == Verwysings == : ''Hierdie artikel is merendeels vertaal vanaf die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Frederick VIII of Denmark]]'' {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://pages.prodigy.net/ptheroff/gotha/denmark.html Koningshuis van Denemarke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080323171051/http://pages.prodigy.net/ptheroff/gotha/denmark.html |date=23 Maart 2008 }} * [http://pages.prodigy.net/ptheroff/gotha/sweden.html Koningshuis van Swede] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326113636/http://pages.prodigy.net/ptheroff/gotha/sweden.html |date=26 Maart 2009 }} {{Deense monarge}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deense monarge]] [[Kategorie:Geboortes in 1843]] [[Kategorie:Sterftes in 1912]] f3eiq411ub3ool5pc19xsglrn8ywg6m Christiaan X 0 45145 2963572 1781968 2026-08-29T15:31:56Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Christiaan X van Denemarke]] na [[Christiaan X]] geskuif 1781968 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Christiaan X |kleur = #FFEC8B |titel = ''Koning van Denemarke en Ysland'' |beeld = Christian X of Denmark.jpg |beeld_wydte = 180px |beeld_onderskrif = |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Periode |1 = [[14 Mei]] [[1912]] – [[20 April]] [[1947]] |opskrif2 = Voorganger |2 = [[Frederik VIII van Denemarke|Frederik VIII]] |opskrif3 = Opvolger |3 = [[Frederik IX van Denemarke|Frederik IX]] |opskrif4 = Huis |4 = [[Huis van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg|Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]] |opskrif5 = Vrou |5 = [[Alexandrine van Mecklenburg-Schwerin]] |opskrif6 = Kinders |6 = [[Frederik IX van Denemarke]]<br />[[Knud, erfprins van Denemarke]] |opskrif7 = Vader |7 = [[Frederik VIII van Denemarke|Frederik VIII]] |opskrif8 = Moeder |8 = [[Louise van Swede]] |opskrif9 = |9 = |opskrif10 = |10 = |opskrif11 = |11 = |opskrif12 = Gebore |12 = [[26 September]] [[1870]], [[Kopenhagen]] |opskrif13 = Oorlede |13 = [[20 April]] [[1947]], [[Kopenhagen]] |opskrif14 = |14 = |opskrif15 = |15 = }} '''Christiaan X''' (26 September 1870 – 20 April 1947) was van [[1912]] tot [[1947]] koning van [[Denemarke]] en van [[1918]] tot [[1944]] die enigste amptelike koning van [[Ysland]] (as '''Kristjan I'''). == Vroeë lewe == Hy is naby [[Kopenhagen]] gebore as die oudste kind van koning [[Frederik VIII van Denemarke]] en sy vrou, [[Prinses Louise van Swede|prinses Louise]], die enigste oorlewende kind van koning [[Karel XV van Swede]]. Een van sy broers het koning [[Haakon VII van Noorweë]] geword. Christian het op 26 April 1898 in [[Cannes]] met [[prinses Alexandrine van Mecklenburg-Schwerin|Alexandrine, die Hertogin van Mecklenburg-Schwerin]], getrou. Hulle het twee kinders gehad: * Prins Frederik (1899–1972), later koning [[Frederik IX van Denemarke]] * Prins Knud (1900–1976), later [[Knud, erfprins van Denemarke]] == Bewind == Christiaan was ’n ietwat outoritêre leier wat baie klem gelê het op die belangrikheid van koninklike waardigheid en mag in ’n tydperk toe demokarasie al hoe gewilder geword het. Dit was nie die stof vir ’n gewilde koning nie; tog was hy een van die gewildste Deense konings wat tydens albei wêreldoorloë regeer het, deels vanweë die rol wat hy gespeel het onder [[Nazi]]-besetting. Anders as sy broer, koning [[Haakon VII van Noorweë]], en koningin [[Wilhelmina van Nederland]] wat tydens die Nazi-besetting van hul lande in bannelingskap gegaan het, het Christiaan X in die Deense hoofstad gebly as ’n visuele simbool van weerstand. Hy het ondanks sy ouderdom en die netelige situasie elke dag te perd deur die stad gery – sonder enige begeleiding of wagte. Hy het die Dene wat hy ontmoet het, vriendelik gegroet, maar die Duitse soldate geïgnoreer. Nadat [[Adolf Hitler]] vir hom in 1942 ’n lang telegram gestuur het om hom geluk te wens met sy 72ste verjaarsdag, het hy ’n baie kort telegram teruggestuur: "Baie dankie. Chr. 10". Hitler was woedend. Hy het dadelik sy ambassadeur aan Denemarke onttrek en die Deense ambassadeur uit Duitsland gesit. Die besetting van Denemarke het kommunikasie met Ysland onmoontlik gemaak en op 10 April 1940 het die Yslandse parlement die land self begin regeer. ’n Maand later het [[Brittanje]] die eiland beset en op 17 Junie 1944 het die Yslandse volk in ’n referendum gestem vir afstigting van Denemarke. Nadat Christiaan op 19 Oktober 1942 van sy perd geval het, was hy feitlik verlam vir die res van sy bewind. == Verwysings == : ''Hierdie artikel is merendeels vertaal vanaf die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Christian X of Denmark]]'' {{Verwysings}} {{Deense monarge}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deense monarge]] [[Kategorie:Geboortes in 1870]] [[Kategorie:Mense in die Tweede Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Sterftes in 1947]] t8t2qqzycvt0m5r5lmzo2mco3v03wmh Frederik IX 0 45146 2963577 2836026 2026-08-29T15:32:51Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Frederik IX van Denemarke]] na [[Frederik IX]] geskuif 2836026 wikitext text/x-wiki {{Geen bronnelys}} {{Inligtingskas2 |naam = Frederik IX |kleur = #FFEC8B |titel = ''Koning van Denemarke'' |beeld = Frederick IX of Denmark.jpg |beeld_wydte = 180px |beeld_onderskrif = |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Periode |1 = [[20 April]] [[1947]] – [[14 Januarie]] [[1972]] |opskrif2 = Voorganger |2 = [[Christiaan X van Denemarke|Christiaan X]] |opskrif3 = Opvolger |3 = [[Margrethe II van Denemarke|Margrethe II]] |opskrif4 = Huis |4 = [[Huis van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg|Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]] |opskrif5 = Vrou |5 = Prinses Ingrid van Swede |opskrif6 = Kinders |6 = [[Margrethe II van Denemarke|Margrethe II]]<br />Prinses Benedikte van Denemarke<br />Koningin Anne-Marie van Griekeland |opskrif7 = Vader |7 = [[Christiaan X van Denemarke|Christiaan X]] |opskrif8 = Moeder |8 = Alexandrine van Mecklenburg-Schwerin |opskrif9 = |9 = |opskrif10 = |10 = |opskrif11 = |11 = |opskrif12 = Gebore |12 = [[11 Maart]] [[1899]], Sorgenfri, Seeland |opskrif13 = Oorlede |13 = [[14 Januarie]] [[1972]], [[Kopenhagen]] |opskrif14 = |14 = |opskrif15 = |15 = |opskrif16 = |16 = |opskrif17 = |17 = |opskrif18 = |18 = |opskrif19 = |19 = |opskrif20 = |20 = }} '''Frederik IX''' ([[11 Maart]] [[1899]] – [[14 Januarie]] [[1972]]) was van [[1947]] tot met sy dood koning van [[Denemarke]]. == Vroeë lewe == Frederik is in Sorgenfri, op die eiland Seeland, gebore as die seun van [[Christiaan X van Denemarke|Christiaan X]] en Alexandrine van Mecklenburg-Schwerin. Hy het die Deense koninklike tradisie verbeek deur ’n vloot- eerder as ’n leërloopbaan te volg. Voordat hy koning geword het, het hy tot by die rang skoutadmiraal gevorder. In 1922 het Frederik verloof geraak aan prinses Olga van Grieland en Denemarke, sy niggie en die dogter van prins Nikolaas van Grieland en Denemarke. Hulle het egter nie getrou nie en hy is op 24 Mei 1935 in [[Stockholm]] getroud met prinses Ingrid van [[Swede]], sy agterkleinniggie en die dogter van kroonprins Gustaf Adolf, later koning [[Gustaf VI Adolf van Swede]]. Hulle het drie dogters gehad: * Koningin [[Margrethe II van Denemarke]] (gebore 1940) * Prinses Benedikte van Denemarke (1944) * Koningin Anne-Marie van Griekeland (1946) == Bewind == Omdat hy nie seuns gehad het nie en net mans die troon kon bestyg kragtens die [[Saliese wet]], was sy broer Knud die waarskynlike troonopvolger. Die proses om die grondwet te verander het in 1947 begin toe dit duidelik word koningin Ingrid sou nie nog kinders hê nie. Die gewildheid van Frederik en sy dogters en die meer prominente rol wat vroue in Denemarke begin speel het, het die verandering tot gevolg gehad. Twee agtereenvolgende parlemente en ’n referendum moes die stap goedkeur. Sedertdien word vroue toegelaat om die troon te bestyg as hulle nie ’n broer het nie. Prinses Margrethe het toe die waarskynlike opvolger geword. Daar was talle verandering gedurende Frederik se bewind. Die land het die beperkinge van ’n landboustaat afgeskud en ’n welsynstaat ontwikkel. Danksy die uitstekende [[ekonomie]] van die 1960's het vroue ook die arbeidsmark betree. Denemarke het dus ’n moderne staat geword, met nuwe eise aan die [[monargie]]. Kort voor die koning sy Nuwejaarstoespraak aan die einde van 1971 sou maak, het hy siek geword. Hy is kort daarna, op 14 Januarie 1972, oorlede. == Verwysings == : ''Hierdie artikel is merendeels vertaal vanaf die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Frederick IX of Denmark]]'' {{Deense monarge}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deense militariste]] [[Kategorie:Deense monarge]] [[Kategorie:Admiraals]] [[Kategorie:Geboortes in 1899]] [[Kategorie:Sterftes in 1972]] otrrrrhmtsd2obq1umnxcel7ams3wpl Mathys Roets 0 45495 2963669 2841501 2026-08-29T22:10:10Z Pynappel 70858 2963669 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Mathys Roets | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = | geboorteplek = | oorsprong = [[Suid-Afrika]]ans | sterfdatum = | sterfplek = | genre = | beroep = Sanger | instrument = | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = ''Drie van die Bestes'' | webwerf = {{Amptelike URL}} | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Mathys van As Roets''' (gebore 6 Junie 1966) is 'n [[Afrikaans]]e [[sanger]]. Roets is op 6 Junie 1966 in [[Krugersdorp]] gebore. Hy tree ook saam met [[Kevin Leo]] en [[Danie Niehaus]] onder die verhoognaam ''Drie van die Bestes'' op. Roets was op [[6 April]] [[2009]] in 'n ernstige motorfietsongeluk betrokke op pad na die [[KKNK]] op [[Oudtshoorn]]. Hy het 'n rugbesering opgedoen wat hom permanent in die onderlyf verlam gelaat het.<ref name="burger">{{cite web |url=http://jv.dieburger.com//Stories/News/19.0.1444929911.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20100925021833/http://jv.dieburger.com//Stories/News/19.0.1444929911.aspx |archive-date=25 September 2010 |title=Mathys Roets ernstig beseer in motorfietsongeluk |work=[[Die Burger]] |date=7 April 2009 |url-status=dead |lang=af |first=Loraine |last=Kalp}}</ref> Hy is ook mede-aanbieder van [[KykNET]] se leefstylprogram, ''Kamp dit uit'', waar hy saam met [[Alexa Strachan]] toer. 'n Woonwa is spesiaal vir hom ingerig om rolstoel-toeganklik te wees. == Diskografie == * ''Nokturne'', 1996 * ''A life in song'', 1997 * ''Brug na nêrens'', 2000 * ''Hy's ons man'', 2000 * ''Die tyd sal leer'', 2002 * ''Sings Leonard Cohen'' (DVD), 2005 * ''Fluister'', 2007 * ''The very best of Cat Stevens'', 2008 * ''The very best of [[Roger Whittaker]]'', 2008 * ''The very best of Neil Diamond'', 2008 * ''My storie'' (DVD), 2009 * ''In retrospeksie'', 2009 * ''Reën'', 2020 == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Afrikaanse musiek]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse musikale kunstenaars]] == Eksterne skakels == * [http://www.mathysroets.co.za/ Roets se amptelike webwerf] * {{YouTube|KbM9Oa-TJ1Q|Sprokie vir 'n stadskind}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Roets, Mathys}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in die 20ste eeu]] [[Kategorie:Afrikaanse sangers]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1966]] q28kb3cww4zias26ryhfdk5otti7vij 2963671 2963669 2026-08-29T22:33:41Z Pynappel 70858 2963671 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Mathys Roets | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = {{GDEO|1966|6|6}} | geboorteplek = | oorsprong = [[Suid-Afrika]]ans | sterfdatum = | sterfplek = | genre = | beroep = Sanger | instrument = | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = ''Drie van die Bestes'' | webwerf = {{Amptelike URL}} | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Mathys van As Roets''' (gebore 6 Junie 1966) is 'n [[Afrikaans]]e [[sanger]]. Roets is op 6 Junie 1966 in [[Krugersdorp]] gebore. Hy tree ook saam met [[Kevin Leo]] en [[Danie Niehaus]] onder die verhoognaam ''Drie van die Bestes'' op. Roets was op [[6 April]] [[2009]] in 'n ernstige motorfietsongeluk betrokke op pad na die [[KKNK]] op [[Oudtshoorn]]. Hy het 'n rugbesering opgedoen wat hom permanent in die onderlyf verlam gelaat het.<ref name="burger">{{cite web |url=http://jv.dieburger.com//Stories/News/19.0.1444929911.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20100925021833/http://jv.dieburger.com//Stories/News/19.0.1444929911.aspx |archive-date=25 September 2010 |title=Mathys Roets ernstig beseer in motorfietsongeluk |work=[[Die Burger]] |date=7 April 2009 |url-status=dead |lang=af |first=Loraine |last=Kalp}}</ref> Hy is ook mede-aanbieder van [[KykNET]] se leefstylprogram, ''Kamp dit uit'', waar hy saam met [[Alexa Strachan]] toer. 'n Woonwa is spesiaal vir hom ingerig om rolstoel-toeganklik te wees. == Diskografie == * ''Nokturne'', 1996 * ''A life in song'', 1997 * ''Brug na nêrens'', 2000 * ''Hy's ons man'', 2000 * ''Die tyd sal leer'', 2002 * ''Sings Leonard Cohen'' (DVD), 2005 * ''Fluister'', 2007 * ''The very best of Cat Stevens'', 2008 * ''The very best of [[Roger Whittaker]]'', 2008 * ''The very best of Neil Diamond'', 2008 * ''My storie'' (DVD), 2009 * ''In retrospeksie'', 2009 * ''Reën'', 2020 == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Afrikaanse musiek]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse musikale kunstenaars]] == Eksterne skakels == * [http://www.mathysroets.co.za/ Roets se amptelike webwerf] * {{YouTube|KbM9Oa-TJ1Q|Sprokie vir 'n stadskind}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Roets, Mathys}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in die 20ste eeu]] [[Kategorie:Afrikaanse sangers]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1966]] f5hbh268bb879wn5cxu5czae16x3po6 Danie Niehaus 0 45972 2963672 2768003 2026-08-29T22:36:09Z Pynappel 70858 /* Diskografie */ Chronologiese volgorde 2963672 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Danie Niehaus | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = {{GDEO|1952|10|31}} | geboorteplek = [[Bedfordview]], Johannesburg | oorsprong = [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = | sterfplek = | genre = | beroep = Sanger | instrument = | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = ''Drie van die Bestes'' | webwerf = [http://danieniehaus.blogspot.com/ danieniehaus.blogspot.com] | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Danie Niehaus''' (gebore [[31 Oktober]] [[1952]] in [[Johannesburg]]) is 'n [[Afrikaans]]e sanger. Hy tree ook saam met Germandt Geldenhuys, (voorheen [[Kevin Leo]]) en [[Mathys Roets]] op onder die verhoognaam ''Drie van die Bestes''. Van sy treffers sluit in: ''Sweef Soos 'n Arend'', ''Jy Is Vrou'' en ''Dis Wind, Dis Reën, Dis water''. Hy is die seun van [[Dana Niehaus]], in lewe 'n befaamde akteur en radio-omroeper. == Diskografie == * ''Danie Niehaus'', 1984 * ''Rondloper'', 1988 * ''Jy is deel van my'', 1990 * ''Grootste treffers'', 1992 * ''Kleure'', 1993 SELECT * ''Jy is vrou & ander treffers'', 1995 SELECT * ''Dagboek'', 2000/2004 VAT VYF/SONY BMG * ''La romantica'', 2002 * ''Kerslantern'', 2004 SMP/BOWLINE * ''Grys gebiede'', 2005 MONEYSHINE MUSIC * ''Fynskrif'', 2007 EMI == Sien ook == * [[Afrikaanse musiek]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse musikale kunstenaars]] == Eksterne skakels == * [http://danieniehaus.blogspot.com/ Danie Niehaus se amptelike webtuiste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922221239/http://danieniehaus.blogspot.com/ |date=22 September 2012 }} * {{YouTube|WFkSZh_Y_bo|Sweef Soos 'n Arend}} * {{YouTube|Z6qlqNS8eZM|Grys Gebede}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Niehaus, Danie}} [[Kategorie:Afrikaanse sangers]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici|Niehaus, Danie]] [[Kategorie:Geboortes in 1952]] [[Kategorie:Lewende mense]] nk3v7fktqkaemnczj92wpxhvaawes0s Poseidonios 0 49911 2963755 2956892 2026-08-30T11:04:16Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963755 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wetenskaplike | naam = Poseidonios | beeld = Posidonio, replica augustea (23 ac.-14 dc ca) da originale del 100-50 ac. ca. 6142.JPG | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = Borsbeeld in die Nasionale Argeologiese Museum, Napels | geboortenaam = | geboortedatum = ca. 135 v.C. | geboorteplek = Apamea | sterftedatum = ca. 51 v.C. | sterfteplek = [[Rhodos]] of [[Rome]] | plek van graf = | blyplek = | burgerskap = | nasionaliteit = [[Antieke Griekeland]] | vakgebied = Sterrekunde, aardrykskunde, geskiedenis, wiskunde, weerkunde, filosofie, fisika | werkplek = | alma mater = | doktorale promotor = | akademiese adviseurs = | doktorale studente = | ander studente = | bekend vir = | beïnvloed deur = [[Panaetios]] | invloed op = [[Cicero]], [[Kleomedes]], [[Diodorus Siculus]], Jason van Nysa, [[Livius]], [[Plutarchus]], [[Lucius Annaeus Seneca]], [[Strabo]] | toekennings = | handtekening = | webblad = | voetnotas = }} '''Poseidonios''' ([[Grieks]]: '''Ποσειδώνιος''', menend "van [[Poseidon]]") "van [[Apamea (Sirië)|Apameia]]" (ὁ Ἀπαμεύς) of "van [[Rhodos]]" (ὁ Ῥόδιος) (c. [[135 v.C.]] - [[51 v.C.]]), was 'n [[Grieke|Griekse]]<ref name="Sarton">[[George Sarton]] (1936). "The Unity and Diversity of the Mediterranean World", ''Osiris'' '''2''', p. 406-463 [430].</ref> [[Stoïsisme|stoïsynse]]<ref>[[Encyclopaedia Britannica]] [http://www.britannica.com/eb/article-9061021/Poseidonius "Griekse filosoof, beskou as die mees geleerde man van sy tyd en, moontlik, van die hele Stoïsynse skool."]</ref> [[filosoof]], [[politikus]], [[sterrekundige]], [[geograaf]], [[geskiedkundige]] en [[onderwyser]], oorspronklik van [[Apamea]], [[Sirië]].<ref name="Britannica">[http://www.1911encyclopedia.org/Posidonius Posidonius], ''[[Encyclopædia Britannica]], [[Encyclopædia Britannica, Elfde uitgawe|11de uitgawe]]''.</ref> Hy word aangeslaan as die grootste [[veelweter|alomgeleerde]] van sy era. Geen deel van sy besonder omvangryke opus kan vandag in geheel gelees word nie, aangesien dit net in fragmente behoue gebly het. == Lewe == Poseidonios, met bynaam "die Atleet", is gebore in 'n [[Grieke|Griekse]]<ref name=Sarton/><ref name=Britannica/> familie in [[Apamea (Sirië)|Apamea]], 'n Helleense stad aan die [[Orontes]]rivier in noord-[[Sirië]], en is waarskynlik oorlede in [[Rome]] of [[Rhodos]]. Poseidonios het sy hoër opleiding in [[Athene]] voltooi, waar hy 'n student was van die bejaarde [[Panaitios]], die hoof van die [[Stoa|Stoïsynse]] skool. Hy het hom om en by 95 v.C. gevestig in Rhodos, 'n maritieme staat wat 'n reputasie vir wetenskaplike geleerdheid gehad het, waar hy burgerskap aanvaar het. === Politieke ampte === In Rhodos, het Poseidonios aktief deelgeneem aan politieke aktiwiteite, en sy hoë aansien blyk uit die posisies wat hy beklee het. Hy het die hoogste publieke amp as een van die [[Prytaneis]] (presidente, met 'n ampstermyn van ses maande) van Rhodos beklee. Hy het diens gedoen as ambassadeur te Rome van 87 tot 86 v.C., tydens die eras van [[Gaius Marius|Marius]] en [[Lucius Cornelius Sulla|Sulla]]. Poseidonios was een van 'n groep Griekse intellektuele wat Rome beskou het as 'n stabiliserende bewind in 'n andersins onstuimige wêreld. Sy verbintenisse met die Romeinse regerende klas was vir hom nie slegs van politieke belang en sinvol nie, maar was ook nuttig vir sy wetenskaplike navorsing. Sy toetrede tot regeringsake het aan Poseidonios gesaghebbende kontakte verleen wat sy reise na afgeleë bestemmings, selfs buite die Romeinse magsfeer, vergemaklik het. === Reise === Nadat hy hom te [[Rhodos]] gevestig het, het Poseidonios een of meer reise onderneem regdeur die Romeinse wêreld en selfs buite Romeins-onderhorige state om wetenskaplike navorsing te doen. Hy gereis in of na [[Antieke Griekeland|Griekeland]], [[Hispania|Hispanië]], [[Italië]], [[Sisilië]], [[Dalmasië]], [[Gallië]], [[Ligurië]], [[Noord-Afrika]] en aan die oostelike kuste van die [[Adriatiese See]]. In Hispanië, op die Atlantiese kus te Gades (die moderne [[Cadiz]]), kon Poseidonios [[getye]] waarneem wat veel hoër opgewel het as in dié van die [[Middellandse See]] waarmee hy vertroud was. Hy het geskryf dat daaglikse getye toeskryfbaar was aan die [[maan]] se wentelbaan, terwyl getyhoogtes gewissel het na gelang van die maanfases, en hy het veronderstel dat jaarlikse getyfases miskien met die [[nagewening]] en [[sonnekering]] in verband gebring kon word. In Gallië, het hy die [[Kelt]]e bestudeer. Hy het aangrypende ooggetuieverslae nagelaat omtrent hul gebruike: mans wat betaal is om toe te laat dat hulle keelaf gesny word vir publieke vermaak en die vasspykering van trofeeskedels aan die deurposte.<ref>Poseidonios, fragment 16 (aangehaal deur [http://www.attalus.org/old/athenaeus4.html#154 Athenaeus, Boek 4]) en fragment 55 (aangehaal deur [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/4D*.html#4.5 Strabo, Boek 4]).</ref> Maar hy het ook opgemerk dat die Kelte die [[Druïdisme|Druïde]] vereer het, wat Poseidonios as filosowe geag het. Gevolglik het hy gemeen dat selfs onder die barbare, 'trots en drang wyk voor wysheid, en die Muse by Ares gesag inboesem'. Poseidonios het 'n geografiese verhandeling opgestel oor die landstreke van die [[Kelt]]e wat tans verlore is, maar wat vermoedelik een van die bronne vir [[Tacitus]] se ''[[Germania (boek)|Germanië]]'' was. === Skool === Poseidonios se ekstensiewe geskrifte en lesings het van hom 'n gesaghebbende geleerde gemaak, en bygedra tot sy roem regoor die Grieks-Romeinse wêreld, terwyl 'n skool geskoei op sy lering ook in [[Rhodos]] vorm aangeneem het. Sy kleinseun [[Jason van Nysa|Jason]], die seun van sy dogter en Menekrates van [[Nysa, Anatolië|Nysa]], het in sy voetspore gevolg en Poseidonios se skool in Rhodos voortgesit. Alhoewel min omtrent die organisasie van die skool bekend is, is dit duidelik dat Poseidonios oor 'n standhoudende getal Griekse en Romeinse volgelinge beskik het. === Deelse omvang van sy geskrifte === Poseidonios is as 'n [[veelweter|alomgeleerde]] gehuldig regoor die Grieks-Romeinse wêreld aangesien hy, soortgelyk aan [[Aristoteles]] en [[Eratostenes|Eratosthenes]], byna die algehele kennis van sy era bemeester het. Hy het gestrewe na 'n verenigde stelsel vir begrip van die mens se intellek en van die [[heelal]], wat as 'n verklaring en gids vir mensegedrag kon dien. Poseidonios se geskrifte behandel [[fisika]] (insluitend [[meteorologie]] en [[fisiese geografie]]), [[sterrekunde]], [[astrologie]] en [[wiggelary]], [[seismologie]], [[geologie]] en [[mineralogie]], [[hidrologie]], [[plantkunde]], [[etiek]], [[logika]], [[wiskunde]], [[geskiedenis]], [[natuurgeskiedenis]], [[antropologie]] en [[taktiek (metode)|taktieke]]. Sy studies was diepgaande ondersoeke na dié uiteenlopende onderwerpe, alhoewel nie sonder foute nie. Geen van sy werke het intakt behoue gebly nie, en slegs fragmente is nog beskikbaar, alhoewel die titels en onderwerpe van baie van sy boeke bekend is.<ref>{{Cite web |url=http://assets.cambridge.org/052160/4419/toc/0521604419_toc.pdf |title=Poseidonios: Die vertaling van die fragmente, Volumes III-I. G. Kidd, Cambridge |access-date=16 September 2010 |archive-date=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927010655/http://assets.cambridge.org/052160/4419/toc/0521604419_toc.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== Filosofie ==== Vir Poseidonios, was filosofie die toonaangewende meesterkuns en was al die indiwiduele wetenskappe ondergeskik aan filosofie, wat alleen die [[kosmos]] kon verklaar. Al sy werke, van die wetenskaplike tot die historiese, was onlosmaaklik filosofies. Hy het die stoïsynse onderverdeling van filosofie in fisika (natuurlike filosofie, insluitend [[metafisika]] en teologie), logika (insluitend [[dialektiek]]), en etiek aanvaar.<ref name="diog1">[[Diogenes Laërtios]], ''Die Lewens en Menings van Vooraanstaande Filosowe'', [http://www.attalus.org/old/diogenes7b.html#39 7.39-40].</ref> Hierdie drie kategorieë was vir hom, in stoïse trant, onskeibare en onderafhanklike aspekte van 'n organiese, natuurlike geheel. Hy het hulle naamlik met 'n [[lewe|lewende wese]] vergelyk; met [[fisika]] die vleis en bloed, [[logika]] die bene en senings wat die organisme saambind, en eindelik [[etiek]] &ndash; die belangrikste deel &ndash; wat met die siel sou ooreenstem.<ref name="diog1"/><ref>Sextus Empiricus, ''Teen die Professore'', 7.19.</ref> Sy filosofiese meesterbeskouing was dat die heelal self, soortgelyk ineengeskakel is, soos by 'n organisme, deur kosmiese "simpatie", en wel in alle opsigte; van die ontwikkeling van die fisiese wêreld tot die geskiedenis van die mensdom. Alhoewel 'n oortuigde stoïkus, was Poseidonios, soos Panaitios en ander stoïci van die middelperiode, eklekties. Hy het nie slegs die ander stoïci nagevolg nie, maar ook [[Plato]] en [[Aristoteles]]. Alhoewel nie afdoende bevestig nie, kon Poseidonios miskien 'n kommentaar op Plato se ''[[Timaeus (dialoog)|Timaeus]]'' geskryf het. Hy was die eerste stoïkus om van die gebaande lering af te wyk, dat hartstogte gebrekkige oordeel sou aandui, en het Plato se siening van die siel beaam, naamlik dat die emosies inherent aan die mensenatuur was. Benewens die rasionele fakulteite, het Poseidonios geleer dat die mensesiel oor begeesterde bevoegdhede beskik (toorn, magsug, afguns, ens.), benewens begerige bevoegdhede (verlange na die sinlike en voedsel). Etiek se doelwit sou dan die vernuftige omgang met hierdie passies wees, sodanig dat die rede tot die dominante bevoegdheid verhef word. Poseidonios was eens met die stoïese lering van [[logos]], 'n siening wat later met die [[Judeo-Christelik]]e geloof gedeel is. Poseidonios het hom ook geskaar by die stoïese doktrine van toekomstige konflagrasie. ==== Fisika ==== In stoïsynse fisika, het Poseidonios 'n teorie voorgestaan van kosmiese "simpatie" (''soempatheia''), die organiese onderafhanklikheid van alle wêreldse manifestasies, van die lug tot die aarde, as deel van 'n rasionele ontwerp wat die mensheid en alle dinge in die heelal verenig, selfs dié wat temporaal en ruimtelik geskei is. Alhoewel sy leermeester Panaitios sy bedenkinge oor wiggelary gehad het, het Poseidonios die teorie van kosmiese simpatie ter ondersteuning van sy geloof in wiggelary aangewend – hetsy deur astrologie of profetiese gesigte – as 'n soort wetenskaplike voorspelling.<ref>Cicero, De Divinatione (Omtrent Wiggelary), ii. 42</ref> ==== Sterrekunde ==== Sekere fragmente van sy sterrekundige geskrifte oorleef danksy die verhandeling deur [[Kleomedes]], ''Rakende die Sirkelbewegings van die Hemelliggame'', waarvan die eerste hoofstuk van die tweede boek blykbaar grotendeels uit Poseidonios gekopieer is. Poseidonios het 'n teorie voorgestel dat die son 'n lewenskrag voortbring wat die wêreld deurweek. Hy het gepoog om die afstand en grootte van die [[son]] te bereken. Om en by 90 v.C. het Poseidonios die afstand na die son (sien [[astronomiese eenheid]]) geraam op 9&nbsp;893 keer die aardradius, wat egter steeds die helfte te klein was. In sy bepaling van die grootte van die son, egter, was sy vasgestelde waarde groter en meer akkuraat as dié wat deur ander Griekse sterrekundiges voorgestel is, of dié van sy voorganger [[Aristarchos van Samos]].<ref>Poseidonios, [http://www.attalus.org/translate/poseidonius.html#215.K] fragment 215.K van Kleomedes</ref> Poseidonios het ook die grootte en afstand van die [[maan]] bereken. Poseidonios het 'n [[orrery]] gebou, moontlik soortgelyk aan die [[Antikythera-meganisme]]. Poseidonios se orrery, het volgens [[Cicero]] die daaglikse bewegings van die son, maan en die vyf bekende planete uitgebeeld.<ref>Cicero, [http://www.gutenberg.org/etext/14988 ''De Natura Deorum (Omtrent die Aard van die Gode)''], ii-34, bladsy 287.</ref> ==== Geografie, etnologie en geologie ==== [[Lêer:Worldmaphedo.jpg|duimnael|300px|Wêreldkaart na die idees van Poseidonios (150-130 v.C.), geteken in 1628 deur kartograwe Petrus Bertius en Melchior Tavernier. Alhoewel heelwat van die besonderhede nie tot Poseidonios se beskikking was nie, word Poseidonios se opvattings omtrent die liggings van die kontinente aangedui]] Poseidonios se roem buite gespesialiseerde filosofiese kringe, het op die laaste in die tagtigs ontstaan met die publikasie van die werk ''Omtrent die Oseaan en die Aanliggende Gebiede''. Hierdie werk was nie bloot 'n oorkoepelende aanspreking van geografiese vraagstukke volgens die eietydse wetenskaplike kennis nie, maar was ook gemik op die bevordering van sy teorieë omtrent die onderafhanklikheid van die wêreldorde, deur uit te wys hoe alle kragte op mekaar inwerk, en hoe die wisselwerkings ook op menselewens van toepassing was; die politiese asook die persoonlike aspekte. In sy werk het Poseidonios ingegaan op sy teorie van die invloed van klimaat op die karakter van 'n bevolking, wat sy uitleg van die "geografie van die rasse" ingesluit het. Hierdie teorie was nie uitsluitlik van wetenskaplike belang nie, maar het ook politieke implikasies gehad — sy Romeinse lesers is ingelig dat die klimaties sentrale ligging van Italië 'n noodsaaklike voorwaarde was vir die Romeinse bestemming as wêreldoorheersers. As 'n stoïkus het hy egter nie 'n grondige onderskeid tussen die beskaafde Romeine as wêreldmeesters en die minder beskaafde mense getref nie. Poseidonios het die [[aarde|aard]]omtrek met die posisie van die ster [[Canopus (ster)|Canopus]] as verwysingspunt gemeet. Soos Kleomedes verduidelik, het Poseidonios Canopus op, maar nooit bo die horison te Rhodos waargeneem nie, terwyl hy in [[Alexandrië]] waargeneem het hoe dit tot 7½ grade bo die horison klim (die hoek wat die breedtegrade van die twee lokale onderspan is eintlik 5 grade en 14 minute). Aangesien Rhodos volgens sy kennis 5&nbsp;000 stadia reg noord van Alexandrië geleë was, en die verskil in hoogte van die ster aangedui het dat die twee lokale deur 1/48ste van die sirkel van mekaar geskei is, kon hy 5&nbsp;000 met 48 vermenigvuldig om 'n waarde van 240&nbsp;000 stadia vir die aardomtrek te verkry. Omsetting van die stadia na moderne lengte-eenhede is egter problematies, aangesien 'n antieke stadium se lengte tussen ongeveer 157 en 211 meter gewissel het. Dit word egter algemeen aanvaar dat die stadium wat deur Poseidonios gebruik is, byna presies 1/10 van die moderne myl is, in die middel van die antieke rykwydte. Aldus sal Poseidonios se meting van 240&nbsp;000 stadia omgesit kan word na 24&nbsp;000 myl, nie veel minder as die werklike omtrek van 24&nbsp;901 myl nie.<ref>Poseidonios, [http://www.attalus.org/translate/poseidonius.html#202.K fragment 202]</ref> [[Lêer:Posidonius earth circumference.svg|duimnael|300px|Poseidonios se metode vir bepaling van die aardomtrek het op die ster Canopus se [[Horisontale koördinaatstelsel|hoogte]] berus]] Poseidonios se benadering tot die vasstelling van die aardomtrek is van [[Eratostenes|Eratosthenes]] verkry, wat 'n eeu tevore die hoogte van die son by verskillende breedtegrade waargeneem het om 'n waarde van 250&nbsp;000 stadia te verkry (wat hy na 252&nbsp;000 opgerond het vir deelbaarheid deur 60). Soos by Poseidonios, word aanvaar dat Eratosthenes se stadium met 1/10de van 'n myl ooreengestem het, sodat sy resultaat na 25&nbsp;000 (of 25&nbsp;200) myl omgeskakel kan word. Albei se waardes vir die aardomtrek was verrassend akkuraat, wat deels aan hul beurtelings kompenserende meetfoute te danke was. Nietemin het Poseidonios later sy oorspronklike berekening hersien deur die afstand tussen Rhodos en Alexandrië op 3&nbsp;750 stadia te stel, wat op 'n aardomtrek van 180&nbsp;000 stadia, of 18&nbsp;000 myl gedui het. [[Ptolemeus|Ptolemaios]] het hierdie hersiene waarde van Poseidonios bespreek en in sy ''[[Geographia]]'' daaraan voorkeur gegee bo die waarde wat deur Eratosthenes verkry is. Tydens die [[middeleeue]] was geleerdes rakende die aardomtrek in twee groepe verdeeld, aangesien sommige hulself by Eratosthenes se waarde geskaar het, en ander weer by Poseidonios se waarde van 180&nbsp;000 stadia. Soos [[Pytheas]], het Poseidonios geglo dat die [[gety]]e deur die [[maan]] veroorsaak word, maar hy was egter in die war omtrent die meganisme daarvan. Menend dat die maan uit 'n mengsel van lug en vuur bestaan het, was sy gevolgtrekking dat die getye die gevolg van verhitting deur die maan was, genoegsaam vir die uitsetting van water, maar onvoldoende vir die verdamping daarvan. Hy het verslae opgeteken omtrent aardbewings en vulkane, insluitend verslae van die uitbarstings van die vulkane in die [[Aeoliese eilande]], benoorde van [[Sisilië]]. ==== Meteorologie ==== Poseidonios was in sy geskrifte rakende meteorologie, 'n navolger van [[Aristoteles]]. Hy het bespiegel oor die oorsake van wolke, mis, wind en reën, benewens ryp, hael, weerlig en reënboë. ==== Wiskunde ==== Poseidonios was een van die eerstes wat gepoog het om [[Euklides]] se vyfde postulaat in [[meetkunde]] te bewys. Hy het voorgestel dat die definisie van ewewydige reguitlyne vir 'n ekwivalente stelling verruil word wat vir die bewys van die vyfde postulaat voorsiening sou maak. 'n Nuwe Euklidiese meetkunde sou dan saamgestel kon word, met die voorgestelde stelling in die plek van die postulaat.<ref>Trudeau, Richard. The Non-Euclidean Revolution. Boston: Birkhauser, 1987: bladsye 119-120</ref> Benewens sy geskrifte oor meetkunde, word sekere wiskundige definisies aan Poseidonios toegeskryf, of die beredenering van standpunte rondom tegniese terme, soos 'stelling' en 'probleem'. ==== Geskiedenis en taktieke ==== In sy ''Geskiedenisse'', het Poseidonios die ''Wêreldgeskiedenis'' van [[Polybios]] voortgesit. Sy geskiedenis van die periode 146 - 88 v.C. het na bewering 52 bande beslaan.<ref>[http://www.attalus.org/translate/poseidonius.html#T1 Artikel in 'Suda']</ref> Sy ''Geskiedenisse'' hervat die verslag van die opkoms en uitbreiding van Romeinse heerskappy, wat skynbaar sy goedgekeuring geniet het. Poseidonios het nie Polybios se meer onbetrokke en feitelike styl nagevolg nie, want Poseidonios het gebeure as gevolge van die mens se psigologie beskou; terwyl hy die mens se waan en hartstogte verstaan het, het hy dit nie kwytgeskeld of in sy geskiedskrywing verskoon nie, maar inderdaad sy verhaaltalent aangewend om die leser tot aanprysing of afkeuring oor te haal. Vir Poseidonios het "geskiedenis" verby die aarde na die hemel gestrek; die mensheid was nie in hul onderskeie politieke geskiedenisse geïsoleer nie, maar was deel van die [[kosmos]]. Sy ''Geskiedenisse'' was daarom nie begaand oor die beperkte politieke sages van volkere en enkelinge nie, maar het besprekings van al die kragte en faktore (geografiese toestande, mineralebronne, klimaat en voeding) ingesluit, wat mense volgens hul plasing in die omgewing tot aksie aanspoor. Byvoorbeeld het Poseidonios die Arabiese klimaat in ag geneem, asook die lewegewende krag van die son, die getye (ontleen aan sy boek oor die oseane) en klimatiese teorie, om mense se etniese of nasionale eienskappe te verklaar. Omtrent Poseidonios se werk oor taktiek, genaamd ''Die Kuns van Oorlog'', het die Griekse historikus [[Arrianos]] gekla dat dit 'vir kenners' geskryf was, wat suggereer dat Poseidonios oor eerstehandse ervaring van militêre aanvoering kon beskik het, of, miskien uit die kennis geput het wat hy danksy sy toegang tot [[Pompeius die Grote|Pompeius]] kon verkry het. == Reputasie en invloed == In sy eie era het sy geskrifte rakende byna al die filosofiese hoofstrominge, van Poseidonios 'n erkende internasionale figuur regdeur die Grieks-Romeinse wêreld gemaak, en is hy alom aangehaal deur skrywers van sy tyd, insluitend [[Cicero]], [[Livius]], [[Plutarchus]], [[Strabo]] (wat Poseidonios beskryf het as "die mees geleerde van al die filosowe van my tyd"), Kleomedes, [[Lucius Annaeus Seneca]], [[Diodorus Siculus|Diodoros van Sisilië]] (wat Poseidonios aangehaal het as bron vir sy ''Bibliotheca historia'', of "Geskiednisbiblioteek"), en andere. Alhoewel sy ornate, retoriese skryfstyl kort na sy dood uit die mode was, is Poseidonios in sy lewenstyd aangeprys vir sy letterkundige aanleg en stylkundigheid. Poseidonios was die hoofbron vir materiaal rakende die [[Kelte]] van [[Gallië]] en is oorweldigend aangehaal deur [[Timagenes]], [[Julius Caesar]], die Sisiliaanse Griek [[Diodorus Siculus|Diodoros]] en die Griekse geograaf [[Strabo]].<ref>{{cite book |author=Berresford Ellis, Peter|title= ''The Celts: A History''|url=https://archive.org/details/celtshistory0000elli|pages= [https://archive.org/details/celtshistory0000elli/page/49 49]–50 |publisher=Caroll & Graf |year= 1998|isbn= 0-786-71211-2}}</ref> [[Lêer:Posidonius Nuremberg Chronicle.jpg|duimnael|Poseidonios, soos uitgebeeld as 'n middeleeuse geleerde in die ''[[Nürenbergse kroniek]]'']] Poseidonios blyk as 'n ambassadeur van Rhodos met gemak in die invloedskringe van die Romeinse samelewing te beweeg het. Hy het met leidende figure van laat-republikeinse Rome omgegaan, waaronder Cicero en [[Pompeius]], wat hom elk te Rhodos besoek het. In sy twintigs het Cicero sy lesings (77 v.C.) bygewoon waarna hulle 'n korrespondensie voortgesit het. Cicero in sy ''De Finibus'', bly in noue ooreenstemming met Poseidonios se aanbieding van Panaitios se etiekverhandelinge. Poseidonios het Pompeius ontmoet terwyl hy ambassadeur van Rhodos te Rome was, en Pompeius het hom tweemaal in Rhodos besoek, eerstens in 66 v.C. tydens sy veldtog teen die seerowers, en weereens in 62 v.C. tydens sy oostelike kampanjes. Hy het Poseidonios ook gevra om sy biografie te skryf. As 'n gebaar van respek en groot eerbetoning, het Pompeius sy ''[[roedebundel]]'' voor Poseidonios se deur gelaat. Ander Romeine wat by Poseidonios in Rhodos besoek afgelê het, was Velleius, Cotta en [[Lucilius]]. [[Ptolemaios]] was beïndruk deur die omsigtigheid van Poseidonios se tegnieke, wat voorsiening gemaak het vir die ligbreking weens digter luglae aan die gesigseinder. Ptolemaios se aanvaarding van Poseidonios se resultaat, eerder as dié van Eratosthenes, 'n vroeëre, meer akkurate bevinding, het daartoe gelei dat dié van Poseidonios as gebruiklike waarde vir die aardomtrek gegeld het in die volgende 1&nbsp;500 jaar. Poseidonios het die stoïsynse beskouing van die middelperiode bekragtig met eietydse geleerdheid. Buiten sy mentor Panaitios, was sy aandeel, deur geskrifte en persoonlike kontakte, van die grootste belang vir die gedyende stoïsynse lering van die Romeinse wêreld. 'n Eeu later het Seneca na Poseidonios verwys as een van diegene wat die grootste bydrae tot filosofie gemaak het. Sy invloed in filosofiese kenleer het tot die [[middeleeue]] standgehou, soos blyk uit die sitering in die ''[[Suda]]'', die omvangryke middeleeuse [[leksikon]]. Op 'n stadium sou geleerdes die invloed van Poseidonios by byna elke daaropvolgende skrywer bespeur, hetsy geregverdigd aldan nie. Vandag blyk Poseidonios erken te word as iemand wat oor 'n ondersoekende, wydtragtende verstand beskik het, in wese nie volkome oorspronklik nie, maar beskikkend oor 'n universele gesigsveld, wat aansluitend by sy onderliggende stoïsynse filosofie, alle sake met hul dryfvere, en alle kennis tot 'n oorkoepelende, verenigde wêreldbeskouing saamgevat het. In moderne tye is die maankrater [[Posidonius (krater)|Posidonius]] na hom vernoem. == Notas == {{Verwysings|2}} == Kyk ook == * [[Twin study#History|Twin Study]] * Freeman, Phillip: The Philosopher and the Druids: A Journey Among The Ancient Celts, Simon and Schuster, 2006. * William B. Irvine, (2008), ''[[A Guide to the Good Life: The Ancient Art of Stoic Joy]]''. Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-537461-2}} — Bespreking van sy werk en invloed == Verwysings == * Ian G. Kidd en Ludwig Edelstein (red.), ''Posidonius'', ''The Fragments'', Band I, Cambridge University Press, 1972. {{ISBN|0-521-08046-0}} * Ian G. Kidd, ''The Commentary'', Band II.1 {{ISBN|0-521-20062-8}} en II.2, 1988. {{ISBN|0-521-35498-6}} * Ian G. Kidd, ''The Translation of the Fragments'', Band III, 1999. {{ISBN|0-521-60441-9}} * Edwyn Bevan, ''Stoics and Skeptics''. {{ISBN|0-89005-364-2}}, 1913. * J.B. Harley & David Woodward, ''The History of Cartography'', Band 1: ''Cartography in Prehistoric, Ancient, and Medieval Europe and the Mediterranean'', pp.&nbsp;168–170. {{ISBN|0-226-31633-5}} (Band 1), 1987. * Juergen Malitz, [http://www.gnomon.ku-eichstaett.de/LAG/poseidonios.html Poseidonios] in ''Grosse Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra''. Saamgestel deur Kai Brodersen. München: Verlag C.H. Beck. S. 426-432. * F.H. Sandbach, ''The Stoics'', 2de uitgawe, {{ISBN|0-87220-253-4}}, 1994. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Posidonius|Poseidonios}} * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/~history/Biographies/Posidonius.html Poseidonios van Rhodos (MacTutor Geskiedenis van Wiskunde Argief)] * [http://www.attalus.org/translate/poseidonius.html Poseidonios: Engelse vertalings van die fragmente rakende geskiedenis en geografie] * [http://www.henry-davis.com/MAPS/AncientWebPages/114.html Wêreldkaart volgens Poseidonios] * [http://www.1911encyclopedia.org/Posidonius Posidonius (11de Uitgawe, Encyclopedia Britannica)] {{Normdata}} [[Kategorie:Ou Griekse filosowe]] [[Kategorie:Mense in die 1ste eeu v.C.]] [[Kategorie:Mense in die 2de eeu v.C.]] [[Kategorie:Geboortes in 135 v.C.]] [[Kategorie:Sterftes in 51 v.C.]] 0um5vzghtl2lj6fmh6kevg1junbu3u6 Hipparchos 0 50611 2963597 2958468 2026-08-29T15:58:34Z Martinvl 12559 Skakkel te regverdig 2963597 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Hipparchos | bynaam = | beeld = Head of Hipparchus (cropped).jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = ca. 190 v.C. | geboorteplek = Nicaea | dood_datum = ca. 120 v.C. | sterfteplek = [[Rhodos]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = | beroep = sterrekundige, wiskundige, geograaf | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Hipparchos''' ([[Grieks]]: '''Ἵππαρχος'''; c. 190 v.C. – c. 120 v.C.) was 'n [[Antieke Griekeland|Griekse]] [[Astrologie|astroloog]], [[sterrekundige]], [[geograaf]] en [[wiskundige]] van die [[Helleens]]e era. Hy word beskou as die grondlegger van [[driehoeksmeting]].<ref>{{cite book|title=From Eudoxus to Einstein: a history of mathematical astronomy|url=https://archive.org/details/fromeudoxustoein0000lint|author=C. M. Linton|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=0-521-82750-7|page=[https://archive.org/details/fromeudoxustoein0000lint/page/52 52]}}</ref> Hipparchos is gebore in [[Nicea]] (tans [[Iznik]], [[Turkye]]), en is waarskynlik oorlede op die eiland [[Rhodos]]. Dit is bekend dat hy 'n aktiewe sterrekundige was minstens van 147 tot 127&nbsp;v.C.. Hipparchos word beskou as die vernaamste antieke sterrekundige waarnemer en, deur sommige, selfs allerweë as die grootste sterrekundige van die [[klassieke oudheid|oudheid]]. Hy was die eerste van wie kwantitatiewe en akkurate modelle vir die beweging van die [[son]] en [[maan]] behoue gebly het. Hiervoor het hy sekerlik gebruik gemaak van die waarnemings en miskien ook die wiskundige tegnieke wat oor eeue heen deur die [[Chaldeë]]rs van [[Babilonië]] saamgestel is. Hy het [[driehoeksmeting]] ontwikkel en het tafels daarvoor opgestel, en het verskeie probleme in [[Sferiese Driehoeksmeting|sferiese driehoeksmeting]] opgelos. Met sy son- en [[Maanteorie|maanteorieë]] en sy driehoeksmeetkunde, mog hy die eerste wees om 'n betroubare metode te beraam vir die voorspelling van [[sonsverduistering]]s. Na bewering was hy ook die ontdekker van die aarde se [[Aspresessie (sterrekunde)|presessie]], die samesteller van die eerste omvattende [[sterkatalogus]] van die westerse wêreld, en moontlik die uitvinder van die [[astrolabium]], benewens die [[armillarium]], wat hy aangewend het om heelwat van die sterkatalogus saam te stel. Drie eeue sou verloop voor [[Ptolemeus|Claudius Ptolemeus]] se sintese van sterrekunde die werk van Hipparchos sou oorskadu; waaraan dit in vele opsigte ook heelwat verskuldig was. == Lewe en werk == Betreklik min van Hipparchos se eerstehandse werk is in moderne tye beskikbaar. Alhoewel hy minstens veertien boeke geskryf het, is slegs sy kommentaar op die gewilde sterrekundige gedig deur [[Aratos]] deur latere kopieerders oorgelewer. Meeste inligting omtrent Hipparchos word verkry uit Ptolemeus se tweede-eeuse ''[[Almagest]]'', met bykomende verwysings na hom deur [[Pappus van Alexandrië]] en [[Theon van Alexandrië]] om en by die 4de eeu n.C., in hul kommentare op die ''Almagest''; ook uit [[Strabo]] se ''Geographia'' ("Geografie"), en uit [[Plinius die ouere]] se ''[[Plinius se Natuurgeskiedenis|Naturalis historia]]'' ("Natuurgeskiedenis") van die 1ste eeu n.C..<ref>Vir algemene inligting rakende Hipparchos, raadpleeg die volgende biografiese artikels: G. J. Toomer, "Hipparchus" (1978); en A. Jones, "Hipparchus."</ref> 'n Sterk tradisie bestaan dat Hipparchos in Nicea gebore is (Grieks: ''Νίκαια''), in die antieke distrik [[Bithynië]] (hedendaagse Iznik in die provinsie [[Bursaprovinsie|Bursa]]), in wat vandag [[Turkye]] is. Die presiese datums van sy lewe is onbekend, maar Ptolemeus skryf sterrekundige waarnemings aan hom toe in die periode van 147 v.C. tot 127 v.C., waarvan sommige in Rhodos gemaak is; vroeëre waarnemings vanaf 162 v.C. mag ook aan hom toeskryfbaar wees. Sy geboortedatum (ca. 190 v.C.) is bereken deur [[Jean Baptiste Joseph Delambre|Delambre]], wat dit staaf op wenke uit sy werke. Hipparchos moes vir 'n tydperk volgend op 127 v.C. geleef het, want hy het sy waarnemings vanaf daardie jaar geanaliseer en gepubliseer. Hipparchos het inligting ingewin van [[Alexandrië]] asook van [[Babilon]], maar dit is onbekend wanneer, en of hy hierdie plekke besoek het. Daar word geglo dat hy op die eiland [[Rhodos]] oorlede is, waar hy blykbaar die grootste deel van sy latere lewe deurgebring het. Niemand weet oor welke welstand Hipparchos beskik het, òf hoe hy sy wetenskaplike ondersoeke befonds het nie. Sy voorkoms is eweneens onbekend: daar bestaan geen eietydse portrette nie. In die 2de en 3de eeue is [[munt]]e geslaan wat hom vereer het in [[Bithynië]], wat sy naam dra en hom afbeeld met 'n [[sfeer]]; dit ondersteun die tradisie dat hy daar gebore is. Hipparchos was vermoedelik die eerste om die heliosentriese stelsel te bereken, maar hy het hierdie werk afgelas omdat die berekeninge op wentelbane gedui het wat nie perfek sirkelvormig was soos, volgens die beskouing van sy era, deur teologie vereis is nie. As grootste sterrekundige van die oudheid was sy invloed, met die steun van Aristoteles, toonaangewend vir byna 2000 jaar, tot die bekendstelling van Copernicus se heliosentriese model in die middeleeue. Hipparchos se enigste oorgeblewe werk is ''Τῶν Ἀράτου καὶ Εὐδόξου φαινομένων ἐξήγησις'', d.w.s. "Kommentaar op die Fenomene van Eudoxos en Aratos". Dit is 'n hoogs kritiese kommentaar in twee boeke, rakende 'n bekende [[gedig]] deur [[Aratos]], gebaseer op die werk van [[Eudoxos van Knidos|Eudoxos]].<ref>Moderne uitgawe: [[Karl Manitius]] (''In Arati et Eudoxi Phaenomena'', Leipzig, 1894).</ref> Hipparchos het ook 'n lys opgestel van sy belangrike werke, wat blykbaar veertien boeke gelys het, maar wat slegs danksy verwysings van latere outeurs bekend is. Sy beroemde sterkatalogus is geïnkorporeer in dié van Ptolemeus, en kan byna perfek gerekonstrueer word deur aftrekking van twee en twee derde grade van die lengtegrade van Ptolemeus se sterre. === Moderne spekulasie === Hipparchos het weer die nuus gehaal in 2005, toe dit weereens beweer is, soos tewens in 1898, dat die besonderhede van die [[hemelssfeer]] van Hipparchos, of van sy sterkatalogus, bewaar mag wees op die enigste behoue, groot hemelssfeer wat die antieke sterretekens met redelike getrouheid afbeeld, naamlik die sfeer wat gedra word deur die [[Farnese Atlas]]. 'n Verskeidenheid misstappe is egter begaan<ref>[http://www.dioi.org/ggg.htm D.Rawlins], "Farnese Atlas Celestial Globe, Proposed Astronomical Origins", 2005.</ref> in die meer ambisieuse studie van 2005, sodat geen spesialiste in die onderwerp hierdie wydgepubliseerde bewering beaam nie.<ref>[http://www.phys.lsu.edu/farnese/ B. E. Schaefer], "Epoch of the Constellations on the Farnese Atlas and their Origin in Hipparchus's Lost Catalog", ''[[Journal for the History of Astronomy]]'', Mei 2005, teenoor [http://www.people.scs.fsu.edu/~dduke/farnese Dennis Duke] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814033601/http://people.scs.fsu.edu/~dduke/farnese |date=14 Augustus 2007 }} ''[[Journal for the History of Astronomy]]'', Februarie 2006.</ref> [[Lucio Russo]] het genoem dat [[Plutarchus]], in sy werk ''Omtrent die Gesig van die Maan'', oor sekere fisiese teorieë verslag gedoen het, wat ons as [[Newtoniese fisika|Newtonies]] sal beskou, en dat hierdie opmerkings oorspronklik aan Hipparchos toeskryfbaar mag wees;<ref>[[Lucio Russo]], ''The Forgotten Revolution: How Science Was Born in 300 BC and Why It Had To Be Reborn'', (Berlin: Springer, 2004). {{ISBN|3-540-20396-6}}, pp.&nbsp;286–293.</ref> hy meld verder dat Newton hierdeur beïnvloed kon wees.<ref>[[Lucio Russo]], ''The Forgotten Revolution: How Science Was Born in 300 BC and Why It Had To Be Reborn'', (Berlin: Springer, 2004). {{ISBN|3-540-20396-6}}, pp.&nbsp;365–379.</ref> Hierdie twee bewerings is egter deur ander geleerdes verwerp.<ref>Mott Greene, "The birth of modern science?" Resensie van ''The Forgotten Revolution'', ''Nature'' '''430''' (5 Augustus 2004): 614.</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Ou Griekse wetenskaplikes]] [[Kategorie:Astroloë]] [[Kategorie:Geograwe]] [[Kategorie:Sterrekundiges]] [[Kategorie:Wiskundiges]] [[Kategorie:Geboortes in 190 v.C.]] [[Kategorie:Sterftes in 120 v.C.]] o8b1pbevrc7ddoaripjy0v9rrjl7jip Duggie Morkel 0 66167 2963717 2942258 2026-08-30T08:56:55Z Axxter99 62059 2963717 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbyspeler | naam = Duggie Morkel | beeld = [[Lêer:Dougie Morkel - South africa to the field vs cornwall (cropped).jpg|180px]] | byskrif = | vollenaam = Douglas Francis Theodore Morkel | bynaam = Dougie | geboortedatum = 26 Oktober 1885 | geboorteplek = [[Kimberley]], [[Suid-Afrika]] | sterftedatum = {{SDEO|1885|10|26|1950|2|20}} | sterfteplek = [[Johannesburg]] | lengte = | gewig = | ru_posisies = Voorspeler | ru_amateurjare = | ru_amateurklubs = CSAR (Railways) | ru_amklubwedstryde = | ru_amklubpunte = | ru_amopdatering = | ru_klubjare = | ru_proklubs = | ru_klubwedstryde = | ru_klubpunte = | ru_klubopdatering = | super14 = | super14jare = | super14wedstryde = | super14punte = | ru_currentclub = | super14opdatering = | ru_provinsie = [[Transvaal]] | ru_provinsiejare = | ru_provinsiewedstryde = | ru_provinsiepunte = | ru_provinsieopdatering = | ru_sewesnasionalejare = | ru_sewesnasionalespan = | ru_sewesnasionalekomp = | ru_sewesopdatering = | ru_nasionalespan = {{Rugby-unie-landdata|RSA|1928}} | ru_nasionalejare = 1906–1913 | ru_nasionalewedstryde = 9 | ru_nasionalepunte = 44 | ru_nsopdatering = | ru_afrigtingklubs = | ru_afrigtingsjare = | ru_afrigtingopdatering = | ander = | beroep = | eggenote = | kinders = | familie = | skool = | universiteit = | url }} '''Douglas Francis Theodore Morkel''' ([[26 Oktober]] [[1885]], [[Kimberley]] – [[20 Februarie]], [[1950]], [[Johannesburg]]) was 'n [[Springbokke|Springbokrugbyspeler]] en [[Suid-Afrika]] se tiende [[Springbokkapteins|Springbokkaptein]]. == Bron == * Die Kapteins, Edward Griffiths, 2001, {{ISBN|1-86842-116-3}} == Eksterne skakels == * {{Springbokke|id=46503|name=Duggie Morkel}} {{Suid-Afrikaanse-bio-saadjie}} {{Rugbysaadjie}} {{beginboks}} {{opvolgboks| voor=[[Paul Roos]] | titel=Springbokkaptein | jare=1906–1910 | na=[[Billy Millar]] }} {{eindboks}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Morkel, Duggie}} [[Kategorie:Springbokkapteins]] [[Kategorie:Geboortes in 1885]] [[Kategorie:Sterftes in 1950]] 5nrf88tvhh4gahamylsf5xmydkwvg62 Oorlogskloof-natuurreservaat 0 66358 2963523 2830666 2026-08-29T12:59:04Z Oesjaar 7467 /* Flora */ Skakel 2963523 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Reservaat |reservaat_naam = Oorlogskloof-natuurreservaat |ander_naam = |iucn_kategorie = |beeld = Oorlogskloof river canyon (41172669470).jpg |beeld_byskrif = |kaart = |kaart_byskrif = |land = [[Suid-Afrika]] |provinsie = [[Noord-Kaap]] |naaste_dorp = [[Nieuwoudtville]] |duimdrukkerkaart = |duimdrukkeretiketposisie = |duimdrukkerkaartgrootte = |duimdrukkerkaartbyskrif = |breedtegraad = |breedtegraad_m = |breedtegraad_s = |breedtegraad_NS = |lengtegraad = |lengtegraad_m = |lengtegraad_s = |lengtegraad_OW = |oppervlak = 4 776 ha |openingsjaar = 1983 |besoekerstal = |besoekersjaartal = |bestuursliggaam = |webblad = }} Die '''Oorlogskloof-natuurreservaat''' is in die [[Noord-Kaap]] geleë, 20&nbsp;km suid van [[Nieuwoudtville]] en is in [[1983]] gestig. Die reservaat is 4&nbsp;776&nbsp;ha groot. Die westelike kant grens aan die [[Knersvlakte]]. Daar is verskeie wandelpaaie en rotstekeninge in die reservaat. == Flora == [[file:Colpias mollis 3.jpg|duimnael|200px|links|Die klipblom (''[[Colpias mollis]]'') teen 'n rotswand in die reservaat]] Die dissel ''[[Berkheya chrysanthemoides]]''<ref>[https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3077-165 REDLIST Sanbi]</ref> is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die reservaat en die [[waboom]] (''Protea nitida'') word ook hier aangetref. == Vislewe == Die volgende vier vis[[spesie]]s word in die riviere van die reservaat aangetref: [[Clanwilliam-geelvis]], [[Clanwilliam-sandvis]], [[dikkop-ghieliemientjie]] en die [[Clanwilliam-saagvin]]. == Verwysings == {{verwysings}} == Bronne == *{{cite book |last= Stuart|first= Chris & Mathilde |title= National Parks and Nature Reserves|year= 2012|publisher= Struik Travel and Heritage|location= |isbn= 978-1-77007-742-3}} *{{cite book |last= Erasmus|first= B.P.J. |authorlink= B.P.J. Erasmus |title= [[Op Pad in Suid-Afrika]]|year= 1995|isbn= 1-86842-026-4}} {{panorama|Knersvlakte from Vanrhyns Pass, Nieuwoudtville.jpg|900px|Die [[Knersvlakte]] vanaf die [[Vanrhynspas]], met die Oorlogskloof-natuurreservaat in die verte.}} [[Kategorie:Bewaringsgebiede in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Natuurreservate in die Noord-Kaap]] s7drp7sbfv0tmabx62wdlbswdh2o878 Lêer:Dr Ferdinand Postma.jpg 6 70997 2963639 1377038 2026-08-29T18:40:18Z JMK 649 +kat 2963639 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Dr. [[Ferdinand Postma]] |bron=[http://www.nwu.ac.za/af/nwu-potchefstroomkampus-1951-was-n-kroonjaar-vir-die-pu-vir-cho Nwu.ac.za] |datum=Omstreeks 1945 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]] o81k7l646ztxhps186y4ecyhidjslk2 Kentse strandkiewiet 0 77211 2963695 2863586 2026-08-30T02:41:06Z CommonsDelinker 1161 Administrateur [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vervang "Charadrius_alexandrinus_MHNT.jpg" met "Anarhynchus_alexandrinus_MHNT.jpg" omrede: [[:c:COM:FR|File renamed]]: Espèce reclassée 2963695 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Kentse strandkiewiet | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN2012>{{IUCN|id=106003129 |title=''Charadrius alexandrinus'' |assessors=''BirdLife International'' |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 Julie 2012}}</ref> | image = Snowy Plover srgb.jpg | image_width = 260px | image_caption = Kentse strandkiewiet naby Cayucos in [[Kalifornië]]. | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Charadriiformes]] | familia = [[Charadriidae]] | genus = ''[[Charadrius]]'' | species = '''''C. alexandrinus''''' | binomial = ''Charadrius alexandrinus'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]] | subdivision_ranks = [[Subspesies]] | subdivision = * ''C. a. alexandrinus'' * ''C. a. nivosus'' * ''C. a. tenuirostris'' }} Die '''Kentse strandkiewiet''' (''Charadrius alexandrinus'') is 'n [[voël]] wat gewoonlik noord van die [[ewenaar]] voorkom. Die voorkoms van die voël in [[Suider-Afrika]] is twyfelagtig; slegs een dooie eksemplaar is opgeteken in Noord-[[Namibië]]. Latere waarnemings in [[Mosambiek]] en Namibië is ongestaaf. Die voël is 15 – 17&nbsp;cm groot en weeg 32 - 60 gram met 'n vlerkspan van 44&nbsp;cm. In Engels staan die voël bekend as die ''Kentish Plover''. == Fotogalery == <gallery> Kentish plover I2 IMG 9384.jpg|Kentse strandkiewiet in Indië. Anarhynchus alexandrinus MHNT.jpg|Eier </gallery> == Sien ook == {{commons category|Charadrius alexandrinus}} * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse voëls]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse voëls (gegroepeer)]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse voëls volgens wetenskaplike name]] == Bron == * ''[[Sasol Voëls van Suider-Afrika]].'' Struik Nature. Vierde Uitgawe 2011. {{ISBN|978-1-77007-928-1}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Kiewiete]] 5hi8g5h6w2w7lstqoyqth3t7dqkroqk NG gemeente Britstown 0 80095 2963696 2439548 2026-08-30T03:03:08Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963696 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Dr JJ Kotze.jpg|duimnael|links|170px|Dr. [[Johannes Jacobus Kotzé|J.J. Kotzé]], predikant van die [[NG gemeente Richmond]], het die gemeentevergadering in Julie 1876 gelei waarop besluit is om die gemeente Britstown te stig.]] [[Beeld:NG kerk Britstown 2.jpg|duimnael|regs|240px|Die NG kerk op Britstown se hoeksteen is in 1892 gelê. Die bouwerk het sowat vier jaar geduur sodat die kerk eers in 1896 ingewy is. Die argitek was [[George Murray Alexander]] (1851–1904), wat na [[Suid-Afrika]] geëmigreer het uit [[Skotland]].<ref>{{en}} [http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes.php?bldgid=2980 Artefacts.co.za.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151109184047/http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes.php?bldgid=2980 |date= 9 November 2015 }} URL besoek op 12 Oktober 2013.</ref> Sy twee ander ontwerpe vir NG kerkgeboue was dié van die [[NG gemeente Rondebosch]] in 1891 en [[NG gemeente Tafelberg|Tafelberg]] in 1893.]] Die '''NG gemeente Britstown''' is 'n meer as 130 jaar oue gemeente van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] op die [[Noord-Kaap]]se dorp [[Britstown]] in die hart van die [[Karoo]]. Die dorp is geleë aan die [[N12 (Suid-Afrika)|N12]], halfpad tussen [[Beaufort-Wes]] en [[Kimberley]]. Dit was vroeër jare die middelpunt van 'n groot en vooruitstrewende boerderygemeenskap, maar ontvolking van die platteland het ook hier sy tol geëis. Teen 2013 was dit ’n klein gemeente met nagenoeg 200 belydende lidmate wat in vier dorps- en vier plaaswyke ingedeel is. Die plaaslike ouetehuis is as ’n aparte wyk bedien.<ref>{{af}} [http://kerkbode.co.za/vakatures-21-junie-2013/ Die gemeente adverteer in Junie 2013 op die ''Kerkbode'' se webtuiste vir 'n predikant.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130816233634/http://kerkbode.co.za/vakatures-21-junie-2013/ |date=16 Augustus 2013 }} URL besoek op 13 Oktober 2013.</ref> In die ''Jaarboek van die NG Kerke 2016'' word die getal dooplidmate aangegee as 19 en die belydende lidmate as 127. In 1985 was dit onderskeidelik 497 en 217; dus 'n afname van amper 80 persent in die sieletal in net meer as 30 jaar. == Agtergrond == [[Beeld:Ds en mev CJ Grobler.jpg|duimnael|links|260px|Ds. C.J. en mev. Grobler. Onder sy leiding is die halfeeufees van die gemeente in September 1928 gevier. By dié geleentheid het 'n gedenkboek uit die pen van die eerste argivaris van die Kaapse Kerk, eerw. [[Andries Dreyer]], verskyn met die titel ''Jubelfees-gedenkboek van die Gemeente Britstown, 1877–1927/8''.]] [[Beeld:Ds John Jackson.jpg|duimnael|160px|regs|Ds. John Jackson, van 1930 tot 1937 die negende leraar, het tydens die vreeslike droogte van 1932 tot 1933 baie vir die gemeente opgeoffer. Hy het hierheen gekom uit die sendingveld van [[Njassaland]] en aan die sending moes die gemeente hom afstaan toe hy op [[6 Junie]] [[1937]] van Britstown afskeid neem en na [[Harare|Salisbury]] in [[Suid-Rhodesië]] vertrek.]] [[Beeld:Ds en mev PA Alheit.jpg|260px|links|duimnael|Ds. en mev. P.A. Alheit was van 1937 tot 1943 die tiende leraarspaar van Britstown.]] Thomas Philippus Theron het hom in 1870 gevestig op 'n deel van die plaas Gemsbokfontein, bekend as De Put, waar hy as privaat skoolmeester in diens getree het van J.J.F. Britz, algemeen bekend as Hans Brits, die destydse plaaseienaar. In 1875 het Theron die tweede keer in die huwelik getree, met Aletta A. Blomerus, 'n plaaslike bruid en lid van 'n familie wat later 'n belangrike aandeel in die gemeente Britstown sou hê. Dié ondernemende man, wat intussen ook begin boer het, het hom uit die staanspoor beywer vir die welsyn van die plaaslike gemeenskap en was later 'n Kaapse parlementslid en gesiene lid van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Theron was oortuig van die noodsaaklikheid van die stigting van 'n dorp wat ook as die middelpunt van 'n NG gemeente kon dien en so stig hy in 1876 'n komitee waarin hy, Johannes van Zijl, Jozua Loots, G. du Preez, H. Nieuwoudt, F. Viljoen en C. Viljoen gedien het. Theron het die onderhandelinge gelei vir die aankoop van die nodige grond en so word die koopbriewe op [[27 September]] [[1876]] opgestel. Op hierdie datum het die komitee twee stukke grond van N.J.S. van der Merwe aangekoop teen 'n bedrag van £4&nbsp;750. Terselfdertyd het Hans Brits £2&nbsp;750 ontvang vir 'n kwart van die plaas Gemboksfontein. So het die dorpskomitee in besit gekom van 'n stuk grond van meer as 9&nbsp;800&nbsp;ha. Die dorp Britstown is aangelê op die gedeelte van De Put wat van Hans Brits aangekoop is, vandaar dan ook die plek se naam. Een van die eerste erfhouers op die pas gestigte dorpie was Thomas P. Theron en hy het volgens oorlewering ook die eerste dorpshuisie hier opgerig. == Gemeentestigting == Omdat hy en sy medekomiteelede kerkmense was, wou hulle ook 'n gemeente hier stig. Tot in daardie stadium het die lidmate van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|NG Kerk]] in die omgewing kerklik onder die gemeente [[NG gemeente Richmond|Richmond]] (gestig in 1843), [[NG gemeente Victoria-Wes|Victoria-Wes]] (1844) en [[NG gemeente Hopetown|Hopetown]] (1854, as Hoopstad) geval, maar toe die dorpskomitee eers die grond vir 'n nedersetting bekom het, het hulle sterk gevoel vir 'n eie kerk en gemeente, nader aan hul woonplek. Op 'n gemeentevergadering op [[10 Julie]] [[1876]] onder voorsitterskap van dr. [[Johannes Jacobus Kotzé|J.J. Kotzé]], die predikant van [[NG gemeente Richmond|Richmond]], waarskynlik op De Put in Hans Brits se opstal, is besluit om 'n nuwe gemeente op te rig en transport van dié plaas, wat vir £7&nbsp;500 gekoop is, aan die kerkraad te gee. 'n Kommissie sou hiertoe benoem word. Op dieselfde vergadering is vir die salaris van die predikant, wat nog beroep moes word, £185 ingeteken met die vooruitsig om dit binne vyf jaar na £200 op te skuif. Die kerkraad van Richmond, binne wie se ressort die meeste lidmate van die te stigte gemeente gewoon het, en die kommissie vir die vermeerdering van gemeentes van die Ring van Beaufort is van die vergadering se besluit verwittig. Tydens die Sinodesitting van 1876 het die Ringskommissie besluit om te voldoen aan die versoek en oorgegaan tot die stigting van 'n nuwe gemeente, met De Put as middelpunt, en bestaande uit lidmate van die gemeentes Richmond, Victoria-Wes en Hopetown. Op Donderdag [[25 Januarie]] [[1877]] het die Ringskommissie vir die vermeerdering van gemeentes op die plaas De Put onder voorsitterskap van ds. [[Hendrik Leibbrandt|H.C.V. Leibbrandt]] van Victoria-Wes byeengekom, saam met die belangstellende lidmate van die te stigte gemeente en verteenwoordigers van die drie kerkrade van die moedergemeentes. Op hierdie vergadering, weer blykbaar in Hans Brits se plaaswoning, is besluit om die gemeente Britstown te stig. Die eerste ses kerksraadlede is benoem, maar eers op [[13 Mei]] [[1877]] in hul amp bevestig; daar was twee ouderlinge en vier diakens. Op daardie dag het ds. Andrew Murray (wat tydelik op Richmond waargeneem het en in 1899 oorgegaan het na die [[Nederduitsch Hervormde Kerk]]) ook die eerste kinders, naamlik 12, gedoop. Die eerste lidmate is op [[30 April]] [[1878]] aangeneem, 'n maand nadat ds. Gerrit van Niekerk, die eerste leraar, bevestig is. Op sy vergadering in Oktober daardie jaar het die Ring van Beaufort tydens sy vergadering op [[Prins Albert]] die stigting van die gemeente Britstown bekragtig en ook besluit om die finale bepaling rakende die grense, waaroor daar nog nie eenstemmigheid was nie, in die hande van die Ringskommissie oor te laat. Op dié Ringsvergadering is Britstown verteenwoordig deur oudl. P.J. van der Merwe. == Grenslyne == [[Lêer:NG kerk Britstown, Morné van Rooyen 2017.jpg|duimnael|links|Die kerkgebou einde 2017.]] In opdrag van die Ring van Beaufort het die Ringskommissie vir die vermeerdering van gemeentes, bestaande uit ds. W.P. de Villiers (Carnarvon), [[Andreas Adriaan Louw|A.A. Louw]] ([[NG gemeente Murraysburg|Murraysburg]]) en oudl. H.S. van der Merwe van Richmond, op [[11 Maart]] [[1878]] onder voorsitterskap van ds. W.P. de Villiers op "Britztown" byeengekom saam met afgevaardigdes van die kerkraad van Victoria-Wes, Carnarvon en Britstown en die grense van die gemeente vasgestel. == Eerste kerkraad == Die eerste kerkraad van Britstown het bestaan uit ouderlinge Frans Viljoen en P.J. van der Merwe en diakens Gerrit du Preez, Johannes Britz, Charl Viljoen en die reeds genoemde Thomas Philippus Theron. Ds. Andrew Murray ([[21 Februarie]] [[1852]] – [[10 Mei]] [[1930]], 'n seun van prof. [[John Murray]]) wat in 1877 enkele maande waargeneem het as konsulent van die nuutgestigte gemeente, het dié broer in Mei 1877 in hul amp bevestig. In latere jare het hy na ouderling Viljoen verwys as "een innig vroom man". Met stigting het die gemeente onder die Ring van Beaufort geressorteer, maar vanaf 1881 onder die Ring van Colesberg, nog later onder die kortstondige Ring van Britstown, maar van toe af onder die Ring van Hopetown. == Beginjare == Die eerste diens waarvan die gemeente vandag nog seker is, is op [[24 Januarie]] [[1877]] op De Put gehou deur 'n lid van die Ringskommissie wat die volgende dag die gemeente sou stig. Die eerste dienste is in die opstal op dié plaas gehou óf deur die konsulent, dr. [[Johannes Jacobus Kotzé|J.J. Kotzé]], óf deur sy hulpprediker, ds. Andrew Murray. Toe dr. Kotzé in 1877 besoek bring aan [[Europa]] en [[Palestina]], het ds. Murray as waarnemende konsulent die dienste ses maande lank waargeneem, die sakramente bedien en die voorsitterstoel ingeneem op die eerste drie kerkraadsvergaderings. Vir die hou van dienste was die voorhuis van die plaashuis veels te beknop. So byvoorbeeld moes ds. Murray met die bevestiging van die eerste kerkraadslede in Mei 1877 op die stoep staan en preek terwyl die vroue in die huis gesit en die mans buite gestaan het en dit terwyl die wind kwaai gewaai en dit baie droog was. Toe hy twee maande later vir die eerste nagmaal op [[15 Julie]] [[1877]] daar was, het die prediker en Nagmaalgangers darem meer ruimte gehad, want die kerkraad het intussen binnemure van die plaashuis afgebreek sodat, volgens ds. Murray, "wij op stigtelijke wijze des Heeren dood kon vieren". Ten spyte van die gure wintersweer was die opkoms taamlik goed. Aan die einde van die eerste Nagmaalnaweek het 'n ouderlings namens die kerkraad ds. Murray versoek om op Britstown aan te bly as hul predikant, maar destyds was alles, volgens ds. Murray, "nog onklaar op Britstown en het water was te brak om my erheen te lokken". Sy eerste indrukke van die gemeente was nietemin "zeer gunstig". Naas die gewone godsdiensoefeninge wat elke Sondag op De Put waargeneem is, is ook begin met bidure: elke Vrydagaand op die dorp asook enkele plase in die omgewing. In die eerste godsdiensverslag, wat melding maak van die bidure, word ook gesê: Alles is hier nog in sy eerste wording. Daar moet nog vir 'n [[pastorie]] gesorg word, en spoedig dink mense om met die bou van 'n sogenaamde noodkerk te begin. Op die heel eerste kerkraadsvergadering van [[4 Junie]] [[1877]] is Thomas Theron as skriba-kassier aangestel en op die tweede en derde kerkraadsvergadering is verdere besluite oor die administrasie van die gemeente geneem. Byvoorbeeld is sitplekke in die tydelike plaashuis-kerk uitgegee volgens jare en stappe is gedoen om 'n doopvont en Nagmaalservies uit die Kaap te bestel, wat £35 gekos het en eers in September 1878 op Britstown aangekom het. Die tydelike kerk is ook by die Midland & Trust Company van [[Graaff-Reinet]] vir £400 verseker. In al dié administratiewe besluite is die hand van die deeglike en bedagsame diaken Thomas Theron duidelik te sien, aldus ds. [[A.P. Smit]]. == Eerste leraar: Gerrit van Niekerk == [[Beeld:Ds en mev Gerrit van Niekerk.jpg|duimnael|regs|260px|Ds. Gerrit van Niekerk en sy eggenote was die eerste leraarspaar van Britstown en het in die gemeente gestaan van 1878 tot 1884. Sy eerste standplaas was die [[NG gemeente Hopetown]] van 1861 tot 1877, toe hy afgetree het. Van 1884 tot sy eindelike aftrede in 1903 was hy leraar van die [[NG gemeente Middelburg, Kaap]]. Hy is oorlede op [[20 Augustus]] [[1920]].]] Op [[18 Februarie]] [[1878]] het die kerkraad onder voorsitterskap van dr. Kotzé ds. Gerrit van Niekerk, wat 'n jaar vantevore uitgetree het as die [[NG gemeente Hopetown]] se leraar weens swak gesondheid, beroep. Buiten 'n jaarlikse salaris van £400 is 'n gratis woning hom ook aangebied. Hy het die beroep aangeneem. Met ds. Van Niekerk se bevestiging op [[20 Julie]] [[1878]] het die jong gemeente 'n nuwe fase in sy ontwikkeling betree. Die gemeente het besonderse probleme gehad, waarna ds. Van Niekerk ook in sy eerste godsdiensverslag na die Ring verwys het. Die gemeente is gestig uit die lidmate van drie gemeentes en dit sou 'n ruk duur voordat die gemeentelede hul "selfstandigheid as 'n afsonderlike gemeente" sou verstaan en besef. Ook was daar 'n protes hangende teen die grenslyn tussen Britstown en Victoria-Wes, waardeur die kerkraad, aldus ds. Van Niekerk, in die uitvoering van hul pligte in vele opsigte gestrem is. Daar was darem ook ligpunte, want sedert die koms van ds. Van Niekerk was daar 'n lewendige belangstelling in die bywoning van die eredienste en daar het 'n mooi gees van samewerking geheers, onder meer vir die bou van 'n noodkerk. Volgens ds. [[A.P. Smit]] was ds. Van Niekerk 'n deeglike mens wat sy bediening ernstig opgeneem het. In die sowat ses jaar dat hy hier gearbei het, het hy hegte fondamente gelê en belangrike baanbrekerswerk verrig. In sy tyd is die noodkerk in 1879 voltooi, die ruim en stewige pastorie in 1880 gebou en afbetaal, en in 1879 is begin met plaaslike sendingwerk. Onder sy leiding is ook in 1879 'n kerkskool op die dorp gestig en die onderwys onder moeilike omstandighede bevorder. Hy het baie moeite gedoen met die Sondagskool en was 'n toonbeeld van deeglikheid in sy kanselwerk en huisbesoek. Hy en sy vrou het hier 'n Sustersbidgeselskap gestig wat elke Woensdagmiddag byeengekom het. Teen die einde van 1879 was ds. Van Niekerk so siek dat daar vir sy lewe gevrees is. Hy het herstel, twee beroepe bedank, maar oplaas dié na [[NG gemeente Middelburg, Kaap|Middelburg, Kaap]] aangeneem en sy afskeid op [[13 April]] [[1884]] in 'n oorvol kerk geneem. == Tweede leraar: Samuel Peter Helm == [[Beeld:Ds SP Helm.jpg|duimnael|links|160px|Ds. Samuel Peter Helm, van 1884 tot 1887 Britstown se tweede leraar. Hy het weer van 1904 tot 1906 in die gemeente gestaan.]] Ds. Samuel Peter Helm het die herderstaf op [[30 Augustus]] [[1884]] hier opgeneem. Hy het gestam uit 'n vrome sendinggeslag. Sy oupa, eerw. Henry Helm, was 'n sendeling van die [[Londense Sendinggenootskap]] en sy moeder 'n dogter van eerw. Wiliam Anderson, ook 'n sendeling van die LSA in [[Suid-Afrika]]. Ds. Helm het egter net twee jaar en agt maande in die gemeente gearbei, want hy het altyd sterk tot sending onder die heidene geneig en so 'n beroep aangeneem van die Buitelandse Sendingkommissie om as helper en opvolger van eerw. [[Stephanus Hofmeyr]] na die Soutpansbergsending te gaan. Ds. Helm het sy akte van demissie op [[7 Februarie]] [[1887]] uit die hand van ds. G.A. Scholtz van [[NG gemeente Hopetown|Hopetown]] ontvang, maar ingewillig om tot einde April met die gemeentelike werk aan te gaan. Nadat hy tien jaar lank in die sendingveld gewerk het, is ds. Helm in 1898 weens swak gesondheid genoodsaak om terug te keer na die [[Kaapkolonie]] en arbei 'n rukkie as hulpprediker van die [[NG gemeente Beaufort-Wes]] voordat hy op [[7 April]] [[1900]] leraar van die gemeente [[NG gemeente Mthatha|Umtata]] word. Terwyl hy daar gewerk het, was Britstown weens die vertrek van ds. [[Hendrik Petrus van der Merwe]] einde Februarie 1903 weer eens vakant. Vyf beroep het misluk, waarvan een op ds. Helm, en die vakature langer as 'n jaar geduur. Toe hy die tweede keer beroep word, het hy dit aangeneem en so is hy 'n tweede keer in die gemeente verwelkom en wel tydens die April-Nagmaal van 1904. Weer was sy bediening maar van korte duur, want die uitgestrekte gemeente en die versengende somershitte was vir ds. Helm se swak gestel te veel. Toe hy dus 'n beroep ontvang na [[NG gemeente Kalkbaai|Kalkbaai]], 'n klein gemeente by die see op die Kaapse Skiereiland, het hy dit aangeneem. Hy het einde April 1906 vertrek. Tydens ds. Helm se eerste dienstermyn het die kerkskool op die dorp 'n goewermentskool geword (1884), 'n jaarlikse dankfees is ingestel (1885) en die kerkskuld aansienlik verminder. Gedurende sy tweede dienstyd het hy die leiding geneem met die bou van 'n sendingpastorie (1904 tot '05) en die aansluiting van die plaaslike sendinggemeente by die Sinode van die Nederduitse Gereformeerde Sendingkerk. In hierdie tyd is ook die uurwerk in die kerktoring geïnstalleer. == Derde leraar: Pieter van der Merwe == [[Beeld:NG kerk Britstown 3.jpg|duimnael|links|320px|Die hoeksteen van Britstown se kerkgebou is in 1892 gelê en vier jaar later is die gebou ingewy op [[5 Mei]] [[1894]]. Die argitek was [[George Murray Alexander]].]] [[Lêer:Ds Pieter van der Merwe.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. [[Pieter van der Merwe]], van 1887 tot 1896 die derde leraar.]] Ds. [[Pieter van der Merwe]] is op [[30 Julie]] [[1887]], net drie maande nadat ds. Helm sy eerste dienstyd voltooi het, in die gemeente, sy eerste, bevestig. Hy was 27 jaar oud. In die nege jaar en vier maande dat hy hier leraar was, het die innemende en wakkere ds. Van der Merwe hom veral die sieleheil van die kinders en jong mense ter harte geneem. In 1887 het hy ’n tak van die Christelike Jongeliedevereniging gestig en die volgende jaar ook ’n Bybelklas vir die jong mense. In die moeilike onderhandelinge wat in 1890 eindelik gelei het tot die oordra van die dorp aan ’n onafhanklike dorpsbestuur, het ds. Van der Merwe ’n sleutelrol gespeel, veral met die opstel van die voorwaardes van oordrag. Die plaaslike sendinggestig is onder sy leiding gebou en op [[20 Junie]] [[1896]] ingewy. Hy sal egter veral onthou word as die stukrag agter die bou van die stewige en sierlike kerkgebou wat op [[5 Mei]] [[1894]] ingewy is en vandag nog as sodanig gebruik word. Dit is ontwerp deur [[George Murray Alexander]]. Ds, Van der Merwe het, volgens ds. [[A.P. Smit]], ’n besonderse slag met mense gehad en om hulle vir die een of ander taak te besiel. Ds. Van der Merwe het in Augustus 1896 ’n beroep na die [[NG gemeente Beaufort-Wes]] ontvang en dit tot groot spyt van die gemeente aanvaar. Ds. R.J. van Niekerk van die [[NG gemeente Prieska]], die konsulent en ’n seun van die oudleraar ds. Gerrit van Niekerk, het demissie op [[2 November]] [[1896]] aan ds. Van der Merwe verleen. Ds. [[John Daniel Kestell|J.D. Kestell]], die vader van die Helpmekaarbeweging en een van die grootste leiers in die NG Kerk, het ds. Van der Merwe beskryf as ’n “eg menslike mens”. Hy was, volgens ds. [[A.P. Smit]], iemand met ’n sterk en innemende persoonlikheid, opgewek en liefdevol, geestig en lewendig. Hy het diepe erns en toewyding gepaar met vriendelikheid, mensliewendheid en opgeruimdheid. Hy was dan ook besonder gelief. Deur sy eenvoudig treffende, diep-evangeliese, sielsdeursoekende en praktiese prediking kon hy tot die hart van sy gemeente spreek en veral ook as spesiale evangelieprediker, waarvoor hy in die wieg gelê was, baie siele tot bekering bring. Hy was ook ’n uitstekende organiseerder en ’n yweraar vir die sendingtaak. === Die bou van die kerkgebou === [[Beeld:Preekstoel NG kerk Britstown voor 1909.jpg|regs|220px|duimnael|Die ou preekstoel uit die jaar 1894, wat in 1911 vervang is deur die huidige rostrum.]] [[Beeld:Interieur NG kerk Britstown voor 1909.jpg|duimnael|220px|links|Die binnekant van die kerkgebou, afgeneem voor die olielampe in 1909 vervang is deur gaslampe.]] Teen 1886 het meer as een lidmaat van die gemeentebegin voel dat 'n gehuurde "Noodkerk" moes plekmaak vir 'n eie en meer doelmatige kerkgebou. Maar toe dit by geleentheid van die Julie-nagmaal van daardie jaar ter tafel gelê word, was die meerderheid die mening toegedaan dat voorrang aan die delging van die skuld, veral die dorpskuld (in 1877 aangegaan met die koop van die dorpsgronde) bó die van die bou van 'n kerk gegee moes word, en dat met laasgenoemde in elk geval nie begin moes word voordat twee derdes van die benodigde kapitaal gevind was nie. Maar toe die aangeleentheid die volgende jaar (November 1887) weer in 'n gemeentevergadering te berde gebring is, is daaroor anders geoordeel. 'n Sterk minderheid het steeds gemeen dat die dorpskuld eers gedelg moes word, maar die meerderheid was van oordeel dat aangesien die rente op die dorpskuld byna geheel uit die opbrengs van die verhuurde gronde en lisensies verhaal word, en die gemeente reeds ses jaar die Noodkerk huur teen 'n hoë huur, die tyd ryp was om 'n eie kerk te bou, en daarna kon die delging van die dorpskuld dan aangepak word. Onder die leiding van die jong en innemende ds. [[Pieter van der Merwe]] — 'n paar maande tevore hier bevestig — is die boufonds toe gestyf. Met hierdie fonds teen die einde van 1890 reeds nagenoeg £2&nbsp;000 sterk, het 'n spesiale kommissie (ds. P. van der Merwe, A.K.J. Blomerus en P. van der Merwe) 'n bouplan van argitek George Murray Alexander vir 'n kerkgebou van £7&nbsp;000 met 800 sitplekke aan 'n gemeentevergadering voorgelê. Laasgenoemde het op voorstel van W. Jansen van Rensburg besluit om dadelik met die bouery te begin en wel volgens bogenoemde plan. Terselfdertyd is die boukommissie aangewys. 'n Paar maande daarna is deur 'n groot basaar en veeveiling die mooi bedrag van £1&nbsp;440 vir die boufonds ingesamel. Met die boufonds op £3&nbsp;442 het die boukommissie op [[16 Januarie]] [[1892]] die tender van R. Currie vir £7&nbsp;911 (banke en preekstoel uitgesluit) aangeneem. Met 'n tweede groot poging in Mei 1892 is die boufonds met 'n verdere £1&nbsp;000 gestyf. Teen daardie tyd het Currie al met die bouery begin. Die kerk se hoeksteen is op [[27 Augustus]] [[1892]] gelê. Ten spyte van die gure weer het die gemeente in buitengewone groot getalle opgekom. Met "een fraaien zilveren troffel", geskenk deur die here Rhodes, Siveright en Hofmeyr van Kaapstad, het ds. Gerrit van Niekerk, oudleraar van die gemeente, die hoeksteen gelê nadat hy in die Noodkerk die rede uitgespreek het na aanleiding van Nehemia 2:20: "Toen gaf ik hun tot antwoord, en zeide tot hen: God van den hemel, Die zal het ons doen gelukken, en wij, Zijn knechten, zullen ons opmaken en bouwen; maar gijlieden hebt geen deel, noch gerechtigheid, noch gedachtenis in Jeruzalem." Daarna is die tender van Witshingshaw van Wynberg aangeneem vir die maak van die banke en die preekstoel. Met die bouery het dit voorspoedig gegaan. Teen Oktober 1893 kon in die godsdiensverslag aan die Ring gerapporteer word dat die nuwe kerk, wat belowe om "een zeer zierlijke en doelmatige" te wees "bijna voltooid" was. Teen daardie tyd het die gemeente reeds £5&nbsp;000 van die skuld afbetaal. Maar dit was eers op [[9 Maart]] [[1894]] dat Currie die gebou afgelewer het. Die plegtige inwyding het op [[5 Mei]] [[1894]] plaasgevind. Vir die gemeente was dit 'n heuglike feesmoment. Vier besoekende predikante het opgedaag: di. [[Adriaan Hofmeyr|A.J.L. Hofmeyr]] van [[NG gemeente Prins Albert|Prins Albert]], [[Gustave Adolph Maeder|G.A. Maeder]] van [[NG gemeente Victoria-Wes|Victoria-Wes]], J.D. Louw van [[NG gemeente Hopetown|Hopetown]] en [[Johannes van Heerden|J.P. van Heerden]] van [[NG gemeente Richmond|Richmond]]. Laasgenoemde het die wydingsdiens gelei wat deur 'n skare van sowat 1&nbsp;100 bygewoon is. Die nuwe orrel, 'n geskenk (£650) van broeder Willem Jansen van Rensburg, is by daardie feesgeleentheid bespeel deur die geniale ds. Hofmeyr. Die Maandag ná die inwyding is die sitplekke in die nuwe kerk deur loting aan die huurders toegewys, en is die ou Noodkerk aan sy eienaar, die heer Van Zijl, teruggegee. Die ou preekstoel is aan die gemeente Strydenburg afgestaan. 'n Paar weke ná die inwyding is die tender van M. Daneel vir die opsit van die sierlike traliewerk (wat vandag nog die kerkgebou beskerm) aangeneem. Blykens die verslag wat die boukommissie met die inwyding voorgelê het, het die kerk in geheel £10&nbsp;907 gekos, wat so uiteengesit is: Tender van die boukontrakteur £8&nbsp;673; banke en preek-stoel £654; fooi van argitek Alexander £504; lampe £100; klok en bliksemafleier £35; traliewerk £450, en hoeksteen en ander diverse uitgawes £491. So pragtig het die gemeente vir die boufonds bygedra dat met die inwyding slegs £4 820 op die kerk ver-skuldig was. Naas die bedrag van £3&nbsp;486 wat geleen is en die rente (£269) op die geleende kapitaal, het die gemeente, £5&nbsp;118 byeengebring, by wyse van dankfeeste (£4&nbsp;053); intekenlyste, kollektes en geskenke (£1&nbsp;065). Hierbenewens het indiwiduele lidmate die volgende artikels geskenk: die orrel (£650), 'n geskenk van W. Jansen van Rensburg; die preekstoel (£77), 'n geskenk van Pieter Jacobus en Nicolaas van der Merwe; die lampe (£100), 'n geskenk van Oloff Marais en die klok (£23), 'n geskenk van J.W. van Zijl. Allestesame het die gemeente met die inwyding reeds sowat 55 persent (nagenoeg £6&nbsp;000) van die totale kerkbouskuld van £10&nbsp;907 betaal. Eers in 1904 is 'n uurwerk in die kerktoring geïnstalleer met geld deur kerkraadslede en die breë publiek daarvoor geskenk. Oorspronklik in die kerktoring, moes die klok met die oog op die opsit van die toringhorlosie in 1904 daaruit verwyder word en buite in 'n klokstaander tereg kom. Uit hoofde van die buitengewoon hoë mure en dak (sonder plafon) het die akoestiek baie te wense oorgelaat. Die aanbring van 'n staalplafon in 1910-'11 het dit enigsins verbeter. Eers in 1939 is 'n toestel vir hardhorendes aangebring, wat later (in 1956 en 1964) met nuwes vervang sou word. == Vierde leraar: Dr. Hendrik Petrus van der Merwe == [[Beeld:Dr HP van der Merwe.jpg|duimnael|links|160px|Dr. [[Hendrik Petrus van der Merwe]], van 1896 tot 1903 die vierde leraar.]] Britstown se vierde predikant, van 1897 tot 1902, was die “onvergeetlike” (volgens ds. [[A.P. Smit]]) ds. [[Hendrik Petrus van der Merwe]], 'n boorling van die distrik [[Murraysburg]]. Geen godsdiensverslae uit sy dienstyd het behoue gebly nie, en tog is dit duidelik dat sy sesjarige bediening hier nie sonder vrug was nie. 'n Latere predikant van Britstown, ds. K.W. le Roux, het dr. Van der Merwe beskryf as “uiterst werkzaam, doordrijvend en succesvol”. Hy was ’n knap man wat die gemeente met groot bekwaamheid en diepe erns bearbei het, onder meer in die moeilike jare tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] toe hy onder meer in etlike konsentrasiekampe geestelike werk verrig het. Kort ná die Driejarige Oorlog het die Kaapse Sinode hom afgevaardig om lidmate in Duits-Suidwes-Afrika ([[Namibië]]) te gaan opsoek. As lid van die Sinodale Onderwyskommissie het dr. Van der Merwe hom op Britstown sterk vir die onderwys beywer en ’n nuwe skoolgebou is in sy tyd op [[1 Januarie]] [[1900]] voltooi. Dr. Van der Merwe het vroeg in 1903 ’n beroep na die [[NG gemeente Robertson]] in die [[Boland]] aanvaar. Britstown het op Sondag [[22 Februarie]] [[1903]] van hom afskeid geneem. Die ''[[Kerkbode]]'' het berig “de gansche gemeente was ontroerd”. Dr. Van der Merwe veral op Robertson ’n blywende indruk gemaak. Tydens sy 22-jarige bediening is die sierlike kerkgebou en talle skole opgerig en twee dogtergemeentes, Van der Merwe ([[Bonnievale]]) en [[McGregor]], asook ’n sendinggemeente afgestig. In sy laaste gemeente, [[NG gemeente Cradock|Cradock]], het hy net 20 maande gearbei tot hy op [[24 Desember]] [[1926]] beswyk het aan ’n ongeneeslike kwaal, veroorsaak deur ’n kiem wat hy op besoek aan Europa opgedoen het. Hy het dié reis as moderator van die Kaapse Kerk (van 1924 af) onderneem om deel te neem aan die onthulling van die [[Delvillebos]]-gedenkteken in [[Frankryk]]. In die breë kerklike lewe het dr. Van der Merwe leidende rol gespeel. Die Kaapse Kerk het hom in 1924 as moderator gekies. Hy het hom veral vir die onderwys beywer en vir die diens van barmhartigheid. Hy was voorsitter van die Sinodale Armesorgkommissie en as sodanig die siel van die groot kongres oor die Armeblankevraagstuk op 1916 op Cradock. In 1921 het die Kaapse Kerk hom afgevaardig om Afrikaanse studente aan universiteite in Europa te gaan bearbei. Uit erkenning vir sy dienste het die Universiteit van Edinburgh aan hom die eregraad D.D. toegeken. Hy was ’n welsprekende kanselredenaar en iemand met onverskrokke moed, soos blyk uit sy onafhanklike standpunt ten opsigte van die [[Maritz-rebellie]] van 1915 en sy stryd teen drankmisbruik onder die bruin mense van [[Robertson]]. == Vyfde leraar: Adriaan Jacobus van Wijk == [[Beeld:Ds AJ van Wijk sr.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. [[A.J. van Wijk]] was van 1906 tot 1912 Britstown se vyfde leraar. Hy het hier al begin met die opstel van die Bybelse dagboek ''Uit die Beek'' en daarmee volgehou tot sy dood in 1946.]] Ná dr. Van der Merwe se vertrek was die gemeente ruim 14 maande vakant tot ds. S.P. Helm in 1904 terug in sy ou gemeente verwelkom is en twee jaar hier vertoef het. Ná sy vertrek einde Maart 1906 was die gemeente gelukkig om binne drie maande weer ’n leraar te verwelkom in die persoon van ds. [[A.J. van Wijk|Adriaan Jacobus van Wijk]] van [[Heidelberg, Wes-Kaap|Heidelberg, Kaap]]. Hy is op Saterdag [[6 Junie]] [[1906]] bevestig. Ds. Van Wijk se sesjarige bediening was besonder geseënd. Hy was deeglik en hardwerkend en het op sy stil en bedaarde manier groot en blywende werk op Britstown verrig. In 1906 is die skoolgebou aan die skoolraad verkoop en dankofferkaartjies ingevoer, in 1909 is heelwat verbeterings aan die kerkgebou aangebring, onder meer is gasligte ingesit en die staalplafon aangebring, ’n tak van die Mannesendingbond is gestig en die gemeente het besluit om in te staan vir ’n buitelandse sendeling. In 1928, lank nadat hy van hier vertrek het, het ds. Van Wijk die geestelik peil van die gemeente so onthou: “Britstown van dié dae het vroom mense gehad. Daar was ’n groot aantal manne en vroue van diepe, innige godsvrug. Daar was manne met wie die leraar kon gesels oor die Formuliere van Eenheid van die Kerk. Daar was eerbied vir die heilige dinge, vir die Sondag, die Kerk en die Bybel. In dié dae het mense nog gesprekke gevoer oor die groot heilswaarhede en mekaar vertel van persoonlike geestelike ondervindings. Daar was deeglike voorbereiding in die Gewyde Geskiedenis en in die Kerkleer vir aanneming. Ja, ons het daar nie alleen die vrugte van die werk van godvrugtige leraars en leraarsvroue aangetref nie, maar ook die invloed van die voorbeeld van vrome voorouers en die bewyse van genade in die harte." Ds. Van Wijk het die beroep na Kuilsrivier in Januarie 1912 aangeneem en op [[5 Februarie]] [[1912]] het ds. P.J. du Toit van Vosburg demissie aan hom verleen. Hy het in Kuilsrivier gebly tot hy in 1919 ’n beroep na [[Franschhoek]] aanvaar het. Daar het hy 24 en ’n half jaar gearbei tot hy sy emeritaat op [[22 Junie]] [[1943]] aanvaar het. Hy het op die dorp bly woon en is daar oorlede op [[21 Augustus]] [[1966]] in die ouderdom van 94 jaar. Nes sy voorganger op Britstown was ds. Van Wijk ’n leier in die Kaapse Kerk. Hy het in 1915 assistent-skriba van die Sinode geword en in 1930 waarnemende skriba tot hy in 1932 aangestel is as skriba. Van 1936 tot 1943 was hy moderator van die Kaapse Sinode. Van die Raad van die Kerke, die voorganger van die Algemene Sinode, was hy lank lid en in 1935 voorsitter. Hy het in talle Sinodale kommissies gedien, maar dit is veral as die opsteller van die Bybelse dagboek ''Uit die Beek'' meer as 40 jaar lank van omstreeks 1906, toe hy hier op Britstown die leraar was, tot aan sy dood dat hy sy grootste geestelike invloed uitgeoefen het en sy wydste bekendheid verwerf het. Later is die dagboek voortgesit deur twee van sy seuns, eers ds. [[Johannes van Wijk|J.H. van Wijk]] en sedert sy heengaan in Oktober 1970 deur ds. [[Attie van Wijk|A.J. van Wijk jr.]]. ’n Derde seun, prof. Teo van Wijk, was rektor van die [[Universiteit van Suid-Afrika]]. Ds. Van Wijk was getroud met Margaret Jemima, ’n dogter van ds. [[Charles Murray]] van die [[NG gemeente Graaff-Reinet]]. == Sesde leraar: Daniël Du Plessis Steyn == [[Beeld:NG kerksaal Britstown.jpg|regs|280px|duimnael|In 1918, tydens ds. Steyn se dienstyd, is die Van Zijlsgebou omskep in 'n kerksaal.]] [[Lêer:Ds D du P Steyn.jpg|duimnael|links|160px|Ds. [[Daniël Steyn|Daniël Du Plessis Steyn]], van 1912 tot 1915 Britstown se sesde leraar.]] Weereens was die gemeente gelukkig om gou ’n predikant te kry toe ds. [[Daniël Steyn|D. Du P. Steyn]], voorheen van [[Glen Lynden]], aan die begin van Junie 1912 hier bevestig word. Sy oom was pres. [[M.T. Steyn]] van die Vrystaat. Hy was voorheen van 1900 tot 1906 leraar van Glen Lynden en weer van 1907 tot 1908. In die tussentyd was hy leraar van die [[NG gemeente Harare|Salisbury]]. Ds. Steyn is tydens die Nagmaalnaweek van 7 tot 9 Junie 1912 op Britstown bevestig en het die Vrydag op die dorp aangekom, sy eerste kennismaking met [[Britstown]]. Onder die sewe besoekende predikante wat die Saterdagaand sy bevestiging bygewoon het, was ds. [[Pieter van der Merwe]], geliefde oudpredikant (toe van Boshof) en ds. Charles Murray Hofmeyr van die [[NG gemeente Murraysburg]], wat die rede gevoer het. Die Sondagoggend by die Nagmaalsdiens het ds. Steyn sy intreepreek gelewer uit Eksodus 3:9 en 10: “Het woord kwam met stille kracht,” volgens ’n plaaslike beriggewer se verslag in die ‘’[[Kerkbode]]’’. Gedurende sy betreklike kort dienstyd op Britstown het die kerkraad die Van Zijlsgebou in 1913 aangekoop wat in 1918 in ’n kerksaal omskep is. Ook is ’n koshuis vir behoeftige leerlinge, Morgenzon, in 1914 gebou. Dit was die voorloper van tientalle geboue wat jare daarna eers vir die huisvesting van arm leerlinge gestig en soms ook gebou is. Op hierdie gebied was die kerkraad van Britstown ’n baanbreker. In sy tyd is ook die Smartt-besproeiingskema voltooi onder die bestuur van ’n gemeentelid, J.H. Mugglestone. Maar terwyl die Morgenzon-koshuis voltooiing genader het, het ds. Steyn in Julie 1914 ernstig siek geraak aan rumatiekkoors en daar is selfs vir sy lewe gevrees. Die leraar moes na die warmbad op [[Montagu]] en later na die kus gaan terwyl die sendingleraar en ’n sendingstudent met die gemeentelike werk gehelp het. Ná ’n afwesigheid van nege maande het ds. Steyn op [[4 April]] [[1915]] weer die kansel bestyg en ’n gevoelvolle boodskap gebring na aanleiding van Ps. 118:18: “De Heer heeft mij wel hard gekastijd maar Hij heeft mij niet ter dood overgegeven.” Teen die einde van Mei het die siekte egter hervat en was sy hart in ’n bedenklike toestand. Toe word hy genoodsaak om die tuig neer te lê en op [[24 Junie]] [[1915]] het twee ringsbroeders in die siekekamer demissie aan hom verleen. So het hy die gemeente onder ’n donker wolk verlaat. As blyk van liefde en waardering het die gemeente ’n beurs van £250 aan hom toegeken. Ongelukkig moes die plaaslike sendeling, eerw. J.M.N. Breedt, in dié tyd met 12 maande siekteverlof weggaan. Ds. Steyn het hierna so goed herstel dat hy van 1916 tot 1928 in die [[NG gemeente Paterson|gemeente Paterson]] kon arbei en van 1928 tot 1939 in [[NG gemeente Pearston|Pearston]]. Op [[18 Maart]] [[1939]] het hy vir goed afgetree en hom op [[Somerset-Oos]] gevestig. Hy is op [[3 Junie]] [[1959]] op [[Humansdorp]] in die ouderdom van 87 jaar oorlede, dus ruim 45 nadat daar op Britstown vir sy lewe gevrees is. Sy vrou, Anna Sophia gebore Wessels (1887–1959), is oorlede op [[10 Januarie]] [[1959]], vyf maande voor haar man. Ds. I.J. Viljoen, wat hom 16 jaar goed geken het, het van ds. Steyn getuig: “Sy hele lewe is versier deur sy minsaamheid, opregtheid, nederigheid en hoflikheid, wat gepaardgegaan het met ’n diepe godsvrug.” Iemand uit ’n ander kerkverband het van hom getuig: “He was the most angelic person. I have ever known. I don’t think I ever remember a face so shining with goodwill.” Volgens ds. [[A.P. Smit]], wat hom ook persoonlik geken het, was hy die toonbeeld van ’n Christen-edelman. == Sewende predikant: Karel Wynand le Roux == [[Lêer:Ds KW le Roux.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. [[Karel Wynand le Roux]], van 1915 tot 1925 Britstown se sewende leraar.]] Reeds die tweede beroep, wat op [[27 September]] [[1915]] uitgebring is op prop. [[Karel Wynand le Roux|K.W. le Roux]], het geslaag en hy is op [[18 Desember]] [[1915]] georden in ’n geskiedkundige geleentheid omdat dit die eerste keer was dat ’n proponent in die gemeente bevestig is. Ondanks die heersende droogte en die moeilike en gespanne oorlogstoestande van die [[Eerste Wêreldoorlog]] en met die [[Maritz-rebellie]] nog vars in die geheue, het die gemeente in groot getalle na die kerk opgekom. Onder die vyf predikante wat aan die geleentheid deelgeneem het, was dr. [[Hendrik Petrus van der Merwe|H.P. van der Merwe]], toe van Robertson, die geliefde oudleraar van Britstown, asook ds. P.J. du Toit van Vosburg wat nog altyd Britstown se konsulent was en die bevestiging waargeneem het. Die volgende dag het die jong dominee sy intreepreek gelewer met Johannes 19:4 as teksvers: “Ziet ik bring Hem tot u uit.” Ds. Le Roux het, ten spyte van die swak gesondheid van sy vrou, 'n suster van die Transvaalse moderator en administrateur van [[Transvaal]], dr. [[William Nicol]], in die 10 jaar dat hy hier gestaan het, deeglike werk verrig. In sy tyd is onder meer die kerksaal opgerig (1918) en ’n tweede koshuis gebou (1921). Van 1921 tot 1922 moes die kerkraad ds. Le Roux toestemming gee om die NG gemeentes in [[Suidwes-Afrika]], waarvan hy konsulent was, te gaan besoek. Tydens sy afwesigheid, by een geleentheid ses maande lank, het die ringspredikante met die eredienste en so meer gehelp. Dis dus geen wonder nie dat hy in Augustus 1923 ’n beroep na die Gobabis ontvang het, as medeleraar van die [[NG gemeente Mariental]] (destyds nog genoem Gibeon) omdat die [[NG gemeente Gobabis]] eers in 1939 sou afstig. Toe hy in Desember 1924 weer na Gobabis beroep word, het hy dit aangeneem. Weens die ernstige krankheid van sy kon hy eers op Sondag [[25 Januarie]] [[1925]] van Britstown afskeid neem. Tydens sy afskeidspreek na aanleiding van Handelinge 21:14 “het menige traan gevloei”, aldus ds. [[A.P. Smit]], want die band tussen leraar en gemeente was “stewig en heg”. Omdat daar dieselfde naweek ook afskeid geneem is van die plaaslike sendingleraar, eerw. J.J. Blomerus, was Britstown toe heeltemal herderloos. Ds. Le Roux het hierna behalwe Gobabis van 1925 tot 1929 ook nog die gemeente [[NG gemeente Windhoek|Windhoek]] van 1929 af bearbei tot hy sy emeritaat op [[7 Desember]] [[1946]] aanvaar het. Ten tyde van Britstown se eeufees toe hy reeds 94 jaar oud was, het ds. Le Roux op [[Worcester]] gewoon. Sy vrou, Maria Isabella, was voor hul huwelik ’n onderwyseres en is reeds in 1951 oorlede. Hul huwelik was kinderloos. Hy is ná sy aftrede weer getroud, maar die naam van sy tweede vrou word nie in die bronne vermeld nie. == Enkele leraars == [[Lêer:AP Smit Britstown.jpg|duimnael|160px|regs|In ''Soos jare kom en gaan. Ned. Geref. Kerk Britstown 1877–1977'' vertel ds. [[A.P. Smit]] die verhaal van die gemeente tydens sy eerste honderd jaar. Buiten gegewens oor die NG gemeente se geboue en ander eiendom, administrasie en geldsake, jeugwerk en verenigingslewe, word ook die plaaslike sending en die onderwys behandel.]] [[Beeld:NG gemeente Britstown 75 jaar.jpg|duimnael|regs|160px|Die gemeente het dié programmetjie uitgegee tydens die 75-jarige feesviering in Februarie 1952. Die verrigtinge het die Vrydag met 'n gemeentegeselligheid begin en onder meer 'n kranslegging in die begraafplaas die Saterdag ingesluit asook 'n biduur, Nagmaal en kinderdiens en doop die Sondag.]] * Gerrit van Niekerk, 1878–1884 * Samuel Peter Helm, 1884–1887 en 1904–1906 * [[Pieter van der Merwe]], 1887–1896 * Dr. [[Hendrik Petrus van der Merwe]], 1897–1903 * [[A.J. van Wijk|Adriaan Jacobus van Wijk]], 1906 tot 1912 * [[Daniël Steyn|Daniël Du Plessis Steyn]], 1912–1915 * [[Karel Wynand le Roux]], 1915–1925 * Cornelius Johannes Grobler, 1925–1929 * John Jackson, 1930–1937 * Pieter Albertyn Alheit, 1937–1943 * Reiner Johannes Nicolaas van Tonder, 1943–1945 * Stefanus Esaias Terblanche, 1945–1976 * Johannes Jacobus van Wyk, 1985–2001 * Hanri Joubert, [[16 November]] [[2013]] - == Bronne == * {{af}} Albertyn, W. (red.). 1978. ''Amptelike Suid-Afrikaanse munisipale jaarboek''. Pretoria: S.A. Vereniging van Munisipale Werknemers (nie-Politiek). * {{af}} Brown, dr. E. 1973. ''Gemeentelike geskiedskrywing van die Afrikaanse kerke van gereformeerde belydenis – 'n kompilasie en kerk-historiese oorsig''. Durban: Drakensbergpers. * {{en}} [[T.V. Bulpin|Bulpin, T.V.]] (2001). ''Discovering Southern Africa''. Cape Town: Discovering Southern Africa Publications cc. * {{af}} [[Andries Dreyer|Dreyer, eerw. A.]] 1932. ''Jaarboek van die Nederduits-Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 1933'', Kaapstad: Jaarboek-Kommissie van die Raad van die Kerke. * {{nl}} [[Gustave Adolph Maeder|Maeder, ds. G.A.]] en Zinn, Christian. 1917. ''Ons Kerk Album''. Kaapstad: Ons Kerk Album Maatschappij Bpkt. * {{af}} Maree, W.L. 1978 (red.). ''Jaarboek 1979 van die Nederduitse Gereformeerde Kerke''. Braamfontein: Tydskriftemaatskappy van die Nederduitse Gereformeerde Kerk. * {{af}} [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]], 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers. * {{en}} Potgieter, D.J. (ed.) 1972. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou). * {{af}} [[A.P. Smit|Smit, ds. A.P.]] 1977. ''Soos jare kom en gaan. Ned. Geref. kerk Britsown 1877–1977''. Britstown: NG Kerkraad. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} [http://deaarenvirons.co.za/main/britstown-history/ 'n Beskrywing van die geskiedenis van Britstown op DeAarEnvirons.co.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605205619/http://deaarenvirons.co.za/main/britstown-history/ |date= 5 Junie 2013 }}. URL besoek op 13 Oktober 2013. * {{af}} [http://kerkbode.co.za/vakatures-21-junie-2013/ Die gemeente adverteer vir 'n predikant in Junie 2013.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130816233634/http://kerkbode.co.za/vakatures-21-junie-2013/ |date=16 Augustus 2013 }} URL besoek op 13 Oktober 2013. * {{af}} [http://www.noordkaapland.co.za/britstown/ Inligting oor die gemeente op die Sinode van Noord-Kaapland se webtuiste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305041806/http://www.noordkaapland.co.za/britstown/ |date= 5 Maart 2016 }}. URL besoek op 3 November 2014. {{DEFAULTSORT:Britstown, NG gemeente}} [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Noord-Kaap]] dywr9k65y8qadyfq9u78ue32sixpoa6 Paul Newman 0 80500 2963719 2957946 2026-08-30T09:03:14Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963719 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Paul Newman | Beeld = Paul Newman - 1958.jpg | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = Paul Newman in 1958 | Geboortenaam = Paul Leonard Newman | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1925|1|26}} | Geboorteplek = Shaker Heights, [[Ohio]], [[VSA]] | Nasionaliteit = Amerikaans | Sterftedatum = {{Sterftedatum en ouderdom|1925|1|26|2008|9|26}} | Sterfteplek = Westport, [[Connecticut]] | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = 1949–2008 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = 56 | Toekennings = }} '''Paul Leonard Newman''' ([[26 Januarie]] [[1925]] – [[26 September]] [[2008]])<ref>[http://www.reuters.com/article/rbssConsumerGoodsAndRetailNews/idUSN2732677420080927 "Film Star Paul Newman dead at 83."] Reuters.com. 27 September 2008. {{cite news |url=http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/Movies/09/27/paul.newman.dead/ |title=Paul Newman dies at 83 |access-date=27 September 2008 |first1=Bob |last1=Tourtellotte |date=27 September 2008 |work=Cable News Network |publisher=CNN.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111215502/http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/Movies/09/27/paul.newman.dead/ |archive-date=11 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> was ’n [[Amerika]]anse akteur, rolprentregisseur en professionele renjaer. Hy het verskeie pryse gewen, onder meer ’n [[Oscar]] vir beste akteur sy rol in ''The Color of Money'' en nog agt Oscar-benoemings,<ref>{{cite web |url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/help/helpMain.jsp?helpContentURL=statistics/indexStats.html |title=Persons With 5 or More Acting Nominations |date=1 Maart 2008 |access-date=30 Desember 2008 |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160701093205/http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/help/helpMain.jsp?helpContentURL=statistics%2FindexStats.html |archive-date= 1 Julie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> ses [[Golden Globe]]s (insluitende drie erepryse), ’n [[Bafta]], Screen Actors Guild-prys, [[Cannes-rolprentfees]]-prys, [[Emmy]] en nog talle erepryse. Hy het ook as renjaer verskeie nasionale kampioenskappe gewen. == Vroeë lewe == Newman is in Shaker Heights, [[Ohio]], gebore as die seun van Arthur Sigmund Newman, eienaar van ’n sportwinkel,<ref>[http://www.filmreference.com/film/15/Paul-Newman.html ''Paul Newman Biography (1925–)'']. – FilmReference.com.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.scribd.com/doc/15233061/Paul-Newman-A-Life-by-Shawn-Levy-Excerpt |title=Paul Newman: A Life, by Shawn Levy – Excerpt |publisher=Scribd.com |date=5 November 2009 |access-date=1 Februarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306020541/https://www.scribd.com/doc/15233061/Paul-Newman-A-Life-by-Shawn-Levy-Excerpt |archive-date=6 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en Theresa Fetzer of Fetsko. Sy pa was [[Jood]]s; sy ouers was immigrante uit [[Hongarye]] en [[Pole]]. Sy ma was die dogter van ’n Slowaakse egpaar van Homonna in Hongarye (nou Humenné in [[Slowakye]]).<ref name="Morella">Morella, Joe; Epstein, Edward Z. (1988). ''Paul and Joanne: A Biography of Paul Newman and Joanne Woodward''. Delacorte Press. {{ISBN|0-440-50004-4}}.</ref><ref name="refname2">* Hamill, Denis. – "Paul Newman, A Big Gun at 73". – ''Buffalo News''. – 7 Maart 1998. – URL besoek op: 2008-03-08 * [http://www.pticie.host.sk/english.htm Ptičie Resumé] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080317131910/http://www.pticie.host.sk/english.htm |date=17 Maart 2008 }}. – Obecný úrad Ptičie * [http://www.elmundo.es/elmundo/2008/09/27/cultura/1222521210.html "Fallece el actor Paul Newman"] Elmundo.es (27 September 2008)</ref> Newman het ’n broer, Arthur, gehad wat later ’n vervaardiger en produksiebestuurder geword het.<ref name="tiscali">[http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/paul_newman_biog.html ''Paul Newman biography''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023063214/http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/paul_newman_biog.html |date=23 Oktober 2007 }}. – Tiscali.co.uk.com.</ref> Newman het vroeg al belangstelling getoon in die teater en op sewe het hy sy debuut in ’n skoolopvoering van ''Robin Hood'' gemaak. Ná die voltooiing van sy skoolloopbaan aan die Hoërskool Shaker Heights in 1943 het hy vir ’n kort ruk aan die Ohio-universiteit in Athens, Ohio, studeer.<ref name="tiscali" /> Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Newman diens gedoen as radio-operateur en skutter. Hy wou ’n vlieënier word, maar hy is nie toegelaat nie toe uitgevind is hy is kleurblind.<ref name="tiscali" /><ref name="navy">[http://www.history.navy.mil/bios/newman_p.htm ''Paul Newman''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141125005231/http://www.history.navy.mil/bios/newman_p.htm |date=25 November 2014 }}. – Biographies in Naval History. – Navy.mil.</ref> Ná die oorlog het hy sy BA-graad in drama en ekonomie in 1949 aan die Kenyon-kollege in Gambier, Ohio, voltooi.<ref>{{cite news |publisher=[[USA Today]] |url=http://usatoday30.usatoday.com/life/movies/2007-06-02-1290486787_x.htm |title=Newman gives $10M to Ohio alma mater |date=2 Junie 2007 |access-date=19 September 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313015824/http://usatoday30.usatoday.com/life/movies/2007-06-02-1290486787_x.htm |archive-date=13 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daarna het hy drie maande lank saam met die Woodstock Players getoer.<ref>{{Cite journal|url=http://books.google.com/?id=AfgbEC0LrFMC&pg=PA11&dq=paul+newman+english+degree#v=onepage&q=paul%20newman%20english%20degree&f=false|title=Paul Newman: A Biography|isbn=978-0-313-38310-6|author1=Borden|first1=Marian Edelman|date=2010-11-02}}</ref> Hy het later ook aan die Yale School of Drama studeer voor hy [[New York Stad|New York]] toe is om onder Lee Strasberg te studeer.<ref name="tiscali" /> == Loopbaan == [[Beeld:Paul Newman, gtfy.02961.jpg|thumb|links|240px|Newmn in 1984.]] === Sukses === [[Lêer:Paul Newman 1954.JPG|duimnael|upright|In sy eerste prent, ''The Silver Chalice'' (1954).]] Newman het in 1951 in New York aangekom saam met sy eerste vrou, Jackie Witte.<ref>* [http://www.silive.com/news/index.ssf/2008/09/actor_paul_newmans_dramatic_ro.html Actor Paul Newman's dramatic roots were sprouted on Staten Island] * [http://www.forgotten-ny.com/NEIGHBORHOODS/cynthiatour/st.george.html Forgotten-NY Neighborhoods: St. George: Staten Island's Wonderland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213101046/http://forgotten-ny.com/NEIGHBORHOODS/cynthiatour/st.george.html |date=13 Februarie 2009 }}</ref> Hy het sy debuut op Broadway in 1953 gemaak in William Inge se ''Picnic'' en het in 1955 in die oorspronklike Broadway-produksie van ''The Desperate Hours'' gespeel. In 1959 was hy in die oorspronklike Broadway-produksie van ''Sweet Bird of Youth'' saam met [[Geraldine Page]] en drie jaar later saam met haar in die rolprentweergawe. Hy het in dié tyd ook in TV-programme opgetree. In Februarie 1954 het Newman ’n skermtoets gedoen saam met [[James Dean]] vir ''East of Eden'' (1955). Dean het sy rol gekry, maar Newman nie. In dieselfde jaar het Newman saam met [[Eva Marie Saint]] en [[Frank Sinatra]] gespeel in ’n lewende TV-uitsending van ''Our Town'', ’n musikale verwerking van Thornton Wilder se verhoogstuk. Newman het James Dean op die nippertjie vervang.<ref>{{Cite book|last=Weiner|first=Ed|last2=Editors of TV Guide|title=The TV Guide TV Book: 40 Years of the All-Time Greatest Television Facts, Fads, Hits, and History|url=https://archive.org/details/tvguidetvbook40y00wein|place=New York|publisher=Harper Collins|year=1992|edition=First|page=118}}</ref> Newman het ná James Dean se noodlottige motorongeluk nog twee keer rolle vertolk waar Dean die eerste keuse was: Billy the Kid in ''The Left Handed Gun'' en Rocky Graziano in ''Somebody Up There Likes Me''. Newman se eerste fliek vir [[Hollywood]] was ''The Silver Chalice'' (1954). Die prent het misluk.<ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=OKRWD9ec_Eo |title=Inside The Actors Studio – Paul Newman |publisher=YouTube |date=8 Junie 2011 |access-date=1 Februarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170219183934/https://www.youtube.com/watch?v=OKRWD9ec_Eo |archive-date=19 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 1956 het hy groter aandag getrek vir sy rol as die bokser Graziano in ''Somebody Up There Likes Me''. Teen 1958 was hy een van die warmste sterre in Hollywood. Later in dié jaar het hy saam met [[Elizabeth Taylor]] in ''Cat on a Hot Tin Roof'' gespeel. Die prent was ’n groot sukses en Newman het sy eerste Oscar-benoeming gekry. Hy het in dié jaar ook in ''The Long, Hot Summer'' gespeel saam met [[Joanne Woodward]], wat hy toe weer gesien het nadat hulle mekaar in 1953 die eerste keer ontmoet het. Hy het by die [[Cannes-rolprentfees]] van 1958 die prys vir beste akteur gewen vir dié rol. === Grootste rolprente === Newman was een van die min sterre wat die oorgang gemaak het van die 1950's na die 1960's en 1970's. Sy rebelse persona was gewild by die volgende generasie. Hy het in ''Exodus'' (1960), ''The Hustler'' (1961), ''Hud'' (1963), ''Harper'' (1966), ''Hombre'' (1967), ''Cool Hand Luke'' (1967), ''The Towering Inferno'' (1974), ''Slap Shot'' (1977) en ''The Verdict'' (1982) gespeel. Hy het saam met sy mede-akteur [[Robert Redford]] en die regisseur [[George Roy Hill]] gewerk aan ''[[Butch Cassidy and the Sundance Kid]]'' (1969) en ''The Sting'' (1973). Hy het saam met sy vrou, Joanne Woodward, gespeel in ''The Long, Hot Summer'' (1958), ''Rally 'Round the Flag, Boys!'', (1958), ''From the Terrace'' (1960), ''Paris Blues'' (1961), ''A New Kind of Love'' (1963), ''What a Way to Go!'' (1964), ''Winning'' (1969), ''WUSA'' (1970), ''The Drowning Pool'' (1975), ''Harry & Son'' (1984) en ''Mr. and Mrs. Bridge'' (1990). [[Lêer:Paul Newman Cannes 1987.jpg|duimnael|upright|By die [[Cannes-rolprentfees]] in 1987.]] Benewens ''Harry & Son'' waarin hy gespeel en waarvan hy die regisseur was, het hy nog vier prente geregisseer waarin hy nie gespeel het nie, maar sy vrou wel: ''Rachel, Rachel'' (1968), ''The Effect of Gamma Rays on Man-in-the-Moon Marigolds'' (1972), die TV-weergawe van die toneelstuk ''The Shadow Box'' (1980) en ’n rolprentweergawe van [[Tennessee Williams]] se ''The Glass Menagerie'' (1987). Altesaam 25 jaar ná ''The Hustler'' het Newman weer die rol van "Fast" Eddie Felson vertolk in die regisseur [[Martin Scorsese]] se ''The Color of Money'' (1986). Hy het daarvoor die Oscar vir beste akteur gewen. === Laaste werk === In 2003 het hy in ’n Broadway-herhaling van Wilder se ''Our Town'' gespeel en ’n [[Tony]]-benoeming gekry. ’n Opgeneemde weergawe is op TV vertoon en Newman is benoem vir ’n [[Emmy]].<ref>[http://www.emmys.com/celebrities/paul-newman Paul Newman Emmy Award Winner]</ref> Sy laaste rol was as ’n bendeleier in die 2002-prent ''Road to Perdition'' saam met [[Tom Hanks]], waarvoor hy vir ’n Oscar benoem is vir beste manlike byspeler. Hy was daarna die verteller in die prent ''Dale'' (2007) en in die dokumentêr ''The Meerkats'' (2008). Newman het op 25 Mei 2007 aangekondig dat hy finaal aftree.<ref>[https://web.archive.org/web/20070528072858/http://www.news.com.au/story/0%2C23599%2C21797406-2%2C00.html ''Paul Newman quits films after stellar career'']. News.com.au. 27 Mei 2007. [http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6695939.stm ''Hollywood star Newman to retire'']. BBC News. 27 Mei 2007.</ref> == Persoonlike lewe == [[Lêer:Paul Newman and Joanne Woodward 1958.jpg|duimnael|190px|Newman en sy vrou Joanne Woodward in 1958.]] Newman was van 1949 tot 1958 getroud met Jackie Witte.<ref name="tiscali" /> Hulle het twee dogters, Stephanie Kendall en Susan,<ref name="tiscali" /> en ’n seun, Scott, gehad. Scott, ook ’n akteur, is in 1978 weens ’n oordosis dwelms dood.<ref>Clark, Hunter S. [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,960672,00.html?promoid=googlep ''People''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091203000232/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,960672,00.html?promoid=googlep |date= 3 Desember 2009 }}. Time. 17 Februarie 1986.</ref> Paul Newman het die Scott Newman-sentrum vir die voorkoming van dwelmmisbruik ter nagedagtenis van sy seun gestig.<ref>[http://www.scottnewmancenter.org/ ''Welcome'']. Scott Newman Center.org.</ref> Newman het die aktrise [[Joanne Woodward]] in 1953 ontmoet. Kort ná die verfilming van ''The Long, Hot Summer'' in 1957 is hy van Witte geskei. Hy is vroeg in 1958 met Woodward getroud. Hulle was 50 jaar lank getroud tot met sy dood in 2008.<ref>[http://www.people.com/people/package/gallery/0,,20229386_20219605_3,00.html "Remembering Paul Newman."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413142950/http://www.people.com/people/package/gallery/0,,20229386_20219605_3,00.html |date=13 April 2016 }} ''People''. 27 September 2008.</ref> Hulle het drie dogters gehad: Nell, Melissa en Claire. Newman was bekend vir sy toewyding aan sy gesin.<ref>{{Cite news|url=http://www.nydailynews.com/gossip/2008/03/13/2008-03-13_concern_about_paul_newmans_health.html|title=Concern about Paul Newman's health|publisher=New York Daily News|date=12 Maart 2008|accessdate=23 Julie 2008|archive-date=15 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080915084600/http://www.nydailynews.com/gossip/2008/03/13/2008-03-13_concern_about_paul_newmans_health.html|url-status=dead}} {{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2006/oct/08/familyandrelationships5 |title=It's an age-old quandary — why do men, like dogs, stray? |publisher=The Guardian |date=8 Oktober 2006 |access-date=23 Julie 2008 |location=Londen |first=Barbara |last=Ellen |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122092845/http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2006/oct/08/familyandrelationships5 |archive-date=22 Januarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> [[Lêer:Paul Newman Racing 1979 Spyder NF-11 Chevrolet V8 - CanAm single seater racer based on Lola T333CS.jpg|duimnael|regs|190px|’n Newman Freeman Racing NF Spyder Can-Am-resiesmotor]] Newman het in motorresies begin belangstel tydens die verfilming van ''Winning'' (1969). Hy het later ’n groot geesdriftige geword en het in 1971 sy eerste TV-program ''Once Upon a Wheel'' aangebied oor die geskiedenis van die sportsoort.<ref>{{cite web|url=http://www.davidwinters.net/onceuponawheel.htm|title=Once Upon A Wheel|publisher=Davidwinters.net|date=|accessdate=2012-02-01|archive-date=2011-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20111005062236/http://www.davidwinters.net/onceuponawheel.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.davidwinters.net/archives.htm|title=David Winters Tribute Site|publisher=Davidwinters.net|date=2003-04-01|accessdate=2012-02-01|archive-date=2012-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120217010533/http://www.davidwinters.net/archives.htm|url-status=dead}}</ref> Newman het in 1972 aan sy eerste resies as ’n professionele jaer deelgeneem, in Thompson, Connecticut. Hy het eindelik vier nasionale kampioenskappe gewen. In 1979 het hy aan die 24-uur-ren van Le Mans deelgeneem in ’n Porsche 935 en tweede geëindig.<ref name="1979 Le Mans">{{cite web |url=http://www.formula2.net/1979.htm |title=XLVII Grand Prix d'Endurance les 24 Heures du Mans 1979 |publisher=Le Mans & F2 Register |date=2 Mei 2008 |access-date=27 September 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707023724/http://www.formula2.net/1979.htm |archive-date= 7 Julie 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Van die middel 1970's tot die vroeë 1990's het hy vir die Bob Sharp-renspan gejaag, hoofsaaklik in Datsuns en later Nissans in die Trans-Am-reeks. Op 70 het hy die oudste jaer geword wat deel was van ’n wenspan ’n groot resies;<ref>{{Cite journal|last=Vaughn|first=Mark|title=Paul Newman 1925–2008|url=https://archive.org/details/sim_autoweek_2008-10-06_58_40/page/43|journal=AutoWeek|volume=58|issue=40|page=43|date=6 Oktober 2008|year=}}</ref> hy het in sy klas gewen op 1995 se 24-uur-ren van Daytona.<ref name="1995 Daytona">{{cite web |url=http://wsrp.ic.cz/imsa1995.html#1 |title=International Motor Sports Association 1995 |publisher=World Sports Racing Prototypes |date=14 Februarie 2007 |access-date=27 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222005354/http://wsrp.ic.cz/imsa1995.html |archive-date=22 Februarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Onder sy laaste resiese was die Baja 1000 in 2004 en weer die 24-uur-ren van Daytona in 2005.<ref name="2005 Daytona">{{cite web |url=http://wsrp.ic.cz/grandam2005.html#1 |title=Grand-American Road Racing Championship 2005 |publisher=World Sports Racing Prototypes |date=17 Desember 2005 |access-date=27 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222004230/http://wsrp.ic.cz/grandam2005.html |archive-date=22 Februarie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Newman het ook saam met Bill Freeman van die Porsche-renspan deelgeneem aan S.C.C.A.- en I.M.S.A.-byeenkomste, onder meer die Sebring 12-uur-sportmotoruithouren. == Siekte en dood == [[Lêer:Paul Newman in Carnation, Washington June 2007 cropped.jpg|duimnael|upright|Newman in 2007.]] In Junie 2008 is berig dat Newman longkanker het en in die Sloan-Kettering-hospitaal in New York behandel word.<ref>[http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23833842-5001026,00.html?from=public_rss "Paul Newman has cancer"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106025119/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23833842-5001026,00.html?from=public_rss |date= 6 Januarie 2009 }}. ''Daily Telegraph'' (Australië). 9 Junie 2008.</ref> Die skrywer A.E. Hotchner, wat saam met Newman die maatskappy Newman's Own gestig het, het aan Associated Press vertel Newman het hom 18 maande tevore van die siekte vertel.<ref>Christoffersen, John. [http://www.cbsnews.com/stories/2008/06/11/entertainment/main4171952.shtml "Longtime friend: Paul Newman has cancer"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100110043820/http://www.cbsnews.com/stories/2008/06/11/entertainment/main4171952.shtml |date=10 Januarie 2010 }}. ''Associated Press''. 11 Junie 2008.</ref> Newman se woordvoerder het daarna gesê dit gaan goed met hom, maar het nie die gerugte van sy siekte bevestig of ontken nie.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7447668.stm "Newman says he is 'doing nicely'"]. BBC.com. 11 Junie 2008.</ref> In Augustus, nadat hy volgens berigte klaar was met sy chemoterapie, het Newman vir sy familie gesê hy wil tuis sterf. Hy is op 26 September 2008 op die ouderdom van 83 oorlede, omring deur sy familie en goeie vriende.<ref>{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/26913988/|title=Acting legend Paul Newman dies at 83|last=AP|publisher=msnbc|accessdate=27 September 2008|archive-date= 1 Februarie 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090201004207/http://www.msnbc.msn.com/id/26913988/|url-status=dead}}{{cite web|last=Leask|first=David|url=http://scotlandonsunday.scotsman.com/world/Paul-Newman-Hollywood-legend-dies.4535651.jp|title=Paul Newman, Hollywood legend, dies at 83|publisher=Scotlandonsunday.scotsman.com|date=|accessdate=10 Maart 2010|archive-date=10 Januarie 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090110053756/http://scotlandonsunday.scotsman.com/world/Paul-Newman-Hollywood-legend-dies.4535651.jp|url-status=dead}}</ref> Hy is veras op ’n privaat begrafnisdiens naby sy huis in Westport.<ref>Hodge, Lisa. [http://www.ahlanlive.com/7128-paul-newmans-funeral "Legend laid to rest in private family ceremony."] ahlanlive.com. URL besoek op 11 Oktober 2008.</ref> == Filmografie, pryse en benoemings == === As akteur === {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- style="text-align:center;" ! style="background:#B0C4DE;"|Jaar ! style="background:#B0C4DE;"|Rolprent ! style="background:#B0C4DE;"|Rol ! style="background:#B0C4DE;"|Notas |- |1954 |''The Silver Chalice'' |Basil | |- |1955 |(''Producers' Showcase'') ''Our Town'' |George Gibbs | |- |rowspan="2"|1956 |''Somebody Up There Likes Me'' |Rocky Graziano |Cinema Writers Circle-prys vir beste buitelandse akteur |- |''The Rack'' |Kapt. Edward W. Hall Jr. | |- |rowspan="2"|1957 |''The Helen Morgan Story'' |Larry Maddux | |- |''Until They Sail'' |Kapt. Jack Harding | |- |rowspan="4"|1958 |''The Long, Hot Summer'' |Ben Quick |Beste akteur (Cannes) |- |''The Left Handed Gun'' |Billy the Kid | |- |''Cat on a Hot Tin Roof'' |Brick Pollitt |Oscar-benoeming vir beste akteur, Bafta-benoeming vir ’n hoofrol, Laurel-benoeming vir manlike dramarol |- |''Rally 'Round the Flag, Boys!'' |Harry Bannerman | |- |1959 |''The Young Philadelphians'' |Anthony Judson Lawrence | |- |rowspan="2"|1960 |''From the Terrace'' |David Alfred Eaton | |- |''Exodus'' |Ari Ben Canaan | |- |rowspan="2"|1961 |''The Hustler'' |Eddie Felson |Bafta vir beste akteur in ’n hoofrol, Laurel-prys vir beste dramarol, Mar del Plata-prys vir beste akteur, Oscar-benoeming vir beste akteur, Golden Globe-benoeming vir beste akteur, drama |- |''Paris Blues'' |Ram Bowen | |- |rowspan="2"|1962 |''Sweet Bird of Youth'' |Chance Wayne |Golden Globe-benoeming vir beste akteur, drama |- |''Hemingway's Adventures of a Young Man'' |Ad Francis, "The Battler" |Golden Globe-benoeming vir beste manlike byspeler |- |rowspan="3"|1963 |''Hud'' |Hud Bannon |Oscar-benoeming vir beste akteur, Bafta-benoeming vir beste akteur in ’n hoofrol, Golden Globe-benoeming vir beste akteur, drama |- |''A New Kind of Love'' |Steve Sherman | |- |''The Prize'' |Andrew Craig | |- |rowspan="2"|1964 |''What a Way to Go!'' |Larry Flint | |- |''The Outrage'' |Juan Carrasco | |- |1965 |''Lady L'' |Armand Denis | |- |rowspan="2"|1966 |''Harper'' |Lew Harper | |- |''Torn Curtain'' |Prof. Michael Armstrong |Regisseur: Alfred Hitchcock |- |rowspan="2"|1967 |''Hombre'' |John Russell | |- |''Cool Hand Luke'' |Luke Jackson |Oscar-benoeming vir beste akteur, Golden Globe-benoeming vir beste akteur, drama, Laurel-benoeming vir manlike rol |- |1968 |''The Secret War of Harry Frigg'' |Wmn. Harry Frigg | |- |rowspan="2"|1969 |''Winning'' |Frank Capua | |- |''[[Butch Cassidy and the Sundance Kid]]'' |Butch Cassidy |Bafta-benoeming vir beste akteur in ’n hoofrol, Laurel-benoeming beste dramarol |- |1970 |''WUSA'' |Rheinhardt | |- |rowspan="2"|1971 |''Sometimes a Great Notion'' |Hank Stamper | |- |''Once Upon a Wheel'' (TV-program, 1971) |Homself | World Television Festival-prys; beste internasionale sportdokumentêr |- |rowspan="2"|1972 |''Pocket Money'' |Jim Kane | |- |''The Life and Times of Judge Roy Bean'' |Roy Bean | |- |rowspan="2"|1973 |''The Mackintosh Man'' |Joseph Rearden | |- |''The Sting'' |Henry Gondorff | |- |1974 |''The Towering Inferno'' |Doug Roberts | |- |1975 |''The Drowning Pool'' |Lew Harper | |- |rowspan="2"|1976 |''Silent Movie'' |Homself | |- |''Buffalo Bill and the Indians'' |William F. "Buffalo Bill" Cody | |- |1977 |''Slap Shot'' |Reggie "Reg" Dunlop | |- |1979 |''Quintet'' |Essex | |- |1980 |''When Time Ran Out...'' |Hank Anderson | |- |rowspan="2"|1981 |''Fort Apache, The Bronx'' |Murphy | |- |''Absence of Malice'' |Michael Colin Gallagher |Oscar-benoeming vir beste akteur |- |rowspan="2"|1982 |''Come Along with Me'' | |TV |- |''The Verdict'' |Frank Galvin |David di Donatello-prys vir beste buitelandse akteur, Oscar-benoeming vir beste akteur, Golden Globe-benoeming vir beste akteur, drama |- |1984 |''Harry & Son'' |Harry Keach | |- |1986 |''The Color of Money'' |Fast Eddie Felson |Oscar vir beste akteur, National Board of Review-prys vir beste akteur, Golden Globe-benoeming vir beste akteur, drama, New York Film Critics Circle-benoeming vir beste akteur |- |rowspan="2"|1989 |''Fat Man and Little Boy'' |Genl. [[Leslie Groves|Leslie R. Groves]] | |- |''Blaze'' |Earl K. Long | |- |1990 |''Mr. and Mrs. Bridge'' |Walter Bridge | |- |1993 |''La Classe américaine'' |Dave | |- |rowspan="2"|1994 |''The Hudsucker Proxy'' |Sidney J. Mussburger | |- |''Nobody's Fool'' |Donald J. "Sully" Sullivan |Silver Bear vir beste akteur, National Society of Film Critics-prys vir beste akteur, New York Film Critics Circle-prys vir beste akteur, Oscar-benoeming as beste akteur, Golden Globe-benoeming as beste akteur, drama, Screen Actors Guild-benoeming vir manlike hoofrol |- |1998 |''Twilight'' |Harry Ross | |- |1999 |''Message in a Bottle'' |Dodge Blake |Blockbuster Entertainment-benoeming as gunsteling-byspeler – drama/romanse |- |2000 |''Where the Money Is'' |Henry Manning | |- |2001 |"The Blunder Years" (''The Simpsons''-episode) |Homself |Stem |- |2002 |''Road to Perdition'' |John Rooney |Phoenix Film Critics Society-benoeming vir beste manlike byspeler, Oscar-benoeming vir beste byspeler, Bafta-benoeming vir byspeler, Broadcast Film Critics Association-benoeming vir byspeler, Chicago Film Critics Association-benoeming vir byspeler, Golden Globe-benoeming vir byspeler, Online Film Critics Society-benoeming vir byspeler, Satellite-benoeming vir byspeler – rolprent |- |2003 |''Our Town'' |Verhoogbestuurder |Primetime Emmy-benoeming vir hoofrolspeler, Screen Actors Guild-benoeming vir akteur in ’n minireeks of TV-rolprent |- |rowspan="2"|2005 |''Empire Falls'' |Max Roby |Primetime Emmy vir byspeler, Golden Globe vir byspeler |- |''Magnificent Desolation: Walking on the Moon 3D'' |Dave Scott |Stem |- |2006 |''Cars'' |Doc Hudson/Hudson Hornet |Stem |- |2007 |''Dale'' |Verteller |Stem |- |2008 |''The Meerkats'' |Verteller |Stem |} === As regisseur of vervaardiger === {|class="wikitable" style="font-size:90%" |- style="text-align:center;" ! style="background:#B0C4DE;"|Jaar ! style="background:#B0C4DE;"|Rolprent ! style="background:#B0C4DE;"|Notas |- |1968 |''Rachel, Rachel'' |Golden Globe vir beste regisseur – rolprent, Oscar-benoeming vir beste prent, New York Film Critics Circle-prys vir beste regisseur |- |rowspan=2|1969 |''[[Butch Cassidy and the Sundance Kid]]'' |Mede-vervaardiger, nie genoem |- |''Winning'' |Mede-vervaardiger, nie genoem |- |1970 |''WUSA'' |Mede-vervaardiger |- |rowspan=2|1971 |''Sometimes a Great Notion'' |Regisseur en mede-vervaardiger |- |''They Might Be Giants'' |Vervaardiger |- |rowspan=2|1972 |''The Effect of Gamma Rays on Man-in-the-Moon Marigolds'' |Regisseur en vervaardiger |- |''The Life and Times of Judge Roy Bean'' |Mede-vervaardiger, nie genoem |- |1980 |''The Shadow Box'' |Primetime Emmy-benoeming vir regie vir ’n minireeks, rolprent of spesiale program |- |1984 |''Harry & Son'' |Regisseur en vervaardiger |- |1987 |''The Glass Menagerie'' | |- |2005 |''Empire Falls'' |Vervaardiger; Primetime Emmy-benoeming vir ’n minireeks |} == Erepryse == * Newman het ook in 1986 ’n ere-Oscar ontvang en in 1994 die Jean Hersholt- Humanitêre Prys vir sy welsynwerk. * Hy het in 1992 saam met sy vrou, Joanne Woodward, die Kennedy Center Honors ontvang. * Hy het die prys Golden Globe vir nuwe ster van die jaar vir ''The Silver Chalice'' (1957) gekry, die Henrietta-prys as rolprentgunsteling&nbsp;— manlik (1964 en 1966) en die Cecil B. DeMille-prys vir sy lewenslange bydrae (1984). * Newman is nadoods opgeneem in die Connecticut Hall of Fame. == Gepubliseerde werk == * Newman, Paul; Hotchner, A.E. ''Newman's Own Cookbook''. Simon & Schuster, 1998. {{ISBN|0-684-84832-5}}. * Newman, Paul; Hotchner, A.E. ''Shameless Exploitation in Pursuit of the Common Good''. Doubleday Publishing, 2003. {{ISBN|0-385-50802-6}}. == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne == * {{Cite book|last=Dherbier|first=Yann-Brice|last2=Verlhac |first2=Pierre-Henri |title=Paul Newman: A Life in Pictures|url=https://archive.org/details/paulnewmanlifein0000unse|year=2006|publisher=Chronicle Books|location=San Francisco, Kalifornië|isbn=978-0-8118-5726-0|oclc=71146543}} * Demers, Jenifer. ''Paul Newman: the Dream has Ended!''. Createspace, 2008. {{ISBN|1-4404-3323-2}} * Lax, Eric. ''Paul Newman: a Biography''. Turner Publishing, Incorporated, 1999. {{ISBN|1-57036-286-6}}. * Morella, Joe; Epstein, Edward Z. ''Paul and Joanne: A Biography of Paul Newman and Joanne Woodward''. Delacorte Press, 1988. {{ISBN|0-440-50004-4}}. * O'Brien, Daniel. ''Paul Newman''. Faber & Faber, Limited, 2005. {{ISBN|0-571-21987-X}}. * Oumano, Elena. ''Paul Newman''. St. Martin's Press, 1990. {{ISBN|0-517-05934-7}}. * Quirk, Lawrence J. ''The Films of Paul Newman''. Taylor Pub., 1986. {{ISBN|0-8065-0385-8}}. * Thomson, Kenneth. ''The Films of Paul Newman''. 1978. {{ISBN|0-912616-87-3}}. == Verdere leesstof == * {{Cite book|last=Hinton|first=Susan|title=The Outsiders|url=https://archive.org/details/outsiders0000hint_v1m9|year=1967|publisher=Viking Press, Dell Publishing|location=VSA|isbn=0-670-53257-6|oclc=64396432}} * {{Cite book|last=Godfrey|first=Lionel|title=Paul Newman, Superstar: A Critical Biography|url=https://archive.org/details/paulnewmansupers00godf|year=1979, ©1978|publisher=St. Martin's Press|location=New York, NY|isbn=978-0-312-59819-8|oclc=4739913}} * {{Cite book|last=Hamblett|first=Charles|title=Paul Newman|url=https://archive.org/details/paulnewman0000hamb_s6v2|year=1975|publisher=H. Regnery|location=Chicago, IL|isbn=978-0-8092-8236-4|oclc=1646636}} * {{Cite book|last=Landry|first=J. C.|title=Paul Newman|url=https://archive.org/details/paulnewman0000land_g9t1|year=1983|publisher=McGraw-Hill|location=New York, NY|isbn=978-0-07-036189-8|oclc=9556372}} * {{Cite book|last=Lax|first=Eric|authorlink=Eric Lax|title=Newman: Paul Newman, A Celebration|url=https://archive.org/details/newmanpaulnewman0000laxe_c0j1|year=1996|publisher=Pavilion|location=Londen, VK|isbn=978-1-85793-730-5|oclc=37355715}} * {{Cite book|last=Lax|first=Eric|title=Paul Newman: A Biography|url=https://archive.org/details/paulnewmanbiogra00laxe|year=1996|publisher=Turner Pub.|location=Atlanta, GA|isbn=978-1-57036-286-6|oclc=33667112}} * {{Cite book|last1=Morella|first1=Joe|first2=Edward Z.|title=Paul and Joanne: A Biography of Paul Newman and Joanne Woodward|url=https://archive.org/details/pauljoannebiogr00more|year=1988|publisher=Delacorte Press|location=New York, NY|isbn=978-0-440-50004-9|oclc=18016049|last2=Epstein}} * {{Cite book|last=Netter|first=Susan|title=Paul Newman and Joanne Woodward|year=1989|publisher=Piatkus|location=Londen, VK|isbn=978-0-86188-869-6|oclc=19778734}} * {{Cite book|last=O'Brien|first=Daniel|title=Paul Newman|url=https://archive.org/details/paulnewman0000obri|year=2004|publisher=Faber|location=Londen, VK|isbn=978-0-571-21986-5|oclc=56658601}} * {{Cite book|last=Oumano|first=Elena|title=Paul Newman|url=https://archive.org/details/paulnewman00ouma|year=1989|publisher=St. Martin's Press|location=New York, NY|isbn=978-0-312-02627-1|oclc=18558929}} * {{Cite book|last=Quirk|first=Lawrence J.|authorlink=Lawrence J. Quirk|title=The Films of Paul Newman|url=https://archive.org/details/filmsofpaulnewma0000lawr|year=1971|publisher=Citadel Press|location=New York, NY|isbn=0-8065-0233-9|oclc=171115}} * {{Cite book|last=Quirk|first=Lawrence J.|title=Paul Newman|year=1996|publisher=Taylor Pub. Co.|location=Dallas, TX|isbn=978-0-87833-962-4|oclc=35884602}} * {{Cite book|last=Stern|first=Stewart|authorlink=Stewart Stern|title=No Tricks in My Pocket: Paul Newman Directs|url=https://archive.org/details/notricksinmypock0000ster_v9q6|year=1989|publisher=Grove Press|location=New York, NY|isbn=978-0-8021-1120-3|oclc=18780705}} * {{Cite book|last=Demers|first=Jenifer|title=Paul Newman: The Dream has Ended!|year=2008|publisher=Createspace|location=California|isbn=978-1-4404-3323-8}} * {{Cite book|last=Hotchner|first=A.E.|title=Paul and Me: Fifty-three Years of Adventures and Misadventures with My Pal, Paul Newman|url=https://archive.org/details/paulmefiftythree0000hotc|year=2010|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|location=New York|isbn=978-0-385-53233-4}} == Eksterne skakels == * [http://www.newmansown.com/ Newman's Own] * [http://www.newmansownfoundation.org/ Newman's Own-stigting] * [http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A41391100 Bio by h2g2] * [http://www.emmys.com/celebrities/paul-newman Paul Newman by Emmys.com] * {{IMDb naam|56}} * {{Commons-kategorie inlyn|Paul Newman}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Paul Newman|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Newman, Paul}} [[Kategorie:Amerikaanse Jode]] [[Kategorie:Amerikaanse renjaers]] [[Kategorie:Amerikaanse rolprentregisseurs]] [[Kategorie:Amerikaanse rolprentvervaardigers]] [[Kategorie:Geboortes in 1925]] [[Kategorie:Sterftes in 2008]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse filantrope]] l9v7f4180wvjj7m0betw9wjetwl56lt Tony Smit 0 82415 2963525 2430215 2026-08-29T13:07:25Z Aliwal2012 39067 2963525 wikitext text/x-wiki '''Tony Smit''' (née Robertson) was 'n [[Suid-Afrika]]anse Springbokatleet. Sy begin haar atletiekloopbaan in 1934 met 'n [[Oostelike Provinsie|OP]] [[hoogspring]]rekord. Daarna verbeter sy verskeie [[spiesgooi]]-rekords. Sy was die enigste vrou in die Suid-Afrikaanse span wat aan die [[Statebondspele|Rykspele]] van 1938 in [[Sydney]] deelgeneem het. In 1987 begin sy om aan veterane-atletiek deel te neem. In 1990 en 1995 kry sy Springbokkleure. Daarna verbeter sy die wêreldrekord in spiesgooi 'n verdere twee keer. Sy het in 1996 uit atletiek uitgetree.<ref>[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1997/12/20/7/3.html Berug in Die Burger]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 20 Desember 1997</ref> == Biografie == A. H. (Tony) Robertson is op [[19 Desember]] [[1916]] in die [[George]]-distrik gebore. Sy begin haar skoolloopbaan in 'n plaasskool en gaan later na die meisieskool op George. Haar ouers, mnr. en mev. Jimmy Robertson, verhuis gedurende 1930 na [[Middelburg, Oos-Kaap|Middelburg]] en vestig hulle op Ravensbourne. Tony voltooi haar skoolopleiding hier op Middelburg. Tony tree in 1943 in die huwelik met mnr. Piet Smit van [[Barrydale]]. Piet Smit was 'n boer, winkelier en ook die burgemeester van Barrydale. Hy is in 1976 oorlede. Haar loopbaan as atleet begin op [[Rosmead]]. Die skoolhoof daar was mnr. J.J. Bruwer. Hy was 'n eertydse WP-atleet, toe onderwyser op [[Colesberg]] en sedert Julie 1932 skoolhoof op Rosmead. Hier stig hy die Rosmead-atletiekklub en 'n atletiekbaan word in 1933 aangelê. Tony en ander atlete van die omgewing sluit by die klub aan. Vanaf 1934 tot 1937 word die [[Oostelike Provinsie]] se jaarlikse atletiekkampioenskappe op [[Uniedag]] (31 Mei) op Rosmead aangebied. Hier lei Tony se sportprestasies haar tot groot hoogtes: * 1934: Tydens die OP-kampioenskappe op Rosmead wen sy die 80-meter hekkies en die spiesgooi vir dames. * 1936: Tony stel 'n nuwe Britse Ryksrekord op deur die spies oor die 130 [[Voet (lengtemaat)|vt.]] te werp. Die ou rekord was 123 vt. en 1 duim. Sy wen ook die hoogspring, die 100-treë, die 80-meter hekkies en die diskus (voorgee). In hierdie jaar word sy 'n Springbok. Sy verteenwoordig Suid-Afrika by die Britse Rykspele in Sydney, Australië, en is saam met [[Wally Hayward]] die enigste twee verteenwoordigers vir die [[Oostelike Provinsie|OP]]. Sy en Wally ontmoet mekaar op Rosmead onderweg na Australië waar sy tweede gekom het in die spiesgooi en Wally die ses myl wedloop wen. Haar S.A.-rekord vir spiesgooi is eers 16 jaar later deur 'n onderwyseres van Pretoria, mej. Swanepoel, verbeter. Op 73-jarige ouderdom het sy steeds aan atletiek deelgeneem. Sy was lid van die S.W.D. Meestersatletiekvereniging (70 - 74 jaar groep). In 1988 stel sy die SA-rekord in spiesgooi en gewigstoot op. Sy wen ook die diskusgooi. Sedert 1987 het sy 18 medaljes in die Meestersatletiek verower.<ref name="Middelburg">So onthou ons hulle, ''Middelburg pays homage'', Willie Pretorius (voorsitter), 13 September 1991</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Smit, Tony}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse atlete]] [[Kategorie:Geboortes in 1916]] ruvfjluf0uthb8xzrbmpda1czz736k0 Gebruiker:Martinvl/Sandput 2 87254 2963550 2957666 2026-08-29T14:58:47Z Martinvl 12559 /* Grootsirkel */ 2963550 wikitext text/x-wiki ==Test of NC file display== Display of the same image, one taken from an .SVG file and the other from a .JPG file. This test will be used on other Wikipedias to check the transfer of files. [[File:SI logo full.svg|thumb|left|Test download of SI Logo from NC Commons (.SVG)]] [[File:SI logo all udp.jpg|thumb|right|Test Download of SI logo from NC Commons (.JPG)]] [[File:SI logo all udp.jpg|thumb|right|Test Download of SI logo from NC Commons (.JPG)]] {{NC |File=File:SI logo all udp.jpg |caption=Test download of SI Logo from NC Commons (.SVG)}} <!-- [[File:SI logo full.svg|thumb|Test download from NC Commons]] *Die SI Logo hoort om hier verttoon te word. *The SI logo should be displayed here. Wikicode to display the image from NC Commons shown on the right: :<nowiki>[[File:SI logo full.svg|thumb|Test download from NC Commons]]</nowiki> --> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> == X-straal == https://en.wikipedia.org/wiki/Military_time_zone [[file:Clipboard icon.svg|35px|alt="Booking Required"]] ==Grootsirkel== [[File:Illustration of great-circle distance.svg|thumb|Grootsirkels op 'n sfeer.]] In [[wiskunde]] is 'n '''grootsirkel''' of '''ortodroom''' die sirkelvormige snyding van 'n [[sfeer]] en 'n [[vlak]] wat deur die middelpunt van die sfeer gaan.<ref>{{Cite web |last=W. |first=Weisstein, Eric |title=Great Circle -- from Wolfram MathWorld |url=https://mathworld.wolfram.com/GreatCircle.html |access-date=2022-09-30 |website=mathworld.wolfram.com |language=en}}</ref> In die beeld regs lê die punte <math>P</math>, <math>Q</math>, <math>u</math> en <math>v</math> almal op die vlak wat deur die middelpunt van die baan gaan. Oor die algemeen is die grootsirkel wat deur 'n paar punte soos <math>P</math> en <math>Q</math> gaan uniek, maar as die twee punte direk teenoor mekaar is, soos punte <math>u</math> en <math>v</math>, dan kan 'n oneindige aantal grootsirkels deur hulle getrek word. Die punt <math>u</math> is die antipode van <math>v</math> (en andersom). As 'n grootsirkel deur twee punte gedefinieer word, soos <math>P</math> en <math>P</math>, dan staan ​​die kortste van die twee roetes tussen die punte (in rooi getoon) bekend as die ''kleinboog'' en die langer van die twee afstande staan ​​bekend as die ''hoofboog''. ==Eienskappe== [[File:Central angle.svg|thumb|n Illustrasie van die sentrale hoek, {{math|Δ''σ''}}, tussen twee punte, {{mvar|P}} en {{mvar|Q}}. {{mvar|λ}} en {{mvar|φ}} is die [[lengtegraad]]hoek en [[breedtegraad]]hoek van {{mvar|P}}.]] Die bewys dat die kleiner boog van 'n grootsirkel die kortste afsand is tussen twee punte op die oppervlak van 'n sfeer verbind, kan gedoen word deur alle paaie tussen die punte <math>P</math> en <math>Q</math> te oorweeg en deur {{Intertaalskakel|variatierekening|en|Calculus of variations}} te gebruik om die kortste pad te vind. Die resulterende pad sal identies wees aan die vergelyking van die grootsirkel.<ref name = Wolfram>{{Cite web |last=W. |first=Weisstein, Eric |title=Great Circle -- from Wolfram MathWorld |url=https://mathworld.wolfram.com/GreatCircle.html |access-date=2026-08-24 |website=mathworld.wolfram.com |language=en}}</ref> Die afstand tussen die twee punte <math>P</math>and <math>Q</math> word soos volg bereken: *<math>\lambda_1, \phi_1</math> and <math>\lambda_2, \phi_2</math> be the geographical [[longitude]] and [[latitude]] of two points 1 and 2. *<math>\Delta\lambda = |\lambda_2 - \lambda_1|</math> and <math>\Delta\phi = |\phi_2 - \phi_1|</math> be their absolute differences Then, using one of the poles as an auxiliary third point <math>\Delta\sigma</math>, the [[central angle]] between them, is given by the [[spherical law of cosines]] if one of the on the sphere:<ref>{{cite book |last1=Kells |first1=Lyman M. |last2=Kern |first2=Willis F. |last3=Bland |first3=James R. |title=Plane And Spherical Trigonometry |url=https://archive.org/details/planeandspherica031803mbp |access-date=July 13, 2018 |year=1940 |publisher=McGraw Hill Book Company, Inc. |pages=[https://archive.org/details/planeandspherica031803mbp/page/n344 323]-326 }}</ref> <math>\Delta\sigma = {\arccos}\bigl(\sin\phi_1\sin\phi_2 + \cos\phi_1\cos\phi_2\cos\Delta\lambda\bigr).</math> The problem is normally expressed in terms of finding the central angle <math>\Delta\sigma</math>. Given this angle in radians, the actual [[arc length]] <math>d</math> on a sphere of radius <math>r</math> can be trivially computed as <math>d = r \, \Delta\sigma.</math> ==Navigasie== <gallery> File:Orthodromic air route.tif|London to Los Angles File:Gnomonic projection SW.jpg|Gnomonic projection </gallery> ==Verwysings== {{Verwysings}} == Stamboom2 == Gebruik stamboom2 {{stamboom2}} *Sophia of Hannover (1630-1714) **{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George I (1660-1727) ***{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George II (1683-1760) ****Frederick, Prince of Wales *****{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George III ******Duke of Kent *******{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Victoria (1819-1901) ********[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Edward VII ********* [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] George V **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Charles III (*1948) *********{{Stamboom2/einde tak}}[[Maud van Wallis|Maud]] (1869-1938) **********{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [[Harald V van Noorweë]] (*1937) ******** Prince Arthur, Duke of Connaught and Strathearn (1850-1942) *********{{Stamboom2/einde tak}} ... Princess Ingrid of Sweden **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [Denmark] Frederick X ******** Leopold, Duke of Albany (1853-1884) *********{{Stamboom2/einde tak}} ... Princess Sibylla of Saxe-Coburg and Gotha **********{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [Sweden] Carl XVI Gustaf ******** Princess Victoria = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Frederick III of Germany (1831-1888) ********* [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Kaiser Wilhelm II (1859-1941) **********... [[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] [Germany] Georg Friedrich Prince of Prussia (*1976) **********{{Stamboom2/einde tak}} Victoria Louise of Prussia (1892-1980) ***********{{Stamboom2/einde tak}} Frederica (1917-1981) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Paul of Greece (1901-1964) ************{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] [Greece] ... Pavlos (*1967) *********{{Stamboom2/einde tak}}Sophia of Hannover (1870-1932) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Carol II of Romania (1893-1953) **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] Margareta of Romania (*1949) ********{{Stamboom2/einde tak}} Beatrice (1857-1944) *********{{Stamboom2/einde tak}} Eugenie (1887-1969) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Alfonso XIII of Spain (1886-1941) **********{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Felipe VI of Spain (*1968) ******{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Ernest Augustus, King of Hanover (1771-1851) *******{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple white crown.svg|15px]] Ernest Augustus of Hannover (*1954) ****{{Stamboom2/einde tak}}Anne (1709-1759) = William IV, Prince of Orange (1711 - 1751) *****William V, Prince of Orange (1748-1806) ******{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [[Willem-Alexander van die Nederlande]] (*1967) *****{{Stamboom2/einde tak}}Carolina of Orange-Nassau (1743-1787) ******{{Stamboom2/einde tak}} ... Astrid of Sweden (1905-1935) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Leopold III of Belgium (1901-1983) *******{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Filip of Belgium (*1960) {{Stamboom2/einde}} ==Byvoegsel== :'''[[:en:Wikipedia:Administrators%27_noticeboard/IncidentArchive816#User:Martinvl_and_long_term_disruption_of_WT:MOSNUM]]''' is a very good example of how not to do things, both from a practical point of view and from a legal point of view. :'''Practical Point of View''' ::As I see it, an ANI case should contain four sections: ::*Complainant's opening statement ::*Comments by others ::*Defendant's Reply ::*Closing Administrator’s Statement ::It is my view that the complainant’s opening statement and the closing administrator's closing statement should contain sufficient detail (including diffs) that anybody who is reviewing the incident need not read the defence or any of the comments made by third parties as anything of relevance should be repeated in the closing statement, unless of course an appeal is centred around the closing administrator mis-representing a third-party comment or a defence offered by the defendant. ::While this will require the complainant to take of an effort when preparing a case, it should reduce the amount of input from others. It will make it more difficult for complainants to "throw mud, hoping that it will stick" and thus simplify the closing administrator's task as there will be less material through which to wade. ::If the defendant is subsequently blocked, then both the defendant and the administrator who is handling the appeal will have a common reference point from which to work, not some vague wall of text that would take forever through which to wade. :'''Legal Point of View''' ::There was a good deal of discussion in the case in question about user’s rights and "natural justice". I have since done some research on the matter and it is my understanding that under the Law of California, '''members of organisations that provide a public service''' are entitled to '''protection under the rules of [[:en: https://en.wikipedia.org/wiki/Due_process|due process]]'''. My research suggest that Wikipedia is one such organisation. At this stage, it might be appropriate to point out that since I was discussing the Law of California rather than English Law, I should have used the term "due process" rather than "natural justice". ::My assertion is based on the judgement given in the case [https://scocal.stanford.edu/opinion/pinsker-v-pacific-coast-society-orthodontists-27828 Pinsker v. Pacific Coast Society of Orthodontists] heard in the Supreme Court of California in 1974. The judgement gives two examples of what constitutes an organisation that “provides a public service” - labor unions and professional organisations and two examples of what organisations do not provide a pubic service - golf clubs and fraternities, the difference being that the former have an impact on the public at large while the latter do not. ::It is my view that since Wikipedia, like professional bodies, has an impact on the population at large that Wikipedia, like professional bodies must be viewed as an organisation that provides a "public service". ::The Wikipedia article [[:en:Due Process#United States|due process]] details how the Supreme Court of the United States interprets "due process". Among the important feature is a protection from vague laws, while the article [[:en:Procedural due process|Procedural due process]] catalogues a list of basic due process procedural rights as drawn up by Judge Henry Friendly (1903-1986). This includes: ::* the requirement of the complainant to give "Notice of the proposed action and the grounds asserted for it" (in the case of Wikipedia, the complainant producing all the pertinent diffs) ::* the right to cross-examine witnesses (in the case of Wikipedia the right of the accussed to present their defence) ::* the "requirement that the tribunal prepare written findings of fact and the reasons for its decision" (in the case of Wikipedia, the closing administrator's statement). :'''Application to the Case in Question''' ::In the case in question, all the diffs are buried in a posting that is approximately 8900 words in length (estimated using the word count facility in Microsoft WORD). Furthermore the details of what I am alleged to have done are so vague that I have no point of reference against which my application for readmission can be measured by an administrator. ::In his closing statement, closing administrator [[User:TParis]] asserted that "I have fully reviewed Martinvl's counter claim of vote stacking and determined that his evidence failed to meet the threshold". ::If my counter claim of vote stacking was not accepted, did he read the rest of the case to see whether or not is was well founded? Since he had 17 minutes from the time that Wee Curry Monster asked for an uninvolved administrator to act and him posting his judgement, did he really read all 8900 words - that would require a reading speed of 525 words per minute without allowing any time for him to prepare his closing statement or to follow up any of the diffs. According to the Wikipedia article [[:en:Speed reading]], the "normal reading [rate] for comprehension" is typically 200 - 300 words per minute. ::As a result, I have been blocked for ten years because he did not do a proper job of explaining why I had been blocked. If the ANI structure that I proposed had been followed, then either he would have rejected the application (which he should have done for lack of evidence) or his closing statement would implicitly have provided a criteria against which, in a worst case scenario, an application for readmission could be measured. == Eksterne skakels == * [http://pdg.lbl.gov/2005/reviews/contents_sports.html#constantsetc Oorsig, 2005] * [http://physics.nist.gov/cuu/Constants/index.html NIST-konstantes] * [http://users.telenet.be/lode.stevens/const.htm Natuurkonstantes] * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:nl:Natuurkundige constante|Nederlandse Wikipedia]] == Verwysings == {{Notas}} {{Verwysings}} ==UTF-8== UTF-8 is a protocol whereby UNICODE characters can be transmitted as variable-length byte strings in a manner that will maximise the communications wandwidth. WHen the text involved can be wrtitten in ASCCI, the UTF-8 rendering of teh text and teh ASCII rendering are identical, making UTF-8 string upward compatible with ASCII strings. == Historical background== The first standard for interchanging text between computers was ISO-xxxx. This standard used 7 bit characters, reserving the eight bit as a parity bit for error chaecking. Of the 128 characters available using 7 bits, 32 values were reserved as control bits and the remaining 96 valeus ont printable characters. ISO-xxxx had 12 variations, one for each of 12 different languages with 12 values reserved for national use. ISO-xxxx-y (the United States variant) and ISOxxxx-z (the British variant) were identical except for teh character "#" which appeared in teh American character set and "£" which appeared in the British character set. The Germans sacrificed the characters ..... to accomodate " ", " " ..... This standard was uperceded b ISO-xxxxx which used 8 bits to represent its characters. It adopted ISO-xxxx-0 (the American variant) for the first 128 characters .... {|class = "wikitext" |- ! Laagste<br>waarde ! Hoogste<br>waarde !Aantal<br>grepe ! greep 1 ! greep 2 ! greep 3 ! greep 4 ! greep5 |- | x00 || xF7 || 7 | style = "background-color: gray" |<code>0gfedcba</code> | || || || |- | x0080 | x07FF || 11 |style = "background-color: gray"|<code>110lkjih</code> |style = "background-color: gray"| <code>0gfedcba</code> || || || |- | x0800 | xFFFF || 16 |style = "background-color: gray"|<code>1110qpon |style = "background-color: gray"|<code>10mlkjih</code> |style = "background-color: gray"| <code>0gfedcba</code> || || |- | x0800 | xFFFF || 21 |style = "background-color: yellow"|11110vut |style = "background-color: yellow"|10srqpon |style = "background-color: yellow"|10mlkjih |style = "background-color: #0F0"| 0gfedcba || |- } {| class="wikitable" |+ Définition du nombre d'octets utilisés dans le codage (attention ce tableau de principe contient des séquences non valides) |- ! scope="col" | Caractères codés ! scope="col" | Représentation binaire UTF-8 ! scope="col" | Premier octet valide (hexadécimal) ! scope="col" | Signification |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0000 à U+007F ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">0</span><var style="background: #0F0">ƀƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | 00 à 7F | 1 octet, codant jusqu’à 7 bits |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0080 à U+07FF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">11</span>0<var style="background: #0F0">ƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | C2 à DF | 2 octets, codant jusqu’à 11 bits |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0800 à U+FFFF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">111</span>0·<var style="background: #0F0">ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | E0 à EF | 3 octets, codant jusqu’à 16 bits |- ! scope="row" rowspan="2" style="text-align: center" | U+10000 à U+10FFFF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">1111</span>·0<span style="background: #0F0">0<var>ƀƀ</var></span> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | F0 à F3 | rowspan="2" | 4 octets, codant jusqu’à 21 bits |- ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">1111</span>·0<span style="background: #0F0">100</span> 10<span style="background: #0F0">00·<var>ƀƀƀƀ</var></span> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | F4 |} ==Verwysings== {{Verwysings}} == Romeinse syfers== {| class="wikitable" |- ! Fraction ! Roman numeral |- | {{frac|1|12}} |style='text-align: center'| '''·''' |- |style='text-align: center'| {{frac|2|12}} = {{frac|1|6}} |style='text-align: center'| '''··''' or ''':''' |- |style='text-align: center'| {{frac|3|12}} = {{frac|1|4}} |style='text-align: center'| '''···''' or '''∴''' |- |style='text-align: center'| {{frac|4|12}} = {{frac|1|3}} |style='text-align: center'| '''····''' or '''∷''' |- | {{frac|5|12}} |style='text-align: center'| '''·····''' or '''⁙''' |- |{{frac|1|2}} |style='text-align: center'|S |} == Boulevard Periphique Toets == {|class = wikitable !Interior !! Compass Point !! Exterior |- |Junction 1 clock |88 degrees |Junction 1 anti-clock |- | || <small>East</small> || |- |Junction 2 clock |94 degrees |Junction 2 anti-clock |} == Toets== [[File:Metre Convention Signatories.svg|thumb|test]] [[File:M F Gervais Monarchs of Spain.pdf|thumb|Monarchs of Spain]] Alles hier is vanuit die Engelse WIkipedia gesny en hier geplak sonder vertaling: # Both fiber and composite remain in the elastic strain regime. In this stage, we also note that the composite Young's {{nowrap| 1&hairsp;234&nbsp;km}}. modulus is a simple weighted sum of the two component moduli. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\epsilon_{c}E_{f} + V_{m}\epsilon_{c}E_{m} </math> <ref name="courtney"/> #:<math> E_{c} = V_{f}E_{f} + V_{m}E_{m} </math> <ref name="courtney"/> # The fiber remains in the elastic regime but the matrix yields and plastically deforms. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\epsilon_{c}E_{f} + V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math> <ref name="courtney"/> # Both fiber and composite yield and plastically deform. This stage often features significant Poisson strain which is not captured by model below. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\sigma_{f}(\epsilon_{c}) + V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math> <ref name="courtney"/> # The fiber fractures while the matrix continues to plastically deform. While in reality the fractured pieces of fiber still contribute some strength, it is left out of this simple model. #:<math> \sigma_{c} \approx V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math><ref name="courtney"/> b8w831ilrfqgk9e4f7qhr11hqipahlz 2963551 2963550 2026-08-29T15:01:09Z Martinvl 12559 /* Grootsirkel */ 2963551 wikitext text/x-wiki ==Test of NC file display== Display of the same image, one taken from an .SVG file and the other from a .JPG file. This test will be used on other Wikipedias to check the transfer of files. [[File:SI logo full.svg|thumb|left|Test download of SI Logo from NC Commons (.SVG)]] [[File:SI logo all udp.jpg|thumb|right|Test Download of SI logo from NC Commons (.JPG)]] [[File:SI logo all udp.jpg|thumb|right|Test Download of SI logo from NC Commons (.JPG)]] {{NC |File=File:SI logo all udp.jpg |caption=Test download of SI Logo from NC Commons (.SVG)}} <!-- [[File:SI logo full.svg|thumb|Test download from NC Commons]] *Die SI Logo hoort om hier verttoon te word. *The SI logo should be displayed here. Wikicode to display the image from NC Commons shown on the right: :<nowiki>[[File:SI logo full.svg|thumb|Test download from NC Commons]]</nowiki> --> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> == X-straal == https://en.wikipedia.org/wiki/Military_time_zone [[file:Clipboard icon.svg|35px|alt="Booking Required"]] ==Grootsirkel== [[File:Illustration of great-circle distance.svg|thumb|Grootsirkels op 'n sfeer.]] In [[wiskunde]] is 'n '''grootsirkel''' of '''ortodroom''' die sirkelvormige snyding van 'n [[sfeer]] en 'n [[vlak]] wat deur die middelpunt van die sfeer gaan.<ref name = Wolfram>{{Cite web |last=W. |first=Weisstein, Eric |title=Great Circle -- from Wolfram MathWorld |url=https://mathworld.wolfram.com/GreatCircle.html |access-date=2026-08-24 |website=mathworld.wolfram.com |language=en}}</ref> In die beeld regs lê die punte <math>P</math>, <math>Q</math>, <math>u</math> en <math>v</math> almal op die vlak wat deur die middelpunt van die baan gaan. Oor die algemeen is die grootsirkel wat deur 'n paar punte soos <math>P</math> en <math>Q</math> gaan uniek, maar as die twee punte direk teenoor mekaar is, soos punte <math>u</math> en <math>v</math>, dan kan 'n oneindige aantal grootsirkels deur hulle getrek word. Die punt <math>u</math> is die antipode van <math>v</math> (en andersom). As 'n grootsirkel deur twee punte gedefinieer word, soos <math>P</math> en <math>P</math>, dan staan ​​die kortste van die twee roetes tussen die punte (in rooi getoon) bekend as die ''kleinboog'' en die langer van die twee afstande staan ​​bekend as die ''hoofboog''. ==Eienskappe== [[File:Central angle.svg|thumb|n Illustrasie van die sentrale hoek, {{math|Δ''σ''}}, tussen twee punte, {{mvar|P}} en {{mvar|Q}}. {{mvar|λ}} en {{mvar|φ}} is die [[lengtegraad]]hoek en [[breedtegraad]]hoek van {{mvar|P}}.]] Die bewys dat die kleiner boog van 'n grootsirkel die kortste afsand is tussen twee punte op die oppervlak van 'n sfeer verbind, kan gedoen word deur alle paaie tussen die punte <math>P</math> en <math>Q</math> te oorweeg en deur {{Intertaalskakel|variatierekening|en|Calculus of variations}} te gebruik om die kortste pad te vind. Die resulterende pad sal identies wees aan die vergelyking van die grootsirkel.<ref name = Wolfram>{{Cite web |last=W. |first=Weisstein, Eric |title=Great Circle -- from Wolfram MathWorld |url=https://mathworld.wolfram.com/GreatCircle.html |access-date=2026-08-24 |website=mathworld.wolfram.com |language=en}}</ref> Die afstand tussen die twee punte <math>P</math>and <math>Q</math> word soos volg bereken: *<math>\lambda_1, \phi_1</math> and <math>\lambda_2, \phi_2</math> be the geographical [[longitude]] and [[latitude]] of two points 1 and 2. *<math>\Delta\lambda = |\lambda_2 - \lambda_1|</math> and <math>\Delta\phi = |\phi_2 - \phi_1|</math> be their absolute differences Then, using one of the poles as an auxiliary third point <math>\Delta\sigma</math>, the [[central angle]] between them, is given by the [[spherical law of cosines]] if one of the on the sphere:<ref>{{cite book |last1=Kells |first1=Lyman M. |last2=Kern |first2=Willis F. |last3=Bland |first3=James R. |title=Plane And Spherical Trigonometry |url=https://archive.org/details/planeandspherica031803mbp |access-date=July 13, 2018 |year=1940 |publisher=McGraw Hill Book Company, Inc. |pages=[https://archive.org/details/planeandspherica031803mbp/page/n344 323]-326 }}</ref> <math>\Delta\sigma = {\arccos}\bigl(\sin\phi_1\sin\phi_2 + \cos\phi_1\cos\phi_2\cos\Delta\lambda\bigr).</math> The problem is normally expressed in terms of finding the central angle <math>\Delta\sigma</math>. Given this angle in radians, the actual [[arc length]] <math>d</math> on a sphere of radius <math>r</math> can be trivially computed as <math>d = r \, \Delta\sigma.</math> ==Navigasie== <gallery> File:Orthodromic air route.tif|London to Los Angles File:Gnomonic projection SW.jpg|Gnomonic projection </gallery> ==Verwysings== {{Verwysings}} == Stamboom2 == Gebruik stamboom2 {{stamboom2}} *Sophia of Hannover (1630-1714) **{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George I (1660-1727) ***{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George II (1683-1760) ****Frederick, Prince of Wales *****{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George III ******Duke of Kent *******{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Victoria (1819-1901) ********[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Edward VII ********* [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] George V **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Charles III (*1948) *********{{Stamboom2/einde tak}}[[Maud van Wallis|Maud]] (1869-1938) **********{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [[Harald V van Noorweë]] (*1937) ******** Prince Arthur, Duke of Connaught and Strathearn (1850-1942) *********{{Stamboom2/einde tak}} ... Princess Ingrid of Sweden **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [Denmark] Frederick X ******** Leopold, Duke of Albany (1853-1884) *********{{Stamboom2/einde tak}} ... Princess Sibylla of Saxe-Coburg and Gotha **********{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [Sweden] Carl XVI Gustaf ******** Princess Victoria = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Frederick III of Germany (1831-1888) ********* [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Kaiser Wilhelm II (1859-1941) **********... [[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] [Germany] Georg Friedrich Prince of Prussia (*1976) **********{{Stamboom2/einde tak}} Victoria Louise of Prussia (1892-1980) ***********{{Stamboom2/einde tak}} Frederica (1917-1981) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Paul of Greece (1901-1964) ************{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] [Greece] ... Pavlos (*1967) *********{{Stamboom2/einde tak}}Sophia of Hannover (1870-1932) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Carol II of Romania (1893-1953) **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] Margareta of Romania (*1949) ********{{Stamboom2/einde tak}} Beatrice (1857-1944) *********{{Stamboom2/einde tak}} Eugenie (1887-1969) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Alfonso XIII of Spain (1886-1941) **********{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Felipe VI of Spain (*1968) ******{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Ernest Augustus, King of Hanover (1771-1851) *******{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple white crown.svg|15px]] Ernest Augustus of Hannover (*1954) ****{{Stamboom2/einde tak}}Anne (1709-1759) = William IV, Prince of Orange (1711 - 1751) *****William V, Prince of Orange (1748-1806) ******{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [[Willem-Alexander van die Nederlande]] (*1967) *****{{Stamboom2/einde tak}}Carolina of Orange-Nassau (1743-1787) ******{{Stamboom2/einde tak}} ... Astrid of Sweden (1905-1935) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Leopold III of Belgium (1901-1983) *******{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Filip of Belgium (*1960) {{Stamboom2/einde}} ==Byvoegsel== :'''[[:en:Wikipedia:Administrators%27_noticeboard/IncidentArchive816#User:Martinvl_and_long_term_disruption_of_WT:MOSNUM]]''' is a very good example of how not to do things, both from a practical point of view and from a legal point of view. :'''Practical Point of View''' ::As I see it, an ANI case should contain four sections: ::*Complainant's opening statement ::*Comments by others ::*Defendant's Reply ::*Closing Administrator’s Statement ::It is my view that the complainant’s opening statement and the closing administrator's closing statement should contain sufficient detail (including diffs) that anybody who is reviewing the incident need not read the defence or any of the comments made by third parties as anything of relevance should be repeated in the closing statement, unless of course an appeal is centred around the closing administrator mis-representing a third-party comment or a defence offered by the defendant. ::While this will require the complainant to take of an effort when preparing a case, it should reduce the amount of input from others. It will make it more difficult for complainants to "throw mud, hoping that it will stick" and thus simplify the closing administrator's task as there will be less material through which to wade. ::If the defendant is subsequently blocked, then both the defendant and the administrator who is handling the appeal will have a common reference point from which to work, not some vague wall of text that would take forever through which to wade. :'''Legal Point of View''' ::There was a good deal of discussion in the case in question about user’s rights and "natural justice". I have since done some research on the matter and it is my understanding that under the Law of California, '''members of organisations that provide a public service''' are entitled to '''protection under the rules of [[:en: https://en.wikipedia.org/wiki/Due_process|due process]]'''. My research suggest that Wikipedia is one such organisation. At this stage, it might be appropriate to point out that since I was discussing the Law of California rather than English Law, I should have used the term "due process" rather than "natural justice". ::My assertion is based on the judgement given in the case [https://scocal.stanford.edu/opinion/pinsker-v-pacific-coast-society-orthodontists-27828 Pinsker v. Pacific Coast Society of Orthodontists] heard in the Supreme Court of California in 1974. The judgement gives two examples of what constitutes an organisation that “provides a public service” - labor unions and professional organisations and two examples of what organisations do not provide a pubic service - golf clubs and fraternities, the difference being that the former have an impact on the public at large while the latter do not. ::It is my view that since Wikipedia, like professional bodies, has an impact on the population at large that Wikipedia, like professional bodies must be viewed as an organisation that provides a "public service". ::The Wikipedia article [[:en:Due Process#United States|due process]] details how the Supreme Court of the United States interprets "due process". Among the important feature is a protection from vague laws, while the article [[:en:Procedural due process|Procedural due process]] catalogues a list of basic due process procedural rights as drawn up by Judge Henry Friendly (1903-1986). This includes: ::* the requirement of the complainant to give "Notice of the proposed action and the grounds asserted for it" (in the case of Wikipedia, the complainant producing all the pertinent diffs) ::* the right to cross-examine witnesses (in the case of Wikipedia the right of the accussed to present their defence) ::* the "requirement that the tribunal prepare written findings of fact and the reasons for its decision" (in the case of Wikipedia, the closing administrator's statement). :'''Application to the Case in Question''' ::In the case in question, all the diffs are buried in a posting that is approximately 8900 words in length (estimated using the word count facility in Microsoft WORD). Furthermore the details of what I am alleged to have done are so vague that I have no point of reference against which my application for readmission can be measured by an administrator. ::In his closing statement, closing administrator [[User:TParis]] asserted that "I have fully reviewed Martinvl's counter claim of vote stacking and determined that his evidence failed to meet the threshold". ::If my counter claim of vote stacking was not accepted, did he read the rest of the case to see whether or not is was well founded? Since he had 17 minutes from the time that Wee Curry Monster asked for an uninvolved administrator to act and him posting his judgement, did he really read all 8900 words - that would require a reading speed of 525 words per minute without allowing any time for him to prepare his closing statement or to follow up any of the diffs. According to the Wikipedia article [[:en:Speed reading]], the "normal reading [rate] for comprehension" is typically 200 - 300 words per minute. ::As a result, I have been blocked for ten years because he did not do a proper job of explaining why I had been blocked. If the ANI structure that I proposed had been followed, then either he would have rejected the application (which he should have done for lack of evidence) or his closing statement would implicitly have provided a criteria against which, in a worst case scenario, an application for readmission could be measured. == Eksterne skakels == * [http://pdg.lbl.gov/2005/reviews/contents_sports.html#constantsetc Oorsig, 2005] * [http://physics.nist.gov/cuu/Constants/index.html NIST-konstantes] * [http://users.telenet.be/lode.stevens/const.htm Natuurkonstantes] * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:nl:Natuurkundige constante|Nederlandse Wikipedia]] == Verwysings == {{Notas}} {{Verwysings}} ==UTF-8== UTF-8 is a protocol whereby UNICODE characters can be transmitted as variable-length byte strings in a manner that will maximise the communications wandwidth. WHen the text involved can be wrtitten in ASCCI, the UTF-8 rendering of teh text and teh ASCII rendering are identical, making UTF-8 string upward compatible with ASCII strings. == Historical background== The first standard for interchanging text between computers was ISO-xxxx. This standard used 7 bit characters, reserving the eight bit as a parity bit for error chaecking. Of the 128 characters available using 7 bits, 32 values were reserved as control bits and the remaining 96 valeus ont printable characters. ISO-xxxx had 12 variations, one for each of 12 different languages with 12 values reserved for national use. ISO-xxxx-y (the United States variant) and ISOxxxx-z (the British variant) were identical except for teh character "#" which appeared in teh American character set and "£" which appeared in the British character set. The Germans sacrificed the characters ..... to accomodate " ", " " ..... This standard was uperceded b ISO-xxxxx which used 8 bits to represent its characters. It adopted ISO-xxxx-0 (the American variant) for the first 128 characters .... {|class = "wikitext" |- ! Laagste<br>waarde ! Hoogste<br>waarde !Aantal<br>grepe ! greep 1 ! greep 2 ! greep 3 ! greep 4 ! greep5 |- | x00 || xF7 || 7 | style = "background-color: gray" |<code>0gfedcba</code> | || || || |- | x0080 | x07FF || 11 |style = "background-color: gray"|<code>110lkjih</code> |style = "background-color: gray"| <code>0gfedcba</code> || || || |- | x0800 | xFFFF || 16 |style = "background-color: gray"|<code>1110qpon |style = "background-color: gray"|<code>10mlkjih</code> |style = "background-color: gray"| <code>0gfedcba</code> || || |- | x0800 | xFFFF || 21 |style = "background-color: yellow"|11110vut |style = "background-color: yellow"|10srqpon |style = "background-color: yellow"|10mlkjih |style = "background-color: #0F0"| 0gfedcba || |- } {| class="wikitable" |+ Définition du nombre d'octets utilisés dans le codage (attention ce tableau de principe contient des séquences non valides) |- ! scope="col" | Caractères codés ! scope="col" | Représentation binaire UTF-8 ! scope="col" | Premier octet valide (hexadécimal) ! scope="col" | Signification |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0000 à U+007F ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">0</span><var style="background: #0F0">ƀƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | 00 à 7F | 1 octet, codant jusqu’à 7 bits |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0080 à U+07FF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">11</span>0<var style="background: #0F0">ƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | C2 à DF | 2 octets, codant jusqu’à 11 bits |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0800 à U+FFFF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">111</span>0·<var style="background: #0F0">ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | E0 à EF | 3 octets, codant jusqu’à 16 bits |- ! scope="row" rowspan="2" style="text-align: center" | U+10000 à U+10FFFF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">1111</span>·0<span style="background: #0F0">0<var>ƀƀ</var></span> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | F0 à F3 | rowspan="2" | 4 octets, codant jusqu’à 21 bits |- ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">1111</span>·0<span style="background: #0F0">100</span> 10<span style="background: #0F0">00·<var>ƀƀƀƀ</var></span> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | F4 |} ==Verwysings== {{Verwysings}} == Romeinse syfers== {| class="wikitable" |- ! Fraction ! Roman numeral |- | {{frac|1|12}} |style='text-align: center'| '''·''' |- |style='text-align: center'| {{frac|2|12}} = {{frac|1|6}} |style='text-align: center'| '''··''' or ''':''' |- |style='text-align: center'| {{frac|3|12}} = {{frac|1|4}} |style='text-align: center'| '''···''' or '''∴''' |- |style='text-align: center'| {{frac|4|12}} = {{frac|1|3}} |style='text-align: center'| '''····''' or '''∷''' |- | {{frac|5|12}} |style='text-align: center'| '''·····''' or '''⁙''' |- |{{frac|1|2}} |style='text-align: center'|S |} == Boulevard Periphique Toets == {|class = wikitable !Interior !! Compass Point !! Exterior |- |Junction 1 clock |88 degrees |Junction 1 anti-clock |- | || <small>East</small> || |- |Junction 2 clock |94 degrees |Junction 2 anti-clock |} == Toets== [[File:Metre Convention Signatories.svg|thumb|test]] [[File:M F Gervais Monarchs of Spain.pdf|thumb|Monarchs of Spain]] Alles hier is vanuit die Engelse WIkipedia gesny en hier geplak sonder vertaling: # Both fiber and composite remain in the elastic strain regime. In this stage, we also note that the composite Young's {{nowrap| 1&hairsp;234&nbsp;km}}. modulus is a simple weighted sum of the two component moduli. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\epsilon_{c}E_{f} + V_{m}\epsilon_{c}E_{m} </math> <ref name="courtney"/> #:<math> E_{c} = V_{f}E_{f} + V_{m}E_{m} </math> <ref name="courtney"/> # The fiber remains in the elastic regime but the matrix yields and plastically deforms. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\epsilon_{c}E_{f} + V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math> <ref name="courtney"/> # Both fiber and composite yield and plastically deform. This stage often features significant Poisson strain which is not captured by model below. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\sigma_{f}(\epsilon_{c}) + V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math> <ref name="courtney"/> # The fiber fractures while the matrix continues to plastically deform. While in reality the fractured pieces of fiber still contribute some strength, it is left out of this simple model. #:<math> \sigma_{c} \approx V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math><ref name="courtney"/> 86pk0nloa1quzo5hd7vi5aq06gvvf29 2963552 2963551 2026-08-29T15:01:46Z Martinvl 12559 /* Eienskappe */ 2963552 wikitext text/x-wiki ==Test of NC file display== Display of the same image, one taken from an .SVG file and the other from a .JPG file. This test will be used on other Wikipedias to check the transfer of files. [[File:SI logo full.svg|thumb|left|Test download of SI Logo from NC Commons (.SVG)]] [[File:SI logo all udp.jpg|thumb|right|Test Download of SI logo from NC Commons (.JPG)]] [[File:SI logo all udp.jpg|thumb|right|Test Download of SI logo from NC Commons (.JPG)]] {{NC |File=File:SI logo all udp.jpg |caption=Test download of SI Logo from NC Commons (.SVG)}} <!-- [[File:SI logo full.svg|thumb|Test download from NC Commons]] *Die SI Logo hoort om hier verttoon te word. *The SI logo should be displayed here. Wikicode to display the image from NC Commons shown on the right: :<nowiki>[[File:SI logo full.svg|thumb|Test download from NC Commons]]</nowiki> --> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> == X-straal == https://en.wikipedia.org/wiki/Military_time_zone [[file:Clipboard icon.svg|35px|alt="Booking Required"]] ==Grootsirkel== [[File:Illustration of great-circle distance.svg|thumb|Grootsirkels op 'n sfeer.]] In [[wiskunde]] is 'n '''grootsirkel''' of '''ortodroom''' die sirkelvormige snyding van 'n [[sfeer]] en 'n [[vlak]] wat deur die middelpunt van die sfeer gaan.<ref name = Wolfram>{{Cite web |last=W. |first=Weisstein, Eric |title=Great Circle -- from Wolfram MathWorld |url=https://mathworld.wolfram.com/GreatCircle.html |access-date=2026-08-24 |website=mathworld.wolfram.com |language=en}}</ref> In die beeld regs lê die punte <math>P</math>, <math>Q</math>, <math>u</math> en <math>v</math> almal op die vlak wat deur die middelpunt van die baan gaan. Oor die algemeen is die grootsirkel wat deur 'n paar punte soos <math>P</math> en <math>Q</math> gaan uniek, maar as die twee punte direk teenoor mekaar is, soos punte <math>u</math> en <math>v</math>, dan kan 'n oneindige aantal grootsirkels deur hulle getrek word. Die punt <math>u</math> is die antipode van <math>v</math> (en andersom). As 'n grootsirkel deur twee punte gedefinieer word, soos <math>P</math> en <math>P</math>, dan staan ​​die kortste van die twee roetes tussen die punte (in rooi getoon) bekend as die ''kleinboog'' en die langer van die twee afstande staan ​​bekend as die ''hoofboog''. ==Eienskappe== [[File:Central angle.svg|thumb|n Illustrasie van die sentrale hoek, {{math|Δ''σ''}}, tussen twee punte, {{mvar|P}} en {{mvar|Q}}. {{mvar|λ}} en {{mvar|φ}} is die [[lengtegraad]]hoek en [[breedtegraad]]hoek van {{mvar|P}}.]] Die bewys dat die kleiner boog van 'n grootsirkel die kortste afsand is tussen twee punte op die oppervlak van 'n sfeer verbind, kan gedoen word deur alle paaie tussen die punte <math>P</math> en <math>Q</math> te oorweeg en deur {{Intertaalskakel|variatierekening|en|Calculus of variations}} te gebruik om die kortste pad te vind. Die resulterende pad sal identies wees aan die vergelyking van die grootsirkel.<ref name = Wolfram/> Die afstand tussen die twee punte <math>P</math>and <math>Q</math> word soos volg bereken: *<math>\lambda_1, \phi_1</math> and <math>\lambda_2, \phi_2</math> be the geographical [[longitude]] and [[latitude]] of two points 1 and 2. *<math>\Delta\lambda = |\lambda_2 - \lambda_1|</math> and <math>\Delta\phi = |\phi_2 - \phi_1|</math> be their absolute differences Then, using one of the poles as an auxiliary third point <math>\Delta\sigma</math>, the [[central angle]] between them, is given by the [[spherical law of cosines]] if one of the on the sphere:<ref>{{cite book |last1=Kells |first1=Lyman M. |last2=Kern |first2=Willis F. |last3=Bland |first3=James R. |title=Plane And Spherical Trigonometry |url=https://archive.org/details/planeandspherica031803mbp |access-date=July 13, 2018 |year=1940 |publisher=McGraw Hill Book Company, Inc. |pages=[https://archive.org/details/planeandspherica031803mbp/page/n344 323]-326 }}</ref> <math>\Delta\sigma = {\arccos}\bigl(\sin\phi_1\sin\phi_2 + \cos\phi_1\cos\phi_2\cos\Delta\lambda\bigr).</math> The problem is normally expressed in terms of finding the central angle <math>\Delta\sigma</math>. Given this angle in radians, the actual [[arc length]] <math>d</math> on a sphere of radius <math>r</math> can be trivially computed as <math>d = r \, \Delta\sigma.</math> ==Navigasie== <gallery> File:Orthodromic air route.tif|London to Los Angles File:Gnomonic projection SW.jpg|Gnomonic projection </gallery> ==Verwysings== {{Verwysings}} == Stamboom2 == Gebruik stamboom2 {{stamboom2}} *Sophia of Hannover (1630-1714) **{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George I (1660-1727) ***{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George II (1683-1760) ****Frederick, Prince of Wales *****{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George III ******Duke of Kent *******{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Victoria (1819-1901) ********[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Edward VII ********* [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] George V **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Charles III (*1948) *********{{Stamboom2/einde tak}}[[Maud van Wallis|Maud]] (1869-1938) **********{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [[Harald V van Noorweë]] (*1937) ******** Prince Arthur, Duke of Connaught and Strathearn (1850-1942) *********{{Stamboom2/einde tak}} ... Princess Ingrid of Sweden **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [Denmark] Frederick X ******** Leopold, Duke of Albany (1853-1884) *********{{Stamboom2/einde tak}} ... Princess Sibylla of Saxe-Coburg and Gotha **********{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [Sweden] Carl XVI Gustaf ******** Princess Victoria = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Frederick III of Germany (1831-1888) ********* [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Kaiser Wilhelm II (1859-1941) **********... [[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] [Germany] Georg Friedrich Prince of Prussia (*1976) **********{{Stamboom2/einde tak}} Victoria Louise of Prussia (1892-1980) ***********{{Stamboom2/einde tak}} Frederica (1917-1981) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Paul of Greece (1901-1964) ************{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] [Greece] ... Pavlos (*1967) *********{{Stamboom2/einde tak}}Sophia of Hannover (1870-1932) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Carol II of Romania (1893-1953) **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] Margareta of Romania (*1949) ********{{Stamboom2/einde tak}} Beatrice (1857-1944) *********{{Stamboom2/einde tak}} Eugenie (1887-1969) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Alfonso XIII of Spain (1886-1941) **********{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Felipe VI of Spain (*1968) ******{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Ernest Augustus, King of Hanover (1771-1851) *******{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple white crown.svg|15px]] Ernest Augustus of Hannover (*1954) ****{{Stamboom2/einde tak}}Anne (1709-1759) = William IV, Prince of Orange (1711 - 1751) *****William V, Prince of Orange (1748-1806) ******{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [[Willem-Alexander van die Nederlande]] (*1967) *****{{Stamboom2/einde tak}}Carolina of Orange-Nassau (1743-1787) ******{{Stamboom2/einde tak}} ... Astrid of Sweden (1905-1935) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Leopold III of Belgium (1901-1983) *******{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Filip of Belgium (*1960) {{Stamboom2/einde}} ==Byvoegsel== :'''[[:en:Wikipedia:Administrators%27_noticeboard/IncidentArchive816#User:Martinvl_and_long_term_disruption_of_WT:MOSNUM]]''' is a very good example of how not to do things, both from a practical point of view and from a legal point of view. :'''Practical Point of View''' ::As I see it, an ANI case should contain four sections: ::*Complainant's opening statement ::*Comments by others ::*Defendant's Reply ::*Closing Administrator’s Statement ::It is my view that the complainant’s opening statement and the closing administrator's closing statement should contain sufficient detail (including diffs) that anybody who is reviewing the incident need not read the defence or any of the comments made by third parties as anything of relevance should be repeated in the closing statement, unless of course an appeal is centred around the closing administrator mis-representing a third-party comment or a defence offered by the defendant. ::While this will require the complainant to take of an effort when preparing a case, it should reduce the amount of input from others. It will make it more difficult for complainants to "throw mud, hoping that it will stick" and thus simplify the closing administrator's task as there will be less material through which to wade. ::If the defendant is subsequently blocked, then both the defendant and the administrator who is handling the appeal will have a common reference point from which to work, not some vague wall of text that would take forever through which to wade. :'''Legal Point of View''' ::There was a good deal of discussion in the case in question about user’s rights and "natural justice". I have since done some research on the matter and it is my understanding that under the Law of California, '''members of organisations that provide a public service''' are entitled to '''protection under the rules of [[:en: https://en.wikipedia.org/wiki/Due_process|due process]]'''. My research suggest that Wikipedia is one such organisation. At this stage, it might be appropriate to point out that since I was discussing the Law of California rather than English Law, I should have used the term "due process" rather than "natural justice". ::My assertion is based on the judgement given in the case [https://scocal.stanford.edu/opinion/pinsker-v-pacific-coast-society-orthodontists-27828 Pinsker v. Pacific Coast Society of Orthodontists] heard in the Supreme Court of California in 1974. The judgement gives two examples of what constitutes an organisation that “provides a public service” - labor unions and professional organisations and two examples of what organisations do not provide a pubic service - golf clubs and fraternities, the difference being that the former have an impact on the public at large while the latter do not. ::It is my view that since Wikipedia, like professional bodies, has an impact on the population at large that Wikipedia, like professional bodies must be viewed as an organisation that provides a "public service". ::The Wikipedia article [[:en:Due Process#United States|due process]] details how the Supreme Court of the United States interprets "due process". Among the important feature is a protection from vague laws, while the article [[:en:Procedural due process|Procedural due process]] catalogues a list of basic due process procedural rights as drawn up by Judge Henry Friendly (1903-1986). This includes: ::* the requirement of the complainant to give "Notice of the proposed action and the grounds asserted for it" (in the case of Wikipedia, the complainant producing all the pertinent diffs) ::* the right to cross-examine witnesses (in the case of Wikipedia the right of the accussed to present their defence) ::* the "requirement that the tribunal prepare written findings of fact and the reasons for its decision" (in the case of Wikipedia, the closing administrator's statement). :'''Application to the Case in Question''' ::In the case in question, all the diffs are buried in a posting that is approximately 8900 words in length (estimated using the word count facility in Microsoft WORD). Furthermore the details of what I am alleged to have done are so vague that I have no point of reference against which my application for readmission can be measured by an administrator. ::In his closing statement, closing administrator [[User:TParis]] asserted that "I have fully reviewed Martinvl's counter claim of vote stacking and determined that his evidence failed to meet the threshold". ::If my counter claim of vote stacking was not accepted, did he read the rest of the case to see whether or not is was well founded? Since he had 17 minutes from the time that Wee Curry Monster asked for an uninvolved administrator to act and him posting his judgement, did he really read all 8900 words - that would require a reading speed of 525 words per minute without allowing any time for him to prepare his closing statement or to follow up any of the diffs. According to the Wikipedia article [[:en:Speed reading]], the "normal reading [rate] for comprehension" is typically 200 - 300 words per minute. ::As a result, I have been blocked for ten years because he did not do a proper job of explaining why I had been blocked. If the ANI structure that I proposed had been followed, then either he would have rejected the application (which he should have done for lack of evidence) or his closing statement would implicitly have provided a criteria against which, in a worst case scenario, an application for readmission could be measured. == Eksterne skakels == * [http://pdg.lbl.gov/2005/reviews/contents_sports.html#constantsetc Oorsig, 2005] * [http://physics.nist.gov/cuu/Constants/index.html NIST-konstantes] * [http://users.telenet.be/lode.stevens/const.htm Natuurkonstantes] * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:nl:Natuurkundige constante|Nederlandse Wikipedia]] == Verwysings == {{Notas}} {{Verwysings}} ==UTF-8== UTF-8 is a protocol whereby UNICODE characters can be transmitted as variable-length byte strings in a manner that will maximise the communications wandwidth. WHen the text involved can be wrtitten in ASCCI, the UTF-8 rendering of teh text and teh ASCII rendering are identical, making UTF-8 string upward compatible with ASCII strings. == Historical background== The first standard for interchanging text between computers was ISO-xxxx. This standard used 7 bit characters, reserving the eight bit as a parity bit for error chaecking. Of the 128 characters available using 7 bits, 32 values were reserved as control bits and the remaining 96 valeus ont printable characters. ISO-xxxx had 12 variations, one for each of 12 different languages with 12 values reserved for national use. ISO-xxxx-y (the United States variant) and ISOxxxx-z (the British variant) were identical except for teh character "#" which appeared in teh American character set and "£" which appeared in the British character set. The Germans sacrificed the characters ..... to accomodate " ", " " ..... This standard was uperceded b ISO-xxxxx which used 8 bits to represent its characters. It adopted ISO-xxxx-0 (the American variant) for the first 128 characters .... {|class = "wikitext" |- ! Laagste<br>waarde ! Hoogste<br>waarde !Aantal<br>grepe ! greep 1 ! greep 2 ! greep 3 ! greep 4 ! greep5 |- | x00 || xF7 || 7 | style = "background-color: gray" |<code>0gfedcba</code> | || || || |- | x0080 | x07FF || 11 |style = "background-color: gray"|<code>110lkjih</code> |style = "background-color: gray"| <code>0gfedcba</code> || || || |- | x0800 | xFFFF || 16 |style = "background-color: gray"|<code>1110qpon |style = "background-color: gray"|<code>10mlkjih</code> |style = "background-color: gray"| <code>0gfedcba</code> || || |- | x0800 | xFFFF || 21 |style = "background-color: yellow"|11110vut |style = "background-color: yellow"|10srqpon |style = "background-color: yellow"|10mlkjih |style = "background-color: #0F0"| 0gfedcba || |- } {| class="wikitable" |+ Définition du nombre d'octets utilisés dans le codage (attention ce tableau de principe contient des séquences non valides) |- ! scope="col" | Caractères codés ! scope="col" | Représentation binaire UTF-8 ! scope="col" | Premier octet valide (hexadécimal) ! scope="col" | Signification |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0000 à U+007F ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">0</span><var style="background: #0F0">ƀƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | 00 à 7F | 1 octet, codant jusqu’à 7 bits |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0080 à U+07FF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">11</span>0<var style="background: #0F0">ƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | C2 à DF | 2 octets, codant jusqu’à 11 bits |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0800 à U+FFFF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">111</span>0·<var style="background: #0F0">ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | E0 à EF | 3 octets, codant jusqu’à 16 bits |- ! scope="row" rowspan="2" style="text-align: center" | U+10000 à U+10FFFF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">1111</span>·0<span style="background: #0F0">0<var>ƀƀ</var></span> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | F0 à F3 | rowspan="2" | 4 octets, codant jusqu’à 21 bits |- ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">1111</span>·0<span style="background: #0F0">100</span> 10<span style="background: #0F0">00·<var>ƀƀƀƀ</var></span> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | F4 |} ==Verwysings== {{Verwysings}} == Romeinse syfers== {| class="wikitable" |- ! Fraction ! Roman numeral |- | {{frac|1|12}} |style='text-align: center'| '''·''' |- |style='text-align: center'| {{frac|2|12}} = {{frac|1|6}} |style='text-align: center'| '''··''' or ''':''' |- |style='text-align: center'| {{frac|3|12}} = {{frac|1|4}} |style='text-align: center'| '''···''' or '''∴''' |- |style='text-align: center'| {{frac|4|12}} = {{frac|1|3}} |style='text-align: center'| '''····''' or '''∷''' |- | {{frac|5|12}} |style='text-align: center'| '''·····''' or '''⁙''' |- |{{frac|1|2}} |style='text-align: center'|S |} == Boulevard Periphique Toets == {|class = wikitable !Interior !! Compass Point !! Exterior |- |Junction 1 clock |88 degrees |Junction 1 anti-clock |- | || <small>East</small> || |- |Junction 2 clock |94 degrees |Junction 2 anti-clock |} == Toets== [[File:Metre Convention Signatories.svg|thumb|test]] [[File:M F Gervais Monarchs of Spain.pdf|thumb|Monarchs of Spain]] Alles hier is vanuit die Engelse WIkipedia gesny en hier geplak sonder vertaling: # Both fiber and composite remain in the elastic strain regime. In this stage, we also note that the composite Young's {{nowrap| 1&hairsp;234&nbsp;km}}. modulus is a simple weighted sum of the two component moduli. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\epsilon_{c}E_{f} + V_{m}\epsilon_{c}E_{m} </math> <ref name="courtney"/> #:<math> E_{c} = V_{f}E_{f} + V_{m}E_{m} </math> <ref name="courtney"/> # The fiber remains in the elastic regime but the matrix yields and plastically deforms. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\epsilon_{c}E_{f} + V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math> <ref name="courtney"/> # Both fiber and composite yield and plastically deform. This stage often features significant Poisson strain which is not captured by model below. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\sigma_{f}(\epsilon_{c}) + V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math> <ref name="courtney"/> # The fiber fractures while the matrix continues to plastically deform. While in reality the fractured pieces of fiber still contribute some strength, it is left out of this simple model. #:<math> \sigma_{c} \approx V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math><ref name="courtney"/> 9r11jjnnh73jwwajag0b1y07uzhxx6i 2963576 2963552 2026-08-29T15:32:51Z Martinvl 12559 /* Eienskappe */ 2963576 wikitext text/x-wiki ==Test of NC file display== Display of the same image, one taken from an .SVG file and the other from a .JPG file. This test will be used on other Wikipedias to check the transfer of files. [[File:SI logo full.svg|thumb|left|Test download of SI Logo from NC Commons (.SVG)]] [[File:SI logo all udp.jpg|thumb|right|Test Download of SI logo from NC Commons (.JPG)]] [[File:SI logo all udp.jpg|thumb|right|Test Download of SI logo from NC Commons (.JPG)]] {{NC |File=File:SI logo all udp.jpg |caption=Test download of SI Logo from NC Commons (.SVG)}} <!-- [[File:SI logo full.svg|thumb|Test download from NC Commons]] *Die SI Logo hoort om hier verttoon te word. *The SI logo should be displayed here. Wikicode to display the image from NC Commons shown on the right: :<nowiki>[[File:SI logo full.svg|thumb|Test download from NC Commons]]</nowiki> --> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> == X-straal == https://en.wikipedia.org/wiki/Military_time_zone [[file:Clipboard icon.svg|35px|alt="Booking Required"]] ==Grootsirkel== [[File:Illustration of great-circle distance.svg|thumb|Grootsirkels op 'n sfeer.]] In [[wiskunde]] is 'n '''grootsirkel''' of '''ortodroom''' die sirkelvormige snyding van 'n [[sfeer]] en 'n [[vlak]] wat deur die middelpunt van die sfeer gaan.<ref name = Wolfram>{{Cite web |last=W. |first=Weisstein, Eric |title=Great Circle -- from Wolfram MathWorld |url=https://mathworld.wolfram.com/GreatCircle.html |access-date=2026-08-24 |website=mathworld.wolfram.com |language=en}}</ref> In die beeld regs lê die punte <math>P</math>, <math>Q</math>, <math>u</math> en <math>v</math> almal op die vlak wat deur die middelpunt van die baan gaan. Oor die algemeen is die grootsirkel wat deur 'n paar punte soos <math>P</math> en <math>Q</math> gaan uniek, maar as die twee punte direk teenoor mekaar is, soos punte <math>u</math> en <math>v</math>, dan kan 'n oneindige aantal grootsirkels deur hulle getrek word. Die punt <math>u</math> is die antipode van <math>v</math> (en andersom). As 'n grootsirkel deur twee punte gedefinieer word, soos <math>P</math> en <math>P</math>, dan staan ​​die kortste van die twee roetes tussen die punte (in rooi getoon) bekend as die ''kleinboog'' en die langer van die twee afstande staan ​​bekend as die ''hoofboog''. ==Eienskappe== [[File:Central angle.svg|thumb|n Illustrasie van die sentrale hoek, {{math|Δ''σ''}}, tussen twee punte, {{mvar|P}} en {{mvar|Q}}. {{mvar|λ}} en {{mvar|φ}} is die [[lengtegraad]]hoek en [[breedtegraad]]hoek van {{mvar|P}}.]] Die bewys dat die kleiner boog van 'n grootsirkel die kortste afsand is tussen twee punte op die oppervlak van 'n sfeer verbind, kan gedoen word deur alle paaie tussen die punte <math>P</math> en <math>Q</math> te oorweeg en deur gebruik te maak van {{Intertaalskakel|variatierekening|en|Calculus of variations}} om die kortste pad te vind. Die resulterende pad sal identies wees aan die vergelyking van die grootsirkel.<ref name = Wolfram/> Die afstand tussen die twee punte <math>P</math>and <math>Q</math> word soos volg bereken: *<math>(\lambda_1, \phi_1)</math> en <math>(\lambda_2, \phi_2)</math> is die geografiese [[lengtegraad|lengte]]- en [[breedtegraad]] van twee punte <math>P</math> en <math>Q</math> (Sien beeld regs). *<math>(\Delta\lambda, \Delta\phi) = (|\lambda_2 - \lambda_1|, |\phi_2 - \phi_1|)</math> is hul absolute hoekafstand. Deur een van die pole as 'n hulp derde punt te gebruik, is die sentrale hoek <math>\Delta\sigma</math> tussen hulle deur die [[Sferiese Geometrie|sferiese wet van kosinus]] gegee:<ref>{{cite book |last1=Kells |first1=Lyman M. |last2=Kern |first2=Willis F. |last3=Bland |first3=James R. |title=Plane And Spherical Trigonometry |url=https://archive.org/details/planeandspherica031803mbp |access-date=July 13, 2018 |year=1940 |publisher=McGraw Hill Book Company, Inc. |pages=[https://archive.org/details/planeandspherica031803mbp/page/n344 323]-326 }}</ref> *<math>\Delta\sigma = {\arccos}\bigl(\sin\phi_1\sin\phi_2 + \cos\phi_1\cos\phi_2\cos\Delta\lambda\bigr).</math> As hierdie hoek in radiale uitgedruk is, kan die werklike booglengte <math>d</math>op 'n sfeer met radius <math>r</math> bereken word met behulp van die vergelyking *<math>d = r \, \Delta\sigma.</math>. ==Navigasie== <gallery> File:Orthodromic air route.tif|London to Los Angles File:Gnomonic projection SW.jpg|Gnomonic projection </gallery> ==Verwysings== {{Verwysings}} == Stamboom2 == Gebruik stamboom2 {{stamboom2}} *Sophia of Hannover (1630-1714) **{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George I (1660-1727) ***{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George II (1683-1760) ****Frederick, Prince of Wales *****{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George III ******Duke of Kent *******{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Victoria (1819-1901) ********[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Edward VII ********* [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] George V **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Charles III (*1948) *********{{Stamboom2/einde tak}}[[Maud van Wallis|Maud]] (1869-1938) **********{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [[Harald V van Noorweë]] (*1937) ******** Prince Arthur, Duke of Connaught and Strathearn (1850-1942) *********{{Stamboom2/einde tak}} ... Princess Ingrid of Sweden **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [Denmark] Frederick X ******** Leopold, Duke of Albany (1853-1884) *********{{Stamboom2/einde tak}} ... Princess Sibylla of Saxe-Coburg and Gotha **********{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [Sweden] Carl XVI Gustaf ******** Princess Victoria = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Frederick III of Germany (1831-1888) ********* [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Kaiser Wilhelm II (1859-1941) **********... [[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] [Germany] Georg Friedrich Prince of Prussia (*1976) **********{{Stamboom2/einde tak}} Victoria Louise of Prussia (1892-1980) ***********{{Stamboom2/einde tak}} Frederica (1917-1981) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Paul of Greece (1901-1964) ************{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] [Greece] ... Pavlos (*1967) *********{{Stamboom2/einde tak}}Sophia of Hannover (1870-1932) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Carol II of Romania (1893-1953) **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] Margareta of Romania (*1949) ********{{Stamboom2/einde tak}} Beatrice (1857-1944) *********{{Stamboom2/einde tak}} Eugenie (1887-1969) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Alfonso XIII of Spain (1886-1941) **********{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Felipe VI of Spain (*1968) ******{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Ernest Augustus, King of Hanover (1771-1851) *******{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple white crown.svg|15px]] Ernest Augustus of Hannover (*1954) ****{{Stamboom2/einde tak}}Anne (1709-1759) = William IV, Prince of Orange (1711 - 1751) *****William V, Prince of Orange (1748-1806) ******{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [[Willem-Alexander van die Nederlande]] (*1967) *****{{Stamboom2/einde tak}}Carolina of Orange-Nassau (1743-1787) ******{{Stamboom2/einde tak}} ... Astrid of Sweden (1905-1935) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Leopold III of Belgium (1901-1983) *******{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Filip of Belgium (*1960) {{Stamboom2/einde}} ==Byvoegsel== :'''[[:en:Wikipedia:Administrators%27_noticeboard/IncidentArchive816#User:Martinvl_and_long_term_disruption_of_WT:MOSNUM]]''' is a very good example of how not to do things, both from a practical point of view and from a legal point of view. :'''Practical Point of View''' ::As I see it, an ANI case should contain four sections: ::*Complainant's opening statement ::*Comments by others ::*Defendant's Reply ::*Closing Administrator’s Statement ::It is my view that the complainant’s opening statement and the closing administrator's closing statement should contain sufficient detail (including diffs) that anybody who is reviewing the incident need not read the defence or any of the comments made by third parties as anything of relevance should be repeated in the closing statement, unless of course an appeal is centred around the closing administrator mis-representing a third-party comment or a defence offered by the defendant. ::While this will require the complainant to take of an effort when preparing a case, it should reduce the amount of input from others. It will make it more difficult for complainants to "throw mud, hoping that it will stick" and thus simplify the closing administrator's task as there will be less material through which to wade. ::If the defendant is subsequently blocked, then both the defendant and the administrator who is handling the appeal will have a common reference point from which to work, not some vague wall of text that would take forever through which to wade. :'''Legal Point of View''' ::There was a good deal of discussion in the case in question about user’s rights and "natural justice". I have since done some research on the matter and it is my understanding that under the Law of California, '''members of organisations that provide a public service''' are entitled to '''protection under the rules of [[:en: https://en.wikipedia.org/wiki/Due_process|due process]]'''. My research suggest that Wikipedia is one such organisation. At this stage, it might be appropriate to point out that since I was discussing the Law of California rather than English Law, I should have used the term "due process" rather than "natural justice". ::My assertion is based on the judgement given in the case [https://scocal.stanford.edu/opinion/pinsker-v-pacific-coast-society-orthodontists-27828 Pinsker v. Pacific Coast Society of Orthodontists] heard in the Supreme Court of California in 1974. The judgement gives two examples of what constitutes an organisation that “provides a public service” - labor unions and professional organisations and two examples of what organisations do not provide a pubic service - golf clubs and fraternities, the difference being that the former have an impact on the public at large while the latter do not. ::It is my view that since Wikipedia, like professional bodies, has an impact on the population at large that Wikipedia, like professional bodies must be viewed as an organisation that provides a "public service". ::The Wikipedia article [[:en:Due Process#United States|due process]] details how the Supreme Court of the United States interprets "due process". Among the important feature is a protection from vague laws, while the article [[:en:Procedural due process|Procedural due process]] catalogues a list of basic due process procedural rights as drawn up by Judge Henry Friendly (1903-1986). This includes: ::* the requirement of the complainant to give "Notice of the proposed action and the grounds asserted for it" (in the case of Wikipedia, the complainant producing all the pertinent diffs) ::* the right to cross-examine witnesses (in the case of Wikipedia the right of the accussed to present their defence) ::* the "requirement that the tribunal prepare written findings of fact and the reasons for its decision" (in the case of Wikipedia, the closing administrator's statement). :'''Application to the Case in Question''' ::In the case in question, all the diffs are buried in a posting that is approximately 8900 words in length (estimated using the word count facility in Microsoft WORD). Furthermore the details of what I am alleged to have done are so vague that I have no point of reference against which my application for readmission can be measured by an administrator. ::In his closing statement, closing administrator [[User:TParis]] asserted that "I have fully reviewed Martinvl's counter claim of vote stacking and determined that his evidence failed to meet the threshold". ::If my counter claim of vote stacking was not accepted, did he read the rest of the case to see whether or not is was well founded? Since he had 17 minutes from the time that Wee Curry Monster asked for an uninvolved administrator to act and him posting his judgement, did he really read all 8900 words - that would require a reading speed of 525 words per minute without allowing any time for him to prepare his closing statement or to follow up any of the diffs. According to the Wikipedia article [[:en:Speed reading]], the "normal reading [rate] for comprehension" is typically 200 - 300 words per minute. ::As a result, I have been blocked for ten years because he did not do a proper job of explaining why I had been blocked. If the ANI structure that I proposed had been followed, then either he would have rejected the application (which he should have done for lack of evidence) or his closing statement would implicitly have provided a criteria against which, in a worst case scenario, an application for readmission could be measured. == Eksterne skakels == * [http://pdg.lbl.gov/2005/reviews/contents_sports.html#constantsetc Oorsig, 2005] * [http://physics.nist.gov/cuu/Constants/index.html NIST-konstantes] * [http://users.telenet.be/lode.stevens/const.htm Natuurkonstantes] * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:nl:Natuurkundige constante|Nederlandse Wikipedia]] == Verwysings == {{Notas}} {{Verwysings}} ==UTF-8== UTF-8 is a protocol whereby UNICODE characters can be transmitted as variable-length byte strings in a manner that will maximise the communications wandwidth. WHen the text involved can be wrtitten in ASCCI, the UTF-8 rendering of teh text and teh ASCII rendering are identical, making UTF-8 string upward compatible with ASCII strings. == Historical background== The first standard for interchanging text between computers was ISO-xxxx. This standard used 7 bit characters, reserving the eight bit as a parity bit for error chaecking. Of the 128 characters available using 7 bits, 32 values were reserved as control bits and the remaining 96 valeus ont printable characters. ISO-xxxx had 12 variations, one for each of 12 different languages with 12 values reserved for national use. ISO-xxxx-y (the United States variant) and ISOxxxx-z (the British variant) were identical except for teh character "#" which appeared in teh American character set and "£" which appeared in the British character set. The Germans sacrificed the characters ..... to accomodate " ", " " ..... This standard was uperceded b ISO-xxxxx which used 8 bits to represent its characters. It adopted ISO-xxxx-0 (the American variant) for the first 128 characters .... {|class = "wikitext" |- ! Laagste<br>waarde ! Hoogste<br>waarde !Aantal<br>grepe ! greep 1 ! greep 2 ! greep 3 ! greep 4 ! greep5 |- | x00 || xF7 || 7 | style = "background-color: gray" |<code>0gfedcba</code> | || || || |- | x0080 | x07FF || 11 |style = "background-color: gray"|<code>110lkjih</code> |style = "background-color: gray"| <code>0gfedcba</code> || || || |- | x0800 | xFFFF || 16 |style = "background-color: gray"|<code>1110qpon |style = "background-color: gray"|<code>10mlkjih</code> |style = "background-color: gray"| <code>0gfedcba</code> || || |- | x0800 | xFFFF || 21 |style = "background-color: yellow"|11110vut |style = "background-color: yellow"|10srqpon |style = "background-color: yellow"|10mlkjih |style = "background-color: #0F0"| 0gfedcba || |- } {| class="wikitable" |+ Définition du nombre d'octets utilisés dans le codage (attention ce tableau de principe contient des séquences non valides) |- ! scope="col" | Caractères codés ! scope="col" | Représentation binaire UTF-8 ! scope="col" | Premier octet valide (hexadécimal) ! scope="col" | Signification |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0000 à U+007F ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">0</span><var style="background: #0F0">ƀƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | 00 à 7F | 1 octet, codant jusqu’à 7 bits |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0080 à U+07FF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">11</span>0<var style="background: #0F0">ƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | C2 à DF | 2 octets, codant jusqu’à 11 bits |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0800 à U+FFFF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">111</span>0·<var style="background: #0F0">ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | E0 à EF | 3 octets, codant jusqu’à 16 bits |- ! scope="row" rowspan="2" style="text-align: center" | U+10000 à U+10FFFF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">1111</span>·0<span style="background: #0F0">0<var>ƀƀ</var></span> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | F0 à F3 | rowspan="2" | 4 octets, codant jusqu’à 21 bits |- ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">1111</span>·0<span style="background: #0F0">100</span> 10<span style="background: #0F0">00·<var>ƀƀƀƀ</var></span> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | F4 |} ==Verwysings== {{Verwysings}} == Romeinse syfers== {| class="wikitable" |- ! Fraction ! Roman numeral |- | {{frac|1|12}} |style='text-align: center'| '''·''' |- |style='text-align: center'| {{frac|2|12}} = {{frac|1|6}} |style='text-align: center'| '''··''' or ''':''' |- |style='text-align: center'| {{frac|3|12}} = {{frac|1|4}} |style='text-align: center'| '''···''' or '''∴''' |- |style='text-align: center'| {{frac|4|12}} = {{frac|1|3}} |style='text-align: center'| '''····''' or '''∷''' |- | {{frac|5|12}} |style='text-align: center'| '''·····''' or '''⁙''' |- |{{frac|1|2}} |style='text-align: center'|S |} == Boulevard Periphique Toets == {|class = wikitable !Interior !! Compass Point !! Exterior |- |Junction 1 clock |88 degrees |Junction 1 anti-clock |- | || <small>East</small> || |- |Junction 2 clock |94 degrees |Junction 2 anti-clock |} == Toets== [[File:Metre Convention Signatories.svg|thumb|test]] [[File:M F Gervais Monarchs of Spain.pdf|thumb|Monarchs of Spain]] Alles hier is vanuit die Engelse WIkipedia gesny en hier geplak sonder vertaling: # Both fiber and composite remain in the elastic strain regime. In this stage, we also note that the composite Young's {{nowrap| 1&hairsp;234&nbsp;km}}. modulus is a simple weighted sum of the two component moduli. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\epsilon_{c}E_{f} + V_{m}\epsilon_{c}E_{m} </math> <ref name="courtney"/> #:<math> E_{c} = V_{f}E_{f} + V_{m}E_{m} </math> <ref name="courtney"/> # The fiber remains in the elastic regime but the matrix yields and plastically deforms. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\epsilon_{c}E_{f} + V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math> <ref name="courtney"/> # Both fiber and composite yield and plastically deform. This stage often features significant Poisson strain which is not captured by model below. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\sigma_{f}(\epsilon_{c}) + V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math> <ref name="courtney"/> # The fiber fractures while the matrix continues to plastically deform. While in reality the fractured pieces of fiber still contribute some strength, it is left out of this simple model. #:<math> \sigma_{c} \approx V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math><ref name="courtney"/> 07mzeu2owuxmxa4hfnssvscztnx82rc 2963608 2963576 2026-08-29T16:09:39Z Martinvl 12559 /* Eienskappe */ 2963608 wikitext text/x-wiki ==Test of NC file display== Display of the same image, one taken from an .SVG file and the other from a .JPG file. This test will be used on other Wikipedias to check the transfer of files. [[File:SI logo full.svg|thumb|left|Test download of SI Logo from NC Commons (.SVG)]] [[File:SI logo all udp.jpg|thumb|right|Test Download of SI logo from NC Commons (.JPG)]] [[File:SI logo all udp.jpg|thumb|right|Test Download of SI logo from NC Commons (.JPG)]] {{NC |File=File:SI logo all udp.jpg |caption=Test download of SI Logo from NC Commons (.SVG)}} <!-- [[File:SI logo full.svg|thumb|Test download from NC Commons]] *Die SI Logo hoort om hier verttoon te word. *The SI logo should be displayed here. Wikicode to display the image from NC Commons shown on the right: :<nowiki>[[File:SI logo full.svg|thumb|Test download from NC Commons]]</nowiki> --> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> == X-straal == https://en.wikipedia.org/wiki/Military_time_zone [[file:Clipboard icon.svg|35px|alt="Booking Required"]] ==Grootsirkel== [[File:Illustration of great-circle distance.svg|thumb|Grootsirkels op 'n sfeer.]] In [[wiskunde]] is 'n '''grootsirkel''' of '''ortodroom''' die sirkelvormige snyding van 'n [[sfeer]] en 'n [[vlak]] wat deur die middelpunt van die sfeer gaan.<ref name = Wolfram>{{Cite web |last=W. |first=Weisstein, Eric |title=Great Circle -- from Wolfram MathWorld |url=https://mathworld.wolfram.com/GreatCircle.html |access-date=2026-08-24 |website=mathworld.wolfram.com |language=en}}</ref> In die beeld regs lê die punte <math>P</math>, <math>Q</math>, <math>u</math> en <math>v</math> almal op die vlak wat deur die middelpunt van die baan gaan. Oor die algemeen is die grootsirkel wat deur 'n paar punte soos <math>P</math> en <math>Q</math> gaan uniek, maar as die twee punte direk teenoor mekaar is, soos punte <math>u</math> en <math>v</math>, dan kan 'n oneindige aantal grootsirkels deur hulle getrek word. Die punt <math>u</math> is die antipode van <math>v</math> (en andersom). As 'n grootsirkel deur twee punte gedefinieer word, soos <math>P</math> en <math>P</math>, dan staan ​​die kortste van die twee roetes tussen die punte (in rooi getoon) bekend as die ''kleinboog'' en die langer van die twee afstande staan ​​bekend as die ''hoofboog''. ==Eienskappe== [[File:Central angle.svg|thumb|n Illustrasie van die sentrale hoek, {{math|Δ''σ''}}, tussen twee punte, {{mvar|P}} en {{mvar|Q}}. {{mvar|λ}} en {{mvar|φ}} is die [[lengtegraad]]hoek en [[breedtegraad]]hoek van {{mvar|P}}.]] Die bewys dat die kleiner boog van 'n grootsirkel die kortste afsand is tussen twee punte op die oppervlak van 'n sfeer verbind, kan gedoen word deur alle paaie tussen die punte <math>P</math> en <math>Q</math> te oorweeg en deur gebruik te maak van {{Intertaalskakel|variatierekening|en|Calculus of variations}} om die kortste pad te vind. Die resulterende pad sal identies wees aan die vergelyking van die grootsirkel.<ref name = Wolfram/> Die afstand tussen die twee punte <math>P</math>and <math>Q</math> word soos volg bereken: *<math>(\lambda_1, \phi_1)</math> en <math>(\lambda_2, \phi_2)</math> is die geografiese [[lengtegraad|lengte]]- en [[breedtegraad]] van twee punte <math>P</math> en <math>Q</math> (Sien beeld regs). *<math>(\Delta\lambda, \Delta\phi) = (|\lambda_2 - \lambda_1|, |\phi_2 - \phi_1|)</math> is hul absolute hoekafstand. Deur een van die pole as 'n hulp derde punt te gebruik, is die sentrale hoek <math>\Delta\sigma</math> tussen hulle deur die [[Sferiese Driehoeksmeting|sferiese wet van kosinus]] gegee:<ref>{{cite book |last1=Kells |first1=Lyman M. |last2=Kern |first2=Willis F. |last3=Bland |first3=James R. |title=Plane And Spherical Trigonometry |url=https://archive.org/details/planeandspherica031803mbp |access-date=July 13, 2018 |year=1940 |publisher=McGraw Hill Book Company, Inc. |pages=[https://archive.org/details/planeandspherica031803mbp/page/n344 323]-326 }}</ref> *<math>\Delta\sigma = {\arccos}\bigl(\sin\phi_1\sin\phi_2 + \cos\phi_1\cos\phi_2\cos\Delta\lambda\bigr).</math> As hierdie hoek in radiale uitgedruk is, kan die werklike booglengte <math>d</math>op 'n sfeer met radius <math>r</math> bereken word met behulp van die vergelyking *<math>d = r \, \Delta\sigma.</math>. ==Navigasie== <gallery> File:Orthodromic air route.tif|London to Los Angles File:Gnomonic projection SW.jpg|Gnomonic projection </gallery> ==Verwysings== {{Verwysings}} == Stamboom2 == Gebruik stamboom2 {{stamboom2}} *Sophia of Hannover (1630-1714) **{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George I (1660-1727) ***{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George II (1683-1760) ****Frederick, Prince of Wales *****{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George III ******Duke of Kent *******{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Victoria (1819-1901) ********[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Edward VII ********* [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] George V **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Charles III (*1948) *********{{Stamboom2/einde tak}}[[Maud van Wallis|Maud]] (1869-1938) **********{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [[Harald V van Noorweë]] (*1937) ******** Prince Arthur, Duke of Connaught and Strathearn (1850-1942) *********{{Stamboom2/einde tak}} ... Princess Ingrid of Sweden **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [Denmark] Frederick X ******** Leopold, Duke of Albany (1853-1884) *********{{Stamboom2/einde tak}} ... Princess Sibylla of Saxe-Coburg and Gotha **********{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [Sweden] Carl XVI Gustaf ******** Princess Victoria = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Frederick III of Germany (1831-1888) ********* [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Kaiser Wilhelm II (1859-1941) **********... [[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] [Germany] Georg Friedrich Prince of Prussia (*1976) **********{{Stamboom2/einde tak}} Victoria Louise of Prussia (1892-1980) ***********{{Stamboom2/einde tak}} Frederica (1917-1981) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Paul of Greece (1901-1964) ************{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] [Greece] ... Pavlos (*1967) *********{{Stamboom2/einde tak}}Sophia of Hannover (1870-1932) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Carol II of Romania (1893-1953) **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] Margareta of Romania (*1949) ********{{Stamboom2/einde tak}} Beatrice (1857-1944) *********{{Stamboom2/einde tak}} Eugenie (1887-1969) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Alfonso XIII of Spain (1886-1941) **********{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Felipe VI of Spain (*1968) ******{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Ernest Augustus, King of Hanover (1771-1851) *******{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple white crown.svg|15px]] Ernest Augustus of Hannover (*1954) ****{{Stamboom2/einde tak}}Anne (1709-1759) = William IV, Prince of Orange (1711 - 1751) *****William V, Prince of Orange (1748-1806) ******{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [[Willem-Alexander van die Nederlande]] (*1967) *****{{Stamboom2/einde tak}}Carolina of Orange-Nassau (1743-1787) ******{{Stamboom2/einde tak}} ... Astrid of Sweden (1905-1935) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Leopold III of Belgium (1901-1983) *******{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Filip of Belgium (*1960) {{Stamboom2/einde}} ==Byvoegsel== :'''[[:en:Wikipedia:Administrators%27_noticeboard/IncidentArchive816#User:Martinvl_and_long_term_disruption_of_WT:MOSNUM]]''' is a very good example of how not to do things, both from a practical point of view and from a legal point of view. :'''Practical Point of View''' ::As I see it, an ANI case should contain four sections: ::*Complainant's opening statement ::*Comments by others ::*Defendant's Reply ::*Closing Administrator’s Statement ::It is my view that the complainant’s opening statement and the closing administrator's closing statement should contain sufficient detail (including diffs) that anybody who is reviewing the incident need not read the defence or any of the comments made by third parties as anything of relevance should be repeated in the closing statement, unless of course an appeal is centred around the closing administrator mis-representing a third-party comment or a defence offered by the defendant. ::While this will require the complainant to take of an effort when preparing a case, it should reduce the amount of input from others. It will make it more difficult for complainants to "throw mud, hoping that it will stick" and thus simplify the closing administrator's task as there will be less material through which to wade. ::If the defendant is subsequently blocked, then both the defendant and the administrator who is handling the appeal will have a common reference point from which to work, not some vague wall of text that would take forever through which to wade. :'''Legal Point of View''' ::There was a good deal of discussion in the case in question about user’s rights and "natural justice". I have since done some research on the matter and it is my understanding that under the Law of California, '''members of organisations that provide a public service''' are entitled to '''protection under the rules of [[:en: https://en.wikipedia.org/wiki/Due_process|due process]]'''. My research suggest that Wikipedia is one such organisation. At this stage, it might be appropriate to point out that since I was discussing the Law of California rather than English Law, I should have used the term "due process" rather than "natural justice". ::My assertion is based on the judgement given in the case [https://scocal.stanford.edu/opinion/pinsker-v-pacific-coast-society-orthodontists-27828 Pinsker v. Pacific Coast Society of Orthodontists] heard in the Supreme Court of California in 1974. The judgement gives two examples of what constitutes an organisation that “provides a public service” - labor unions and professional organisations and two examples of what organisations do not provide a pubic service - golf clubs and fraternities, the difference being that the former have an impact on the public at large while the latter do not. ::It is my view that since Wikipedia, like professional bodies, has an impact on the population at large that Wikipedia, like professional bodies must be viewed as an organisation that provides a "public service". ::The Wikipedia article [[:en:Due Process#United States|due process]] details how the Supreme Court of the United States interprets "due process". Among the important feature is a protection from vague laws, while the article [[:en:Procedural due process|Procedural due process]] catalogues a list of basic due process procedural rights as drawn up by Judge Henry Friendly (1903-1986). This includes: ::* the requirement of the complainant to give "Notice of the proposed action and the grounds asserted for it" (in the case of Wikipedia, the complainant producing all the pertinent diffs) ::* the right to cross-examine witnesses (in the case of Wikipedia the right of the accussed to present their defence) ::* the "requirement that the tribunal prepare written findings of fact and the reasons for its decision" (in the case of Wikipedia, the closing administrator's statement). :'''Application to the Case in Question''' ::In the case in question, all the diffs are buried in a posting that is approximately 8900 words in length (estimated using the word count facility in Microsoft WORD). Furthermore the details of what I am alleged to have done are so vague that I have no point of reference against which my application for readmission can be measured by an administrator. ::In his closing statement, closing administrator [[User:TParis]] asserted that "I have fully reviewed Martinvl's counter claim of vote stacking and determined that his evidence failed to meet the threshold". ::If my counter claim of vote stacking was not accepted, did he read the rest of the case to see whether or not is was well founded? Since he had 17 minutes from the time that Wee Curry Monster asked for an uninvolved administrator to act and him posting his judgement, did he really read all 8900 words - that would require a reading speed of 525 words per minute without allowing any time for him to prepare his closing statement or to follow up any of the diffs. According to the Wikipedia article [[:en:Speed reading]], the "normal reading [rate] for comprehension" is typically 200 - 300 words per minute. ::As a result, I have been blocked for ten years because he did not do a proper job of explaining why I had been blocked. If the ANI structure that I proposed had been followed, then either he would have rejected the application (which he should have done for lack of evidence) or his closing statement would implicitly have provided a criteria against which, in a worst case scenario, an application for readmission could be measured. == Eksterne skakels == * [http://pdg.lbl.gov/2005/reviews/contents_sports.html#constantsetc Oorsig, 2005] * [http://physics.nist.gov/cuu/Constants/index.html NIST-konstantes] * [http://users.telenet.be/lode.stevens/const.htm Natuurkonstantes] * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:nl:Natuurkundige constante|Nederlandse Wikipedia]] == Verwysings == {{Notas}} {{Verwysings}} ==UTF-8== UTF-8 is a protocol whereby UNICODE characters can be transmitted as variable-length byte strings in a manner that will maximise the communications wandwidth. WHen the text involved can be wrtitten in ASCCI, the UTF-8 rendering of teh text and teh ASCII rendering are identical, making UTF-8 string upward compatible with ASCII strings. == Historical background== The first standard for interchanging text between computers was ISO-xxxx. This standard used 7 bit characters, reserving the eight bit as a parity bit for error chaecking. Of the 128 characters available using 7 bits, 32 values were reserved as control bits and the remaining 96 valeus ont printable characters. ISO-xxxx had 12 variations, one for each of 12 different languages with 12 values reserved for national use. ISO-xxxx-y (the United States variant) and ISOxxxx-z (the British variant) were identical except for teh character "#" which appeared in teh American character set and "£" which appeared in the British character set. The Germans sacrificed the characters ..... to accomodate " ", " " ..... This standard was uperceded b ISO-xxxxx which used 8 bits to represent its characters. It adopted ISO-xxxx-0 (the American variant) for the first 128 characters .... {|class = "wikitext" |- ! Laagste<br>waarde ! Hoogste<br>waarde !Aantal<br>grepe ! greep 1 ! greep 2 ! greep 3 ! greep 4 ! greep5 |- | x00 || xF7 || 7 | style = "background-color: gray" |<code>0gfedcba</code> | || || || |- | x0080 | x07FF || 11 |style = "background-color: gray"|<code>110lkjih</code> |style = "background-color: gray"| <code>0gfedcba</code> || || || |- | x0800 | xFFFF || 16 |style = "background-color: gray"|<code>1110qpon |style = "background-color: gray"|<code>10mlkjih</code> |style = "background-color: gray"| <code>0gfedcba</code> || || |- | x0800 | xFFFF || 21 |style = "background-color: yellow"|11110vut |style = "background-color: yellow"|10srqpon |style = "background-color: yellow"|10mlkjih |style = "background-color: #0F0"| 0gfedcba || |- } {| class="wikitable" |+ Définition du nombre d'octets utilisés dans le codage (attention ce tableau de principe contient des séquences non valides) |- ! scope="col" | Caractères codés ! scope="col" | Représentation binaire UTF-8 ! scope="col" | Premier octet valide (hexadécimal) ! scope="col" | Signification |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0000 à U+007F ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">0</span><var style="background: #0F0">ƀƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | 00 à 7F | 1 octet, codant jusqu’à 7 bits |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0080 à U+07FF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">11</span>0<var style="background: #0F0">ƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | C2 à DF | 2 octets, codant jusqu’à 11 bits |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0800 à U+FFFF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">111</span>0·<var style="background: #0F0">ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | E0 à EF | 3 octets, codant jusqu’à 16 bits |- ! scope="row" rowspan="2" style="text-align: center" | U+10000 à U+10FFFF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">1111</span>·0<span style="background: #0F0">0<var>ƀƀ</var></span> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | F0 à F3 | rowspan="2" | 4 octets, codant jusqu’à 21 bits |- ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">1111</span>·0<span style="background: #0F0">100</span> 10<span style="background: #0F0">00·<var>ƀƀƀƀ</var></span> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | F4 |} ==Verwysings== {{Verwysings}} == Romeinse syfers== {| class="wikitable" |- ! Fraction ! Roman numeral |- | {{frac|1|12}} |style='text-align: center'| '''·''' |- |style='text-align: center'| {{frac|2|12}} = {{frac|1|6}} |style='text-align: center'| '''··''' or ''':''' |- |style='text-align: center'| {{frac|3|12}} = {{frac|1|4}} |style='text-align: center'| '''···''' or '''∴''' |- |style='text-align: center'| {{frac|4|12}} = {{frac|1|3}} |style='text-align: center'| '''····''' or '''∷''' |- | {{frac|5|12}} |style='text-align: center'| '''·····''' or '''⁙''' |- |{{frac|1|2}} |style='text-align: center'|S |} == Boulevard Periphique Toets == {|class = wikitable !Interior !! Compass Point !! Exterior |- |Junction 1 clock |88 degrees |Junction 1 anti-clock |- | || <small>East</small> || |- |Junction 2 clock |94 degrees |Junction 2 anti-clock |} == Toets== [[File:Metre Convention Signatories.svg|thumb|test]] [[File:M F Gervais Monarchs of Spain.pdf|thumb|Monarchs of Spain]] Alles hier is vanuit die Engelse WIkipedia gesny en hier geplak sonder vertaling: # Both fiber and composite remain in the elastic strain regime. In this stage, we also note that the composite Young's {{nowrap| 1&hairsp;234&nbsp;km}}. modulus is a simple weighted sum of the two component moduli. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\epsilon_{c}E_{f} + V_{m}\epsilon_{c}E_{m} </math> <ref name="courtney"/> #:<math> E_{c} = V_{f}E_{f} + V_{m}E_{m} </math> <ref name="courtney"/> # The fiber remains in the elastic regime but the matrix yields and plastically deforms. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\epsilon_{c}E_{f} + V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math> <ref name="courtney"/> # Both fiber and composite yield and plastically deform. This stage often features significant Poisson strain which is not captured by model below. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\sigma_{f}(\epsilon_{c}) + V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math> <ref name="courtney"/> # The fiber fractures while the matrix continues to plastically deform. While in reality the fractured pieces of fiber still contribute some strength, it is left out of this simple model. #:<math> \sigma_{c} \approx V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math><ref name="courtney"/> tc15oyof5yp6v2qa92f53ju3pbwfgf8 2963661 2963608 2026-08-29T20:34:02Z Martinvl 12559 /* Navigasie */ 2963661 wikitext text/x-wiki ==Test of NC file display== Display of the same image, one taken from an .SVG file and the other from a .JPG file. This test will be used on other Wikipedias to check the transfer of files. [[File:SI logo full.svg|thumb|left|Test download of SI Logo from NC Commons (.SVG)]] [[File:SI logo all udp.jpg|thumb|right|Test Download of SI logo from NC Commons (.JPG)]] [[File:SI logo all udp.jpg|thumb|right|Test Download of SI logo from NC Commons (.JPG)]] {{NC |File=File:SI logo all udp.jpg |caption=Test download of SI Logo from NC Commons (.SVG)}} <!-- [[File:SI logo full.svg|thumb|Test download from NC Commons]] *Die SI Logo hoort om hier verttoon te word. *The SI logo should be displayed here. Wikicode to display the image from NC Commons shown on the right: :<nowiki>[[File:SI logo full.svg|thumb|Test download from NC Commons]]</nowiki> --> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> <br> == X-straal == https://en.wikipedia.org/wiki/Military_time_zone [[file:Clipboard icon.svg|35px|alt="Booking Required"]] ==Grootsirkel== [[File:Illustration of great-circle distance.svg|thumb|Grootsirkels op 'n sfeer.]] In [[wiskunde]] is 'n '''grootsirkel''' of '''ortodroom''' die sirkelvormige snyding van 'n [[sfeer]] en 'n [[vlak]] wat deur die middelpunt van die sfeer gaan.<ref name = Wolfram>{{Cite web |last=W. |first=Weisstein, Eric |title=Great Circle -- from Wolfram MathWorld |url=https://mathworld.wolfram.com/GreatCircle.html |access-date=2026-08-24 |website=mathworld.wolfram.com |language=en}}</ref> In die beeld regs lê die punte <math>P</math>, <math>Q</math>, <math>u</math> en <math>v</math> almal op die vlak wat deur die middelpunt van die baan gaan. Oor die algemeen is die grootsirkel wat deur 'n paar punte soos <math>P</math> en <math>Q</math> gaan uniek, maar as die twee punte direk teenoor mekaar is, soos punte <math>u</math> en <math>v</math>, dan kan 'n oneindige aantal grootsirkels deur hulle getrek word. Die punt <math>u</math> is die antipode van <math>v</math> (en andersom). As 'n grootsirkel deur twee punte gedefinieer word, soos <math>P</math> en <math>P</math>, dan staan ​​die kortste van die twee roetes tussen die punte (in rooi getoon) bekend as die ''kleinboog'' en die langer van die twee afstande staan ​​bekend as die ''hoofboog''. ==Eienskappe== [[File:Central angle.svg|thumb|n Illustrasie van die sentrale hoek, {{math|Δ''σ''}}, tussen twee punte, {{mvar|P}} en {{mvar|Q}}. {{mvar|λ}} en {{mvar|φ}} is die [[lengtegraad]]hoek en [[breedtegraad]]hoek van {{mvar|P}}.]] Die bewys dat die kleiner boog van 'n grootsirkel die kortste afsand is tussen twee punte op die oppervlak van 'n sfeer verbind, kan gedoen word deur alle paaie tussen die punte <math>P</math> en <math>Q</math> te oorweeg en deur gebruik te maak van {{Intertaalskakel|variatierekening|en|Calculus of variations}} om die kortste pad te vind. Die resulterende pad sal identies wees aan die vergelyking van die grootsirkel.<ref name = Wolfram/> Die afstand tussen die twee punte <math>P</math>and <math>Q</math> word soos volg bereken: *<math>(\lambda_1, \phi_1)</math> en <math>(\lambda_2, \phi_2)</math> is die geografiese [[lengtegraad|lengte]]- en [[breedtegraad]] van twee punte <math>P</math> en <math>Q</math> (Sien beeld regs). *<math>(\Delta\lambda, \Delta\phi) = (|\lambda_2 - \lambda_1|, |\phi_2 - \phi_1|)</math> is hul absolute hoekafstand. Deur een van die pole as 'n hulp derde punt te gebruik, is die sentrale hoek <math>\Delta\sigma</math> tussen hulle deur die [[Sferiese Driehoeksmeting|sferiese wet van kosinus]] gegee:<ref>{{cite book |last1=Kells |first1=Lyman M. |last2=Kern |first2=Willis F. |last3=Bland |first3=James R. |title=Plane And Spherical Trigonometry |url=https://archive.org/details/planeandspherica031803mbp |access-date=July 13, 2018 |year=1940 |publisher=McGraw Hill Book Company, Inc. |pages=[https://archive.org/details/planeandspherica031803mbp/page/n344 323]-326 }}</ref> *<math>\Delta\sigma = {\arccos}\bigl(\sin\phi_1\sin\phi_2 + \cos\phi_1\cos\phi_2\cos\Delta\lambda\bigr).</math> As hierdie hoek in radiale uitgedruk is, kan die werklike booglengte <math>d</math>op 'n sfeer met radius <math>r</math> bereken word met behulp van die vergelyking *<math>d = r \, \Delta\sigma.</math>. ==Navigasie== ==Course== [[File:Sphere geodesic 4sigma.svg|thumb|200px|right|Figure 1. The great circle path between (&phi;<sub>1</sub>,&nbsp;&lambda;<sub>1</sub>) and (&phi;<sub>2</sub>,&nbsp;&lambda;<sub>2</sub>).]] The great circle path may be found using [[spherical trigonometry]]; this is the spherical version of the ''[[inverse geodetic problem]]''. If a navigator begins at ''P''<sub>1</sub>&nbsp;=&nbsp;(&phi;<sub>1</sub>,&lambda;<sub>1</sub>) and plans to travel the great circle to a point at point ''P''<sub>2</sub>&nbsp;=&nbsp;(&phi;<sub>2</sub>,&lambda;<sub>2</sub>) (see Fig. 1, &phi; is the latitude, positive northward, and &lambda; is the longitude, positive eastward), the initial and final courses &alpha;<sub>1</sub> and &alpha;<sub>2</sub> are given by [[Solution of triangles#Two sides and the included angle given|formulas for solving a spherical triangle]] :<math>\begin{align} \tan\alpha_1&=\frac{\cos\phi_2\sin\lambda_{12}}{ \cos\phi_1\sin\phi_2-\sin\phi_1\cos\phi_2\cos\lambda_{12}},\\ \tan\alpha_2&=\frac{\cos\phi_1\sin\lambda_{12}}{-\cos\phi_2\sin\phi_1+\sin\phi_2\cos\phi_1\cos\lambda_{12}},\\ \end{align}</math> where &lambda;<sub>12</sub>&nbsp;=&nbsp;&lambda;<sub>2</sub>&nbsp;&minus;&nbsp;&lambda;<sub>1</sub><ref group=note>In the article on [[great-circle distance]]s, the notation &Delta;&lambda;&nbsp;=&nbsp;&lambda;<sub>12</sub> and &Delta;&sigma;&nbsp;=&nbsp;&sigma;<sub>12</sub> is used. The notation in this article is needed to deal with differences between other points, e.g., &lambda;<sub>01</sub>.</ref> and the quadrants of &alpha;<sub>1</sub>,&alpha;<sub>2</sub> are determined by the signs of the numerator and denominator in the tangent formulas (e.g., using the [[atan2]] function). The [[central angle]] between the two points, &sigma;<sub>12</sub>, is given by :<math>\tan\sigma_{12}=\frac{\sqrt{(\cos\phi_1\sin\phi_2-\sin\phi_1\cos\phi_2\cos\lambda_{12})^2 + (\cos\phi_2\sin\lambda_{12})^2}}{\sin\phi_1\sin\phi_2+\cos\phi_1\cos\phi_2\cos\lambda_{12}}.</math>{{refn|group=note|A simpler formula is :<math> \cos\sigma_{12}=\sin\phi_1\sin\phi_2+\cos\phi_1\cos\phi_2\cos\lambda_{12}; </math> however, this is numerically less accurate if &sigma;<sub>12</sub> small.}}{{refn|group=note|These equations for &alpha;<sub>1</sub>,&alpha;<sub>2</sub>,&sigma;<sub>12</sub> are suitable for implementation on modern calculators and computers. For hand computations with logarithms, [[Delambre]]'s analogies<ref>{{cite book |last = Todhunter |first = I. |authorlink = Isaac Todhunter |title = Spherical Trigonometry |year = 1871 |publisher = MacMillan |edition = 3rd |page = [https://archive.org/details/sphericaltrigon05todhgoog/page/n40 26] |url = https://archive.org/details/sphericaltrigon05todhgoog}} </ref> were usually used: :<math> \begin{align} \cos\tfrac12(\alpha_2+\alpha_1) \sin\tfrac12\sigma_{12} &= \sin\tfrac12(\phi_2-\phi_1) \cos\tfrac12\lambda_{12},\\ \sin\tfrac12(\alpha_2+\alpha_1) \sin\tfrac12\sigma_{12} &= \cos\tfrac12(\phi_2+\phi_1) \sin\tfrac12\lambda_{12},\\ \cos\tfrac12(\alpha_2-\alpha_1) \cos\tfrac12\sigma_{12} &= \cos\tfrac12(\phi_2-\phi_1) \cos\tfrac12\lambda_{12},\\ \sin\tfrac12(\alpha_2-\alpha_1) \cos\tfrac12\sigma_{12} &= \sin\tfrac12(\phi_2+\phi_1) \sin\tfrac12\lambda_{12}. \end{align} </math> McCaw<ref>{{cite journal |last = McCaw |first = G. T. |title = Long lines on the Earth |journal = Empire Survey Review |volume = 1 |number = 6 |pages = 259&ndash;263 |doi = 10.1179/sre.1932.1.6.259 |year = 1932}}</ref> refers to these equations as being in "logarithmic form", by which he means that all the trigonometric terms appear as products; this minimizes the number of table lookups required. Furthermore, the redundancy in these formulas serves as a check in hand calculations. If using these equations to determine the shorter path on the great circle, it is necessary to ensure that {{!}}&lambda;<sub>12</sub>{{!}}&nbsp;&le;&nbsp;&pi; (otherwise the longer path is found).}} (The numerator of this formula contains the quantities that were used to determine tan&nbsp;&alpha;<sub>1</sub>.) The distance along the great circle will then be ''s''<sub>12</sub>&nbsp;=&nbsp;''R''&sigma;<sub>12</sub>, where ''R'' is the assumed radius of the Earth and &sigma;<sub>12</sub> is expressed in [[Radian#Conversions|radians]]. Using the [[Earth radius#Mean radius|mean Earth radius]], ''R''&nbsp;=&nbsp;''R''<sub>1</sub>&nbsp;&asymp;&nbsp;{{convert|6371|km|mi|abbr=on}} yields results for the distance ''s''<sub>12</sub> which are within 1% of the [[geodesic length]] for the [[WGS84]] ellipsoid; see [[Geodesics on an ellipsoid]] for details. <gallery> File:Orthodromic air route.tif|London to Los Angles File:Gnomonic projection SW.jpg|Gnomonic projection </gallery> ==Gnomonic chart== [[File:Admiralty Chart No 132 Gnomonic Chart of Indian and Southern Oceans, Published 1914.jpg|thumb|Admiralty Gnomonic Chart of the Indian and Southern Oceans, for use in plotting great circle tracks]] A straight line drawn on a [[gnomonic projection|gnomonic chart]] is a portion of a great circle. When this is transferred to a [[Mercator projection|Mercator chart]], it becomes a curve. The positions are transferred at a convenient interval of [[longitude]] and this track is plotted on the Mercator chart for navigation. ==Verwysings== {{Verwysings}} == Stamboom2 == Gebruik stamboom2 {{stamboom2}} *Sophia of Hannover (1630-1714) **{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George I (1660-1727) ***{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George II (1683-1760) ****Frederick, Prince of Wales *****{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]]George III ******Duke of Kent *******{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Victoria (1819-1901) ********[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Edward VII ********* [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] George V **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Charles III (*1948) *********{{Stamboom2/einde tak}}[[Maud van Wallis|Maud]] (1869-1938) **********{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [[Harald V van Noorweë]] (*1937) ******** Prince Arthur, Duke of Connaught and Strathearn (1850-1942) *********{{Stamboom2/einde tak}} ... Princess Ingrid of Sweden **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [Denmark] Frederick X ******** Leopold, Duke of Albany (1853-1884) *********{{Stamboom2/einde tak}} ... Princess Sibylla of Saxe-Coburg and Gotha **********{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [Sweden] Carl XVI Gustaf ******** Princess Victoria = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Frederick III of Germany (1831-1888) ********* [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Kaiser Wilhelm II (1859-1941) **********... [[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] [Germany] Georg Friedrich Prince of Prussia (*1976) **********{{Stamboom2/einde tak}} Victoria Louise of Prussia (1892-1980) ***********{{Stamboom2/einde tak}} Frederica (1917-1981) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Paul of Greece (1901-1964) ************{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] [Greece] ... Pavlos (*1967) *********{{Stamboom2/einde tak}}Sophia of Hannover (1870-1932) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Carol II of Romania (1893-1953) **********{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple silver crown.svg|15px]] Margareta of Romania (*1949) ********{{Stamboom2/einde tak}} Beatrice (1857-1944) *********{{Stamboom2/einde tak}} Eugenie (1887-1969) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Alfonso XIII of Spain (1886-1941) **********{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Felipe VI of Spain (*1968) ******{{Stamboom2/einde tak}} [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Ernest Augustus, King of Hanover (1771-1851) *******{{Stamboom2/einde tak}} ... [[Beeld:Simple white crown.svg|15px]] Ernest Augustus of Hannover (*1954) ****{{Stamboom2/einde tak}}Anne (1709-1759) = William IV, Prince of Orange (1711 - 1751) *****William V, Prince of Orange (1748-1806) ******{{Stamboom2/einde tak}}... [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] [[Willem-Alexander van die Nederlande]] (*1967) *****{{Stamboom2/einde tak}}Carolina of Orange-Nassau (1743-1787) ******{{Stamboom2/einde tak}} ... Astrid of Sweden (1905-1935) = [[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Leopold III of Belgium (1901-1983) *******{{Stamboom2/einde tak}}[[Beeld:Simple gold crown.svg|15px]] Filip of Belgium (*1960) {{Stamboom2/einde}} ==Byvoegsel== :'''[[:en:Wikipedia:Administrators%27_noticeboard/IncidentArchive816#User:Martinvl_and_long_term_disruption_of_WT:MOSNUM]]''' is a very good example of how not to do things, both from a practical point of view and from a legal point of view. :'''Practical Point of View''' ::As I see it, an ANI case should contain four sections: ::*Complainant's opening statement ::*Comments by others ::*Defendant's Reply ::*Closing Administrator’s Statement ::It is my view that the complainant’s opening statement and the closing administrator's closing statement should contain sufficient detail (including diffs) that anybody who is reviewing the incident need not read the defence or any of the comments made by third parties as anything of relevance should be repeated in the closing statement, unless of course an appeal is centred around the closing administrator mis-representing a third-party comment or a defence offered by the defendant. ::While this will require the complainant to take of an effort when preparing a case, it should reduce the amount of input from others. It will make it more difficult for complainants to "throw mud, hoping that it will stick" and thus simplify the closing administrator's task as there will be less material through which to wade. ::If the defendant is subsequently blocked, then both the defendant and the administrator who is handling the appeal will have a common reference point from which to work, not some vague wall of text that would take forever through which to wade. :'''Legal Point of View''' ::There was a good deal of discussion in the case in question about user’s rights and "natural justice". I have since done some research on the matter and it is my understanding that under the Law of California, '''members of organisations that provide a public service''' are entitled to '''protection under the rules of [[:en: https://en.wikipedia.org/wiki/Due_process|due process]]'''. My research suggest that Wikipedia is one such organisation. At this stage, it might be appropriate to point out that since I was discussing the Law of California rather than English Law, I should have used the term "due process" rather than "natural justice". ::My assertion is based on the judgement given in the case [https://scocal.stanford.edu/opinion/pinsker-v-pacific-coast-society-orthodontists-27828 Pinsker v. Pacific Coast Society of Orthodontists] heard in the Supreme Court of California in 1974. The judgement gives two examples of what constitutes an organisation that “provides a public service” - labor unions and professional organisations and two examples of what organisations do not provide a pubic service - golf clubs and fraternities, the difference being that the former have an impact on the public at large while the latter do not. ::It is my view that since Wikipedia, like professional bodies, has an impact on the population at large that Wikipedia, like professional bodies must be viewed as an organisation that provides a "public service". ::The Wikipedia article [[:en:Due Process#United States|due process]] details how the Supreme Court of the United States interprets "due process". Among the important feature is a protection from vague laws, while the article [[:en:Procedural due process|Procedural due process]] catalogues a list of basic due process procedural rights as drawn up by Judge Henry Friendly (1903-1986). This includes: ::* the requirement of the complainant to give "Notice of the proposed action and the grounds asserted for it" (in the case of Wikipedia, the complainant producing all the pertinent diffs) ::* the right to cross-examine witnesses (in the case of Wikipedia the right of the accussed to present their defence) ::* the "requirement that the tribunal prepare written findings of fact and the reasons for its decision" (in the case of Wikipedia, the closing administrator's statement). :'''Application to the Case in Question''' ::In the case in question, all the diffs are buried in a posting that is approximately 8900 words in length (estimated using the word count facility in Microsoft WORD). Furthermore the details of what I am alleged to have done are so vague that I have no point of reference against which my application for readmission can be measured by an administrator. ::In his closing statement, closing administrator [[User:TParis]] asserted that "I have fully reviewed Martinvl's counter claim of vote stacking and determined that his evidence failed to meet the threshold". ::If my counter claim of vote stacking was not accepted, did he read the rest of the case to see whether or not is was well founded? Since he had 17 minutes from the time that Wee Curry Monster asked for an uninvolved administrator to act and him posting his judgement, did he really read all 8900 words - that would require a reading speed of 525 words per minute without allowing any time for him to prepare his closing statement or to follow up any of the diffs. According to the Wikipedia article [[:en:Speed reading]], the "normal reading [rate] for comprehension" is typically 200 - 300 words per minute. ::As a result, I have been blocked for ten years because he did not do a proper job of explaining why I had been blocked. If the ANI structure that I proposed had been followed, then either he would have rejected the application (which he should have done for lack of evidence) or his closing statement would implicitly have provided a criteria against which, in a worst case scenario, an application for readmission could be measured. == Eksterne skakels == * [http://pdg.lbl.gov/2005/reviews/contents_sports.html#constantsetc Oorsig, 2005] * [http://physics.nist.gov/cuu/Constants/index.html NIST-konstantes] * [http://users.telenet.be/lode.stevens/const.htm Natuurkonstantes] * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:nl:Natuurkundige constante|Nederlandse Wikipedia]] == Verwysings == {{Notas}} {{Verwysings}} ==UTF-8== UTF-8 is a protocol whereby UNICODE characters can be transmitted as variable-length byte strings in a manner that will maximise the communications wandwidth. WHen the text involved can be wrtitten in ASCCI, the UTF-8 rendering of teh text and teh ASCII rendering are identical, making UTF-8 string upward compatible with ASCII strings. == Historical background== The first standard for interchanging text between computers was ISO-xxxx. This standard used 7 bit characters, reserving the eight bit as a parity bit for error chaecking. Of the 128 characters available using 7 bits, 32 values were reserved as control bits and the remaining 96 valeus ont printable characters. ISO-xxxx had 12 variations, one for each of 12 different languages with 12 values reserved for national use. ISO-xxxx-y (the United States variant) and ISOxxxx-z (the British variant) were identical except for teh character "#" which appeared in teh American character set and "£" which appeared in the British character set. The Germans sacrificed the characters ..... to accomodate " ", " " ..... This standard was uperceded b ISO-xxxxx which used 8 bits to represent its characters. It adopted ISO-xxxx-0 (the American variant) for the first 128 characters .... {|class = "wikitext" |- ! Laagste<br>waarde ! Hoogste<br>waarde !Aantal<br>grepe ! greep 1 ! greep 2 ! greep 3 ! greep 4 ! greep5 |- | x00 || xF7 || 7 | style = "background-color: gray" |<code>0gfedcba</code> | || || || |- | x0080 | x07FF || 11 |style = "background-color: gray"|<code>110lkjih</code> |style = "background-color: gray"| <code>0gfedcba</code> || || || |- | x0800 | xFFFF || 16 |style = "background-color: gray"|<code>1110qpon |style = "background-color: gray"|<code>10mlkjih</code> |style = "background-color: gray"| <code>0gfedcba</code> || || |- | x0800 | xFFFF || 21 |style = "background-color: yellow"|11110vut |style = "background-color: yellow"|10srqpon |style = "background-color: yellow"|10mlkjih |style = "background-color: #0F0"| 0gfedcba || |- } {| class="wikitable" |+ Définition du nombre d'octets utilisés dans le codage (attention ce tableau de principe contient des séquences non valides) |- ! scope="col" | Caractères codés ! scope="col" | Représentation binaire UTF-8 ! scope="col" | Premier octet valide (hexadécimal) ! scope="col" | Signification |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0000 à U+007F ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">0</span><var style="background: #0F0">ƀƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | 00 à 7F | 1 octet, codant jusqu’à 7 bits |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0080 à U+07FF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">11</span>0<var style="background: #0F0">ƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | C2 à DF | 2 octets, codant jusqu’à 11 bits |- ! scope="row" style="text-align: center" | U+0800 à U+FFFF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">111</span>0·<var style="background: #0F0">ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | E0 à EF | 3 octets, codant jusqu’à 16 bits |- ! scope="row" rowspan="2" style="text-align: center" | U+10000 à U+10FFFF ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">1111</span>·0<span style="background: #0F0">0<var>ƀƀ</var></span> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | F0 à F3 | rowspan="2" | 4 octets, codant jusqu’à 21 bits |- ! scope="col" style="text-align: left" | <kbd><span style="background: orange">1111</span>·0<span style="background: #0F0">100</span> 10<span style="background: #0F0">00·<var>ƀƀƀƀ</var></span> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var> 10<var style="background: #0F0">ƀƀ·ƀƀƀƀ</var></kbd> | F4 |} ==Verwysings== {{Verwysings}} == Romeinse syfers== {| class="wikitable" |- ! Fraction ! Roman numeral |- | {{frac|1|12}} |style='text-align: center'| '''·''' |- |style='text-align: center'| {{frac|2|12}} = {{frac|1|6}} |style='text-align: center'| '''··''' or ''':''' |- |style='text-align: center'| {{frac|3|12}} = {{frac|1|4}} |style='text-align: center'| '''···''' or '''∴''' |- |style='text-align: center'| {{frac|4|12}} = {{frac|1|3}} |style='text-align: center'| '''····''' or '''∷''' |- | {{frac|5|12}} |style='text-align: center'| '''·····''' or '''⁙''' |- |{{frac|1|2}} |style='text-align: center'|S |} == Boulevard Periphique Toets == {|class = wikitable !Interior !! Compass Point !! Exterior |- |Junction 1 clock |88 degrees |Junction 1 anti-clock |- | || <small>East</small> || |- |Junction 2 clock |94 degrees |Junction 2 anti-clock |} == Toets== [[File:Metre Convention Signatories.svg|thumb|test]] [[File:M F Gervais Monarchs of Spain.pdf|thumb|Monarchs of Spain]] Alles hier is vanuit die Engelse WIkipedia gesny en hier geplak sonder vertaling: # Both fiber and composite remain in the elastic strain regime. In this stage, we also note that the composite Young's {{nowrap| 1&hairsp;234&nbsp;km}}. modulus is a simple weighted sum of the two component moduli. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\epsilon_{c}E_{f} + V_{m}\epsilon_{c}E_{m} </math> <ref name="courtney"/> #:<math> E_{c} = V_{f}E_{f} + V_{m}E_{m} </math> <ref name="courtney"/> # The fiber remains in the elastic regime but the matrix yields and plastically deforms. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\epsilon_{c}E_{f} + V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math> <ref name="courtney"/> # Both fiber and composite yield and plastically deform. This stage often features significant Poisson strain which is not captured by model below. #:<math> \sigma_{c} = V_{f}\sigma_{f}(\epsilon_{c}) + V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math> <ref name="courtney"/> # The fiber fractures while the matrix continues to plastically deform. While in reality the fractured pieces of fiber still contribute some strength, it is left out of this simple model. #:<math> \sigma_{c} \approx V_{m}\sigma_{m}(\epsilon_{c}) </math><ref name="courtney"/> ceqtzyarxilmx9mub4kszejkga5fs9c Tryna du Toit 0 95323 2963718 2963284 2026-08-30T08:57:40Z Aliwal2012 39067 proeflees 2963718 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Tryna du Toit | bynaam = | beeld = Tryna du Toit.jpg | beeldbeskrywing = Tryna du Toit | onderskrif = Tryna du Toit | geboortenaam = Catherina Charlotte du Toit | geboortedatum = [[13 Januarie]] [[1910]] | geboorteplek = [[De Aar]], [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = 16 Oktober [[2005]] | sterfteplek = [[Pretoria]], Suid-Afrika<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2005/10/18/B3/03/02.html Tryna wou net skryf oor mens se lief en leed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150107193558/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2005/10/18/B3/03/02.html |date= 7 Januarie 2015 }}, [[Beeld]], 18 Oktober 2005</ref> | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = Onderwyseres, skrywer | ander = | bekend = Storieverhale | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = W.B.A. Kotzenberg | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Catherina Charlotte Kotzenberg''' ook bekend as '''Tryna du Toit''' ([[13 Januarie]] [[1910]], [[De Aar]], [[Suid-Afrika]] - [[16 Oktober]] [[2005]], [[Pretoria]]) was 'n [[Afrikaanse skrywer]] van liefdesverhale<ref>Springbokboeke: http://www.springbokboeke.co.za/html/skrywers.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402204618/http://www.springbokboeke.co.za/html/skrywers.html |date= 2 April 2016 }}</ref> en het onder die skuilnaam ''Tryna du Toit'' geskryf. Gedurende haar loopbaan skryf sy 40 romans en haar werk word ook in 12 omnibusse uitgegee.<ref>Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Du_Toit,_Tryna{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Van haar bekende werke is ''Wag ’n bietjie'', ''Die erfgenaam van La Provence'' en ''Donkerpoort''. Haar [[roman]] ''Groen koring'' handel oor tiener [[swangerskap]] en was 'n kontroversiële boek toe dit verskyn het. Die filmweergawe, ''[[Debbie]]'', was eers verban. Haar laaste novelle was ''Net soos ’n arend'' en sy het dit gepubliseer toe sy reeds 81 was.<ref>[http://www.nb.co.za/Authors/3307 Profiel op nb.co.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140815105131/http://www.nb.co.za/Authors/3307 |date=15 Augustus 2014 }}, besoek op 4 Januarie 2015</ref><ref>Prinsloo, Thinus. Tryna du Toit: Die einde van lang pad. Beeld, 7 Desember 1991</ref> Sy was 'n gebore storieverteller en haar verhale weerspieël haar liefde vir en kennis van die [[Plaas|plaaslewe]].<ref>{{af}} Swart, dr. M.J. (voorsitter redaksiekomitee). 1980. ''Afrikaanse kultuuralmanak''. Aucklandpark: Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge.</ref> == Lewe en werk == Catherina Charlotte du Toit is op 13 Januarie 1910 op [[De Aar]] gebore<ref name=":0">Liefdesverhale: http://www.liefdesverhale.co.za/authors/3307 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170107175304/http://liefdesverhale.co.za/Authors/3307 |date= 7 Januarie 2017 }}</ref> as die oudste van vyf kinders. Sy word groot en gaan skool op De Aar, waar sy ook matrikuleer. Tydens die skoolvakansies in Maart gaan die gesin gewoonlik na Somersetstrand (later bekend as die [[Strand]]). In 1927 skryf sy in by die Hugenote Opleidingskollege op [[Wellington, Wes-Kaap|Wellington]] waar sy in [[1930]] ’n Onderwysdiploma verwerf.<ref name=":0" /> Hierna hou sy in die distrik van De Aar skool en vir een kwartaal diep in die berge van [[Barkly-Oos]]. Dan gee sy onderwys op [[Burgersdorp]] totdat sy op [[12 Desember]] [[1932]] met Wilhelm Kotzenberg, staatsamptenaar van Pretoria, trou. Uit die huwelik word drie kinders gebore, twee seuns (Gustav en Wilhelm) en ’n dogter (Anna). Gedurende haar huwelik is sy eers voltyds huisvrou totdat die kinders groot is en daarna is sy voltydse skryfster. Sy is ’n lewenslange lid van die Afrikaanse Skrywerskring en vir baie jare lid van die Moedertak van die Afrikaanse-Hollandse Leesunie en die Vrouefederasie. In [[1950]] word sy aangestel as assistentsekretaris van onderwys in die destydse [[Transvaal]]. Na haar man se dood in [[1973]] woon sy vir lank in ’n woonstel in Hatfield in Pretoria en verhuis later na die Fleurenville-aftreeoord in [[Arcadia, Pretoria|Arcadia]] in Pretoria. Sy was langer as ’n jaar in ’n koma nadat haar been weens [[gangreen]] geamputeer is, waarna sy op 16 Oktober 2005 in Pretoria oorlede is.<ref name=":0" /> [[Lêer:Tryna du Toit..jpg|duimnael|Tryna du Toit.]] == Skryfwerk == Reeds as jong kind word haar lus vir stories aangewakker deur haar pa se vertellings oor sy wedervaringe in die ou tyd. As skooldogter hou sy ’n dagboek aan en blink uit in die skryf van opstelle. Die skoolhoof lees per geleentheid haar opstelle aan die klas voor. Haar belangstelling in skryf behou sy lewenslank en aanvanklik skryf sy artikels vir koerante. Wanneer haar familie haar aanmoedig begin sy ernstig te skryf en haar eerste boek is dan in Engels. ’n Uitgewer verwittig haar dat die boek geskik is vir publikasie, maar ’n te klein leserskring sou hê, waarna sy oorskakel na Afrikaans. Sy vertaal hierdie boek later in Afrikaans en dit word gepubliseer as ''Wag ’n bietjie''. Haar eerste gepubliseerde roman, ''Die Bolander'', is ’n inskrywing vir ’n romankompetisie van die [[Afrikaanse Pers (1962) Beperk|Afrikaanse Pers]] en dit word onder die eerste tien geplaas. Dit spoor haar aan om aan te hou skryf. ''Maanlig op die Sabie'' is ’n kortverhaal wat in die eerste uitgawe van ''[[Sarie|Sarie Marais]]'' op [[6 Julie]] [[1949]] verskyn. Hierdie liefdesverhaal speel af in die [[Skukuza]]-ruskamp van die [[Krugerwildtuin]]. Baie van haar verhale word as vervolgverhale in ''Sarie Marais'' en ander tydskrifte gepubliseer en word daarna in boekvorm uitgegee, insluitende ''Die wit magnolia'' en ''Rooi malvas''. Van die verhale word ook deur haar verwerk as radioverhale vir veral [[Springbokradio]], waaronder ''Laat somer''. In haar eerste boeke beeld sy in teenstelling met die neiging tot plaasromans van haar tyd ook ’n nuwe geslag Afrikaners uit, naamlik dié van die veertigerjare en daarna. Hierdie mense is nie agter by hulle Engelse tydgenote nie en beklee prestige posisies in die samelewing, soos dokters, advokate, skoolhoofde, dosente, joernaliste, kunstenaars en tennisspelers wat tot op Wimbledon vorder. Hierdie karakters verteenwoordig ’n welvarende middelklas wat hulself in die groot stede handhaaf. Haar verhale is besonder gewild en word talle kere herdruk en ook in omnibusvorm uitgegee. Haar eerste drie boeke, ''Die Bolander'', ''Wag ’n bietjie'' en ''Eendekuil'', is ’n trilogie. ''Die Bolander'' ([[1946]]) is een van haar eie gunstelingverhale en vertel van die onderwyseres Annie Celliers, wat op die eerste dag van die nuwe skoolkwartaal uitvind dat die nuwe hoof van Saailaagte die laaste mens is wat sy in daardie posisie sou wou sien. ''Wag ’n bietjie'' (1946) vertel van ’n gedwonge huwelik tussen ’n ryk Karooboer en ’n trotse maar arm dokterskind. Die testament van tant Katrien bepaal dat haar halfbroer se kind Magrieta £7 000 erf. Kosie, Magrieta se broer, erf die familieplaas Eendekuil, en Barry Retief, ’n jong kennis van Katrien, erf ’n stuk grond van agthonderd morg wat aan sy eie plaas grens en waarop hy ’n dam wil bou. Al drie die erflatings is egter net geldig indien Barry en Magrieta binne sewe dae na die bekendmaking van die testament met mekaar trou en vir ten minste ses maande as man en vrou op Wag-ʼn-Bietjie bly. Na baie druk van haar broer stem Magriet teensinnig in, waarna Barry en Magriet so verlief raak op mekaar dat daar later geen sprake van ’n egskeiding is nie. ''Eendekuil'' ([[1947]]) is die verhaal van die mense van die dorpie Saailaagte in die [[Karoo]]. Die nuwe skoolhoof is ’n selfversekerde jong Bolander met deurborende grys oë. Annie verstaan nie waarom hy haar so onverskillig behandel nie. Dan is daar Magriet, die stadsmeisie wat ’n gerieflikheidshuwelik met die jong boer Barry moet aangaan. Kosie kry rusie met sy buurman op die plaas Eendekuil, waarna hy moet uitvind die buurman se mooi dogter wil niks meer met hom te doen hê nie. Die roman ''Groen koring'' ([[1948]]) word in die sestigerjare as ''Debbie'' verfilm, maar word onmiddellik deur die sensors verbied, omdat dit handel oor ’n ongetroude meisie wat swanger raak en dan haar kind laat aanneem. Die verbod word na vyf dae versag, maar ’n ouderdomsperk van 21 jaar word op die film geplaas (die aktrise wat die hoofrol speel, is in hierdie stadium slegs agtien jaar oud). Die verhaal gaan oor die jong Debbie wat verlief raak op Paul Hugo, ’n mediese student, en swanger raak. Hulle kan nie trou nie omdat Debbie minderjarig is en die baba word aangeneem. Sewe jaar later keer Paul uit die buiteland terug en werk weer in Pretoria, waar Debbie woon. Paul maak weer vir Debbie die hof, en ten spyte van sy moeder se besware, trou die twee. Pieter Fourie verwerk ''Groen koring'' ook vir die verhoog, nadat dit reeds in die veertigerjare deur Johan Fourie se toneelgeselskap opgevoer is. ''Die goue gerf'' (1960) is ’n opvolg op ''Groen koring''. Debbie en Paul se aangenome dogter, Elizabeth, raak deur die bemiddeling van Paul se moeder herenig met haar ouers. Sy vind ook liefde in die arms van Ryk Malan. In ''Die helder lied'' (1948) is Martie verlief op Simon, maar hy dink sy is te jonk om met ’n wewenaar en drie kinders opgeskeep te sit. ''Kruidjie-roer-my-nie'' (1949) is die verhaal van die jong kollegestudent Rosa, wat weens haar armoedige afkoms aanvanklik sukkel om by die kampuslewe aan te pas. Sy verkry egter die insig dat elke mens armoede van een of ander aard besit, al is hulle ryk aan geld, wat aan haar die nodige selfvertroue gee om haar potensiaal te verwesenlik. ''Sy erfenis'' (1949) speel tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] af. Elizabeth Verster se man sterf en sy wil haar seuntjie die erfenis laat kry wat hom toekom, maar loop haar vas in agterdog en vooroordeel. ''Die nuwe dokter'' (1951) is Karen de Wet en dokter Hugo Slabbert glo nie dat ’n vrou ooit ’n man se skoene sal kan volstaan nie, selfs al wys sy gou dat sy meer as bekwaam is. In ''Verdwaalde liefde'' (1951) vrees Naomi die terugkeer van haar man, Andrew, na die oorlog. Sy het intussen verlief geraak op Eben Jooste, haar vriend en steunpilaar tydens haar man se afwesigheid. ''Ou liefde'' (1952) is die verhaal van ’n vrou se wanhopige stryd om haar huwelik, wat reeds op die rotse is, te red. ''Dwaalspore''(1954) vertel van Chrissie en Mike se verhouding. Hulle is sommer uit die staanspoor haaks, veral omdat sy vermoed dat hy en sy eertydse verloofde nog lief is vir mekaar. ''Kleingeluk'' (1955) is die naam van ’n plaas in die Kaap, waar die naam simboliese betekenis verkry in die verhaal van die ontluikende liefde tussen man en vrou. In ''Wanneer die oestyd kom'' (1957) vlug Lydia na die platteland om ’n ryk weduwee wat self boer, te gaan verpleeg. Sy het haar vader in ’n motorongeluk verloor en na sy dood vind sy uit dat hy met trustgelde gespekuleer het. Daarna verbreek haar verloofde hulle verhouding omdat Lydia se goeie naam deur hierdie misstap geskaad is. ''Rusteloos is die seile'' (1958) vertel van Anton en Louise Bekker, wat jonk getroud is en vele gevare wat hulle huwelik bedreig, die hoof moet bied. Daar is haar vorige kêrel Max, wat nou ’n bekwame regisseur is, en dan het haar ouers ook nog hulle moeilikhede. ''Haar erfenis'' (1959) word later heruitgegee onder die titel ''Hermina se bedrog'' (1967). Hermina Basson en Elaine is kamermaats wat vir die grap identiteite omruil, maar dan kom Elaine agter dat sy in haar nuwe identiteit ’n Bosveldplaas erf. Hulle kry te doen met Elaine se neef Jan Kriel, wat volgens een van die bepalings van haar eksentrieke oom se testament as voog oor haar aangestel is. Jan is eienaar van die buurplaas en dit is onduidelik of sy belangstelling in sy “niggie” eg is of omdat hy haar beskou as die erfgename van sy buurplaas. In ''Agter die berge'' ([[1964]]) loop Veronica Eybers na vyf jaar weer haar vorige man op ’n kunsuitstalling raak. Hierdie ontmoeting maak ou emosies gaande en wakker ook haar begeerte om weer te skilder aan. ''Die erfgenaam van La Provence'' (1964) speel af in die ou Kaapse tydperk. Na ’n lang gevaarlike seereis kom Matilda Jourdan en haar sestienjarige broer, Pierre, in Februarie [[1752]] met ’n seilskip in [[Tafelbaai]] aan. Die brief wat sy uit [[Europa]] aangestuur het na haar onbekende oom Jacques het hom egter nooit bereik nie. Verder ontdek sy dat die hooghartige jong man wat al die heel eerste dag tot haar redding kom, haar oom se stiefseun is. Haar enigste kennis in die Kaap, Eugene Leendert, is ook nie te vertrou nie. Louise moes in ''As jy my nodig het'' ([[1965]]) nog altyd in haar stiefsuster Monica se skadu leef en selfs Buks verkies Monica bo haar. Wanneer Monica vir Pierre kies, vra Buks vir Louise om te trou, want hulle is vriende en deel dieselfde belangstellings. Dit is nie regtig wat Louise wou hê nie. In ''Die vennootskap'' (1965) vra dokter Martin Burger vir matrone Marie om met hom te trou, maar dit klink meer na ’n sake-ooreenkoms. Marie moet ’n ma wees vir sy dogter Rykie en na ses maande kan sy besluit of sy volwaardig sy vrou wil wees. ''Towerwater'' (1965) is die familieplaas in die Karoo, waar die skryfster Ria de Wet se verlangse familie bly. Na haar egskeiding besluit sy om nader te gaan kennis maak, maar daar rus blykbaar ’n vloek op die plaas. ''Die wit magnolia'' ([[1966]]) speel af tydens die [[Groot Trek]]. Fransie Lamont was bereid om van die Kaap met sy verfynde leefwyse afskeid te neem en die trekpad met al sy gevare aan te durf want sy het geweet dat die aantreklike Danie Venter êrens anderkant die Grootrivier op haar wag. Die trek het egter lank geduur en intussen het sy geleer om staat te maak op die jong wewenaar Casper la Grange. Saans het sy verlangend die droë wit magnoliablommetjie in haar [[Bybel]] vertroetel, want dit het vir haar die simbool geword van die rustige tuiste wat sy vir haar en haar man in die nuwe vaderland sou skep. ''Wolwehoek'' (1966) is die familieplaas wat Charlotte Verster onverwags van haar oupa erf, op voorwaarde dat sy self boer en haar oupa se aangenome seun, Adriaan Visser, as haar voog optree tot sy vyf-en-twintig is. ''Die lied van die bos'' (1967) het Christine as hoofkarakter. Sy is suksesvol as modeontwerper en het ’n mooi verhouding met die joernalis Marius. Haar gewese man keer egter uit die buiteland terug met sy nuwe vrou en kinders en raak weer in Christine geïnteresseerd. ''Rooi malvas'' (1969) is die verhaal van Tina, wat op haar niggie se troue weer haar jeugvriend Philip ontmoet. Tina wag vir Hein se egskeiding om finaal te word sodat hulle kan trou, maar ’n week voor hierdie datum het sy vrou Lalie ’n ongeluk wat haar ’n invalide laat. Uiteindelik is dit ’n pot met rooi malvas wat op onverwagte wyse ’n gelukkige wending aan die situasie gee. ''’n Reëndag in April'' is ’n verhaal van verspeelde kanse. Johan van Heerden het drie jaar gelede vir Rosa voor ’n keuse gestel: óf hulle trou, óf dis vir altyd verby tussen hulle twee. Rosa het gekies om nie te trou nie, maar nou is sy spyt. Sy wil graag Johan se liefde terugwen, maar hy is verloof aan Anita, terwyl Sakkie du Plooy geduldig op Rosa wag. In ''Huis van die Purperwinde'' ([[1970]]) word Fleur Boshoff op sewe-en-twintig haar aangenome pa se enigste erfgenaam en hoof van die familiebesigheid. Die res van die familie is glad nie gelukkig nie en Fleur twyfel ook oor die egtheid van die aantreklike Sias se belangstelling in haar. ''Op vlerke van die wind'' (1971) vertel van Emma Conradie, wat op haar vakansiereis in Europa diep betrokke raak by ander mense se persoonlike lewens. Daar is die joernalis Phil de Klerk, die chirurg Markus van Aswegen en nog baie ander. In ''Minnaar uit die vreemde'' (1974) moet Aletta Vosloo saam met haar twee susters die plaas Tiervlei behartig. Die mede-erfgenaam is dokter Frans Naudé, wat in [[Verenigde State van Amerika|Amerika]] is en nie wil terugkom of ’n beslissing gee oor die verkoop van die plaas nie, ten spyte van die buitensporige hoë aanbiedinge wat hulle ontvang. ''Laat somer'' (1976) se hoofkarakter is Elizabeth Meyer, wat agt jaar na haar egskeiding saam met haar seun, stiefsuster en ouma stad toe trek. Hier kry sy te doen met snobistiese bure en ’n lastige buurman – en dan verskyn haar vorige man ook weer op die toneel om haar lewe te versuur. In ''Die glashennetjie'' (1980) het Amanda Louw se huwelik 25 jaar gelede ’n skandaal op die dorp veroorsaak en familie in verbittering van mekaar geskei. Nou kom sy terug na die dorp om vrede in die familie te probeer maak. Tryna du Toit se laaste roman is ''Net soos ’n arend'' (1990). Amy werk by ’n klein uitgewery waar sy manuskripte keur en kinderboeke illustreer. Sy raak verlief op die joernalis Adam Foster en ná ’n naweek in Hermanus raak Amy swanger. Adam verwyt vir Amy en ontken vaderskap. Hy stel dit duidelik dat liefde en die moontlikheid van ’n huwelik nooit deel van hulle verhouding was nie. Wanneer hy vir Amy ’n groot bedrag geld aanbied, weier sy en dreig om vir Adam se geliefde ouma te vertel. Ná die geboorte van die baba (Michael) hou sy die baba en besluit om hom self groot te maak. Amy dring by Adam aan op ’n vaderskaptoets, sodat sy vir haar seun sou kon vertel wie en wat sy pa is as hy daarop sou aandring. Die toets is positief en Adam raak teen sy beterwete al hoe meer betrokke by Amy en Michael se lewens. Hy vra Amy om te trou, maar sy wantrou hom en weier. Adam gaan na Tel Aviv op ’n joernalistieke sending, word daar gewond en keer terug na Suid-Afrika, waar hy vir sy ouma die hele storie vertel. Deur haar bemiddeling kom hy en Amy eindelik by mekaar uit. == Eerbewyse == In [[1991]] ontvang sy ’n prestigeprys in die vorm van ’n beeldjie van die ATKV-Dames vir haar besondere skryftalent en diensbaarheid in die Afrikaanse samelewing. == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Naam van publikasie |- |1946 |''Die Bolander'' ''Wag ’n bietjie'' |- |1947 |''Eendekuil'' |- |1948 |''Groen koring'' ''Die helder lied'' |- |1949 |''Kruidjie-roer-my-nie'' ''Sy erfenis'' |- |1950 |''Liefde gedwarsboom'' ''Skuilte'' |- |1951 |''Na elke lente'' ''Die nuwe dokter'' ''Verdwaalde liefde'' |- |1952 |''Ou liefde'' |- |1953 |''Die nimmer-nimmer berge'' |- |1954 |''Die eensame pad'' ''Dwaalspore'' |- |1955 |''Kleingeluk'' |- |1956 |''Die towerstaf'' |- |1957 |''Wanneer die oestyd kom'' |- |1958 |''Rusteloos is die seile'' ''Stille hawe'' |- |1959 |''Haar erfenis'' |- |1960 |''Die goue gerf'' ''Verdwaalde harte'' (saam met [[Ela Spence]] en Sanet te Groen) |- |1961 |''Die Bolander-trilogie'' |- |1964 |''Agter die berge'' ''Die erfgenaam van [[La Provence]]'' ''Die wit ringmuur'' |- |1965 |''As jy my nodig het'' ''Groen koring en Die goue gerf'' ''Die vennootskap'' ''Towerwater'' |- |1966 |''Die wit magnolia'' ''Wolwehoek'' |- |1967 |''Hermina se bedrog'' ''Die lied in die bos'' |- |1969 |''Rooi malvas'' |- |1970 |''Huis van purperwinde'' |- |1971 |''Op vlerke van die wind'' |- |1973 |''Donkerpoort'' |- |1974 |''Minnaar uit die vreemde'' |- |1976 |''Laat somer'' |- |1977 |''Tryna du Toit-omnibus'' |- |1978 |''’n Ruiker in die herfs'' |- |1980 |''Die glashennetjie'' |- |1990 |''Net soos ’n arend'' |} === Omnibusse === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |1961 |''Omnibus 1: Die Bolander; Wag ’n bietjie; Eendekuil'' |- |1979 |''Omnibus 2: Groen koring; Die goue gerf'' |- |1982 |''Omnibus 3: Die nuwe dokter; As jy my nodig het; Die lied in die bos'' |- |1984 |''Omnibus 4: Wolwehoek; Die vennootskap; Towerwater; ’n Reëndag in April'' |- |1985 |''Omnibus 5: Huis van die Purperwinde; Hermina se bedrog; Verdwaalde liefde'' |- |1987 |''Omnibus 6: Donkerpoort; Die wit ringmuur'' |- |1988 |''Omnibus 7: Rooi malvas; Die erfgenaam van La Provance'' |- |1989 |''Omnibus 8: Op vlerke van die wind; Agter die berge'' |- |1991 |''Omnibus 9: Dwaalspore; Sy erfenis'' |- |1992 |''Omnibus 10: Minnaar uit die vreemde; Laat somer'' |- |1993 |''Omnibus 11:'' |- |1994 |''Omnibus 12: Net soos ’n arend; Die glashennetjie'' |} == Sien ook == * [[Lys van Afrikaanse skrywers]] == Bronnelys == === Boeke === * Botha, Danie. ''Voetligte en applous!'' Protea Boekhuis Pretoria Eerste uitgawe Eerste druk 2006 * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2''. Academica, Pretoria, Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe Eerste druk 1983 * Nienaber, P.J. ''Hier is ons skrywers!'' Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Eerste uitgawe 1949 * Nienaber, P.J.; Senekal, J.H en Bothma, T.C. ''Mylpale in die geskiedenis van die Afrikaanse letterkunde.'' Afrikaanse Pers-Boekhandel Tweede hersiene uitgawe 1963 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I.'' J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 === Tydskrifte en koerante === * De Kock, Helene. ’n Liefdesverhaalskatkis. Beeld, 19 Oktober 2005 * De Villiers, I.L. Tryna du Toit: Die ‘Grande Dame’ van die Afrikaanse liefdesverhaal. Sarie, 6 Februarie 1991 * Karsten, Chris Jare vol liefdesverhale. Rapport, 23 Oktober 2005 * Williamson, Eagan. Tryna wou net skryf oor mens se lief en leed. Beeld, 18 Oktober 2005 === Internet === * Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2005/10/31/DB/15/BBtryna.html * De Kock, Helene Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2005/10/20/KA/02/01.html * Erasmus, Elfra Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1990/12/10/1/10.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Karsten, Chris Rapport: http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2005/10/23/RP/2/02.html * Prinsloo, Thinus Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1991/12/7/9/2.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Williamson, Eagan Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2005/10/18/DB/3/EWTRYNAX.html === Ongepubliseerde dokumente === * Du Toit, Tryna. Gegewens vir Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum. [[Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum]] (NALN) Bloemfontein 18 September 1989 == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:du Toit, Tryna}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1910]] [[Kategorie:Sterftes in 2005]] 293u3sf7f1dy201m4jmhh424vfq40qg Chubut (provinsie) 0 95767 2963737 2645292 2026-08-30T10:09:36Z JMK 649 +prent, skakels, formaat 2963737 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Provinsie Chubut |ander_naam= |inheemse_naam=Provincia del Chubut |nedersetting_tipe=Provinsie |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=Chubut Province Montage.png |beeldgrootte= |beeldbyskrif= |beeld_vlag=Bandera de la Provincia del Chubut.svg |vlaggrootte=100px |vlagskakel= |beeld_seël=Escudo de la Provincia de Chubut.svg |seëlskakel= |seëlgrootte=80px |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart=Chubut in Argentina (%2BFalkland).svg |kaartgrootte=220px |kaartbyskrif=Ligging in Argentinië |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart= |duimdrukkeretiketposisie=bokant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Argentinië}} |onderafdelingtipe1=Hoofstad |onderafdelingtipe2= |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Rawson]] |onderafdelingnaam2= |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe=Tweekamerstelsel met Kamer van Afgevaardigdes en Senaat |leiertitel=Goewerneur |leiernaam=Ignacio Torres (JxC-PRO) |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum= |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2=224&nbsp;686 |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2=86&nbsp;752 |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|44|S|69|W|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2010 |bevolkingnotas=<ref name="INDEC">{{Cite web |url=http://200.51.91.231/censo2010/ |title=Censo 2010 Argentina resultados provisionales: mapas |access-date=20 Januarie 2015 |archive-date= 1 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120901061446/http://200.51.91.231/censo2010/ |url-status=dead }}</ref> |bevolking_totaal=509&nbsp;108 |bevolkingsdigtheid_km2=2.26 |bevolkingsdigtheid_myl2=5.9 |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=ART |utcafset=-3:00 |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf=[www.chubut.gov.ar ''www.chubut.gov.ar''] }} Die '''Provinsie Chubut''' ([[Spaans]] amptelik: ''Provincia del Chubut'') is in die suide van [[Argentinië]] in die [[Patagonië]]-streek. Die hoofstad is [[Rawson]] en die grootste stad is [[Comodoro Rivadavia]]. == Geskiedenis == Voor die aankoms van die Europeërs, is die gebied bewoon deur nomadiese [[Indiane]], veral ''tson'k'', genoem in [[Spaans]], óf ''patagones tehuelches''. [[Lêer:NG kerk Chubut, Sarmiento, Argentinië.jpg|duimnael|links||Die kerkgebou van die [[NG gemeente Chubut]] in [[Sarmiento]], Chubut]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Afrikaners in Argentinië]] * [[Walliesers in Argentinië]] {{Normdata}} [[Kategorie:Provinsies van Argentinië]] tjieyh3lmippk31t5gnciwxn13bn85f 2963742 2963737 2026-08-30T10:28:06Z JMK 649 2963742 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Provinsie Chubut |ander_naam= |inheemse_naam=Provincia del Chubut |nedersetting_tipe=Provinsie |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=Chubut Province Montage.png |beeldgrootte= |beeldbyskrif= |beeld_vlag=Bandera de la Provincia del Chubut.svg |vlaggrootte=100px |vlagskakel= |beeld_seël=Escudo de la Provincia de Chubut.svg |seëlskakel= |seëlgrootte=80px |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart=Chubut in Argentina (%2BFalkland).svg |kaartgrootte=220px |kaartbyskrif=Ligging in Argentinië |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart= |duimdrukkeretiketposisie=bokant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Argentinië}} |onderafdelingtipe1=Hoofstad |onderafdelingtipe2= |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Rawson]] |onderafdelingnaam2= |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe=Tweekamerstelsel met Kamer van Afgevaardigdes en Senaat |leiertitel=Goewerneur |leiernaam=Ignacio Torres (JxC-PRO) |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum= |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2=224&nbsp;686 |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2=86&nbsp;752 |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|44|S|69|W|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2010 |bevolkingnotas=<ref name="INDEC">{{Cite web |url=http://200.51.91.231/censo2010/ |title=Censo 2010 Argentina resultados provisionales: mapas |access-date=20 Januarie 2015 |archive-date= 1 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120901061446/http://200.51.91.231/censo2010/ |url-status=dead }}</ref> |bevolking_totaal=509&nbsp;108 |bevolkingsdigtheid_km2=2.26 |bevolkingsdigtheid_myl2=5.9 |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=ART |utcafset=-3:00 |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf=[www.chubut.gov.ar ''www.chubut.gov.ar''] }} Die '''Provinsie Chubut''' ([[Spaans]] amptelik: ''Provincia del Chubut'') is in die suide van [[Argentinië]] in die [[Patagonië]]-streek. Die hoofstad is [[Rawson]] en die grootste stad is [[Comodoro Rivadavia]]. == Geskiedenis == Voor die aankoms van die Europeërs, is die gebied bewoon deur nomadiese [[Indiane]], veral ''tson'k'', genoem in [[Spaans]], óf ''patagones tehuelches''. [[Lêer:NG kerk Chubut, Sarmiento, Argentinië.jpg|duimnael|links||Die kerkgebou van die voormalige [[NG gemeente Chubut]] in [[Sarmiento]], Chubut]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Afrikaners in Argentinië]] * [[Walliesers in Argentinië]] {{Normdata}} [[Kategorie:Provinsies van Argentinië]] 8phc8cdabsyr4fc7we5esp263nhrov4 Lêer:Di TT Spoelstra en JV Coetsee Johannesburg 1926.jpg 6 96418 2963631 1324835 2026-08-29T18:27:34Z JMK 649 +kat 2963631 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Di TT Spoelstra en JV Coetsee van die [[Gereformeerde kerk Johannesburg]] |bron=Argief van die GKSA |datum=1926 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geskiedenis van Johannesburg]] l1sknh6kcmcrlm7f81hl4x77d30mqjr Meridiaan 0 100694 2963549 2062063 2026-08-29T14:54:21Z Martinvl 12559 Wikiskakkel by te voeg 2963549 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Prime meridian.jpg|duimnael|links|Die nulmeridiaan word op die Greenwich-observatorium aangedui.]] ’n '''Meridiaan''' of '''lengtelyn''' is die helfte van ’n denkbeeldige [[grootsirkel]] op die [[aarde]] se oppervlak. Dit strek tussen die Noord- en Suidpool en verbind punte met dieselfde [[lengtegraad]] met mekaar. Elke meridiaan lê loodreg op die ewenaar. Hulle is almal dieselfde lengte: die helfte van ’n grootsirkel op die aarde se oppervlak en dus 20&nbsp;003,93&nbsp;km. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Meridian markers}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kartografie]] [[Kategorie:Navigasie]] ce4n98pwjo7c42gwb0ctgpmue0gyfiq NG gemeente Vryheid 0 101378 2963698 2566379 2026-08-30T03:40:22Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963698 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Kerkgebou, NG Moedergemeente, Vryheid.jpg|duimnael|regs|320px|[[Lucas Meyer|Lucas J. Meyer]] (1846–1902), president van die kortstondige [[Nieuwe Republiek]] en stigter van die hoofstad daarvan, Vryheid, het die NG moederkerk se hoeksteen op [[25 September]] [[1891]] gelê. D. Nicolson was die bouaannemer. Bouwerk is in 1894 voltooi. Voor die gebou is die Anglo-Boereoorlog-Burgermonument, een van verskeie gedenktekens op die terrein.]] Die '''NG gemeente Vryheid''' is die moedergemeente van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] op die [[KwaZulu-Natal]]se dorp [[Vryheid]]. Dis ’n plattelandse gemeente en ’n groot deel van die boeregemeenskap om Vryheid skakel hier in. == Stigting == [[Beeld:Ds AJ Louw.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. [[Attie Louw|Adriaan Jacobus Louw]] was van 1888 tot 1893 Vryheid se eerste leraar.]] [[Beeld:NG kerk Vryheid oud.jpg|duimnael|links|320px|Die NG kerk Vryheid. Dit ontwerp deur die [[Durban]]se vennote William Street-Wilson en Percy Barr, wat geduur het van 1888 tot Barr se dood in Desember 1893.<ref>{{en}} [http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/archframes.php?archid=1650 Besonderhede oor dié argitekte op Artefacts.co.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151008155322/http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/archframes.php?archid=1650 |date= 8 Oktober 2015 }} URL besoek op 23 Julie 2015.</ref> Vryheid se moederkerk is al NG kerkgebou wat hulle ontwerp het.]] [[Beeld:Ds GF Marais.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. G.F. Marais, leraar van 1893 tot 1898.]] [[Beeld:Ds EC Anderssen.jpg|duimnael|links|160px|Ds. E.C. Anderssen was Vryheid se derde NG leraar.]] [[Beeld:Ds CJ Snyman.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. C.J. Snyman was Vryheid se vierde NG leraar.]] [[Beeld:Ds FJ van der Merwe.jpg|duimnael|links|160px|Ds. F.J. van der Merwe was Vryheid se vyfde NG leraar.]] [[Beeld:Ds AF Malan en gesin.jpg|duimnael|regs|200px|Ds. A.F. Malan en sy gesin.]] [[Beeld:Ds GJV Bell.jpg|duimnael|160px|regs|Ds. G.J.V. Bell, leraar van 1946 tot 1951.]] [[Beeld:Joz_Theron.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. J.P. Theron, leraar van 1947 tot 1951.]] [[Lêer:JT Jordaan.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. J.T. Jordaan, leraar van 1965 tot 1974.]] Die gemeente is op [[25 September]] [[1886]] gestig in die gebied van die destydse [[Nieuwe Republiek]] onder president-generaal [[Lucas Meyer]]. Die stigting het onder die konsulentskap van ds. H.L. Neethling van [[NG gemeente Utrecht|Utrecht]] plaasgevind en die eerste kerkraadslede ouderlinge J.L. van Reenen, J. Swart, P.J. Fourie en J.F. van Staden en diakens C. Birkenstock, Gert van Rooyen, J.H. Steenkamp, P. de Jager, H. Potgieter, I. Rabe, S. van der Westhuizen, J. Behr. Die pragtige kerkgebou is in 1894 in gebruik geneem en restourasiewerk is in 1970 gedoen. Die historiese kerkorrel dateer uit 1894. Ds. [[Attie Louw|A.J. Louw]], later van [[NG gemeente Heidelberg, Gauteng|Heidelberg (Tvl.)]], was die eerste vaste leraar en ná hom, tot in die middel van die 20ste eeu, die volgende: di. G.F. Marais, E.C. Anderssen (hy was op kommando met die burgers in die [[Tweede Vryheidsoorlog|Engelse oorlog]] totdat hy gevange geneem is), C.J. Snyman, F.J. van der Merwe, A.F. Malan, G.J.V. Bell, Joz. P. Theron en M.M. van Rooyen. Ná die vertrek van laasgenoemde drie predikante, wat as medeleraars gedien het, het die kerkraad besluit om die groot gemeente van oor die 2 000 lidmate onder leiding van ds. E.H. Latsky in twee gemeentes te verdeel. Pogings is middel 1951 aangewend om die afstigting van 'n deel van die gemeente te bewerkstellig, en waarborglyste is flink geteken, sodat die afstigting van Vryheid-Suid in November 1951 'n voldonge feit kon wees. Op die Sinodale sitting van April 1951 is toestemming verleen tot die versoek van die vyf noordelike gemeentes van die NH of G Kerk in Natal om by die Natalse Kerk aan te sluit, en daarna is stappe gedoen om die inskakeling te bewerkstellig sodat hierdie gemeente saam met die van Utrecht, Babanango, Louwsburg en Paulpietersburg vanaf omstreeks 1952 onder die Natalse Kerk geressorteer het. Die sendingwerksaamhede van die gemeente word waargeneem deur eerw. C.J.J. van Rensburg, bygestaan deur sy ywerige gade, een swart medeleraar en 'n aantal evangeliste. Die werkkring bevat duisende Zoeloes onder wie groot getalle nog totaal heidens was, aldus [[Ons gemeentelike feesalbum]] van 1952. == Latere ontwikkelings == Die dogtergemeente Vryheid-Suid is op [[10 November]] [[1951]] van die moedergemeente afgestig en Vryheid-Oos op [[27 Oktober]] [[1962]]. Dié twee dogtergemeentes het op [[1 April]] [[1998]] saamgesmelt as Vryheid-Suidoos. Vryheid-Wes het op [[11 Junie]] [[1971]] afgestig van die destydse gemeente Vryheid-Suid, maar dit was omstreeks 2020 by die moedergemeente dat dit ingelyf is. == Enkele leraars == * [[Attie Louw|Adriaan Jacobus Louw]], 1888–1893 * Guillaume Francois Marais, 1893–1898 * [[Edwin Cheere Anderssen]], 1899–1921 (toe hy die eerste keer sy emeritaat aanvaar) * Christoffel Jacobus Snyman, 1922–1928 (aanvaar sy emeritaat; oorlede op [[14 Oktober]] [[1937]]) * Francois Johannes van der Merwe, 1928–1945 (toe hy die eerste keer sy emeritaat aanvaar) * André Francois Malan, 1944–1946 * George Johannes Viljoen Bell, 1946–1951 * Josua Petrus Theron, 1947–1951 * Marthinus Muller van Rooyen, 1948–1950 * Ernst Hendrik Latsky, 1951–1959 * Willem Jacobus Gerhardus Lubbe, 1960–1962 (waarna Vryheid-Oos tot 1967) * Johannes Theodoris Jordaan, [[30 Januarie]] [[1965]]–1974 (oorlede op [[28 Junie]] [[2019]] in die ouderdom van 92 jaar en amper ses maande) * Hennie van Schalkwyk, ? – 27 September 2020 (laaste erediens gelei) == Bronne == * [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller), ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers, 1952. * {{af}} [http://www.ngkzn.org.za/index.php/gemeentes-n-z/vryheid/ Besonderhede van die gemeente op die webtuiste van die NG Kerk in KwaZulu-Natal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151008155515/http://www.ngkzn.org.za/index.php/gemeentes-n-z/vryheid/ |date= 8 Oktober 2015 }}. URL besoek op 23 Julie 2015. == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[NG gemeente Babanango]] == Eksterne skakels == * [https://www.google.com/maps/@-27.768278,30.792015,3a,45.1y,350.43h,94.82t/data=!3m6!1e1!3m4!1sxEUkkGiWtLaOnDmDQLk9cw!2e0!7i13312!8i6656!6m1!1e1 Die kerkgebou by Utrechtstraat 180, Vryheid, soos te sien op Google Maps]. URL besoek op 23 Julie 2015. {{DEFAULTSORT:Vryheid, NG gemeente}} [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika]] [[Kategorie:KwaZulu-Natal]] p961x6f9wcv49ipgp5ii67yjy1e7hii NG gemeente Chubut 0 102562 2963738 2715252 2026-08-30T10:27:01Z JMK 649 skakels, teksdetails 2963738 wikitext text/x-wiki [[Lêer:NG kerk Chubut, Sarmiento, Argentinië.jpg|duimnael|regs|295px|Die NG kerk Chubut in [[Sarmiento]], [[Argentinië]].]] [[Lêer:Chubut huiskerk.jpg|duimnael|links|295px|In dié huis in Chubut het ds. Jacobs dienste gehou in toe hy leraar van die gemeente was van 1907 tot 1911.]] [[Lêer:Winkel as kerk gebruik, Chubut.jpg|links|295px|duimnael|In dié winkel in Chubut het ds. Jacobs ook eredienste waargeneem.]] Die '''NG gemeente Chubut''' was ’n gemeente van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] in [[Chubut (provinsie)|Chubut]], [[Argentinië]], en die enigste gemeente van dié kerkverband in die [[Amerikas]]. == Agtergrond == Ná die [[Tweede Vryheidsoorlog]] het talle Afrikaners in Transvaal en die Vrystaat nie kans gesien om hul lewe uit die puin van die stryd te herbou en dit boonop as onderdane van die veroweraar nie. So het ’n groot groep na Oos-Afrika getrek, maar ’n kleiner groep ook na [[Argentinië]] waar hulle gaan woon het in die dorre [[Patagonië]]. In Mei 1906 besluit die Kaapse Kerk om 'n leraar te vra om die uitgeweke Afrikaners in [[Rhodesië]], [[Duits-Suidwes-Afrika]], [[Angola|Portugees-Oos-Afrika]] en Argentinië te besoek. == Ds. Jacobs se bediening == Die moderatuur het ds. A.J. Jacobs gekry om vir ’n jaar na [[Sarmiento]], [[Chubut]] te gaan. Eers het hy komm. D.M. Bresler in die Kordilleras besoek en daarna oor land deur die woeste dorsland genaamd Patagonië gegaan, onderweg na die Afrikaners in Chubut. Sy reis van Kaapstad na Chubut het altesaam ongeveer ses maande geduur. Op [[14 Februarie]] [[1907]] het lede van sowel die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|NG]] as die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Gereformeerde Kerk]] in Chubut saamgekom om die leraar te ontvang en enige ouderlinge en diakens te benoem. Die ouderlinge was C.P.H. Myburgh (vroeë van [[Lady Grey]] in die [[Kaapkolonie]]). P.H. Henning (vroeër van die [[Gereformeerde kerk Burgersdorp]], [[Kaapkolonie]]) en Tjaart van der Walt ([[Gereformeerde kerk Johannesburg]], [[Fordsburg]], [[Transvaal]]). Van die 195 belydende lidmate by die stigting van die gemeente, het 34 uit die Gereformeerde Kerk gekom.<ref>{{af}} {{cite book |last=Strauss |first=Piet |url=https://books.google.co.za/books?id=YQ-5BgAAQBAJ&pg=PA49&lpg=PA49&dq=ng+gemeente+chubut&source=bl&ots=Lt3MFGfz4J&sig=fQVRN_9ji6RBou5RtbO8cmOSnyM&hl=af&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=ng%20gemeente%20chubut&f=false |title=Gereformeerdes onder die Suiderkruis 1652-2011 – die verhaal van vier Afrikaanse kerke |chapter=Hoofstuk 4: Vier Afrikaanse Gereformeerde kerke in die twintigste eeu |pages=49 |year=2014 |accessdate=29 Augustus 2015 |location=Bloemfontein |publisher=SUN MeDIA}}</ref> Hoewel buitengewone moeilikhede aan die werk verbonde was, het dit goed gegaan totdat baie Afrikaners hul plaas verkoop en / óf dieper die land ingetrek óf na Suid-Afrika teruggekeer het. ’n Aansienlike getal het wel in Chubut gebly. Met hulle gaan dit, volgens ''Ons Kerk Album'' van 1917, “naar het tijdelike uitstekend” (hulle het met ander woorde vooruitgeboer). In Februarie 1911 keer ds. Jacobs na sy vaderland terug met ’n vrou (die dogter van ouderling P.H. Henning met wie hy in die verre land getroud is) en twee seuntjies. Ds. Jacobs was daarvan oortuig dat “die arbeid van die Kerk in die vreemde geweste nie sonder seën vir ons geloofsgenote was nie, en ook ’n gunstige indruk op die … die Argentyne … gemaak het”. Hy word in 1912 leraar van die [[NG gemeente Amsterdam]] in Oos-Transvaal, maar tree in 1915 uit diens van die NG Kerk. Hy is voor 1947 oorlede, maar die datum van sy oorlye is onbekend. == Herstigting == Die immigrante het hulle ná ds. Jacobs se vertrek op die Nederlandse Gereformeerde Kerk in [[Buenos Aires]] beroep. Die predikant van dié klein gemeente in die hoofstad was ds. A.C. Sonneveldt wat, op versoek van die twee Afrikaanse gemeentes, die Afrikaners besoek en na hul afsonderlike behoeftes omgesien het. Hy het hulle in 1913 die eerste maal besoek en die jaar daarop ’n beroep van albei gemeentes se kerkraad ontvang. Daarna het hy dié rol met groot toewyding twee maal per<!--woord ontbreek--> vanuit die hoofstad vervul. Die noue samewerking tussen die twee gemeentes het tot 1925 voortgeduur toe die NG gemeente die Kaapse Kerk om beter bearbeiding versoek het. Dit het daartoe gelei dat ds. A.D. Lückhoff die land nog in daardie jaar besoek het. In 1927 het ds. J.A. Hurter aan Argentinië besoek afgelê en van 1928 tot 1931 het ds. J.J. Wasserfall die gemeente bedien. Hy is deur di. H.J. Piek en later ds. J.S. Klopper opgevolg. In al die jare is die Gereformeerde gemeente steeds getrou deur ds. Sonneveldt bedien. In 1936 het die Gereformeerde Kerk in die Kaapprovinsie ds. [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]] na Argentinië gestuur, waar hy tot vroeg in 1937 gebly het. Die Kaapse Kerk het blykbaar besluit dat die gemeente Chubut met die vertrek van ds. Jacobs outomaties ontbind het, want met die koms van ds. J.J. Wasserfall in 1928 is die gemeente herstig en die eerste keer by die Kaapse Kerk ingelyf. Hy het in 1931 reeds na die [[Unie van Suid-Afrika|Unie]] terugkeer en leraar van die gemeente [[Excelsior, Vrystaat|Excelsior]] in die [[Oranje-Vrystaat (provinsie)|Vrystaat]] geword. Die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Gereformeerde Kerk]] het ook ’n gemeente in [[Argentinië]] gehad waarvan ds. Johannes Marthinus Opperman van 1951 tot 1953 leraar was. Ds. [[Dirk Postma, seun van Martinus]], het per geleentheid ’n reis na Chubut onderneem en hom beywer vir die repatriasie van die Afrikaners wat hulle ná die Tweede Vryheidsoorlog daar gaan vestig het. Hy het jare lank ’n omvangryke briefwisseling met geloofsgenote gevoer, ook buite Suid-Afrika. == Leraars == * Andreas Johannes Jacobs, 1906–1911 * Jacob Johannes Wasserfall, 1928–1931 * Hendrik Johannes Piek, 1933–1935 * Jan Stephanus Klopper, 1935–1937 === Galery === <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Ds AJ Jacobs.jpg|Ds. Andreas Johannes Jacobs was van 1906 (weens die lang reis uit die Kaap het hy eers in Februarie 1907 daar aangekom) tot Februarie 1911 Chubut se eerste leraar, hoewel hy aanvanklik net vir ’n jaar sou bly. Lêer:Ds JJ Wasserfall.jpg|Ds. Jacob Johannes Wasserfall was van 1928 tot 1931 leraar van die herstigte NG gemeente Chubut. Lêer:Ds HJ Piek 1957.jpg|Ds. H.J. Piek was leraar hier van 1933 tot 1935. Lêer:Ds en mev JS Klopper.jpg|Ds. en mev. J.S. Klopper. Hy was blykbaar van 1935 tot 1937 die laaste predikant van die NG gemeente Chubut. </gallery> == Bronne == * {{en}} {{cite book |last=Krüger |first=D.W. |editor=Potgieter, D.J. |year=1972 |title=[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]] |location=Kaapstad |publisher=Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou) }} * {{nl}} {{cite book |author=[[Gustave Adolph Maeder|Maeder, G.A.]] |last2=Zinn |first2=Christian |year=1917 |title=Ons Kerk Album |location=Kaapstad |publisher=Ons Kerk Album Maatschappij Bpkt }} * {{cite book |author=[[Phil Olivier|Olivier, P.L.]] |year=1952 |title=[[Ons gemeentelike feesalbum]] |location=Kaapstad en Pretoria |publisher=N.G. Kerk-uitgewers }} == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Afrikaners in Argentinië]] == Eksterne skakels == * {{en}} [http://mg.co.za/article/2009-12-01-end-of-an-era-for-argentinas-afrikaners ''End of an era for Argentina’s Afrikaners''], ''[[Mail & Guardian]]'', [[1 Desember]] [[2009]]. URL besoek op 289 Augustus 2015. {{GKSA}} {{DEFAULTSORT:Chubut, NG gemeente}} [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geskiedenis van Argentinië]] [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk]] l568jddlo28voiui6zfqe13mi2swmro Lêer:Chubut huiskerk.jpg 6 102563 2963625 1378061 2026-08-29T18:17:34Z JMK 649 +kat 2963625 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Huis in [[Chubut]], [[Argentinië]] waarin ds. Jacobs dienste gebou het |bron=Ons Kerk Album |datum=Omstreeks 1910 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Waarskynlik ds. A.J. Jacobs |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Kerkgeboue in Argentinië]] 3gqh67pisgqb2vgradd992ytc5p8esb 2963733 2963625 2026-08-30T09:59:39Z JMK 649 beskr 2963733 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Huis in [[Chubut (provinsie)|Chubut]], [[Argentinië]] waarin [[NG gemeente Chubut|ds. Jacobs]] dienste gehou het}} |bron=Ons Kerk Album |datum=Omstreeks 1910 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Waarskynlik ds. A.J. Jacobs |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Kerkgeboue in Argentinië]] t055qkrdu9peat3htmsoo3kzu41va8o Lêer:Winkel as kerk gebruik, Chubut.jpg 6 102565 2963734 1378065 2026-08-30T10:01:05Z JMK 649 +kat, beskr 2963734 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Winkel in [[Chubut (provinsie)|Chubut]], [[Argentinië]], waarin ds. A.J. Jacobs eredienste van die [[NG gemeente Chubut]] waargeneem het. |bron=Ons Kerk Album |datum=Omstyreeks 1911 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Waarskynlik ds. A.J. Jacobs |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Argentinië]] hbelqn4r7xm5stk3a7oiirobz9wm1ff 2963735 2963734 2026-08-30T10:01:34Z JMK 649 +kat 2963735 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Winkel in [[Chubut (provinsie)|Chubut]], [[Argentinië]], waarin ds. A.J. Jacobs eredienste van die [[NG gemeente Chubut]] waargeneem het. |bron=Ons Kerk Album |datum=Omstyreeks 1911 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Waarskynlik ds. A.J. Jacobs |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Argentinië]] [[Kategorie:Winkels]] 3xkiv4hqywwlzpwps4myusyafyfx4x7 Lêer:NG kerk Chubut, Sarmiento, Argentinië.jpg 6 102567 2963736 1378094 2026-08-30T10:04:28Z JMK 649 +kat, beskr 2963736 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Die kerkgebou van die [[NG gemeente Chubut]] in [[Sarmiento]], [[Chubut (provinsie)|Chubut]], [[Argentinië]]}} |bron=[http://genza.org.za/bonus/main.php?g2_itemId=1616 Gebruik met verlof van die GGSA] |datum=2004 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=SAGenealogie Gespreksgroep |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{Kopiereg-erkenning}} [[Kategorie:Kerkgeboue in Argentinië]] aykp75uwco9h2o064bfp75hcljqfskg Lêer:Die Ark Riebeek-Wes.jpg 6 102752 2963629 1379289 2026-08-29T18:24:07Z JMK 649 +kat 2963629 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Die Ark, 'n skoolkoshuis op [[Riebeek-Wes]] in die [[Swartland]] |bron=Jan Smuts, an illustrated biography |datum=Omstreeks 1930 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Koshuise]] eveigrl4n3h4zoikk891oqcah86ugh2 2963630 2963629 2026-08-29T18:25:04Z JMK 649 +kat 2963630 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Die Ark, 'n skoolkoshuis op [[Riebeek-Wes]] in die [[Swartland]] |bron=Jan Smuts, an illustrated biography |datum=Omstreeks 1930 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Koshuise]] [[Kategorie:Geboue en strukture in Suid-Afrika]] 6y65v2u6l4gc53mvq51iyhuw22nf2ip Lêer:Dorpskool Philadelphia John Parker.jpg 6 103647 2963648 1384610 2026-08-29T18:50:54Z JMK 649 +kat 2963648 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Laerskool Philadelphia, ontwerp deur [[John Parker]] |bron=Koeberg se Eeufees, 1863–1963 |datum=Voor 1960 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Morné van Rooyen |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Skole in die Wes-Kaap]] ebdi9isl2z6t37ywcpz5tlunnsf2yg6 Isie Smuts 0 113335 2963714 2956983 2026-08-30T08:44:30Z AFM 21229 2963714 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Smutsgesin.jpg|duimnael|links|200px|Jan en Isie Smuts met een van hul dogters, Santa.]] [[Lêer:Jan en Isie Smuts.jpg|duimnael|regs|300px|Isie Smuts en haar man, genl. J.C. Smuts, in die laat jare dertig.]] [[Beeld:Lady Florence Phillips stel Issie Smuts voor tydens 'n onthaal op Vergelegen.jpg|duimnael|regs|220px|Lady [[Florence Phillips]] stel Isie Smuts voor tydens ’n onthaal wat sy en haar eggenoot, die mynmagnaat sir [[Lionel Phillips]], vir mev. Smuts op die Phillips-egpaar se plaas ''[[Vergelegen]]'', [[Somerset-Wes]], gereël het.]] '''Sybella (Isabelle of Isie) Margaretha Smuts''' (gebore Krige, [[Libertas Parva]], [[Stellenbosch]], [[Kaapkolonie]], [[22 Desember]] [[1870]] – plaas [[Groothuis|Doornkloof]], [[Irene]], [[Transvaal]], [[25 Februarie]] [[1954]]) was die vrou van die [[Unie van Suid-Afrika]] se tweede premier, genl. [[Jan Smuts]], en ’n weldoener. M.J. Swart beskryf haar in die ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'' as "intellektueel begaafd, enigsins eksentriek, eg, kunstig en 'n deeglike mens". Isie Krige was ’n dogter van Jacob Daniël Krige, ’n gesiene Stellenbosse boer, en Susanna Johanna Schabort. Sy was 'n niggie van die voormalige speaker van die Unievolksraad, [[Joel Krige|Christman Joel Krige]]. As een van 11 kinders van wie nege volwassenheid bereik het, het Isie Krige 'n besonderse en liefdevolle rol teenoor haar jonger gesinslede gespeel. Sy het skoolonderrig aan die [[Hoër Meisieskool Bloemhof|Bloemhof-seminarie]] op Stellenbosch ontvang en later aan die [[Universiteit Stellenbosch|Victoria-kollege]] die matriekeksamen afgelê, waarna sy vir ’n ruk onderwys gegee het, onder meer aan die plaasskool Zandberg (tans Scholtzenhof) in die distrik Stellenbosch. Gedurende haar studiejare op Stellenbosch het sy die briljante jong Christia(a)n Smuts ontmoet en ná sy oorsese studie is hulle op [[30 April]] [[1897]] op haar tuisdorp getroud. Kort hierna het die jong egpaar na die [[Zuid-Afrikaansche Republiek|ZAR]] verhuis waar Smuts in Junie 1898 staatsprokureur geword het. Kort voor die uitbreek van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] op [[11 Oktober]] [[1899]] het Isie Smuts die geskrif ''A century of wrong'', waarin haar man 'n belangrike aandeel gehad het, uit Engels in Nederlands as ''Een eeuw van onrecht'' vertaal. Tydens die oorlog moes sy op Britse bevel in 'n huis in [[Pietermaritzburg]] vertoef, ten spyte van haar pleidooie om, soos ander Boerevroue, na 'n konsentrasiekamp te gaan. Gedurende die [[Eerste Wêreldoorlog]] (1914-'18) het sy besonderse diens aan soldate en in militêre hospitale gelewer. Ondanks haar man se bedrywige openbare lewe (hy was premier van 1919 tot 1924 en weer van 1939 tot 1948) het mev. Smuts verkies om sover moontlik op die agtergrond te bly. Met die jare het sy Smuts feitlik nooit op buitelandse besoeke vergesel nie, maar in die Smuts-huishouding was sy die krag en die ontsaglike hoeveelheid koerantknipsels, geskrifte en briewe oor, aan en deur genl. Smuts is deur haar oor 'n leeftyd georden en bewaar. Hy het haar belangstelling in plantkunde gedeel. Benewens haar leiersrol in die Vroue- [[Verenigde Party]], het sy veral bekendheid verwerf in die [[Tweede Wêreldoorlog]] toe sy in Julie 1940 die Gifts and Comforts Fund stig. As voorsitter het sy dié organisasie op nasionale grondslag georganiseer as band tussen tuiste en oorlogsfront. In 1942 het die fonds reeds £158&nbsp;000 bedra en in dieselfde jaar het sy, op 70-jarige leeftyd, saam met haar eggenoot Egipte besoek. Hier het sy 'n tyd lank persoonlik oor die aflewering van pakkette aan troepe toesig gehou en daarna ook basiskampe en hospitale besoek. Wêreldwyd het sy in hierdie tyd die eretitel "Ouma Smuts" verwerf. Sy het haar ook vir die welstand van krygsgevangenes beywer en meegehelp om die Goewerneur-generaal se National War Fund vir gevangenes van stapel te laat loop. Hoewel in wese 'n huislike, gesinsvaste vrou, was Isie Smuts 'n suksesvolle openbare figuur wat op haar oudag eers in haar eie reg na vore gekom het. In 1943 het die [[Universiteit van die Witwatersrand]] die eregraad D.Phil. aan haar toegeken. Ná haar dood, nagenoeg vier jaar ná haar man s’n, is sy veras en die reste is by die obelisk op Doornkloof in die veld gestrooi. Van die nege kinders uit haar huwelik met genl. Smuts het twee seuns en vier dogters volwassenheid bereik. == Bronne == * {{af}} Beyers, C.J. 1981. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]] Deel IV''. Durban en Pretoria: Butterworth & Kie (SA) (Edms.) Bpk. namens die Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing. {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Smuts, Isie}} [[Kategorie:Isie Smuts]] [[Kategorie:Politici van die Verenigde Party]] [[Kategorie:Geboortes in 1870]] [[Kategorie:Sterftes in 1954]] 4hco4ggju6pp8n17dyvwcmgvz15g92l Lêer:Die ou pastorie (gebou in 1885) van die NG gemeente Barkly-Oos met die ontvangs van ds GJ Barnard op 7 Desember 1928.jpg 6 117238 2963638 1513966 2026-08-29T18:36:32Z JMK 649 +kat 2963638 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Die ou [[pastorie]] van die [[NG gemeente Barkly-Oos]] met die ontvangs van ds. G.J. Barnard |bron=Ligglans oor die Berge, Barkly-Oos, 1873–1973 |datum=7 Desember 1928 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk]] [[Kategorie:Pastorieë in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Inhuldigings in Suid-Afrika]] mirhtefvlfk32cdqhij7794x38coac4 Lêer:Die kommissie vir die restourasie en oprigting van die beskadigde Taalmonument, Burgersdorp, onder wie Abraham en Anna Aucamp.jpg 6 118672 2963632 1525133 2026-08-29T18:29:14Z JMK 649 +kat 2963632 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Die kommissie vir die restourasie en oprigting van die beskadigde [[Eerste Taalmonument]], [[Burgersdorp]], onder wie ds. [[Abraham Aucamp]] en sy eggenote, mev. [[Anna Aucamp]] (née D'Assonville)}} |bron=Argief van die GKSA |datum=Omstreeks 1942 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Albert Studio |ander_weergawes=Onbekend }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Burgersdorp]] 749dj5d5fmw9nx5kf5iams0krwurty5 Lêer:Ds Abraham en mev Anna Aucamp by die inwoners van die Dirk Postma-tehuis vir bejaardes, Burgersdorp.jpg 6 118676 2963640 2922755 2026-08-29T18:42:44Z JMK 649 +kat 2963640 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Ds. [[Abraham Aucamp]] en mev. [[Anna Aucamp]] by die inwoners van die Dirk Postma-tehuis vir bejaardes, [[Burgersdorp]]. |bron=Argief van die GKSA |datum=Tussen 1948 en 1961 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Burgersdorp]] [[Kategorie:Tehuise]] tt5dz7vrv4tvdbjiny2j8kxchyi65ge Hoogste Hof van Appèl, Suid-Afrika 0 118677 2963690 2695682 2026-08-30T02:26:00Z CommonsDelinker 1161 Administrateur [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vervang "High_Court,_Bloemfontein,_South_Africa.JPG" met "Supreme_Court_of_Appeal,_Bloemfontein,_South_Africa.jpg" omrede: [[:c:COM:FR|File renamed]]: Renaming criterion 3: misidentified object 2963690 wikitext text/x-wiki : ''Moenie verwar word met die voormalige [[Hooggeregshof van Suid-Afrika]] nie.'' {{Suid-Afrikaanse politiek}} Die '''Hoogste Hof van Appèl van Suid-Afrika''' (voorheen bekend as die Appèlafdeling van die [[Hooggeregshof van Suid-Afrika|Hooggeregshof]]) is [[Suid-Afrika]] se naashoogste appélhof ná die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika|Konstitusionele Hof]]. Die hof is in [[Bloemfontein]], die setel van die land se regterlike gesag, geleë. Vanweë die hof word na Bloemfontein dikwels en tradisioneel as die "geregtelike hoofstad" van Suid-Afrika verwys, hoewel die Konstitusionele Hof in Johannesburg gesetel is.<ref>{{en}} {{cite journal | last1=Marais | first1=Lochner | last2=Twala | first2=Chitja | title=Bloemfontein: the rise and fall of South Africa's judicial capital | journal=African Geographical Review | publisher=Informa UK Limited | volume=40 | issue=1 | date=7 Mei 2020 | issn=1937-6812 | doi=10.1080/19376812.2020.1760901 | pages=49–62| s2cid=218929562 }}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Wendell Cox |title=Demographia World Urban Areas 13th Edition |publisher=Demograhia |year=2017 |pages=20–36 |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf}}</ref> == Geskiedenis == [[Lêer:Supreme Court of Appeal, Bloemfontein, South Africa.jpg|duimnael|links|Gebou van die Appèlhof van Suid-Afrika in Bloemfontein]] Die [[Unie van Suid-Afrika]] is in 1910 uit vier Britse kolonies gestig. Die hoogste howe van hierdie kolonies het provinsiale afdelings van die nuwe Hooggeregshof van Suid-Afrika geword. 'n Appèlafdeling is geskep as 'n suiwer appélhof met 'n hoër gesag as die provinsiale afdelings. Dit was die setel van 'n paar van die land se mees uitgelese regters, soos [[James Rose-Innes]], [[Ernest Frederick Watermeyer]], J.A. Galgut, [[John Wessels]] en J.A. Schreiner. In 1994 is die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika]] geskep, wat 'n hoër gesag as die Appèlafdeling het, maar dit kon slegs grondwetlike aangeleenthede aanhoor. Die Appèlafdeling was dus steeds die hoogste hof vir niegrondwetlike aangeleenthede. In 1997 word die Appelafdeling die Appèlhof van Suid-Afrika en kry dit grondwetlike jurisdiksie, hoewel die stelsel van twee hooggeregshowe gebly het: die Grondwetlike Hof was die hoogste hof rakende grondwetlike aangeleenthede, maar die Appèlhof van Suid-Afrika was die hoogste hof rakende niegrondwetlike aangeleenthede. Die Grondwetlike Hof het hul jurisdiksie egter breed geïnterpreteer. Die situasie is in Augustus 2013 regulariseer met 'n wysiging aan die [[Grondwet van Suid-Afrika]] wat die Grondwetlike hof algemene jurisdiksie gee. == Lys van presidente van die Hoogste Hof van Appèl == {| class="wikitable" ! colspan="4"| Presidente van die Hoogste Hof van Appèl |- ! No. ! Naam ! Ampstermyn ! Notas |- |1. || [[Joos Hefer|J.J.F. Hefer]] || 2002–2003 || (''waarnemende president'') |- |2. || [[Craig Howie|C.T. Howie]] || 2003–2008 || (Appèlregter van 1993 af) |- |3. || [[Lex Mpati|L. Mpati]] || 2008–2016 || (Appèlregter van 2000 af) |- |4. || [[Mandisa Maya|M.M.L. Maya]] || 2016–2022 || (Appèlregter van 2005 af) |- |5. || [[Xola Petse|X.M. Petse]] || 2022–2023 || (''waarnemende president'') |- |6. || [[Mahube Molemela|M.B. Molemela]] || sedert 2023 || (Appèlregter sedert 2018) |} == Lys van adjunkpresidente van die Hoogste Hof van Appèl == {| class="wikitable" ! colspan="4"| Adjunkpresidente van die Hoogste Hof van Appèl |- ! No ! Naam ! Amptstermyn ! Notas |- |1. || [[Lex Mpati|L. Mpati]] || 2003–2008 || (daarna president van die hof) |- |2. || [[Louis Harms|L.T.C. Harms]] || 2008–2011 || (Appèlregter van 1993 af) |- |3. || [[Kenneth Mthiyane|K.K. Mthiyane]] || 2012–2014 || (Appèlregter van 2001 af) |- |4. || [[Mahomed Navsa|M.S. Navsa]] || 2015 – 2015 || (''waarnemend'') |- |5. || [[Mandisa Maya|M.M.L. Maya]] || 2015–2017 || (daarna president van die hof) |- |6. || [[Jeremiah Shongwe|J.B.Z. Shongwe]] || 2017–2018 || (''waarnemend'') |- |7. || [[Xola Petse|X.M. Petse]] || sedert 2019 || (Appèlregter sedert 2012) |- |8. || [[Nambitha Dambuza|N. Dambuza]] || 2022–2023 || (''waarnemend'') |} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://www.supremecourtofappeal.org.za/ Amptelike webwerf] {{Koördinate|29|6|55.44|S|26|12|58.68|O|type:landmark_scale:12500|aansig=titel}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Bloemfontein]] [[Kategorie:Howe in Suid-Afrika]] 45gfvinoqp6cvrulh6s95ggrth181f8 Die Briels 0 120604 2963679 2963298 2026-08-29T23:09:19Z Pynappel 70858 /* "Trein na Pretoria" */ 2963679 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Die Briels | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = groep | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = | geboorteplek = | oorsprong = | sterfdatum = | sterfplek = | genre = Afrikaanse volksmusiek | beroep = | instrument = | jare_aktief = 1950's–1990's | etiket = Troubadoer | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = Frans Briel<br />Sannie Briel }} '''Die Briels''' was ’n [[Afrikaanse]] [[musiekgroep|sanggroep]]. Frans en Sannie Briel het hulle eerste album, ''My gryse ou moeder'', op 24 Augustus 1954 opgeneem.<ref>Volgens Sannie Briel is dit die datum van hulle eerste album. Ander bronne vermeld dit as 1956, met die kortspeler ''Sentimentele wysies''. I. Roggeband, ''50 Stemme: Die grootste name in Afrikaanse musiek'' (Kaapstad: Delta, 2009), p. 39. {{ISBN|978-0-908387-90-8}}</ref> Later was hulle bekend vir liedjies soos ''Drie wit kissies'', ''Trein na Pretoria'', ''Ter nagedagtenis aan 435 mynwerkers'' en ''Mynerslied''.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Hulle liedjies was doelbewus somber en sentimenteel en is destyds deur die [[FAK]] as 'n verleentheid beskou. 'n [[SAUK]]-brief van 6 Augustus 1957 toon dat twee van hulle liedjies, ''Saans deur die tralies'' en ''Engel in die hemel'', op radio verbied was. == Sangloopbaan == Die Briels was 'n werkersklas Afrikaanse gesin. Frans het op die spoorweë en later vir [[Yskor]] gewerk, terwyl Sannie 'n [[vurkhyser]] bestuur het. Die realiteite van 'n werkersklas-lewe het dikwels in hul musiek tot uiting gekom. Hulle het die koerante vir nuus oor rampe deursoek, wat as temas vir nuwe liedjies ingespan is. Hierdie swaar onderwerpe was destyds gewild en die albums het goed onder ouer luisteraars verkoop, terwyl jongmense nie regtig na Afrikaanse musiek geluister het nie. Ondanks hul goeie verkope het Die Briels arm gebly. Kunstenaars het nie tantième ontvang nie en 'n vaste fooi is vir opnames betaal.<ref>Van der Merwe, Schalk Daniël. [http://scholar.sun.ac.za/handle/10019.1/97935?show=full ''The dynamics of the interaction between music and society in recorded popular Afrikaans music, 1900–2015''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171129171648/http://scholar.sun.ac.za/handle/10019.1/97935%3Fshow%3Dfull |date=29 November 2017 }}. [[Universiteit Stellenbosch]]</ref> In 1961 stel hulle ''Die Mynerslied'' vry, geïnspireer deur die [[Coalbrook-ramp|Coalbrook-mynramp]] van Januarie 1960, waarin 435 mynwerkers omgekom het (waarvan 429 swart trekarbeiders uit [[Lesotho]] en [[Mosambiek]]). Liedjies soos ''Ter nagedagtenis aan 435 Mynwerkers'' en ''Mynerslied'' was 'n somber herinnering aan hierdie tragedie, maar was uiters gewild in 'n tyd waarin ander Afrikaanse musiek meestal lighartig was. Hoewel die [[Sharpeville-slagting]] slegs 'n paar maande na die Coalbrook-ramp plaasgevind het, is dit nie in 'n liedjie verwerk nie. In die 1980's het die Die Briels se musiek, saam met die alternatiewe Afrikaanse musiek van die tyd, 'n herlewing beleef. Frans is in 1985 en Sannie in 1996 oorlede. == "Trein na Pretoria" == "Trein na Pretoria" is Die Briels se bekendste treffer.<ref name="Steyn-Bezuidenhout, 2022">{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/vermaak/musiek/luister-mini-dokumenter-vier-briels/ |title=Luister: Mini-dokumentêr vier Briels |date=16 April 2022 |website=[[Maroela Media]]}}</ref> Dis 'n treurige verhaal van 'n meisie wat vir haar sterwende ma in Pretoria wil gaan kuier. Sy het egter nie geld om vir die treinkaartjie te betaal nie en die kondukteur besluit om haar te help. Die liedjie is in 2015 deur ''[[Maroela Media]]'' tydens hulle ''Grootste Afrikaanse Liedjie van Alle Tye''-veldtog as een van die top 10 treffers in die tradisionele kategorie benoem.<ref>{{cite web |url=http://maroelamedia.co.za/vermaak/musiek/video-die-bekendstelling-van-die-grootste-afrikaanse-liedjie-van-alle-tye/ |title=Video: Die bekendstelling van ‘Die Grootste Afrikaanse Liedjie’-CD |website=[[Maroela Media]] |date=24 April 2015 |access-date=28 Augustus 2026}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Youtube|pSGvnoVONp0|"Trein na Pretoria"}} * {{Youtube|FcOCgLwfRdc|"Die graf in die myn"}} * {{Youtube|PY_3bqM77oQ|"My moeder"}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Briels, Die}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musiekgroepe]] j7ddvf3ze9toe9kk74t5z3kpz5q8v9v 2963680 2963679 2026-08-29T23:09:52Z Pynappel 70858 /* "Trein na Pretoria" */ 2963680 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Die Briels | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = groep | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = | geboorteplek = | oorsprong = | sterfdatum = | sterfplek = | genre = Afrikaanse volksmusiek | beroep = | instrument = | jare_aktief = 1950's–1990's | etiket = Troubadoer | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = Frans Briel<br />Sannie Briel }} '''Die Briels''' was ’n [[Afrikaanse]] [[musiekgroep|sanggroep]]. Frans en Sannie Briel het hulle eerste album, ''My gryse ou moeder'', op 24 Augustus 1954 opgeneem.<ref>Volgens Sannie Briel is dit die datum van hulle eerste album. Ander bronne vermeld dit as 1956, met die kortspeler ''Sentimentele wysies''. I. Roggeband, ''50 Stemme: Die grootste name in Afrikaanse musiek'' (Kaapstad: Delta, 2009), p. 39. {{ISBN|978-0-908387-90-8}}</ref> Later was hulle bekend vir liedjies soos ''Drie wit kissies'', ''Trein na Pretoria'', ''Ter nagedagtenis aan 435 mynwerkers'' en ''Mynerslied''.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Hulle liedjies was doelbewus somber en sentimenteel en is destyds deur die [[FAK]] as 'n verleentheid beskou. 'n [[SAUK]]-brief van 6 Augustus 1957 toon dat twee van hulle liedjies, ''Saans deur die tralies'' en ''Engel in die hemel'', op radio verbied was. == Sangloopbaan == Die Briels was 'n werkersklas Afrikaanse gesin. Frans het op die spoorweë en later vir [[Yskor]] gewerk, terwyl Sannie 'n [[vurkhyser]] bestuur het. Die realiteite van 'n werkersklas-lewe het dikwels in hul musiek tot uiting gekom. Hulle het die koerante vir nuus oor rampe deursoek, wat as temas vir nuwe liedjies ingespan is. Hierdie swaar onderwerpe was destyds gewild en die albums het goed onder ouer luisteraars verkoop, terwyl jongmense nie regtig na Afrikaanse musiek geluister het nie. Ondanks hul goeie verkope het Die Briels arm gebly. Kunstenaars het nie tantième ontvang nie en 'n vaste fooi is vir opnames betaal.<ref>Van der Merwe, Schalk Daniël. [http://scholar.sun.ac.za/handle/10019.1/97935?show=full ''The dynamics of the interaction between music and society in recorded popular Afrikaans music, 1900–2015''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171129171648/http://scholar.sun.ac.za/handle/10019.1/97935%3Fshow%3Dfull |date=29 November 2017 }}. [[Universiteit Stellenbosch]]</ref> In 1961 stel hulle ''Die Mynerslied'' vry, geïnspireer deur die [[Coalbrook-ramp|Coalbrook-mynramp]] van Januarie 1960, waarin 435 mynwerkers omgekom het (waarvan 429 swart trekarbeiders uit [[Lesotho]] en [[Mosambiek]]). Liedjies soos ''Ter nagedagtenis aan 435 Mynwerkers'' en ''Mynerslied'' was 'n somber herinnering aan hierdie tragedie, maar was uiters gewild in 'n tyd waarin ander Afrikaanse musiek meestal lighartig was. Hoewel die [[Sharpeville-slagting]] slegs 'n paar maande na die Coalbrook-ramp plaasgevind het, is dit nie in 'n liedjie verwerk nie. In die 1980's het die Die Briels se musiek, saam met die alternatiewe Afrikaanse musiek van die tyd, 'n herlewing beleef. Frans is in 1985 en Sannie in 1996 oorlede. == "Trein na Pretoria" == "Trein na Pretoria" is Die Briels se bekendste treffer.<ref name="Steyn-Bezuidenhout, 2022">{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/vermaak/musiek/luister-mini-dokumenter-vier-briels/ |title=Luister: Mini-dokumentêr vier Briels |date=16 April 2022 |website=[[Maroela Media]] |naam=Christa |van=Steyn-Bezuidenhout}}</ref> Dis 'n treurige verhaal van 'n meisie wat vir haar sterwende ma in Pretoria wil gaan kuier. Sy het egter nie geld om vir die treinkaartjie te betaal nie en die kondukteur besluit om haar te help. Die liedjie is in 2015 deur ''[[Maroela Media]]'' tydens hulle ''Grootste Afrikaanse Liedjie van Alle Tye''-veldtog as een van die top 10 treffers in die tradisionele kategorie benoem.<ref>{{cite web |url=http://maroelamedia.co.za/vermaak/musiek/video-die-bekendstelling-van-die-grootste-afrikaanse-liedjie-van-alle-tye/ |title=Video: Die bekendstelling van ‘Die Grootste Afrikaanse Liedjie’-CD |website=[[Maroela Media]] |date=24 April 2015 |access-date=28 Augustus 2026}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Youtube|pSGvnoVONp0|"Trein na Pretoria"}} * {{Youtube|FcOCgLwfRdc|"Die graf in die myn"}} * {{Youtube|PY_3bqM77oQ|"My moeder"}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Briels, Die}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musiekgroepe]] 8aaibzo93q8ym2r7w7jyyvcqfh15p3k Raslouw 0 121522 2963610 2963422 2026-08-29T16:22:32Z Pristome 202690 Rol weergawe [[Special:Diff/2963422|2963422]] deur [[Special:Contributions/~2026-46832-03|~2026-46832-03]] ([[User talk:~2026-46832-03|bespreek]]) terug. Revert vandalism 2963610 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Raslouw | inheemse_naam = | ander_naam = | nedersetting_tipe = [[Voorstad]] | beeld_stadsilhoeët = | beeldbyskrif = | latd = 25 |latm = 52 |lats = 0 | longd = 28 |longm = 8 |longs = 7 | provinsie = Gauteng | distrik = | munisipaliteit = Stad Tshwane | stigtingsdatum = | regeringstipe = | leier_party = | leiertitel = | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = | oppervlak_totaal_km2 = | hoogte_m = | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 22.7% | persent_kleurling = 2.0% | persent_asiër = 11.6% | persent_wit = 63.5% | persent_ander = 0.2% | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Afrikaans]] | demografie2_info1 = 54.9% | demografie2_titel2 = [[Engels]] | demografie2_info2 = 26.0% | demografie2_titel3 = [[Noord-Sotho]] | demografie2_info3 = 3.3% | demografie2_titel4 = [[Tswana]] | demografie2_info4 = 3.0% | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 12.8% | poskode = | poskode2 = | skakelkode = | sensuskode = 799059027 | webwerf = }} '''Raslouw''' is 'n [[voorstad]] van [[Centurion]], [[Suid-Afrika]]. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|TSH}} [[Kategorie:Voorstede van Pretoria]] i2783el1ifbmvsqnymy0cpbakbs50vt Lêer:Die kerkgebou te Burgerville, wat in 1936 aan De Aar se dorpsraad afgegee en toe afgebreek is.jpg 6 123091 2963633 1566933 2026-08-29T18:30:10Z JMK 649 +kat 2963633 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Kerkgebou van die [[NG gemeente Hanover]] te [[Burgerville]], wat die stadsraad van [[De Aar]] in 1936 oorgeneem en toe afgebreek het |bron=Ons Mooi Erfenis, Hanover, 1856–1955 |datum=Omstreeks 1955 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk]] [[Kategorie:Kerkgeboue in Suid-Afrika]] qt5ckmh6af6fvqvu3hit308b53dvvgy 2963634 2963633 2026-08-29T18:32:06Z JMK 649 +kat 2963634 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Kerkgebou van die [[NG gemeente Hanover]] te [[Burgerville]], wat die stadsraad van [[De Aar]] in 1936 oorgeneem en toe afgebreek het |bron=Ons Mooi Erfenis, Hanover, 1856–1955 |datum=Omstreeks 1955 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk]] [[Kategorie:Kerkgeboue in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Bouvalle]] o383a5kjaq6ncsybh3gh5hcx4kusig6 Gebruikerbespreking:Rooiratel 3 124717 2963503 2962584 2026-08-29T12:24:36Z Aliwal2012 39067 /* OWID interactive graphs */ Antwoord 2963503 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|8 | argief1 = [[/argief2018|2018]] | argief2 = [[/argief2019|2019]] | argief3 = [[/argief2020|2020]] | argief4 = [[/argief2021|2021]] | argief5 = [[/argief2022|2022]] | argief6 = [[/argief2023|2023]] | argief7 = [[/argief2024|2024]] | argief8 = [[/argief2025|2025]] }} == Isis Fashion Awards en Septimius Awards == Hallo Rooiratel, Wikipedia-moderator Daniuu het Hoyanova op 1 April 2025 geblokkeer. Hierdie besluit is heeltemal korrek. https://nl.wikipedia.org/wiki/Overleg_gebruiker:Hoyanova Omdat Hoyanova baie dinge verkeerd gedoen het en heeltemal wangedra het. Een van die dinge wat Hoyanova ook verkeerd gedoen het, was om hierdie bladsy te skep: https://nl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Checklijst_langdurig_structureel_vandalisme/Glenn_Roggeman_%26_Jan-Willem_Breure Herstel asseblief die Isis Fashion Awards en Septimius Awards bladsye. https://en.wikipedia.org/wiki/Septimius_Awards https://en.wikipedia.org/wiki/Isis_Fashion_Awards ([[Gebruiker:Stangoringa|Stangoringa]] ([[Gebruikerbespreking:Stangoringa|kontak]]) 01:32, 30 Januarie 2026 (UTC)) :In my opinie behoort die artikels nie herskep te word nie, dit hoort nie in 'n ensiklopedie nie! Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 03:25, 30 Januarie 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Stangoringa|Stangoringa]] ek het die "Septimius Awards" en "Isis Fashion Awards" bladsye weereens geskrap omdat volgens jou skakel oor die LTA ondersoek is albei "scam festivals" en hoort nie op Wikipedia nie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 07:29, 3 Februarie 2026 (UTC) == Kontakblad == Hi Rooiratel! Aan die regterkant is die kontakblad-skakel dood. Dit wys na https://af.wikipedia.org/wiki/Contact-url wat sê "Hierdie bladsy bestaan ​​nie." Dit is geskrap. Kan jy help asb? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 16:35, 14 Februarie 2026 (UTC) :Ek dink nie die bladsy het ooit op afwiki bestaan nie. As jy wil kan jy die enwiki bladsy vertaal [[:en:Wikipedia:Contact_us]] of gebruik as 'n basis vir 'n afwiki kontakbladsy. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 19:02, 15 Februarie 2026 (UTC) ::Eintlik sien ek daar is: [[Wikipedia:Kontak]]. Maar dit is nie gekoppel aan dieselfde wikidata item as die een op enwiki nie. ::Ek sal dit uitsorteer. (Ook die skakel wat na https://af.wikipedia.org/wiki/Contact-url wys, verander na die korrekte bladsy. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 19:05, 15 Februarie 2026 (UTC) :::{{Uitgevoer}} dankie @[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]]. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 19:23, 15 Februarie 2026 (UTC) :::: Wie gaan info-af-at-wikimedia.org antwoord? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:37, 15 Februarie 2026 (UTC) :::::Baie dankie! Ek het die kat in die hoenderhok gelos en verdwyn toe! Ek was gister bietjie van die lug af. @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], hoe werk die Wiki stigting? Is Woordgenoot nog aktief? Groete. [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 06:21, 16 Februarie 2026 (UTC) ::::::Geen idee nie. Miskien stuur die e-posadres 'n epos en sien of iemand dit antwoord. Dalk is daar so 'n e-posadres vir elke wiki wat deur wikimedia bestuur word. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 08:00, 16 Februarie 2026 (UTC) == Krugerwildtuin == Hi Rooiratel. Dankie vir jou werk aan die [[Krugerwildtuin]] se ruskampe. Ek het eers geskrik en gewonder waar is my kamplysies heen? Die sjabloon werk baie beter, nogmaals dankie. --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:52, 25 Februarie 2026 (UTC) :Hi @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] geen problem. Bly dinge is nou makliker. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:01, 26 Februarie 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:29, 28 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> ==OWID interactive graphs== {{owidslider |start = <!-- defaults to most recent --> |list = Template:OWID/Wine production#gallery |location = commons |caption = |title = |language = |file = [[File:Wine production, World, 2023 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|Wine production]] |startingView = World }} Wondering if this is sufficient consensus to add OWID interactive graphs to AF WP?[https://af.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026#Interaktiewe_OWID-grafieke] They are live in about 10 languages. [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:OWID#Steps_to_activate_in_a_WP Here are instructions to install] and they are fully translatable. Once we have them running here we can finish all the needed interface translation bits. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 14:11, 22 Julie 2026 (UTC) :Hi Rooiratel. Ek het [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] by Wikimedia 2026 ontmoet. Hy het my vinnig die ''OWID interactive graphs''-funksie gewys, en ek is oortuig dat dit betekenisvolle waarde sal toevoeg tot ons Wikipedia. Ek steun dat dit by ons geïmplementeer word. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:49, 22 Julie 2026 (UTC) ::Hi @[[Gebruiker:Doc James|Doc James]] the example looks really cool. I don't think there even needs to be consensus to add this to our wiki. If you are willing to do the work and add all the templates etc. then I will support you. Minor issues can be resolved as we go along. If there are any serious objections (which I can't understand why there would be) then worst case we roll back, but that is a highly unlikely scenario. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:33, 30 Julie 2026 (UTC) :::We need a local interface admin to add the code [https://dag.wikipedia.org/wiki/MiidiyaWiki:Gadget-owidslider.js here] to [[MediaWiki:Gadget-owidslider.js]] :::And then add <code>owidslider [ResourceLoader|default|categories=Pages using gadget owidslider]|owidslider.js|owidslider.css</code> to [[MediaWiki:Gadgets-definition]], which will create a [[mw:Template gadget]]:-) [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 19:10, 30 Julie 2026 (UTC) ::::Done, and done. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:52, 1 Augustus 2026 (UTC) {{uitkeep}} Excellent, can you translate this single SVG? https://svgtranslate.toolforge.org/File:Wine_production,_World,_1961.svg [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 20:48, 2 Augustus 2026 (UTC) :Also am needing this translated after the af heading https://mdwiki.org/wiki/MediaWiki:Gadget-owidslider.js :Can you log onto MDWiki and then I can give you editing abilities to update it... [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 20:57, 2 Augustus 2026 (UTC) ::That website does not really work for me. None of the CSS is loading, and it is impossible to navigate. ::My suggestion is to provide a list of the English text strings you want translated and give it to someone here to give you the translated Afrikaans text. Probably not me since language is not my area of expertise. Try @[[Gebruiker:BurgertB|BurgertB]], @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], or @[[Gebruiker:Woordgenoot|Woordgenoot]]. Once you have the translated text, you can edit it on the mdwiki website, since you already have it working on your end. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 07:23, 4 Augustus 2026 (UTC) :I've translated the .svg file. But I have never liked this svgtranslate tool. It is a cool idea, but it doesn't solve spacing issues. It has even now introduced a weird spacing issue between the "No data" and "0 t" text items for no reason. In my opinion svg files should always be manually translated, and depending on the translation, it might require the translated version to look drastically different to the original. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 07:19, 4 Augustus 2026 (UTC) ::Yes the SVG translation tool is not perfect. We can however look at improving it :-) [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:50, 4 Augustus 2026 (UTC) Need this text translated (the bits between the 's) <pre style="overflow: auto"> af: { OWIDSliderFrameBack: 'Return to map', OWIDSliderFrameBackDesktop: 'Return to article', OWIDSliderFrameImageCredit: 'Media credits', OWIDSliderFrameCopyLink: 'Copy Direct Link', OWIDSliderSliderLabel: 'Select image', OWIDSliderSelectRegion: 'Select region', OWIDSliderPlayLabel: 'Show slideshow', OWIDSliderShowRegionGraph: "Graph", OWIDSliderShowRegionMap: "Map", OWIDSliderShowRegionLine: "Line", OWIDSliderLoading: 'Loading... $1%' }, </pre> [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 13:00, 4 Augustus 2026 (UTC) :Hi @[[Gebruiker:Doc James|Doc James]] I have been away for a while. I will look at this in the next few days. Ping me if I forget. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 14:46, 26 Augustus 2026 (UTC) ::Thanks :-) [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 23:19, 26 Augustus 2026 (UTC) :::Hi RR, ek het die vertaling gedoen en reeds aan Doc James gestuur. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:24, 29 Augustus 2026 (UTC) == Afrikaanse Projekblad vir Wikimania 2026 terugvoer == Hi Rooiratel. Sal jy vir my 'n projek blad "Wikipedia:Terugvoer van Wikimania 2026" kan skep. Ek is nie seker hoe om dit te doen nie en wil nie per ongeluk 'n artikel in die hoof ensiklopedie self skep nie. Dankie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 11:40, 9 Augustus 2026 (UTC) :Hi het toe reggekom, baie meer eenvoudig as wat ek gedink het. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:38, 15 Augustus 2026 (UTC) ::Hi Sobaka, bly jy het reg gekom! Jammer, ek was baie besig met die nie-virtuele wêreld! - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 14:47, 26 Augustus 2026 (UTC) l8m7792l2f3a2sfskfq2olfqs823rkg 2963681 2963503 2026-08-29T23:17:39Z Doc James 24642 /* OWID interactive graphs */ Antwoord 2963681 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|8 | argief1 = [[/argief2018|2018]] | argief2 = [[/argief2019|2019]] | argief3 = [[/argief2020|2020]] | argief4 = [[/argief2021|2021]] | argief5 = [[/argief2022|2022]] | argief6 = [[/argief2023|2023]] | argief7 = [[/argief2024|2024]] | argief8 = [[/argief2025|2025]] }} == Isis Fashion Awards en Septimius Awards == Hallo Rooiratel, Wikipedia-moderator Daniuu het Hoyanova op 1 April 2025 geblokkeer. Hierdie besluit is heeltemal korrek. https://nl.wikipedia.org/wiki/Overleg_gebruiker:Hoyanova Omdat Hoyanova baie dinge verkeerd gedoen het en heeltemal wangedra het. Een van die dinge wat Hoyanova ook verkeerd gedoen het, was om hierdie bladsy te skep: https://nl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Checklijst_langdurig_structureel_vandalisme/Glenn_Roggeman_%26_Jan-Willem_Breure Herstel asseblief die Isis Fashion Awards en Septimius Awards bladsye. https://en.wikipedia.org/wiki/Septimius_Awards https://en.wikipedia.org/wiki/Isis_Fashion_Awards ([[Gebruiker:Stangoringa|Stangoringa]] ([[Gebruikerbespreking:Stangoringa|kontak]]) 01:32, 30 Januarie 2026 (UTC)) :In my opinie behoort die artikels nie herskep te word nie, dit hoort nie in 'n ensiklopedie nie! Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 03:25, 30 Januarie 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Stangoringa|Stangoringa]] ek het die "Septimius Awards" en "Isis Fashion Awards" bladsye weereens geskrap omdat volgens jou skakel oor die LTA ondersoek is albei "scam festivals" en hoort nie op Wikipedia nie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 07:29, 3 Februarie 2026 (UTC) == Kontakblad == Hi Rooiratel! Aan die regterkant is die kontakblad-skakel dood. Dit wys na https://af.wikipedia.org/wiki/Contact-url wat sê "Hierdie bladsy bestaan ​​nie." Dit is geskrap. Kan jy help asb? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 16:35, 14 Februarie 2026 (UTC) :Ek dink nie die bladsy het ooit op afwiki bestaan nie. As jy wil kan jy die enwiki bladsy vertaal [[:en:Wikipedia:Contact_us]] of gebruik as 'n basis vir 'n afwiki kontakbladsy. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 19:02, 15 Februarie 2026 (UTC) ::Eintlik sien ek daar is: [[Wikipedia:Kontak]]. Maar dit is nie gekoppel aan dieselfde wikidata item as die een op enwiki nie. ::Ek sal dit uitsorteer. (Ook die skakel wat na https://af.wikipedia.org/wiki/Contact-url wys, verander na die korrekte bladsy. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 19:05, 15 Februarie 2026 (UTC) :::{{Uitgevoer}} dankie @[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]]. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 19:23, 15 Februarie 2026 (UTC) :::: Wie gaan info-af-at-wikimedia.org antwoord? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:37, 15 Februarie 2026 (UTC) :::::Baie dankie! Ek het die kat in die hoenderhok gelos en verdwyn toe! Ek was gister bietjie van die lug af. @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], hoe werk die Wiki stigting? Is Woordgenoot nog aktief? Groete. [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 06:21, 16 Februarie 2026 (UTC) ::::::Geen idee nie. Miskien stuur die e-posadres 'n epos en sien of iemand dit antwoord. Dalk is daar so 'n e-posadres vir elke wiki wat deur wikimedia bestuur word. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 08:00, 16 Februarie 2026 (UTC) == Krugerwildtuin == Hi Rooiratel. Dankie vir jou werk aan die [[Krugerwildtuin]] se ruskampe. Ek het eers geskrik en gewonder waar is my kamplysies heen? Die sjabloon werk baie beter, nogmaals dankie. --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:52, 25 Februarie 2026 (UTC) :Hi @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] geen problem. Bly dinge is nou makliker. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:01, 26 Februarie 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:29, 28 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> ==OWID interactive graphs== {{owidslider |start = <!-- defaults to most recent --> |list = Template:OWID/Wine production#gallery |location = commons |caption = |title = |language = |file = [[File:Wine production, World, 2023 (cropped).svg|link=|thumb|upright=1.6|Wine production]] |startingView = World }} Wondering if this is sufficient consensus to add OWID interactive graphs to AF WP?[https://af.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026#Interaktiewe_OWID-grafieke] They are live in about 10 languages. [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:OWID#Steps_to_activate_in_a_WP Here are instructions to install] and they are fully translatable. Once we have them running here we can finish all the needed interface translation bits. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 14:11, 22 Julie 2026 (UTC) :Hi Rooiratel. Ek het [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] by Wikimedia 2026 ontmoet. Hy het my vinnig die ''OWID interactive graphs''-funksie gewys, en ek is oortuig dat dit betekenisvolle waarde sal toevoeg tot ons Wikipedia. Ek steun dat dit by ons geïmplementeer word. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:49, 22 Julie 2026 (UTC) ::Hi @[[Gebruiker:Doc James|Doc James]] the example looks really cool. I don't think there even needs to be consensus to add this to our wiki. If you are willing to do the work and add all the templates etc. then I will support you. Minor issues can be resolved as we go along. If there are any serious objections (which I can't understand why there would be) then worst case we roll back, but that is a highly unlikely scenario. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:33, 30 Julie 2026 (UTC) :::We need a local interface admin to add the code [https://dag.wikipedia.org/wiki/MiidiyaWiki:Gadget-owidslider.js here] to [[MediaWiki:Gadget-owidslider.js]] :::And then add <code>owidslider [ResourceLoader|default|categories=Pages using gadget owidslider]|owidslider.js|owidslider.css</code> to [[MediaWiki:Gadgets-definition]], which will create a [[mw:Template gadget]]:-) [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 19:10, 30 Julie 2026 (UTC) ::::Done, and done. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:52, 1 Augustus 2026 (UTC) {{uitkeep}} Excellent, can you translate this single SVG? https://svgtranslate.toolforge.org/File:Wine_production,_World,_1961.svg [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 20:48, 2 Augustus 2026 (UTC) :Also am needing this translated after the af heading https://mdwiki.org/wiki/MediaWiki:Gadget-owidslider.js :Can you log onto MDWiki and then I can give you editing abilities to update it... [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 20:57, 2 Augustus 2026 (UTC) ::That website does not really work for me. None of the CSS is loading, and it is impossible to navigate. ::My suggestion is to provide a list of the English text strings you want translated and give it to someone here to give you the translated Afrikaans text. Probably not me since language is not my area of expertise. Try @[[Gebruiker:BurgertB|BurgertB]], @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], or @[[Gebruiker:Woordgenoot|Woordgenoot]]. Once you have the translated text, you can edit it on the mdwiki website, since you already have it working on your end. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 07:23, 4 Augustus 2026 (UTC) :I've translated the .svg file. But I have never liked this svgtranslate tool. It is a cool idea, but it doesn't solve spacing issues. It has even now introduced a weird spacing issue between the "No data" and "0 t" text items for no reason. In my opinion svg files should always be manually translated, and depending on the translation, it might require the translated version to look drastically different to the original. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 07:19, 4 Augustus 2026 (UTC) ::Yes the SVG translation tool is not perfect. We can however look at improving it :-) [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:50, 4 Augustus 2026 (UTC) Need this text translated (the bits between the 's) <pre style="overflow: auto"> af: { OWIDSliderFrameBack: 'Return to map', OWIDSliderFrameBackDesktop: 'Return to article', OWIDSliderFrameImageCredit: 'Media credits', OWIDSliderFrameCopyLink: 'Copy Direct Link', OWIDSliderSliderLabel: 'Select image', OWIDSliderSelectRegion: 'Select region', OWIDSliderPlayLabel: 'Show slideshow', OWIDSliderShowRegionGraph: "Graph", OWIDSliderShowRegionMap: "Map", OWIDSliderShowRegionLine: "Line", OWIDSliderLoading: 'Loading... $1%' }, </pre> [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 13:00, 4 Augustus 2026 (UTC) :Hi @[[Gebruiker:Doc James|Doc James]] I have been away for a while. I will look at this in the next few days. Ping me if I forget. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 14:46, 26 Augustus 2026 (UTC) ::Thanks :-) [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 23:19, 26 Augustus 2026 (UTC) :::Hi RR, ek het die vertaling gedoen en reeds aan Doc James gestuur. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:24, 29 Augustus 2026 (UTC) ::::We are almost there. Just need to fix the world regions drop down, as these are not translated yet. [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 23:17, 29 Augustus 2026 (UTC) == Afrikaanse Projekblad vir Wikimania 2026 terugvoer == Hi Rooiratel. Sal jy vir my 'n projek blad "Wikipedia:Terugvoer van Wikimania 2026" kan skep. Ek is nie seker hoe om dit te doen nie en wil nie per ongeluk 'n artikel in die hoof ensiklopedie self skep nie. Dankie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 11:40, 9 Augustus 2026 (UTC) :Hi het toe reggekom, baie meer eenvoudig as wat ek gedink het. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:38, 15 Augustus 2026 (UTC) ::Hi Sobaka, bly jy het reg gekom! Jammer, ek was baie besig met die nie-virtuele wêreld! - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 14:47, 26 Augustus 2026 (UTC) az4nnzkkp5evjewbipb8bpybn36fmbd Frederik X 0 129065 2963586 2878720 2026-08-29T15:34:20Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Frederik X van Denemarke]] na [[Frederik X]] geskuif 2878720 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Frederik |kleur = #FFEC8B |titel = ''Koning van Denemarke'' |beeld = King Frederik X in 2025.jpg |beeld_wydte = 220px |beeld_onderskrif = Frederik in 2025. |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Periode |1 = [[14 Januarie]] [[2024]] – hede |opskrif2 = Voorganger |2 = [[Margrethe II van Denemarke|Margrethe II]] |opskrif3 = Volle naam |3 = Frederik André Henrik Christian |opskrif4 = Bynaam |4 = Pingo<ref name=Hello>{{cite web |url=http://www.hellomagazine.com/profiles/crown-prince-frederik-of-denmark/ |author1=Hello! |authorlink1=Hello! (tydskrif) |title=Biography: Prince Frederik |website=hellomagazine.com |access-date=26 Junie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225035930/https://www.hellomagazine.com/profiles/crown-prince-frederik-of-denmark/ |archive-date=25 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |opskrif5 = Huis |5 = [[Huis van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg|Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]] |opskrif6 = Gebore |6 = {{GDEO|1968|5|26}}, [[Kopenhagen]] |opskrif7 = Vrou |7 = Mary Donaldson |opskrif8 = Kinders |8 = [[Christian, kroonprins van Denemarke|Christian]], Isabella, Vincent, Josephine |opskrif9 = Moeder |9 = [[Margrethe II van Denemarke|Margrethe II]] |opskrif10 = Vader |10 = Henri de Laborde de Monpezat |opskrif11 = Diens |11 = [[Beeld:Flag of Denmark (state).svg|21px]] Deense weermag <br />[[Beeld:Flag of Denmark (state).svg|21px]] Deense vloot |opskrif12 = Jare |12 = 1986 - 2024 }} '''Frederik X''' (Frederik André Henrik Christian; gebore [[26 Mei]] [[1968]]) is sedert [[2024]] die koning van [[Denemarke]]. Hy is die oudste seun van koningin [[Margrethe II van Denemarke|Margrethe II]] (1972-2024) en Henrik, die prinsgemaal. Koning Frederik X se amptelike slagspreuk is: ''Verenig, toegewyd, vir die Koninkryk van Denemarke''. == Vroeë lewe == [[Beeld:En dronning med farverig stil.jpg|links|220px|duimnael|Frederik as ’n baba in sy ma se arms.]] Frederik is op 26 Mei 1968 in [[Kopenhagen]] gebore toe sy ma nog prinses Margrethe was, die oudste dogter van [[Frederik IX van Denemarke|Frederik IX]] en vermoedelike opvolger van die Deense troon. Met sy geboorte was sy oupa aan moederskant, Frederik IX, op die troon van Denemarke en sy oupagrootjie aan moederskant, [[Gustaf VI Adolf van Swede|Gustaf VI Adolf]], op die troon van [[Swede]]. Hy het die kroonprins geword toe sy ma op 14 Januarie 1972 die troon bestyg. Sy peetouers sluit in prins Georg van Denemarke, baron Maximilien de Wattevill-Berckheim, graaf Etienne de Laborde de Monzepat, koningin Anne-Marie van Griekeland, groothertogin Joséphine-Charlotte van Luxemburg en Birgitta Juel Hillingsø. Hy is genoem na: * Sy oupa van moederskant, Frederik IX, wat dus die koninklike tradisie volg om die troonopvolger òf Frederik òf Christian te noem. * Sy oupa aan vaderskant, André de Laborde de Monzepat. * Sy pa, prins Henrik. * Sy oupagrootjie [[Christiaan X van Denemarke|Christian X]]. Benewens [[Deens]], sy [[moedertaal]], praat hy ook vlot [[Frans]] (sy pa se moedertaal), [[Engels]] en [[Duits]]. Die koning het die grondslagfaseskool by Krebs' Skole in 1974-1981 bygewoon, van 1974-1976 as privaat leerling by die Amalienborgpaleis. Na sy skoolloopbaan het hy in 1989 begin met ’n kursus in [[staatsleer]] aan die Aarhus-universiteit. Dit het ’n jaar aan [[Harvard-universiteit|Harvard]] (1992-1993) ingesluit onder die naam Frederik Henriksen, waarna hy drie maande lank by die Deense [[VN]]-sending in [[New York]] gewerk het. In 1995 het hy sy M.Sc.-graad in staatsleer verwerf. Sy finale proefskrif het gehandel oor ’n ontleding van die buitelandse beleid van die [[Baltiese lande]], wat hy tydens sy studie verskeie kere besoek het.<ref>{{cite web |url=http://www.au.dk/fileadmin/www.au.dk/au-gustus/tidligere_numre/2008/au-gustus_arkiv_2008/augustus-3-2008.pdf |title=Au Gustus Aarhus Universitet |date=3 September 2008 |access-date=4 Januarie 2011 |language=Deens |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923180212/http://www.au.dk/fileadmin/www.au.dk/au-gustus/tidligere_numre/2008/au-gustus_arkiv_2008/augustus-3-2008.pdf |archive-date=23 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.um.dk/publikationer/um/english/factsheetdenmark/crownprincefrederik/html/chapter01.htm |title=Crown Prince Frederik |publisher=Royal Danish Ministry of Foreign Affairs |access-date=4 Januarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605171650/http://www.um.dk/publikationer/UM/English/FactsheetDenmark/CrownPrinceFrederik/html/chapter01.htm |archive-date=5 Junie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Frederik het uitgebreide studie en opleiding in al drie weermagdienste voltooi. Hy was daarna aktief in die verdedigingsmagte. Hy het verskeie range, onder meer generaal-majoor in die leër. [[Beeld:Royal Wedding Stockholm 2010-Konserthuset-388.jpg|duimnael|Frederik en sy vrou, kroonprinses Mary, by die troue van Victoria, kroonprinses van Swede, en Daniel Westling.]] Op 8 Oktober 2003 het koningin Margrethe amptelik haar toestemming gegee vir sy troue met Mary Elizabeth Donaldson, ’n [[Australië|Australiese]] bemarkingskonsultant wat die prins ontmoet het terwyl hy die [[Olimpiese Somerspele 2000]] in [[Sydney]] bygewoon het. Hulle is op [[14 Mei]] [[2004]] in Kopenhagen getroud. Die paartjie het vier kinders: [[Christian, kroonprins van Denemarke|Christian]], sy erfgenaam; Isabella; Vincent; en Josephine. == Belangstellings == [[Beeld:The Crown Prince Couple of Denmark admire the night skies of ESO's Paranal Observatory.jpg|duimnael|links|Frederik en Mary bewonder die naghemel by [[ESO]] se [[sterrewag]] in [[Chili]].<ref>{{cite news |title=The Crown Prince Couple of Denmark visits ESO's Paranal Observatory |url=http://www.eso.org/public/news/eso1314/ |access-date=2 April 2013 |newspaper=ESO |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222051954/https://www.eso.org/public/news/eso1314/ |archive-date=22 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>]] Frederik stel baie belang in wetenskaplike navorsing, [[Klimaatverandering|klimaatsverandering]] en volhoubaarheid.<ref>{{cite web |author1=Ekstra Bladet |title=The Crown Prince Focusing on Climate Change |url=http://ekstrabladet.dk/flash/kongelige/danskekongelige/article4191764.ece |website=ekstrabladet.dk |publisher=JP/Politikens Hus A/S |access-date=26 Junie 2017 |date=4 Desember 2009 |language=Deens |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310191010/http://ekstrabladet.dk/flash/kongelige/danskekongelige/article4191764.ece |archive-date=10 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het al aan ekspedisies, forums en gebeure oor die klimaat deelgeneem<ref name="FT Magazine 2010"/><ref>[http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2009/9/Frederik%20paa%20Youtube.aspx www.billedbladet.dk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120407162302/http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2009/9/Frederik%20paa%20Youtube.aspx |date= 7 April 2012 }}. www.billedbladet.dk (22 September 2009). Besoek op 14 September 2011.</ref><ref>[http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2009/5/Copy%20of%20Frederik%20til%20Groenland%20med%20Victoria%20og%20Haakon.aspx www.billedbladet.dk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120226015512/http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2009/5/Copy%20of%20Frederik%20til%20Groenland%20med%20Victoria%20og%20Haakon.aspx |date=26 Februarie 2012 }}. www.billedbladet.dk (27 May 2009). Besoek op 14 September 2011.</ref><ref>[http://msndk.starlounge.com/index.cfm?objectid=70287&imagenr=22&page=22 msndk.starlounge.com] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091216213347/http://msndk.starlounge.com/index.cfm?objectid=70287 |date=16 Desember 2009 }}. msndk.starlounge.com. Besoek op 14 September 2011.</ref><ref>[http://thegloss.com/odds-and-ends/scandinavian-royals-at-the-bright-green-expo thegloss.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717002110/http://thegloss.com/odds-and-ends/scandinavian-royals-at-the-bright-green-expo/ |date=17 Julie 2011 }}. thegloss.com. Besoek op 14 September 2011.</ref> en onderhoude toegestaan oor volhoubaarheid.<ref name="FT Magazine 2010">{{cite web |url=http://www.ft.com/cms/s/2/598c0dba-3587-11df-963f-00144feabdc0.html |title=Europe’s royals as climate activists |work=Financial Times Magazine |date=27 Maart 2010 |access-date=14 September 2011 |author=Harvey, Fiona |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303202942/http://www.ft.com/cms/s/2/598c0dba-3587-11df-963f-00144feabdc0.html |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/video/data/2.0/video/business/2011/06/27/qmb.fc.copenhagen.palace.cnn.html |publisher=CNN |title=Renovating a palace in Copenhagen |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220193707/http://edition.cnn.com/video/data/2.0/video/business/2011/06/27/qmb.fc.copenhagen.palace.cnn.html |archive-date=20 Desember 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die prins moedig Dene aan om aan [[sport]] deel te neem.<ref>{{cite web |url=http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2010/10/Danmarks%20sportsprins%20modtog%204%205%20millioner%20kroner.aspx |title=www.billedbladet.dk |publisher=billedbladet.dk |date=14 Oktober 2010 |access-date=14 September 2011 |language=da |archive-url=https://web.archive.org/web/20120407214226/http://www.billedbladet.dk/Kongelige/ArticleFolder/2010/10/Danmarks%20sportsprins%20modtog%204%205%20millioner%20kroner.aspx |archive-date=7 April 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy is die beskermheer en erelid van verskeie sportorganisasies,<ref>[http://www.kronprinsparret.dk/3bc0029 www.kronprinsparret.dk] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526031504/http://www.kronprinsparret.dk/3bc0029 |date=26 Mei 2010 }}. www.kronprinsparret.dk (17 Januarie 2006). Besoek op 14 September 2011.</ref><ref>[http://www.kronprinsparret.dk/5560029 www.kronprinsparret.dk] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831131831/http://www.kronprinsparret.dk/5560029 |date=31 Augustus 2009 }}. www.kronprinsparret.dk. Besoek op 14 September 2011.</ref><ref>[http://www.kronprinsparret.dk/43000c www.kronprinsparret.dk] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526023144/http://www.kronprinsparret.dk/43000c |date=26 Mei 2010 }}. www.kronprinsparret.dk (28 Oktober 2010). Besoek op 14 September 2011.</ref> en lid van die [[Internasionale Olimpiese Komitee]].<ref>{{cite web |url=http://spn.dk/article1846071.ece# |title=spn.dk |publisher=spn.dk |access-date=14 September 2011 |language=da |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055714/http://spn.dk/article1846071.ece |archive-date=8 Oktober 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy is self ’n geesdriftige sportman,<ref>{{cite web |url=http://www.kronprinsparret.dk/47000c |title=www.kronprinsparret.dk |publisher=kronprinsparret.dk |date=19 March 2007 |accessdate=14 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928092619/http://www.kronprinsparret.dk/47000c |archivedate=28 September 2011 |df=dmy-all }}</ref> wat aan [[marathon]]s in Kopenhagen, New York en [[Parys]] deelneem.<ref name=Hello /><ref>{{cite web |title=Frederik of Denmark: The Unknown Heir |url=http://www.hola.com/casasreales/2001/11/06/federicodinamarca/ |website=hola.com |publisher=Hello! |access-date=26 Junie 2017 |date=6 November 2007 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024092518/http://www.hola.com/casasreales/2001/11/06/federicodinamarca/ |archive-date=24 Oktober 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 2013 was hy die eerste koninklike wat ’n Ystermankompetisie voltooi het.<ref>{{cite web |url=http://www.dr.dk/Nyheder/Indland/2013/08/18/173220.htm |title=Kronprins Frederik gennemfører ironman i god stil |access-date=28 November 2016 |language=da |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231101633/http://www.dr.dk/Nyheder/Indland/2013/08/18/173220.htm |archive-date=31 Desember 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy is ook ’n ervare see- en drakebootvaarder wat al kompetisies gewen het.<ref>{{cite web |author=Bernard Schopfer/ RC 44 Class |url=http://www.sailing.org/32833.php |title=www.sailing.org |publisher=sailing.org |date=3 Junie 2010 |access-date=14 September 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180522043145/http://www.sailing.org/32833.php |archive-date=22 Mei 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |author1=Fynes |title=All Winners of Fyn Cup Found |url=http://www.fyens.dk/article/1610967:Rundt-om-Fyn--Alle-Fyn-Cup-vindere-er-fundet |website=fyens.dk |publisher=Jysk Fynske Medier P/S |access-date=26 Junie 2017 |date=29 Mei 2010 |language=da |archive-url=https://web.archive.org/web/20180522180902/https://www.fyens.dk/article/1610967:Rundt-om-Fyn--Alle-Fyn-Cup-vindere-er-fundet |archive-date=22 Mei 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Simbole van koning Frederik X === <gallery class="center"> Beeld:Royal coat of arms of Denmark (2024).svg|Koninklike wapen Beeld:Royal Standard of Denmark.svg|Koninklike vaandel Beeld:Royal Monogram of Prince Frederik of Denmark.svg|Persoonlike monogram as kroonprins Beeld:Dual Cypher of Frederik and Mary of Denmark.svg|Monogram van hom en prinses Mary </gallery> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * [http://kongehuset.dk/en/the-royal-house/the-crown-prince-couple/hrh-the-crown-prince Amptelike webtuiste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115193448/http://kongehuset.dk/en/the-royal-house/the-crown-prince-couple/hrh-the-crown-prince |date=15 November 2017 }} *{{Commons-kategorie inlyn|Frederik X of Denmark}} *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Frederik X|Engelse Wikipedia]] {{Deense monarge}} {{Staatshoofde van die EU-lidlande}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deense monarge]] [[Kategorie:Geboortes in 1968]] [[Kategorie:Lewende mense]] flp1t2bznc50j25mfdot8u94hdhwqw1 Haakon VII 0 130058 2963506 2943338 2026-08-29T12:36:10Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Haakon VII van Noorweë]] na [[Haakon VII]] geskuif 2943338 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Haakon VII |kleur = #FFEC8B |titel = ''Koning van Noorweë'' |beeld = Haakon7.jpg |beeld_wydte = 180px |beeld_onderskrif = |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Bewind |1 = [[18 November]] [[1905]] – [[21 September]] [[1957]] |opskrif2 = Voorganger |2 = [[Oscar II van Swede|Oscar II]] |opskrif3 = Opvolger |3 = [[Olaf V van Noorweë|Olaf V]] |opskrif4 = Huis |4 = [[Huis van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg|Glücksburg]] |opskrif5 = Vrou |5 = [[Maud van Wallis]] |opskrif6 = Kinders |6 = Olaf V |opskrif7 = Vader |7 = [[Frederik VIII van Denemarke]] |opskrif8 = Moeder |8 = Louise van Swede |opskrif9 = Volle naam |9 = Christian Frederik Carl Georg Valdemar Axel |opskrif10 = |10 = |opskrif11 = |11 = |opskrif12 = Gebore |12 = {{geboortedatum|1872|8|3}}, naby [[Kopenhagen]] |opskrif13 = Oorlede |13 = {{SDEO|1872|8|3|1957|9|21}}, [[Oslo]] }} '''Haakon VII''' (3 Augustus 1872 – 21 September 1957), tot 1905 bekend as '''prins Carl van Denemarke''', was ’n [[Denemarke|Deense]] prins wat die eerste koning van [[Noorweë]] geword het ná die ontbinding in 1905 van die unie met [[Swede]]. Hy het van November 1905 tot met sy dood in September 1957 regeer. As een van ’n paar verkose monarge het Haakon gou die respek en toegeneentheid van sy volk afgedwing. Hy het ’n belangrike rol daarin gespeel om die Noorse volk te verenig in hul teenstand van ’n Duitse inval en die daaropvolgende vyf jaar lange besetting van sy land tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Hy word beskou as een van die grootste Noorse konings van die 20ste eeu en word veral vereer vir sy moed tydens die Duitse inval – hy het gedreig om te abdikeer as die regering met die invallende Duitsers saamwerk – en vir sy leierskap en bewaring van Noorse eenheid tussen die besetting. Hy het koning van Noorweë geword voordat sy pa en ouer broer koning van Denemarke geword het. Gedurende sy bewind het sy pa, sy broer en sy neef [[Frederik IX van Denemarke|Frederik IX]] die Deense troon bestyg, onderskeidelik in 1906, 1912 en 1947. Hy is op 21 September 1957 op 85-jarige ouderdom dood nadat hy byna 52 jaar lank regeer het. Hy is opgevolg deur sy enigste seun, [[Olaf V van Noorweë|Olaf V]]. == Eksterne skakels == *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Haakon VII of Norway|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Noorse monarge]] [[Kategorie:Noorweërs in die Tweede Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1872]] [[Kategorie:Sterftes in 1957]] 4ffwi71sdv3nwb3n1ebymt1lnzuz2u3 2963612 2963506 2026-08-29T17:00:01Z BurgertB 2401 2963612 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Haakon VII |kleur = #FFEC8B |titel = ''Koning van Noorweë'' |beeld = Haakon7.jpg |beeld_wydte = 180px |beeld_onderskrif = |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Bewind |1 = [[18 November]] [[1905]] – [[21 September]] [[1957]] |opskrif2 = Voorganger |2 = [[Oscar II]] |opskrif3 = Opvolger |3 = [[Olaf V]] |opskrif4 = Huis |4 = [[Huis van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg|Glücksburg]] |opskrif5 = Vrou |5 = [[Maud van Wallis]] |opskrif6 = Kinders |6 = Olaf V |opskrif7 = Vader |7 = [[Frederik VIII van Denemarke]] |opskrif8 = Moeder |8 = Louise van Swede |opskrif9 = Volle naam |9 = Christian Frederik Carl Georg Valdemar Axel |opskrif10 = |10 = |opskrif11 = |11 = |opskrif12 = Gebore |12 = {{geboortedatum|1872|8|3}}, naby [[Kopenhagen]] |opskrif13 = Oorlede |13 = {{SDEO|1872|8|3|1957|9|21}}, [[Oslo]] }} '''Haakon VII''' (3 Augustus 1872 – 21 September 1957), tot 1905 bekend as '''prins Carl van Denemarke''', was ’n [[Denemarke|Deense]] prins wat die eerste koning van [[Noorweë]] geword het ná die ontbinding in 1905 van die unie met [[Swede]]. Hy het van November 1905 tot met sy dood in September 1957 regeer. As een van ’n paar verkose monarge het Haakon gou die respek en toegeneentheid van sy volk afgedwing. Hy het ’n belangrike rol daarin gespeel om die Noorse volk te verenig in hul teenstand van ’n Duitse inval en die daaropvolgende vyf jaar lange besetting van sy land tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Hy word beskou as een van die grootste Noorse konings van die 20ste eeu en word veral vereer vir sy moed tydens die Duitse inval – hy het gedreig om te abdikeer as die regering met die invallende Duitsers saamwerk – en vir sy leierskap en bewaring van Noorse eenheid tussen die besetting. Hy het koning van Noorweë geword voordat sy pa en ouer broer koning van Denemarke geword het. Gedurende sy bewind het sy pa [[Frederik VIII]], sy broer [[Christiaan X]] en sy neef [[Frederik IX]] van Denemarke geword, onderskeidelik in 1906, 1912 en 1947. Hy is op 21 September 1957 op 85-jarige ouderdom dood nadat hy byna 52 jaar lank regeer het. Hy is opgevolg deur sy enigste seun, [[Olaf V]]. == Eksterne skakels == *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Haakon VII of Norway|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Noorse monarge]] [[Kategorie:Noorweërs in die Tweede Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1872]] [[Kategorie:Sterftes in 1957]] 2zkawsprlguo6ekd9e2cke54u4zf1lr 2963613 2963612 2026-08-29T17:06:44Z BurgertB 2401 Paar goed 2963613 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Haakon VII |kleur = #FFEC8B |titel = ''Koning van Noorweë'' |beeld = Haakon7.jpg |beeld_wydte = 180px |beeld_onderskrif = |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Bewind |1 = [[18 November]] [[1905]] – [[21 September]] [[1957]] |opskrif2 = Voorganger |2 = [[Oscar II]] |opskrif3 = Opvolger |3 = [[Olaf V]] |opskrif4 = Huis |4 = [[Huis van Sleeswyk-Holstein-Sonderburg-Glücksburg|Glücksburg]] |opskrif5 = Vrou |5 = [[Maud van Wallis]] |opskrif6 = Kinders |6 = Olaf V |opskrif7 = Vader |7 = [[Frederik VIII van Denemarke]] |opskrif8 = Moeder |8 = Louise van Swede |opskrif9 = Volle naam |9 = Christian Frederik Carl Georg Valdemar Axel |opskrif10 = |10 = |opskrif11 = |11 = |opskrif12 = Gebore |12 = {{geboortedatum|1872|8|3}}, naby [[Kopenhagen]] |opskrif13 = Oorlede |13 = {{SDEO|1872|8|3|1957|9|21}}, [[Oslo]] }} '''Haakon VII''' (3 Augustus 1872 – 21 September 1957), tot 1905 bekend as '''prins Carl van Denemarke''', was ’n kleinseun van koning [[Christiaan IX]] van [[Denemarke]] en het die eerste koning van [[Noorweë]] geword ná die ontbinding in 1905 van die unie met [[Swede]]. Hy het van November 1905 tot met sy dood in September 1957 regeer. As een van ’n paar verkose monarge het Haakon gou die respek en toegeneentheid van sy volk afgedwing. Hy het ’n belangrike rol daarin gespeel om die Noorse volk te verenig in hul teenstand van ’n Duitse inval en die daaropvolgende vyf jaar lange besetting van sy land tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Hy word beskou as een van die grootste Noorse konings van die 20ste eeu en word veral vereer vir sy moed tydens die Duitse inval – hy het gedreig om te abdikeer as die regering met die invallende Duitsers saamwerk – en vir sy leierskap en bewaring van Noorse eenheid tussen die besetting. Hy het koning van Noorweë geword voordat sy pa en ouer broer koning van Denemarke geword het. Gedurende sy bewind het sy pa [[Frederik VIII]], sy broer [[Christiaan X]] en sy neef [[Frederik IX]] van Denemarke geword, onderskeidelik in 1906, 1912 en 1947. Hy is op 21 September 1957 op 85-jarige ouderdom dood nadat hy byna 52 jaar lank regeer het. Hy is opgevolg deur sy enigste seun, [[Olaf V]]. == Eksterne skakels == *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Haakon VII of Norway|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Noorse monarge]] [[Kategorie:Noorweërs in die Tweede Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Geboortes in 1872]] [[Kategorie:Sterftes in 1957]] paapfhvv36pmr2l074r4crft4z3082c Lycaonia 0 138077 2963560 2007307 2026-08-29T15:16:32Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963560 wikitext text/x-wiki [[Lêer:RomanEmpire_117.svg|duimnael|regs]] '''Lycaonia''' was 'n Romeinse provinsie.<ref name="thoughtco" /><ref name="unrv" /> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="thoughtco">{{en}}[https://www.thoughtco.com/provinces-of-the-roman-empire-120862 provinces of the roman empire]</ref> <ref name="unrv">{{en}}[https://www.unrv.com/provinces/province-chronology.php province-chronology]{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} {{Saadjie}} {{Romeinse provinsies 120}} [[Kategorie:Romeinse provinsies]] 6p8m6tgcez1ir34e4fts8bv8l7v4k1i Lycia et Pamphylia 0 138078 2963561 2642854 2026-08-29T15:16:39Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963561 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Roman Empire - Lycia et Pamphylia (125 AD).svg|duimnael|regs|Lycia et Pamphylia in die Romeinse Ryk rondom 125]] '''Lycia et Pamphylia''' was 'n Romeinse provinsie.<ref name="thoughtco" /><ref name="unrv" /> Dit het bestaan uit twee ou streke, [[Lisië]] en [[Pamphylia]]. ==Die anneksasie== [[Lêer:Stadiasmus Patarensis34.png|duimnael|left|120px|Die Stadiasmus van Patara]] Lycia is in 43 n.C. geannekseer, maar dit lyk of Pamphilia eers deel van Galatia gewees is en eers in die jare 70 met Lycia saamgevoeg is.<ref name="Milner">{{cite journal|author=Milner, N. P|title=“A Roman Bridge at Oinoanda.” |journal=Anatolian Studies|volume=48|year=1998|pages=117–23|doi=10.2307/3643051}}</ref> Daar was kort na die anneksasie van die provinsie Lycia koördinering van pogings tussen verskillende provinsies en departemente van imperiale administrasie. en sistematiese regeringsingryping op die gebied van kommunikasie. Stede het arbeid vir die herstel van paaie bygedra. Goewerneurs en prokureurs het grond van bo af beheer en die 'n netwerk van paaie wat tot stand gebring is het 'n groot rol gespeel. <ref name="Milner"/> Eprius Marcellus het 'n groot rol gespeel in 'n voortgesette projek om beheer oor nuutverworwe keiserlike gebied te konsolideer deur kommunikasie tussen stede te verbeter, veral om Rome se grip op haar onderdane te verbeter. Daar is aansienlike bewyse van padbou onder [[Claudius]] se bewind in ander dele van die Ryk. Baie daarvan is in verband met die beweging van soldate en voorrade. In Lycia is die projek sorgvuldig beplan ná 'n ondersoek wat deur die eerste goewerneur van Lycia, Q. Veranius, onderneem is. 'n Belangrike bron is die Stadiasmus-inskripsie van Patara, 'n monumentale sokkel wat onder Q. Veranius deur die Lyciërs opgerig is en opgedra aan keiser Claudius, met 'n lys van afstande en bestemmings regoor Lycia. Die padnetwerk was baie uitgebreid, en dit is ongetwyfeld nog baie uitgebrei nadat die goewerneurskap van Veranius omstreeks 47-48 n.C. geëindig het. Die aktiwiteit van Eprius Marcellus in 50 n.C. toon die voltooiing van die brug onder Oinoanda. Arruntius Aquila het by Attaleia in Pamfilië 'n vergelykbare projek uitgevoer. Die Romeinse owerhede het dit dalk in die gehele Klein-Asië beplan, want in 51 n.C. is die pad van Smirna na Efese, Magnesia en Tralles herstel.<ref name="Milner"/> ==Kusprovinsie== [[Lêer:Xanthos Roman theatre general view from hill behind 7294.jpg|duimnael|Die Romeinse teater van Xanthos in Lycia]] Lycia et Pamphylia het, veral as kusprovinsie, 'n belangrike logistiese en strategiese rol gespeel. Die administratiewe onderafdeling Isauria van Cilicia-Isauria-Lycaonia is daarom waarskynlik omstreeks 145 aan die bestaande provinsie Lycia et Pamphylia verbonde, insluitend die hawe van Syedra. Volgens 'n Tarsiese muntstuk met die Griekse syfer Γ (drie) om die τρεις έπαρχίαι (drie provinsies) aan te dui, het Isauria egter op die laatste in 197/198 opnuut 'n administratiewe onderafdeling van die provinsie Silisië-Isauria-Likaonië gevorm.<ref>{{cite journal|authors=Vitale, Marco, Nikolas Hächler|title=“Anmerkungen Zu Einem Statthalter Der Provinz Cilicia-Isauria-Lycaonia Und Zu Den Städtischen Titeln von Tarsos in Einer Neuen Inschrift Aus Der Zeit von Severus Alexander.” |journal=Zeitschrift Für Papyrologie Und Epigraphik|volume= 199|year= 2016|pages= 264–70|url=http://www.jstor.org/stable/26603723}}</ref> in vergelyking met ander streke van Klein-Asië het Lycia 'n veel meer samehangende en eenvormige politieke eenheid verteenwoordig as gevolg van die jarelange bestaan van die Lyciese κοινóν en die oorkoepelende ''lex provinciae'' wat moontlik tydens die bewind van [[Vespasianus]] ingevoer is.<ref>{{cite journal|author=Kyrousis, Kyriakos|title= “Money Distributions as Organising Means of Social Power in Imperial Lycia.” |journal=Zeitschrift Für Papyrologie Und Epigraphik|volume= 212|year=2019|pages= 121–36|url=https://www.jstor.org/stable/48632561}}</ref> Onder die Romeine het Pamphilië ekonomies en kultureel gefloreer. Gestabiliseer deur die beheer van Rome, het die mense die provinsiale regering geredelik aanvaar, en daar het vrede geheers. Afgesien van die aanvanklike oorloë teen die seerowers, was 'n permanente militêre teenwoordigheid nooit nodig nie. Hout, kalksteen en landbouprodukte, insluitend olywe van Antalya, was gereelde uitvoere, en die hawens was belangrike spilpunte langs die Middellandse See-handelsroetes.<ref name="unrv" /> Trajanus het vanweë die Partiese Oorlog in 113 die provinsie besoek en Hadrianus in 131.<ref>{{cite journal|author=Højte, Jakob Munk|title= “Imperial Visits as Occasion for the Erection of Portrait Statues?” |journal=Zeitschrift Für Papyrologie Und Epigraphik|volume=133|year=2000|pages=221–35|url=http://www.jstor.org/stable/20190767}}</ref> ==Die krisis van die derde eeu== Zosimus vertel van rowersgroepe onder leiding van 'n sekere Lydius die Isauriër, wat tydens keiser Probus (276-282) se bewind in Lycia en Pamphilia aktief was. Probus het 'n ''eques'' Terentius Marcianus as ''praeses''. na die provinsie gestuur. <ref>{{cite book|author=Mennen, Inge|title=“PRAETORIAN PREFECTS AND OTHER HIGH-RANKING EQUESTRIANS.” in: Power and Status in the Roman Empire, AD 193-284|publisher=Brill|year= 2011|pages= 135–91|url=http://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w76vsp.11}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2|verwysings= <ref name="thoughtco">{{en}}[https://www.thoughtco.com/provinces-of-the-roman-empire-120862 provinces of the roman empire]</ref> <ref name="unrv">{{en}}[https://www.unrv.com/provinces/province-chronology.php province-chronology]{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} {{Romeinse provinsies 120}} [[Kategorie:Romeinse provinsies]] dxur7lu3xedj46qw8p7vn1keq3b7wgw Macedonia (Romeinse provinsie) 0 138079 2963660 2559053 2026-08-29T20:19:01Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963660 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Roman Empire - Macedonia (125 AD).svg|duimnael|regs|Die provinsie Macedonia binne die Romeinse Ryk, omstreeks 125 n.C.]] '''Macedonia''' was 'n Romeinse provinsie.<ref name="thoughtco" /><ref name="unrv" /> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="thoughtco">{{en}}[https://www.thoughtco.com/provinces-of-the-roman-empire-120862 provinces of the roman empire]</ref> <ref name="unrv">{{en}}[https://www.unrv.com/provinces/province-chronology.php province-chronology]{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} {{Saadjie}} {{Romeinse provinsies 120}} [[Kategorie:Romeinse provinsies]] [[Kategorie:Geskiedenis van Albanië]] [[Kategorie:Geskiedenis van Bulgarye]] [[Kategorie:Geskiedenis van Griekeland]] [[Kategorie:Geskiedenis van Noord-Masedonië]] 3fxep7sui06x2lcgsr0lnowy0kjobrs Mauretania Caesariensis 0 138080 2963682 2661713 2026-08-29T23:17:45Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963682 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Africa Romana.svg|duimnael|regs|500px|Die provisies in Africa]] '''Mauretania Caesariensis''' was 'n Romeinse provinsie in Noord-Afrika wat in twee of drie dele verdeel is.<ref name="thoughtco" /><ref name="unrv" /> Op hul maksimum omvang onder die Severi het die Romeinse provinsies egter slegs sowat een derde van die bewoonbare oppervlakte van Romeinse Afrika bevat. Hulle het by die Hodna, Aures en Nemencha-berge opgehou. Die Romeinse het nie daarin geslaag om die groot uitgestrektheid van suidelike Oran of die bergvalleie van die Hoë Atlas te koloniseer nie.<ref name="Frend">{{cite journal|author=Frend, W. H. C|year=1956 |title=[Review of Les Vandales et l’Afrique, by Chr. Courtois]. |journal=The Journal of Roman Studies|volume=46|pages=161–166|doi=10.2307/297975}}</ref> <br clear=all> ==Ontstaan== In [[40|40 n.C.]] is Ptolemeus, die seun van Juba II en Cleopatra Selene II, en laaste koning van die koninkryk Mauretanië deur keiser [[Caligula|Gaius]] vermoor en sy koninkryk geannekseer. Cleopatra was die dogter van [[Marcus Antonius]] en [[Cleopatra VII]], die laaste koningin van Egipte. Gaius het Ptolemeus dalk na Campania of Lugdunum gelok om hom te eer maar het hom vermoor. Die volgende jaar is Gaius self vermoor en deur [[Claudius]] opgevolg. Eers in ongeveer [[45]] het die nuwe keiser besluit om die koninkryk te verdeel is twee nuwe provinsies ''Mauretania Tingitana'' (rofweg die moderne [[Marokko]]) en ''Mauretania Caesariensis'' (rofweg [[Algerië]]) <ref>{{cite journal|author=Fishwick, Duncan |title=“The Annexation of Mauretania.” |journal=Historia: Zeitschrift Für Alte Geschichte|volume=20|issue=4|year=1971|pages=467–87|url= http://www.jstor.org/stable/4435213}}</ref> {| |[[Lêer:Portrait_Juba_II_Louvre_Ma1886.jpg|duimnael|Juba II|100px]] |[[Lêer:Cleopatra_Selene_II_bust,_Cherchell,_Algeria_4.jpg|duimnael|Cleopatra Selene II|150px]] |[[Lêer:Ptolemy_of_Mauretania_Louvre_Ma1887.jpg|duimnael|Ptolemeus van Mauretania|100px]] |} Gaius se besluit om die protektoraat van Mauretanië te ontbind en sy kliënt-koning, Ptolemeus, af te sit, het gelei tot die uitbreek van die opstand van Aedemon (40 n.C.) Sommige geleerdes het beweer dat die veldtogte in 42 van Suetonius Paulinus en Hosidius Geta teen die Moorse stamme gelei deur Salabos verbind moet word met die Opstand van Aedemon, maar dit is later bevraagteken. Die gebied het verskeie bevolkingsgroepe gehad, van mense in die stede wat 'n Puniese kultuur gehad het tot (semi-)nomadiese stamme wat lank hul onafhanklikheid behou het. <ref name="Vanacker"/> Die beskikbare bronne is redelik skaars, maar hulle is geneig om te wys dat daar geen weerstand in oostelike Mauretanië was nie. Aan die ander kant het die Aedemon, 'n vrygemaakte slaaf, moontlik gekies om Volubilis te gryp om 'n ryk te vestig bloot in wat later Mauretania Tingitana sou word. Vanuit 'n strategiese oogpunt is hierdie doel taamlik redelik. Die streek is geskei van die oostelike deel van Mauretanië deur bergreekse waardeur selfs in die Romeinse tyd dalk geen pad gelei het nie. <ref name="Vanacker"/> Daar was 'n inheemse opstand rondom 122 nC. Dit was moontlik gerig teen Rome se voorneme om sy mag uit te brei na wat lank inheemse grondgebied gebly het. Tydens [[Hadrianus]] se bewind word die konsolidasie van Romeinse gesag in Mauretania gerealiseer met ondersteuning van auxilia van die semi-nomadiese Musulamii in Afrika Proconsularis. Een van die vestings in Caesariensis, naamlik Praesidium Sufative is dalk rondom 119 nC gebou om invalle van westelike bergstamme te keer wat oostelike nedersettings soos Cartenna kon bedreig. <ref name="Vanacker">{{cite journal|author=Vanacker, Wouter |title=“Ties of Resistance and Cooperation. Aedemon, Lusius Quietus and the Baquates.” |journal=Mnemosyne|volume= 66|issue= 4/5|year=2013|pages=708–33|url=http://www.jstor.org/stable/24521883}}</ref> ==Hawens== [[Lêer:Tipasa 29.jpg|duimnael|Tipasa]] Skeepvaart en handel op die Middellandse See was 'n belangrike komponent van die Romeinse ekonomie en die bou van hawe-infrastruktuur was 'n belangrike manier om streke in hierdie netwerk in te sluit. Daar is hawens op die provinsie se kus wat dit oopgestel het vir hierdie aktiwiteite soos Iol Caesarea wat 9 ha groot was met 'n kaai van 60-70 m en 'n heiligdom en 'n vuurtoring. Ras el Meskouta het tenks vir vars water gehad en ook met seewater vir vis. In later tye het dit 'n villa en 'n kerk gehad. Thalefsa het oonde en 'n pers gehad en Tipasa 'n steengroewe. <ref>{{cite journal|author=David L. Stone. |title=“Africa in the Roman Empire: Connectivity, the Economy, and Artificial Port Structures.” |journal=American Journal of Archaeology|volume=118|issue=4|year=2014|pages=565–600|url= https://doi.org/10.3764/aja.118.4.0565}}</ref> ==Diocletianus== Selfs op die hoogtepunt van die Romeinse mag was die Romanisering onvolledig en twee Afrika's, naamlik die Romeinse provinsies en die Berber-stamstate het langs mekaar bestaan. Diocletianus het vroeg in sy bewind tot 'n groot onttrekking aan die Romeinse grense besluit in die gesig van druk van die ongeassimileerde inheemse stamme. In die ooste is die grens van Mauretania Caesariensis teruggeneem na die rivier Cheliff. Dit het die opgawe van 'n groot stuk van die provinsie betekn, insluitend 'n reeks versterkte dorpe, soos Altava, Albulae en Aquae Sirenses, wat voorheen die lyn van die limes gewees het Maar die onttrekking van Romeinse garnisoene het nie die einde van die Romeinse beskawing in die verlate gebiede beteken. Daar is bewyse van 'n voortgesette stedelike lewe in die verre weste van Romeinse Afrika tot in die middel van die sewende eeu, insluitend die voortgesette gebruik van datering van die provinsiale era en die teenwoordigheid van Christelike biskoppe en inskrifte in hierdie tydperk. In hierdie onafhanklike Afrika het die Berber egter die Romein geassimileer en nie andersom nie.<ref name="Frend"/> Onder Diocletianus word ook 'n nuwe provinsie, Mauretania Sitifensis, eenvoudig uit Mauretania Caesariensis uitgekap.<ref>{{cite journal|author=Mann, J. C. |title=“The Creation of Four Provinces in Britain by Diocletian.” |journal=Britannia|volume=29|year=1998|pages= 339–41|doi=10.2307/526829}} </ref> Sy hoofstad, die moderne Sétif lê op hoë grond (1 100 m), suid van die Kabyliese berge sowat 8o km vanaf die Mediterreense kus. Dit was 'n kolonie onder [[Nerva]] en het in die Laat Ryk sy bloetiyd gehad. Die beskikbare argeologiese vondste het betrekking op die vierde en vyfde eeu. Dit het 'n Romeinse stadsmuur, gedateerde begrafnismosaïeke en twee geboue. Twee Christelike basilieke lê aan weerskante van 'n nou oos-wes straat. <ref>{{cite journal|author=Harrison, R. M |journal=The Journal of Roman Studies|volume=58 |year=1968|pages=286–286|doi=10.2307/299748|title=[Review of Fouilles de Sétif, les Basiliques Chrétiennes du Quartier Nordouest, by P.-A. Février]}}</ref> ==Die Vandale== In 429 het 'n mobiele konfederasie van die Asding-Vandale en 'n deel van die Alane, wat in totaal sowat 80 000 persone tel en gelei word deur Genseric, die Straat van Gibraltar oorgesteek om Mauretania en Africa te bereik. Hulle het min weerstand ondervind. Nadat hulle Hippo Regius in die gebied van moderne Tunis geplunder het, het Valentinianus III die Vandale erken as ''foederati'' in Sitifensis in die ooste van Mauretania en in Africa Proconsularis. Maar die vrede was kortstondig. Op 10 Oktober 429 het die Vandale Kartago aangeval.<ref>{{cite journal|author=Charles, Michael B|title= “Ramming the Enemy in Late Antiquity : Galleys in the Fifth Century A.D.” |journal=Latomus|volume= 69|issue= 2|year= 2010|pages= 479–88|url=http://www.jstor.org/stable/41547849}}</ref> ==Sien ook== *[[Macrinus]] == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="thoughtco">{{en}}[https://www.thoughtco.com/provinces-of-the-roman-empire-120862 provinces of the roman empire]</ref> <ref name="unrv">{{en}}[https://www.unrv.com/provinces/province-chronology.php province-chronology]{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} {{Romeinse provinsies 120}} {{Normdata}} [[Kategorie:Romeinse provinsies]] [[Kategorie:Geskiedenis van Algerië]] aatze723q00klcx43xuvjmijk77ow52 Mauretania Tingitana 0 138081 2963683 2558744 2026-08-29T23:17:46Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963683 wikitext text/x-wiki [[Lêer:RomanEmpire_117.svg|duimnael|regs]] '''Mauretania Tingitana''' was 'n Romeinse provinsie.<ref name="thoughtco" /><ref name="unrv" /> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="thoughtco">{{en}}[https://www.thoughtco.com/provinces-of-the-roman-empire-120862 provinces of the roman empire]</ref> <ref name="unrv">{{en}}[https://www.unrv.com/provinces/province-chronology.php province-chronology]{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} {{Saadjie}} {{Romeinse provinsies 120}} [[Kategorie:Romeinse provinsies]] [[Kategorie:Geskiedenis van Marokko]] 4ybiffjmrxfbf0auz1sfpyf7736qsy0 Moesia Superior 0 138082 2963689 2643749 2026-08-30T01:56:13Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963689 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Roman_Empire_-_Moesia_Superior_(125_AD).svg|duimnael|regs|Moesia Superior binne die Romeinse Ryk.]] '''Moesia Superior''' was 'n Romeinse provinsie.<ref name="thoughtco" /><ref name="unrv" /> Die grootste deel van die provinsie Moesia Superior lê binne die grense van die huidige Republiek Serwië. Die huidige Noord-Masedonië sluit die Skopje-streek in die suide van Moesia Superior in, saam met die noordelike distrikte van die Romeinse provinsie Masedonië.<ref name="Wilkes">{{cite journal|author=Wilkes, J. J. |title=“The Roman Danube: An Archaeological Survey.” |journal=The Journal of Roman Studies|volume= 95|year= 2005|pages=124–225|url=http://www.jstor.org/stable/20066820}}</ref> Die Donau van Moesia Superior begin by die Sava-samevloeiing oorkant die Serwiese hoofstad Belgrado. Hier was 'n legioenêre vesting, en laer nog 'n tweede vesting, Viminacium, Die rivier vloei vir 150 km deur 'n opeenvolging van klowe dikwels bekend as Djerdap (die Turkse woord vir 'kolk'), waarna die dubbele draaie ('papegaaibek') kom, tot by die Serwies-Bulgaarse grens by die rivier Timok.<ref name="Wilkes"/> ==Viminacium== [[Lêer:Thermae_in_Viminacium,_2018,_05.jpg|duimnael|Die ''Thermae'' van Viminacium]] Wat die hoofstad van die provinsie of liewer die setel va die ''concilium provinciae'' was, is nie heeltemal duidelik nie. Patsch het in 1898 Remesiana (die huidige Bela Palanka in Serwië) voorgestel, maar ander stede soos Ulpiana (Gračanica in Serwië) en Naissus (Niš) is ook voorgestel. P.Kos argumenteer egter dat die hoofstad ''Viminacium'' (die huidige Kostolac in Serwië) was en dat daar ook die ''concilium'' byeengekom het omdat daar ook die munte geslaan is. Munte dra die opskrif ''P M S COL VIM'', wat dalk ''Provincia Moesia Superior Colonia Viminacium'' beteken.<ref>{{cite journal|author=Kos, Peter. |title=“The Provincia Moesia Superior in Viminacium.” |journal=Zeitschrift Für Papyrologie Und Epigraphik|volume=91 |year=1992|pages=209–14|url=http://www.jstor.org/stable/20187699}}</ref> Onder Gordianus III is in Viminacium een koloniale munt opgerig, waarvan die emissies vir die hele provinsie Moesia Superior geldig was. Die munte is van brons vervaardig en dra gewoonlik op die keersy twee muntbeelde: óf die verpersoonlikte Provincia Moesia tussen twee militêre simbole óf die godin tussen die bul en die leeu. Albei diere was die embleme van die VII en IV legioene wat in die provinsie gestasioneer was<ref>{{cite book|title="3. Moesia superior"; in:Bibliographie zur antiken Numismatik Thrakiens und Moesiens, |place=Berlin |publisher=Akademie Verlag|year=1999|pages=11-50|doi=10.1524/9783050075150.11}}</ref> Die stad Viminacium het verskeie Griekse en Latynse inskripsies opgelewer, soos 'n altaar wat die legioene I, III Gallica,IIII Flavia en VII Claudia noem. Dit was dalk onder [[Severus Alexander]] (222-235) opgerig.<ref>{{cite journal|author=Ferjančić, Snežana|title=“New Greek and Latin Inscriptions from Viminacium.” |journal=Zeitschrift Für Papyrologie Und Epigraphik|volume=203 |year=2017|pages=235–49|url=http://www.jstor.org/stable/26603949}}</ref> ==Ontstaan== Die anneksasie van Thrakië in 45/46 nC beteken die verskyning van Moesia as 'n gevestigde militêre bevel. Die vroeë grens van Moesia aan die oostekant was die rivier Utus (Vit) oos van die Novae (Mi.18), maar aan die westekant is dit nie seker nie. Aanduidings dat die Belgrado-gebied onder die Sava-samevloeiing, wat die latere limiet aangedui het, eers vanuit die rigting van Pannonia beset is, dui daarop dat die streek bokant die Donau-klowe aanvanklik beheer is vanaf die hoofsentra by Mursa en Sirmium. In die verdeling van Moesia in 85 of 86 n.C. is die grens tussen Superior in die weste en Inferior in die ooste vasgestel by die rivier Cebrus (Cibrica), maar teen ongeveer die middel van die tweede eeu nC is dit weswaarts verskuif na die Almus (Lom).<ref name="Wilkes"/> ==Daciese oorloë== [[Lêer:Tabula Trajana - panoramio.jpg|duimnael|Die Tabula Trajana; een van Trajanus se inskripies langs die Donau]] [[Domitianus]] het in ongeveer 86 die suidelike sektor van die Pannoniese grens aan Moesia Superior geheg. Die Daciese oorloë van Domitianus en [[Trajanus]] is vanaf Moesia Superior van stapel gestuur en die besettingsleër van die oorspronklike provinsie van Dacia is byna uitsluitlik uit hierdie provinsie getrek<ref>{{cite journal|author=Knight, D. J.|title= “The Movements of the Auxilia from Augustus to Hadrian.” |journal=Zeitschrift Für Papyrologie Und Epigraphik|volume= 85|year= 1991|pages= 189–208|url= http://www.jstor.org/stable/20187415}}</ref> ==Herindeling in die vierde eeu== In die hervorming van burgerlike en militêre administrasie in die vroeë vierde eeu nC is al die Donau-provinsies opnuut verdeel. Moesia Superior is verdeel in Moesia Prima in die noorde en Dardania in die suide, maar die gebied oos van die riviere Margus (Morava) en Timacus (Timok) is afgestaan aan die nuwe provinsie Dacia Ripensis wat ook die westelike gebied van Moesia Inferior uitgemaak het tot by die Utus (Vit).<ref name="Wilkes"/> ==Attila== Ná [[Attila die Hun|Attila]] se inval in 447 verloor die keisers hulle grip op hierdie gebied. <ref name="Rizos"/> Keiser [[Marcianus]] (450-457) het 'n ooreenkoms met die Ostrogote gesluit oor Pannonia en Moesia Superior. Pannonia is aan die hoofliggaam van die toegeken. Hulle gebied is in die ooste begrens word deur Moesia Superior, in die suide deur Dalmatië, in die weste deur [[Noricum ]] en in die noorde die Donau, dit wil sê die provinsies Pannonia I en II, Savia en Valeria. Die "Gothi minores" het Moesia Superior ontvang<ref name="Mathisen">{{cite journal|author=Mathisen, Ralph W |title=“AVITUS, ITALY AND THE EAST IN A.D. 455-456.” |journal=Byzantion|volume=51|issue=1 |year=1981|pages=232–47|url=http://www.jstor.org/stable/44170681}}</ref> [[Justinianus I]] het eers die (Oos)-Romeinse gesag opnuut gevestig.<ref name="Rizos">{{cite book|author=Rizos, Efthymios|title= “No Colonies and No Grids: New Cities in the Roman East and the Decline of the Colonial Urban Paradigm from Augustus to Justinian.” in: Rome and the Colonial City: Rethinking the Grid|publisher=Oxbow Books|year=2022 |pages=209–38|doi=10.2307/j.ctv2gvdnpg.17}}</ref> ==Argeologie== Daar is 'n beskrywing deur die Roemeense geleerde N. Gudea van militêre vindplekke langs die Donau van Moesia Superior tot ongeveer 275 n.C. (die ontruiming van Dacia anderkant die rivier). Dit sluit alle vindplekke op die regteroewer in Serwië en Bulgarye in, tot by die monding van die rivier Lorn waar die rivier in Moesia Inferior binnekom. Maar ook al die terreine aangrensend aan die linkeroewer in die Banat-streek van Serwië en in Roemenië wat in Trajanus se Dacia anderkant die rivier gelê het. <ref name="Wilkes"/> == Verwysings == {{Verwysings|2|verwysings= <ref name="thoughtco">{{en}}[https://www.thoughtco.com/provinces-of-the-roman-empire-120862 provinces of the roman empire]</ref> <ref name="unrv">{{en}}[https://www.unrv.com/provinces/province-chronology.php province-chronology]{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} {{Romeinse provinsies 120}} {{Normdata}} [[Kategorie:Romeinse provinsies]] exu0f79qoyn5xt6ljjzkiqhc3lhv2c4 Noricum 0 138083 2963703 2643127 2026-08-30T05:45:46Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963703 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Roman_Empire_-_Noricum_(125_AD).svg|duimnael|regs]] '''Noricum''' was 'n [[Kelte|Keltiese]] koninkryk en later 'n [[Romeinse Ryk|Romeinse]] provinsie<ref name="thoughtco" /><ref name="unrv" /> wat oor 'n groot deel van die huidige [[Oostenryk]] asook aangrensende gebiede in [[Beiere]] (oos van die Inn-rivier) en [[Slowenië]] gestrek het. Die Romeinse provinsie het aan [[Italia (Romeinse provinsie)|Italië (''Italia'')]] in die suide, [[Pannonië]] (''Pannonia'') in die ooste en ''[[Raetia]]'' in die weste gegrens. ==Voor die Romeine== Die ''Regnum Noricum'' (koninkryk Noricum) word deur die historikus Velleius Paterculus vir die eerste keer so genoem in die jaar 6 nC. Dit is die vroegste politieke formasie in die Oostelike Alpe. In die dekades ná 186 v.C. het die politieke en ekonomiese uitruiling tussen Rome en 'n ekonomies en polities dominante stad in die oostelike Alpe-streek verskerp. Die eerste melding van 'n koninkryk van Alpynse Keltiese volke met inheemse elite dateer terug na 178 vC. (in Livius 41, 1, 8). <ref name="Alois"/> Daar is bewyse van Keltiese produkte in nedersettings en op begraafplase uit die vroeë Romeinse keisertydperk. Die analogie tussen die produkte en werkswinkels van die La Tène en vroeë keiserlike tydperke het gelei tot die mening dat die La Tène-produksie in [[Sentraal-Europa]] aan die begin van die [[Romeinse Ryk]] voortgegaan het en die vroeë Germaanse produksie in die dekades rondom die begin van die jaartelling sterk beïnvloed het.<ref name="Alois"/> Vanaf 170 vC. onderhou koning Cincibilus deur 'n ''hospitium publicum'' met die Romeine vriendskaplike verhoudings. Die gevolg is 'n verdere toename van verbindings en invloede van Rome. [[Lêer:MAMUZ_-_Oberrleiserberg_Römischer_Plattenziegel.jpg|duimnael|Romeinse seël uit Oberleiserberg]] Een van die belangrikste argeologiese terreine in die sentrale Donau-streek is die heuwelnedersetting op die Oberleiserberg. Dié nedersetting het in die tweede helfte van die 2de eeu en die eerste helfte van die 1ste eeu vC sy grootste bloeitydperk beleef. Die einde van die heuwelnedersetting was waarskynlik kort na die helfte van die 1ste eeu vC. met die oorlog tussen die Boii en Taurisci en die Daciërs onder die leierskap van Burebista in die jare 44/41 vC.<ref name="Alois"/> Omstreeks 15 v.C. word die ''Regnum Noricum'' tot by die Donau vreedsaam deur die Romeine geannekseer. <ref name="Alois">{{cite journal|author=Stuppner, Alois|title= “Akkulturation Beiderseits Der Alpen von Der Latènezeit Bis Zum Frühmittelalter - Ein Resümee.” |journal=Archaeologia Austriaca|volume= 96|year=2012|pages= 163–65|url=http://www.jstor.org/stable/43555456}}</ref> ==Romeinse provinsie== Ná die anneksasie van Thrakië in 45/46 nC het Noricum in die weste 'n aparte provinsie geword nadat dit in die ooste grondgebied aan konsulêre Pannonia afgestaan het om Carnuntum en die militêre kordon van die Amberweg aan Pannonia oor te gee . Die [[Oostenryk]]se deel van die Donau bestaan uit die hele grens (''limes'') van Noricum tussen die Inn en die Wienerwald, met een legioenvesting (Lauriacum) en ongeveer vyftien hulpforte. Dit sluit aan by die kort maar strategies belangrike westelike deel van die Pannoniese Donau, met twee legioenvestings (Vindobona en Carnuntum) en drie hulpforte .<ref name="Wilkes">{{cite journal|author=Wilkes, J. J. |title=“The Roman Danube: An Archaeological Survey.”|journal= The Journal of Roman Studies|volume=95|year=2005|pages=124–225|url=http://www.jstor.org/stable/20066820}}</ref> In die hervorming van burgerlike en militêre administrasie in die vroeë vierde eeu nC is al die Donau-provinsies verdeel. In Noricum en Pannonia het die gebiede aangrensend aan die Donau die provinsies Noricum Ripense en Pannonia Prima geword, nou geskei van die binnegebied van Noricum Mediterranea en Savia. <ref name="Wilkes"/> ==Religie== Die ou Illiries-Keltiese gode is steeds in die Romeinse tyd aanbid. Daar is lankal aangeneem dat die sogenaamde ''Vierbergelauf'', 'n vreemde pelgrimstog in die hartjie van Karintië waarin vier berge, almal antieke kultusterreine, op een dag beklim moes word, teruggaan na Romeinse kultusgebruike. Volgens R. Egger is een verklaring vir hierdie yslike gang dat daar eens vier distrikte was, elkeen deur 'n stam bewoon en in besit van 'n heilige berg. Die Vierbergelauf as gesamentlike besoek aan die vier plekke van aanbidding is die uitdrukking van politieke eenheid.<ref name="Saria"/> ==Die einde van die Romeinse oorheersing== [[Lêer:Ufernoricum & Binnenoricum - AD 400.png|duimnael|Die deling van Noricum]] Benewens die resultate van argelogiese opgrawings, is die hoofbron vir die laat-antieke toestande op die Limes, die Vita van die heilige Severinus van Eugippius. Uit hierdie blyk dat die burgerbevolking in die Limes-gebied grootliks die vrye grond verlaat en hom teruggetrek in die versterkte forte het, waarvan sommige deur hul garnisoen ontruim is en andere, soos die ou legioenkampe, genoeg ruimte vir die burgerbevolking gebied het as gevolg van die verminderde aantal troepe. In Wene het die inwoners van die burgerdorp aan die Rennweg reeds aan die einde van die 4de eeu na die verlate militêre kamp verhuis. Die Middeleeuse stad het tot ongeveer 1100 binne hierdie grense gebly en dit eers later oorgesteek. Dit is baie betekenisvol dat die antieke stadsname in die Limes-omgewing bewaar is, maar dat daar nouliks enige Romaanse dorpsname oorbly. Uiteindelik moes die bevolking ook die stede ontruim. In binne-Noricum is die toestand effens anders. Daar vind 'n terugkeer na die prehistoriese, beskermde heuwel-nedersettings plaas. Die stede het hier langer uitgehou as in die noorde. Dit lyk of Alaric in 408 sy woonplek in Virunum gehad het, toe hy gepoog het om 'n Germaanse grensland te vorm uit die twee Noriese provinsies Venesië-Histria en Dalmatië. Die ongemuurde Flavia Solva in die ooste was die eerste binne-Noriese stad wat kort ná 400 ineengestort het. Virunum, wat ook nooit ommuur was nie, het ten tyde van St. Severin reeds sy posisie as hoofstad aan die meer beskermde Teurnia afgestaan. Die naam van die stad het nie tot in die Middeleeue oorleef nie. Teurnia is waarskynlik tydens die Slawiese inval vernietig; die naam het behoue ​​gebly as 'n landskapnaam (Lurnfeld). Poetovio (die huidige Pettau-Ptuj) en Celeia (nou Cilli-Celje), waar die middeleeuse stadsmuur blykbaar op die laat-antieke een sit, moes op een of ander manier oorleef het, aangesien die antieke name ook vir die latere nedersetting behoue ​​gebly het. <ref name="Saria">{{cite journal|author=Saria, Balduin|title=“Noricum Und Pannonien.” |journal=Historia: Zeitschrift Für Alte Geschichte|volume=1|issue=3|year=1950|pages= 436–86url=http://www.jstor.org/stable/4434313}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="thoughtco">{{en}}[https://www.thoughtco.com/provinces-of-the-roman-empire-120862 provinces of the roman empire]</ref> <ref name="unrv">{{en}}[https://www.unrv.com/provinces/province-chronology.php province-chronology]{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} {{Romeinse provinsies 120}} {{Normdata}} [[Kategorie:Romeinse provinsies]] 1v2joxniau3plk15bwb8klwr2qqzb07 Pannonia 0 138084 2963706 1997883 2026-08-30T08:12:22Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963706 wikitext text/x-wiki {{Databoks}} '''Pannonië''' was 'n Romeinse provinsie.<ref name="thoughtco" /><ref name="unrv" /> Die provinsie se grens in die noorde en ooste was die [[Donau]], in die weste [[Noricum]] en Bo-Italië, en in die suide [[Dalmasië]] en Bo-[[Mesië]]. Pannonië was geleë in die gebied van die huidige Wes-Hongarye, Oos-Oostenryk, Noord-Kroasië, Noordwes-Serwië, Noord-Slowenië, Wes-Slowakye en Noord-Bosnië en Herzegowina. == Geskiedenis == Pannonië is in die jaar [[20]] gestig. Dit is in 107 deur [[Trajanus]] in Pannonia Inferior en Pannonia Superior verdeel. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="thoughtco">{{en}}[https://www.thoughtco.com/provinces-of-the-roman-empire-120862 provinces of the roman empire]</ref> <ref name="unrv">{{en}}[https://www.unrv.com/provinces/province-chronology.php province-chronology]{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} {{Saadjie}} {{Romeinse provinsies 120}} {{Normdata}} [[Kategorie:Romeinse provinsies]] tu2gpc9uaub30nkio1wmxm9mo8qjyqe Pamphylia 0 138085 2963705 1997921 2026-08-30T08:10:48Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963705 wikitext text/x-wiki [[Lêer:RomanEmpire_117.svg|duimnael|regs]] '''Pamphylia''' was 'n Romeinse provinsie.<ref name="thoughtco" /><ref name="unrv" /> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="thoughtco">{{en}}[https://www.thoughtco.com/provinces-of-the-roman-empire-120862 provinces of the roman empire]</ref> <ref name="unrv">{{en}}[https://www.unrv.com/provinces/province-chronology.php province-chronology]{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} {{Saadjie}} {{Romeinse provinsies 120}} [[Kategorie:Romeinse provinsies]] 61f0j0qif7obz1bl9u9idrvqrh0znyr Mesopotamia (Romeinse provinsie) 0 138098 2963687 2380255 2026-08-30T00:54:52Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963687 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Mesopotamia (Romia Imperio).svg|duimnael|regs]] '''Mesopotamia''' was 'n Romeinse provinsie.<ref name="thoughtco" /><ref name="unrv" /> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="thoughtco">{{en}}[https://www.thoughtco.com/provinces-of-the-roman-empire-120862 provinces of the roman empire]</ref> <ref name="unrv">{{en}}[https://www.unrv.com/provinces/province-chronology.php province-chronology]{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} {{Saadjie}} {{Romeinse provinsies 120}} [[Kategorie:Romeinse provinsies]] [[Kategorie:Mesopotamië]] ogafoz7det6yw4b8q9lol155z2lf65r Bespreking:Frederik X 1 165704 2963588 2645484 2026-08-29T15:34:21Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Frederik X van Denemarke]] na [[Bespreking:Frederik X]] geskuif 1723491 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv Bespreking:Christiaan IX 1 165715 2963566 1723502 2026-08-29T15:30:17Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Christiaan IX van Denemarke]] na [[Bespreking:Christiaan IX]] geskuif 1723502 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv Bespreking:Christiaan X 1 165720 2963574 1723507 2026-08-29T15:31:57Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Christiaan X van Denemarke]] na [[Bespreking:Christiaan X]] geskuif 1723507 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv Bespreking:Frederik IX 1 165735 2963579 1723522 2026-08-29T15:32:51Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Frederik IX van Denemarke]] na [[Bespreking:Frederik IX]] geskuif 1723522 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv Bespreking:Frederik VIII 1 165739 2963570 1723526 2026-08-29T15:30:55Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Frederik VIII van Denemarke]] na [[Bespreking:Frederik VIII]] geskuif 1723526 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv Bespreking:Margrethe II 1 165751 2963583 1723538 2026-08-29T15:33:24Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Margrethe II van Denemarke]] na [[Bespreking:Margrethe II]] geskuif 1723538 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv Bespreking:Giancarlo Fisichella 1 175497 2963500 2844017 2026-08-29T12:07:49Z Aliwal2012 39067 2963500 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} {{voorbladartikel |week = 4 |jaar = 2028 }} 2ud9nbk4u14q8ol8por85skrdykhdcm Bespreking:Haakon VII 1 176189 2963508 1734374 2026-08-29T12:36:10Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Haakon VII van Noorweë]] na [[Bespreking:Haakon VII]] geskuif 1734374 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv Kaaps-Hollandse styl 0 182532 2963712 2871170 2026-08-30T08:39:37Z AFM 21229 /* Muurkas */ 2963712 wikitext text/x-wiki {{Databoks}} '''Kaaps-Hollandse Styl''' is 'n styl van [[argitektuur]] wat deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] en sy goewerneurs aan die [[Kaap die Goeie Hoop]] gebruik is. Dit is beïnvloed deur die argitektuur van [[Nederland]] ([[gewel]]s), [[Italië]] en [[Frankryk]] (barokvloerplanne; sien ook: [[barok]]), en [[Portugal]] (rietdakke). Pas na die aankoms van [[Jan van Riebeeck]] aan die Kaap in 1652 is geboue uit noodsaak opgerig en materiaal wat plaaslik beskikbaar was moes uiteraard gebruik word. Met verloop van tyd en namate die nedersetting om die oorspronklike [[Fort de Goede Hoop]] en later om die [[Kasteel die Goeie Hoop|Kasteel]] uitgebrei het, het 'n soort Kaapse volksboukuns ontwikkel wat in wese heeltemal tydeloos was. Oor die algemeen het die stylelemente van hierdie volksboukuns twee eeue lank die weerspieëling gebly van plaaslike omstandighede, vereistes en die materiaal wat beskikbaar was. Naas die tydelose basiese elemente het die Kaapse boukuns ook geboue opgelewer wat juis sterk tydsgebonde sierelemente besit het. Die boustyl aan die Kaap en in die omliggende distrikte sou met verloop van tyd stylkenmerke van die [[Barok]], die [[Klassisisme]] en die [[Neo-Klassisisme]] toon wat oorgedra is op die tradisionele, konserwatiewe volkstyl. Die meeste historiese geboue en huise wat vandag as voorbeelde van die '''Kaaps-Hollandse boustyl''' beskou word, is tussen 1750 en ongeveer 1825 gebou. Aan die begin van hierdie eeu was daar na raming nog sowat 3 000 Kaaps-Hollandse geboue, waarvan daar 50 jaar later maar net 'n paar honderd oor was. Verskeie individue en organisasies beywer hulle al sedert die einde van die vorige eeu vir die behoud en bewaring van hierdie unieke eie volksboustyl. == Agtergrond == Van die geboue wat in die eerste eeu na die vestiging van die nedersetting aan die Kaap gebou is, het net die Kasteel in sy geheel behoue gebly. Al die belangrike geboue uit daardie tydperk is deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie|Vereenigde Oost-Indische Compagnie]] (VOC) opgerig. Nie alle Blanke nedersetters aan die Kaap het egter in Kompanjiegeboue gewoon en gewerk nie. Reeds gedurende die eerste dekade het die Vryburgers huisies op hul plasies langs die Liesbeeckrivier opgerig, en in die omgewing van die Kasteel en die Kompanjiestuine het 'n hele aantal eenvoudige dorpshuisies verrys. Die aansig van hierdie eerste huisies is nie bepaal deur ʼn bestaande boustyl wat destyds in [[Europa]] gevolg is nie, maar eerder deur plaaslike toestande en die beskikbaarheid van boumateriaal aan die Kaap. Boonop was die nedersetters arm en kon hulle niks meer as 'n heel eenvoudige huisie bekostig nie. Hierdie eerste nedersetters en huisbouers aan die Kaap - hulle het hoofsaaklik uit Nederland, die aangrensende dele van [[Noord-Duitsland]] en later [[Frankryk]] gekom- het die huise en boustyle van hul moederland waarskynlik wel deeglik onthou. Boustyle soos hulle dit in Europa geken het, soos die Klassisisme, die Barok en die [[Rococo]], het op welvaart gedui. Die nedersetters het egter geen ander keuse gehad as om met eenvoudige verblyf tevrede te wees nie. Aan die boustyl wat in daardie jare in Nederland gewild was, het hulle nie gedink nie. Uit die staanspoor het daar ʼn aantal probleme opgeduik wat ʼn duidelike invloed op die ontwikkeling van 'n plaaslike, eie boustyl sou uitoefen. Selfs in later jare, toe geld volop was, het hierdie faktore nog 'n belangrike rol gespeel in die uitvoering van Barok-, Rococo- en Neo-Klassisistiese style in die plaaslike bouwerk. Bakstene was in Jan van Riebeeck se tyd al 'n probleem. Om 'n stewige muur te kon bou, veral vir die Fort, het die nedersetters stewige bakstene nodig gehad. Die bakstene wat hulle egter gemaak het, was vanweë die samestelling van die beskikbare grond poreus en nie sterk genoeg nie. Daar moes met lae klei en strooi gebou word, of met sagter kleistene wat in die son drooggemaak is. Toe die Kasteel gebou moes word, is bakstene uit Nederland na die Kaap ingevoer in die vorm van ballas in die leë skepe wat na [[Indië]] onderweg was. Burgerwonings is in hierdie jare van sagte kleistene, klip of sagte koffieklip gebou. Om met hierdie sagte boumateriaal ʼn stewige konstruksie te kon oprig, moes die mure minstens 50&nbsp;cm, maar soms tot 80&nbsp;cm, dik wees. Hoëkommissaris [[Hendrik Adriaan van Reede tot Drakestein|H.A. van Reede]] het selfs 'n regulasie uitgevaardig wat bepaal het dat hierdie mure sowel buite as binne met kleimortel afgepleister moes word om die sagter materiaal bymekaar te hou. Soms het die pleistermengsel reeds 'n bietjie kalk wat van die skulpe op [[Robbeneiland]] gemaak is, bevat. Om hierdie " moddermure" duursamer te maak, moes dit afgewit word om dit teen die reën te beskerm. Die kalkmengsels het soms vet en sout bevat wat die kalk aan die muur laat kleef het. Die pleisteroppervlak van hierdie mure was altyd ietwat groot en dit het meegebring dat die witgekalkte mure die lig nie te skerp weerkaats het nie, 'n eienskap wat kenmerkend sou word vir die skoonheid van die meer ingewikkelde boustyl wat uit hierdie basiese volkstyl ontwikkel het. Die bekende dakteëls wat in Europa gebruik is, was ook nie aan die Kaap beskikbaar nie. In uitsonderlike gevalle is van die teëls ingevoer, maar daar is hoofsaaklik van die enigste beskikbare plaaslike dekmateriaal, vleiriet, gebruik gemaak. Hierdie vleiriet het oral digby die talle riviere in die Kaap welig gegroei. 'n Verdere probleem wat die ontwikkeling van enige boustyl aan die Kaap beïnvloed het, was die gebrek aan [[hout]]. Binne die eerste 50 jaar was alle bome wat met kar en perde of ossewa in die omgewing van die [[Kaapse Skiereiland]] bereik kon word, reeds uitgekap. Van Riebeeck het aanvanklik geprobeer om die [[geelhout]] in die natuurlike bosse van [[Houtbaai]] te beskerm, maar teen 1700 was die ook reeds opgebruik. Die meeste van hierdie hout is nie eens in die boubedryf gebruik nie, maar is as brandhout gestook. Die lengte van die hout wat wel beskikbaar was, was beperk, met die gevolg dat die standaardwydte van die dakoorspanning ongeveer 6 m was. Die mure was boonop te swak om 'n swaarder dak te dra. Kaapse huise kon in werklikheid dus nie wyer as 6m wees nie, hoewel groter huise verkry is deur bykomende vleuels, ook van 6 m wyd, aan te bou. Die beperking het 'n besondere invloed op die ontwikkeling van die plattegronde van hierdie huise gehad. Tot aan die einde van die 18e eeu was daar geen houtvloere nie; dit was eenvoudig te skaars of te duur. Hout is van [[Mauritius]] en [[Java]] ingevoer en later is van die hout uit die woude van [[Knysna]] gebruik gemaak. Die eerste [[stinkhout]] en geelhout uit Knysna se omgewing het die Kaap eers in 1788 bereik. Met hierdie beperkte hoeveelheid hout is daar aanvanklik langwerpige huisies in die dorpie om die Kasteel gebou wat met hul langste kant aan die straat gefront het. (In die Nederlandse stede met hul kleiner erwe het die huise gewoonlik dwars, met die kort kant aan die straatfront, gestaan.) Op die platteland het die huisies met die lang kant na die oprit na die huis gekeer gestaan. So 'n huisie het, veral op die dorp, gewoonlik slegs uit drie vertrekke bestaan omdat die ruimte op die erwe baie beperk was. Die middelvertrek met sy ingang het gewoonlik as woonkamer gedien, met die slaapkamer aan die een kant en die kombuis aan die ander kant. Sommige bouers het die lang rietdak naderhand vervelig gevind en die eerste vorm van 'n geweltjie in die middel van die dak bo-oor die voordeur gebou. Dit was 'n ronde uitbousel in die muur waaroor die rietdak gekrom het en geen gewel in die ware sin van die woord nie aangesien dit nog nie nokhoogte bereik het nie. Weens die beperkte boumateriaal en selfs meer beperkte finansies het 'n voorlopige boustyl ontwikkel wat die Kaapse volksboustyl genoem kan word. Die elemente van die Kaapse volksboustyl is in werklikheid heeltemal tydeloos en stylelemente daarvan was twee eeue lank 'n weerspieëling van die plaaslike omstandighede, vereistes en materiaal wat beskikbaar was. Die volksboustyl sou sonder die koms van die [[Industriële Revolusie]] in die tweede helfte van die 17de eeu vandag ongetwyfeld nog voortgeleef het - soos dit inderdaad in afgeleë dele van Kaapland tot diep in die 20e eeu die geval was: in die [[Sandveld]] (die Weskus, noord van [[Piketberg]]), die [[Duineveld]] (naby [[Bredasdorp]]) en in sommige Kleurling gemeenskappe. Naas die basiese tydelose elemente het die Kaapse boukuns ook geboue opgelewer wat juis sterk tydsgebonde sierelemente besit het. Dit sou met verloop van tyd stylkenmerke vertoon van die Barok, die Klassisisme en die Neo-Klassisisme wat op die tradisionele konserwatiewe volkstyl oorgedra is. Die boustyl met sy tydelose sowel as tydsgebonde kenmerke is later die Kaaps-Hollandse boustyl genoem, hoewel daar sterk tussen Kaapse Barok en Kaapse Neo-Klassisisme onderskei kan word. Die ontwikkeling van 'n unieke boustyl aan die Kaap het ook nou met die ontwikkeling in die geskiedenis saamgehang. Die meeste geskiedkundige huise en geboue wat vandag as voorbeelde van die Kaaps-Hollandse boustyl beskou word, is tussen 1750 en ongeveer 1825 gebou. Hierdie tydperk stuit drie periodes van relatiewe welvaart aan die Kaap in, te wete 1756 tot 1763, 1760 tot 1790 en 1796 tot 1620. Gedurende die eerste periode het [[Engeland]] teen [[Frankryk]] oorlog verklaar, en dit het die burgers aan die Kaap geraak omdat hulle - anders as wat die geval met die bemanning en passasiers van besoekende Kompanjieskepe was toegelaat is om vryelik teen die beste prys met die besoekende, vreemde oorlogskepe handel te dryf. Geld was vir die eerste keer volop aan die Kaap, en dit het tot aan die einde van die oorlog in 1763 voortgeduur. Teen 1780 het die Nederlanders as seevarende mag begin kwyn en die VOC was feitlik bankrot. Baie meer vreemde as Nederlandse skepe het die Kaap aangedoen en die mense aan boord van die vreemde skepe het tot drie keer meer vir produkte betaal as die Kompanjie. Dit het so voorspoedig in die Kaap gegaan dat die dorp, wat toe al Kaapstad genoem is, die bynaam Klein Parys gekry het. Hierdie 10 jaar lange periode van welvaart, waartydens daar van 1781 tot 1783 ook 'n Franse garnisoen aan die Kaap gevestig was, het verreikende gevolge vir die ontwikkeling van die plaaslike boukuns gehad. 'n Franse luitenant, [[Louis Thibault]], het na die vertrek van die Franse aangebly en die Kaap se eerste ware argitek geword. Hy het 'n belangrike stempel op die Kaapse boukuns afgedruk. Die laaste periode van welvaart was aan die Britse oorname van die Kaap, 'n nuwe bestuur en nuwe handelsmoontlikhede te danke. Gedurende hierdie tydperke van welvaart kon die burgers groter en mooier huise bekostig, en daar is ook baie meer huise gebou. Daar was nou ook vir die eerste keer ʼn mate van keuse oor hoe die huise kon lyk, en Europa kon sy artistieke invloed vir die eerste keer laat geld. Kaapse burgers kon die boustyle uit hul moederland nou vir die eerste keer toepas, en aandag kon ook geskenk word aan nuwe boustyle wat intussen in Europa ontwikkel het. Hoewel die Europese Barok en Neo-Klassisisme as voorbeeld gedien het, het dit in die Kaap – as uitbouing van 'n reeds bestaande en deur omgewing bepaalde volkstyl ‘n nuwe, eie karakter gekry. Die verloop van die geskiedenis en die periodes van welvaart het dus meegebring dat 'n eie boustyl aan die Kaap ontwikkel het. == Plattegronde == Die dorpshuisies op die erwe in Kaapstad het aanvanklik uit drie vertrekke naasmekaar bestaan aangesien daar op die destydse erfbreedte nie veel meer ingepas kon word nie. Omdat die beskikbare houtlengtes beperk was en die mure nie stewig genoeg nie, kon hierdie huise nie vergroot word deur eenvoudig 'n verdere drie vertrekke reg agter die bestaande kamers aan te bou nie. Die dak wat hierdie reghoekige konstruksie sou moes oorspan, sou te groot en te swaar wees. Die enigste oplossing was om verdere vleuels van 6 m wyd aan te bou. Volgens 'n kaart van Kaapstad was byna die helfte van die sowat 30 burgerhuisies in 1700 reeds L-vormig. Hierdie bouplan was die eerste in 'n reeks Kaapse "letter van die alfabet" -plattegronde. Die agtervleuel moes in die stad aan die sykant van die erf aangebou word, sodat dit die agterplaas nie in twee nuttelose dele sou verdeel nie. Die dak van die vleuel het dieselfde nokhoogte as die huis se voorste deel gehad. Die kombuis was gewoonlik in die vleuel geleë, en die vuurherd met sy skoorsteen is teen die kort agtermuur opgebou. As die vleuel lank genoeg was, het dit dikwels nog 'n vertrek bevat. Sommige huise is natuurlik uit die staanspoor volgens die L-plan gebou. Die agterdeel was dus nie ʼn toevoeging tot die voorste deel nie en die hoek wat gevorm is, is dikwels nuttiger meer prakties gebruik. Uit die L-vorm het die U-vorm ontwikkel. Dit het beteken dat daar 'n bykomende vleuel op die ander sykant van die ert aangebou is. Die smal binneplasie wat deur die L-vorm geskep is, is gewoonlik met ʼn plat dak toegebou, en die sogenaamde agterkamer het so ontstaan. Die plattegronde van plaashuise in die onmiddellike omgewing van Kaapstad was natuurlik nie aan erf breedtes gebonde nie, en talle is uit die staanspoor met 'n ry van vyf kamers naasmekaar gebou. Die bene van die U is later aangebou (voorbeelde is [[Groot Constantia]], [[Klein Constantia]], [[Bergvliet]] en [[Stellenberg]]). Die U-vorm vir plaashuise kom elders egter selde voor. Dieper die binneland in het ander plattegronde ontwikkel. Omdat daar genoeg ruimte was, is die agtervleuel dikwels in die middel reg agter die ingang en die voorhuis aangebou. Die plattegrond het dus 'n omgekeerde T-vorm gekry. Die kombuis was meestal in die "been" van die T geleë en die voorhuis is dikwels vergroot deur 'n deel van die agtervleuel te benut. Die agterhuis, wat as eetkamer gebruik is, is ook dikwels tussen die voorhuis en die kombuis in die been van die T geleë. Die T-vorm was verreweg die algemeenste plan vir Kaapse plaashuise. Dit het die gevoel vir simmetrie, wat by die Nederlandse Klassisiste swaar geweeg het, duidelik bevredig en die huis ook baie ruimer laat lyk. Sommige van hierdie huise is van die begin af in die T -vorm gebou, en die agtervleuel was dus nie ʼn toevoeging nie. Die meeste T -huise op die platteland was so groot soos die L-huise in die stad. Terwyl die L-huis plek gehad het vir die aanbou van ʼn tweede vleuel sodat dit 'n U-huis kon vorm, moes daar met die uitbreiding van die T -huis nuwe planne bedink word. In sommige gevalle is die vleuels (die dwarsbeen en die been van die T) eenvoudig verleng deur kamers op elk van die drie punte aan te bou. Die H-plattegrond was egter die ideale oplossing. Ewewydig met die langwerpige voorste deel van die huis, maar sowat 1 tot 7 m verder weg, is 'n tweede langwerpige ry kamers gebou met die been van die T as verbindingstuk. Die oorspronklike agtervleuel het dus die dwarsbalkie van die H geword, wat volgens die plattegrond eintlik op sy sy lê. Hoe en wanneer hierdie H-huis as boustyl ontwikkel is, is nie bekend nie. Uit 'n ruwe sketsplan van [[Willem Adriaan van der Stel]] se woning [[Vergelegen]] (1700) lyk dit of die huis moontlik 'n dubbele H-plan met drie ewewydige seksies kon gehad het, met 'n buitengewoon lang verbindingstuk tussenin. In die huidige Vergelegen is geen bewys hiervoor nie, aangesien Vergelegen, in opdrag van die Kompanjie, na Van der Stel se herroeping gesloop moes word. Dit is moontlik dat net die agterste van die drie seksies gesloop is, want die huis is vandag H-vormig. Aanvanklik het die H-vorm baie selde voorgekom, maar in die tweede helfte van die 18e eeu was dit redelik algemeen, of as T-huis waarby aangebou is, of as huis wat van die begin af volgens 'n H-plattegrond gebou is. Een van die unieke kenmerke van talle H-huise is dat dit twee fasades het - een voor en een agter – met twee ingange en dikwels twee pragtig versierde middelgewels. In die H-huis is daar, deur gebruik te maak van die vleuelplan van 6 m, 'n diep, blokagtige huis vorm verkry met 'n vollengte-middelgang (wat aan die Kaap so breed soos ʼn kamer geword het) waaruit die kamers links en regs en voor en agter bereik kon word. Volgens die Nederlandse Klassisistiese huisontwerp was dit die ideale plan. By [[Knorhoek]] (1795) by [[Somerset-Wes|Somerset-We]]<nowiki/>s en [[Schoongezicht]] by [[Stellenbosch]] strek die voor- en agterkamer oor die hele lengte van die huis en gee die deurlopende uitsig oor die voor- en agterhuis die twee wonings 'n besondere mooi, oop voorkoms. Afgesien van genoemde platte- gronde bestaan daar in die Kaapse plaashuisargitektuur nog 'n hele aantal ander vleuelvariasies, waarvan sommige onreëlmatig is. Ander is onvoltooide of nog verder uitgebreide H-vorms (sien illustrasies). Die sogenaamde pi-vorm (π) is ʼn interessante variasie wat as ʼn dubbele T -vorm (twee agtervleuels naasmekaar in plaas van een) of as 'n U-vorm waarvan die voorste stuk aan weerskante uitgebou is, beskou kan word. In hierdie geval is die voorste ry kamers gewoonlik baie lank en bestaan dit uit minstens 5 vertrekke naasmekaar. Die smal opening tussen die vleuels is ook byna deurgaans met 'n plat dak oordek en as agterkamer gebruik. Daar is ook huise met 'n F-plan, soos [[Modderfontein]] by [[Citrusdal]]. Die beroemde [[Meerlust]], wat oorspronklik 'n T -vorm gehad het, het in 1776 'n nuwe voorstuk bygekry sodat die huidige plan 'n kombinasie van 'n T - en 'n H-vorm is. Dit is juis hierdie vleuelplattegronde, met hul standaarddakoorspannings van 6 m en nokke van gelyke hoogte, wat die belangrikste kenmerk van die Kaapse plaashuisargitektuur is. Hoewel huise met T - en U-planne in sekere dele van Europa nie onbekend is nie, kom dit nooit met so 'n eenvormige vleuelwydte en as deel van so 'n groot verskeidenheid van vleuelplanvorms soos in Suid-Afrika voor nie. Dit is 'n volksboustyl wat eie is aan hierdie deel van die wêreld. == Gewels == Gewels, veral die sierlike middelgewels wat byna alle (Kaaps-Hollandse) plaashuise in die [[Boland|Bolan]]<nowiki/>d (en ook baie ver daarvandaan) gehad het en steeds het, word dikwels as tipies Kaaps beskou. Die gewels is 'n opvallende kenmerk van die Kaaps-Hollandse boustyl en besit vorme wat nie met die vorme van gewels in Europa verwar kan word nie. Heeltemal uniek is die gewels egter nie. Die oorspronklike Nederlandse gewels wat as voorbeeld gedien het, het ook in ander Nederlandse kolonies as stylkenmerk in die plaaslike boukuns posgevat, en dit herinner soms in vorm en aanwending baie aan die wat aan die Kaap voorkom. Oor die aanwending van gewels aan die Kaap voor 1750 bestaan daar weinig inligting. Navorsers moet uitsluitend staatmaak op tekeninge en skilderye wat deur kontemporêre kunstenaars gemaak is. 'n Belangrike bron is die werk van [[E.V. Stade]], wat in [[Delft]], Nederland, ontdek is. Sy tekeninge is in 1710 gemaak en sy uitbeeldings van Kaapstad, Constantia, Stellenbosch, Drakenstein en die Paarl is redelik akkuraat. Dit is egter van 'n te ver afstand geteken om werklik fyn besonderhede te gee. Duidelike aanduidings van gewels en dakvensters is in sy sketse waarneembaar, maar of dit toe reeds versier was, is nie duidelik nie. Stade toon hulle as driehoekies, sommige reeds op volle dakhoogte, maar die meeste laer as die dak – dus nie volwaardige gewels nie, maar dakvenstertjies. Op 'n tekening van [[J.W. van Heydt]] wat uit 1741 dateer, is daar meer besonderhede van een van die dakvensters van Groot Constantia sigbaar. Die uitgeboude stuk muur het 'n ronde bekroning of fronton. Dit is belangrik, want dit toon ʼn Klassisistiese siermotief wat in die 17e en 18e eeu ook in Nederland gebruik is. Tekeninge van Vergelegen – hoewel Van der Stel se weergawe verskil van die van die burgers wat hom van misdrywe beskuldig het dui ook op gewels wat duidelik in die 17e-eeuse Nederlandse Klassisisme tuishoort, terwyl die fasade met sy pilasters weer op 16e eeuse Renaissance dui [[Johannes Rath|Johannes Rach]] se tekening van 1662 toon duidelik dat huise in Kaapstad reeds dekoratiewe dakafwerkings, insluitende gewels, gehad het. Die gewels het toe al opvallende barokversierings gehad. Daar kan dus afgelei word – veral as die illustrasies van [[Alys Fane Trotter]] uit laat in die 19e eeu ook in aanmerking geneem word, en op grond van die oorspronklike gewels wat vandag nog staan - dat die gewels aan die Kaap waarskynlik heel eenvoudig ontstaan het. Aanvanklik het dit Klassisistiese kenmerke vertoon, later Barok- en Rococo-kenmerke, en sedert 1780 het dit al sterk Neo-Klassisistiese eienskappe besit. Hierdie stylkenmerke het egter nie regstreeks tred gehou met die presiese tydperke waarin die ooreenstemmende style in Europa aan die orde van die dag was nie. In die Kaap is die style dikwels 'n tyd later gevolg, en is Klassisistiese gewels waarskynlik gebou toe die Barok in Europa al uit die mode begin raak het. Trouens, die gewelstyl het al in die middel van die 18e eeu in Europa uit die mode geraak en die strakke Neo-Klassisistiese lyne het in die plek daarvan gekom. Gewels het egter eers na 1750 aan die Kaap baie gewild geword. Boonop was die gewels wat in die stede van Nederland, Vlaandere en Noordwes-Duitsland so volop voorgekom het, meestal endgewels wat die kort kante van die lang dakke wat reghoekig met die straat gestaan het, afgesluit het. Middelgewels (met die dekoratiewe volhoogte-dakvensters) in die lang sykant van die dak het in Europa selde voorgekom. Daar bestaan goeie rede waarom die middelgewel so 'n alomteenwoordige kenmerk van die Kaapse burgerboukuns geword het: Aan die Kaap was daar baie meer ruimte en die huise kon met hul voorkante op die straat of oprit front. Die aansig van die volle fasade met sy skuuragtige rietdak was waarskynlik baie oninteressant. Die uitgeboude dakvenstertjies (wat nie tot die volle hoogte van die dak gestrek het nie) was die eerste verbetering. Die venster het boonop lig verskaf aan die solder, wat veral by die eerste huisies as 'n baie nuttige bergplek gedien het. Sommige van hierdie eerste dakvensters was eenvoudige welwings waar die grasdak effens bo-oor die venster (en gewoonlik die voordeur daaronder) uitgestaan het. Inligting oor hierdie vroeë wolwegewels, wat soms ook skaapboudgewels genoem is, is net uit tekeninge verkry. Die wat vandag nog bestaan, is hoofsaaklik van 19e-eeuse oorsprong. Die dakvensters het mettertyd ontwikkel tot gewels van volle dakhoogte, met die kort vors (nok) van die dakkie agter die gewel net so hoog soos die vorste van al die ander vleuels. Dit het dieselfde estetiese effek as die endgewels in die stede van die moederland gehad. Die gewels is egter nie net vir estetiese doeleindes aangebring nie. Dit het ook 'n belangrike praktiese rol gespeel. Die huise het geen dakgeute gehad nie en die gewel het die reënwater van die voordeur af weggekeer. In die geval van 'n brand het dit 'n soortgelyke rol gespeel: die bewoners kon met groter veiligheid by die voordeur tussen die vallende, brandende riet deur ontsnap. Uit Rach se tekeninge kan afgelei word dat rondlynige gewels reeds in 1662 gewild was. Vanweë die speelse krulwerking en die dramatiese skaduwerking van die uitstaande krulprofiele word hierdie gewels Barok-gewels genoem. Die egte Barokgebou vertoon, wat sy verdere basiese ontwerp en interieurwerking betref, egter ook eienskappe wat in die Kaapse geboue afwesig was. Die oudste rondlynige gewels wat bewaar gebly het en wat albei dieselfde datum dra, te wete 1756, behoort tot verskillende tipes. [[Joostenburg]] het vyf bolkurwes, terwyl [[Klipheuvel|Klipheuwel]] alternerend bol- en holkurwes het wat deur kort reguit stukke geskei word. Joostenburg se bolbolgewels, wat volgens Rach se tekeninge aanvanklik volop was, het op die platteland nooit juis inslag gevind nie; selfs in Kaapstad is daar vandag geen enkele voorbeeld meer oor nie. Tydens die restourasie van [[Tuynhuys]] is daar egter oorblyfsels van 'n bolbolgewel gevind. Klipheuwel se holbolgewel het egter wydverspreid voorgekom en was veral op die platteland gewild. In distrikte soos Stellenbosch en Somerset-Wes het die holbolgewel in die daaropvolgende 35 jaar die kenmerk van byna elke plaaswoning geword. 'n Verdere ontwikkeling was die aaneenskakeling van die hol-, bol- en S-kurwes (soms met reguit verbindingstukkies) wat in die Europese Rococo-styl tussen 1725 en 1760 'n gewilde siervorm was. Hierdie stylelement kon hier baie goed by die basiese driehoekvorm van die dakhelling aangepas word. Die beskeie elegansie van hierdie gewels het lank in die boere se smaak geval. Die plaaslike, meestal naamlose, bouers kon die gewels met redelike gemak in die maklik modelleerbare pleister uitvoer. Deur die gebruik van 'n mal of 'n sjabloon kon die profielvorms langs die hele gewelomtrek eenvormig gehou word. Die gevorderde Barokgewels is gewoonlik van die onderste deel van die fasade geskei deur 'n lang, horisontale lys met 'n profiel soortgelyk aan die van die gewel op dakrandhoogte. Die basiese holbolvorm het hom besonder goed geleen tot verdere versiering en na Klipheuwel het daar 'n deurlopende reeks van steeds sierliker en meer bewerkte gewels ontstaan. Hierdie oorspronklike gewelfamilie is deur verskillende deskundiges in verskeie kategorieë en tipes ingedeel met ʼn verskeidenheid verwarrende name. Die rondlynige gewels word kromlynige gewels genoem, en die holbolgewels is in die verlede dikwels die konkaaf-konvekse gewel of Vroegste Bloemryke gewel genoem. Sommige kenners onderskei 'n derde groep, wat hulle Barokgewels of Laat Bloemryke gewels noem. Hierdie latere Barokgewels staan ook as die Stellenbosch-Somerset-Wes-tipe bekend. Die hele familie saam word deur sommige kenners die Kaaps-Hollandse gewel genoem. Hans Fransen (in ''Drie eeue kuns in Suid-Afrika'', 1981) noem dit Barokgewels, en onderskei tussen rondIynige, bolbol- en holbolgewels. Hy meld dat die beskrywing Barokgewel veral in die plek van die verkieslike holbolgewel gebruik kan word indien die stylperiode, en nie die eintlike vorm nie, beklemtoon word. Dit is nie bekend wie die oorspronklike ontwerpers van hierdie eerste familie gewels was nie, maar daar kan aangeneem word dat die Blanke nedersetters die hoofvorm uit Europa oorgeneem het omdat gebiede soos die Zaanstreek, noord van [[Amsterdam]], en die aangrensende streke in [[Vlaandere]] en Noordwes-Duitsland gewels het wat sterk daaraan verwant is. Daar kan ook aangeneem word dat die uitvoering aan die Kaap self dikwels die werk van Maleise vakmanne was wat met verloop van tyd so bedrewe geword het dat hulle naderhand verskeie variasies asook siermotiewe op die geweloppervlak kon uitvoer. So het hulle aan die internasionale gewelstyl 'n sterk plaaslike karakter gegee. Die verdere uitbouing van die holbolstyl, waarin die bolkurwes deur sag golwende kurwes vervang is en tot 'n bykans Rococo-agtige styl met uitbundige krulle en golwings ontwikkel het, word duidelik uit die bestudering van bygaande tekeninge en illustrasies. AI het die Iyswerk en versiering van gewels aan die Kaap ook hoe uitbundig geword, dit het nooit die moedswillige asimmetrie en vormverontagsaming van die egte Rococo vertoon nie. Daar bestaan wel 'n aantal gewels (Stellenbosch se [[Ou Drosdy]], [[Nooitgedacht]] by Stellenbosch en die [[Paarl]] se Diamant) waarvan die Iyswerk dunner en fyner was en vryer gekronkel het, en waarvan die C- en S-kurwes op egte Rococo-trant met mekaar gebots het. Hierdie geboue word in werklikheid egter nie deur sulke Barok- of Rococo-elemente geraak nie en het in onderliggende vorm tydelose volkskuns gebly. [[Anton Anreith]], houtsnyer en beeldhouer uit [[Duitsland]], was sonder twyfel die grootste enkele figuur wat aan die Kaap die Kaapse Barok tot 'n hoogtepunt gevoer en met Rococo-elemente bekroon het. Hy was verantwoordelik vir onder meer die rykste Rococo-ornament in Kaapstad: die voordeur van [[Rust-en-Vreugd|Rust-en- Vreugd]]. In Frankryk het die Neo-Klassisisme die Rococo as styl reeds teen 1760 begin vervang. Die twee style verskil drasties van mekaar en kan in sekere opsigte mekaar se teenoorgesteldes wees. In Frankryk, veral Parys, het die Neo-Klassisisme baie vinnig opgang gemaak, terwyl die Rococo in ander dele, soos byvoorbeeld Duitsland, tot laat in die 18e eeu nog voortbestaan het. 'n Dekoratiewe kunstenaar soos Anreith kon Duitsland in 1777 verlaat sonder beïnvloeding deur die Neo-Klassisisme. Aan die Kaap het die oorgang na die Neo-Klassisisme nog langer geduur. Die Barak was buitendien ʼn styl wat veraI by die landboubevolking groter aanklank gevind het as die akademies-georiënteerde Klassisisme. Die Barok en die Rococo-elemente wat daaruit voortgevloei het, het hier in eie vereenvoudigde vorm 'n volkstyl geword. Net so het die [[Gotiese kuns|Gotiek]] drie eeue tevore in [[Noordwes-Europa]] ʼn volkstyl geword en invloede van die koue, intellektuele Renaissance uit [[Italië]] vir langer as 'n eeu afgeweer. Die Neo-Klassisisme het hom in die boustyl veral in Kaapstad met sy platdakgeboue laat geld. Op die platteland - waar die middelgewelstyI nog hoog in die mode was hoewel dit teen die einde van die 18e eeu reeds in Europa gekwyn het- was daar 'n omgekeerde ontwikkeling van die gewel, wat ʼn oorgangstydperk van Rococo-gewels na gewels met Neo-Klassisistiese elemente ingelui het. Om 'n geskikte gewelstyl te vind, het die bouers aan die Kaap hulle tot gewelvoorbeelde uit die Nederlandse Klassisisme van die 17e eeu van voor die Rococo gewend. Hierdie gewels het op hulle beurt ontwikkel uit fasades van 16e eeuse Renaissance- en Vroeë Barokkerke in Italië. Hierdie basiese voor-Rococo-vorm het die Rococo-gewels dus vir 'n kort rukkie aan die Kaap opgevolg. Argitektonies en in die tegniese uitvoering het hierdie drieledige gewelvorm afgewyk van sy logiese oorsprong en dit was moontlik een van die redes waarom hierdie gewelvorm aan die Kaap na 'n kortstondige bloei in omstreeks 1815 reeds weer begin kwyn het – in teenstelling met sy voorloper, die Barokgewel, wat gedurende die vier dekades van sy bestaan steeds gewilder geword het. Die oudste tipe Neo-Klassisistiese gewel toon die grootste ooreenkoms met die Amsterdamse halsgewel. [[Nieuweland]] (Newlands) is die oudste voorbeeld, Groot Constantia die bekendste, en [[Stellenberg]] waarskynlik die mooiste. Hierdie drieledige gewels het 'n gesegmenteerde fronton as bekroning van ʼn midde risaliet, geflankeer deur kloustukke: volute met 'n haakvormige aanset wat boontoe uitsteek. Hierdie gewels (veral die van Stellenberg) word dikwels aan die idees van die argitek Thibault toegeskryf, maar daar bestaan geen grondige bewyse daarvoor nie. In die Kaapse Skiereiland was die kenmerkendste eienskappe van hierdie gewels, soms ook die Skiereiland-Kaaps-Vlaamse gewel genoem, dus die ronde pediment wat as kopstuk gedien het, die reghoekige vorm van die sentrale deel, en die kromlynige vleuels en krulle aan weerskante. Die Neo-Klassisistiese gewels het ook op die platteland gewild geword. Sommige kenners noem die plattelandse weergawe die [[Platteland-Kaaps-Vlaamse]] gewel of die [[Paarl-Drakenstein-Franschhoek- gewel.]] Die onderskeidende kenmerk van hierdie gewels is die gebruik van pilasters. Die uitstaande lys wat die gewel van die res van die fasade geskei het, het mettertyd verdwyn, en die pilasters wat die pediment steun, het tot die volle hoogte van die gebou gestrek (Nektar, 1815) Die pediment in die plattelandse Neo-Klassisistiese gewel was ook dikwels driehoekig, maar die boogvormige pediment van die Skiereilandse gewel het ook voorgekom. Sommige pedimente was ook met sierlike barokkrulle versier. Nog 'n ontwikkeling was die vervanging van volute met vase, soos op Nooitgedacht (tans Navarre, tussen Stellenbosch en Somerset-Wes, 1815). Aardbewings en ander faktore het soms veroorsaak dat hierdie vase afgeval het, soos in die geval van [[Neethlingshof]], Stellenbosch. Van 1820 af het daar 'n geleidelike afname in die gewildheid van die gewel gekom. Uit hierdie tyd dateer daar egter ook 'n aantal gewels uit afgeleë distrikte wat van 'n eie, somtyds naïewe, vindingrykheid spreek, en dikwels sjarmante variante en mengvorms van die hooftipes was. Hieronder tel die gewels van die Klipriviergroep in en om Swellendam (1820-1835) en die gewels van [[De Doorns]] en [[Sandfontein]], naby [[Caledon]]. Endgewels het hoofsaaklik ʼn praktiese funksie vervul. Hulle moes verhinder dat die grasdakke gedurende sterk storms afgeruk word. Wolwegewels is ook soms as endgewels gebruik, maar oor die algemeen was alle endgewels eenvoudiger en onversier. Kenners vind dit moeilik om endgewels in bepaalde tydperke te groepeer. Voor 1800 is daar hoofsaaklik van twee soorte endgewels gebruik gemaak: die puntgewel, wat in ʼn skynskoorsteen geëindig het, of die holbolgewel, wat in 'n ronde punt geëindig het. Uit die holbolgewel het verskeie variasies met barokkurwes ontwikkel, en na 1800 het die Barokgewels soms in 'n driehoekige punt geëindig in plaas van in 'n paar spoggerige krulle. 'n Ander baie skaars variasie van duidelik Nederlandse oorsprong was die trapgewel wat as endgewel moes dien. Volgens oorlewering was die trappe van die gewel aangebring om eers vol water na bo te dra indien die dak sou vlamvat. Die platspitsgewel met sy driehoekie op die punt is 'n endgewel wat eers in die middel van die19e eeu sy verskyning begin maak het. == Verdere kenmerke == Afgesien van die gewels en die "letter van die alfabet"- plattegronde het Kaaps-Hollandse plaashuise ʼn aantal ander kenmerke wat veral in die vroeë jare (die eerste sowat 125 jaar), toe die beskikbaarheid van boumateriaal selfs meer beperk was, 'n eie karakter aan hierdie huise gegee het. Die simmetrie van die huis se vooraansig was sedert die vroegste dae al met die eerste oogopslag opvallend. Die voordeur was altyd in die middel, met 'n gelyke aantal vensters, met of sonder [[Luik (venster)|luike]], aan weerskante. Dit was feitlik 'n vaste reël dat die fasade vry gehou sou word van enige aanbouings. Die enkele stoepkamers met hul plat dakke wat in sommige gevalle die simmetrie belemmer het, is byna almal later aangebou. === Stoep === Die stoep, wat sy oorsprong in Holland gehad het, het altyd oor die hele lengte van die fasade gestrek en is in sommige gevalle reg rondom die hele huis gebou. Die stoep se oorspronklike doel was om die witgekalkte buitemure moddervry te hou en ook om 'n plat vlak om die huis te verkry. Aan die eindpunte van die voorstoep is daar gewoonlik twee bankies ingemessel. Vir koelte was daar soms 'n prieël, wat bestaan het uit ʼn aantal pilare, weer eens in 'n suiwer simmetriese patroon, waaroor druiwestokke opgelei is. Hierdie stoeppriële is dikwels eers baie later aangebring. Die stoep is met ingevoerde teëls uit [[Batavia]], plaveistene, klip of bakstene uitgelê. Waar nodig, is die trappies dikwels gebou met baksteentjies wat "klompjes" genoem is. === Deure === Die hoofdeur of voordeur is in die middel van die fasade onder die hoofgewel aangebring. Die deur was meestal soos 'n staldeur horisontaal in twee verdeel (bo en-onderdeur). Die onderdeur was gewoonlik sowat een meter hoog, en met die bodeur oop kon heelwat lig en lug binnegelaat word. Die hoofdeur, saam met sy bolig (ʼn venstertjie reg bokant die deur wat deel uitgemaak het van die deuropening) was een van die belangrikste kenmerke van die Kaaps-Hollandse boustyl. Die bolig het soms uit 'n dubbele vensterraam met ruite bestaan. Dit was dan moontlik om een van die bolig se vensterrame op 'n winderige dag oor die opening van die bodeur af te skuil. So is die wind buite gehou, maar die lig binnegelaat. Soms, veral in later jare, is die deur aan weerskante met [[kiaat]]- of pleisterpilasters versier. Op hierdie pilasters het soms ook 'n dekstuk of deurpediment gerus. Deurknoppe en slotplate aan die binne- en buitekant van die voordeur en binnedeure is van koper gemaak. Die skarniere was gewoonlik van swaar [[gietyster]]. Hierdie gegote skarniere het soms oor die hele breedte van die deur gestrek. Die hout waarvan die deur gemaak is, het geheel en al afgehang van watter soort beskikbaar was. Die hout vir voordeure, veral kiaat, is dikwels ten duurste ingevoer. Binnedeure het gewoonlik uit breë kiaatrame met geelhoutpanele bestaan. === Vensters === Veral die vensters het ʼn simmetriese voorkoms aan die fasade verleen. 'n Halfwydte-venster is gewoonlik aan weerskante van die deur aangebring sodat hulle saam met die deur en die gewel ʼn geheel kon vorm. 'n Gelyke getal vensters van dieselfde hoogte is verder aan weerskante aangebring. Die vensters is of lae swaaivensters, of hoë skuifvensters (waarvan slegs die onderste deel kon skuil; die boonste deel het op 'n vaste kalf gerus en is eintlik 'n soort bolig). Albei venstertipes se kosyne was in een vlak met die muuroppervlak. Die vensterruite is uit Nederland ingevoer en het na langdurige blootstelling aan die son 'n pers skynsel begin vertoon. Die ruite, ongeveer 15&nbsp;cm by 20&nbsp;cm, is in houtlyste gemonteer. Die bewegende vensterdele is aan die agterkant van die dik kosyn aangebring sodat die voorkant met luike afgesluit kon word. Die gebruik van luike - in Nederland was dit om storm weer en koue buite te hou - het in die Kaapse boustyl ook 'n rol gespeel. Die praktiese doel het effens verander deurdat dit die huise eerder koel as warm moes hou, en dit dikwels 'n belangrike veiligheidsrol vervul het. Die luike het of die hele venster, of net die onderste deel bedek. Aanvanklik het dit uit swaar kiaatpanele in 'n afgewerkte raam bestaan, maar later is ligter hout gebruik en luike het met verloop van tyd die vorm van hortjies aangeneem. Die luike is met skerp gepunte grendels en knippe van gietyster toegerus, en is saam met ander buite-houtwerk dikwels groen geverf. Die houtluike het 'n besonder mooi voorkoms aan die fasade verleen, en die simmetrie-idee verhoog. === Vloere === Daar was voortdurend ʼn tekort aan hout, en timmerhout is selfs tot in 1800 nog ingevoer. Van houtvloere was daar dus aanvanklik byna geen sprake nie. Huise het meestal grondvloere gehad wat byna weekliks met mengsels van beesmis of beesbloed gesmeer moes word om 'n gladde, versorgde, stofvrye voorkoms te gee. Vloere is selfs gemaak van perskepitte wat in 'n kleimengsel gelê is. Toe hout wel beskikbaar geword het, is dit vir vloere in slaapkamers gebruik. Die voorkamer en agterkamer se vloere is met plaaslik vervaardigde teëIs uitgelê. === Plafon === Die plafon het gewoonlik bestaan uit 'n aantal dik, breë balke waarop planke van tot 30&nbsp;cm wyd gerus het. In die hoofvertrekke, soos die voorkamer, is die balke baie netjies afgewerk, maar in die slaapkamers het dit 'n heelwat ruwer voorkoms gehad. Die agterkamer en die kombuis se plafonbalke het gewoonlik uit ruwe, ronde pale bestaan. Die plafonplank was meestal van geelhout en in uitsonderlike gevalle van stinkhout. === Solder === Omdat die meeste huise geen kelders gehad het nie, het die solder - die ruimte direk onder die grasdak - 'n belangrike rol as bergplek gespeel. Dit is nooit as woonruimte gebruik nie, en die venster in die gewel was die enigste plek waardeur die solder se lig kon inkom. In een van die endgewels is daar gewoonlik 'n deur of luik aangebring wat met behulp van ʼn leer bereik kon word. In enkele gevalle is daar 'n permanente trap na die deur gebou, en soms kon die solder ook deur 'n luik in die kombuis bereik word. Omdat die brandgevaar met rietdakke altyd hoog was, is ʼn spesiale vloer in die solder ingebou wat bestaan het uit 'n aantal ruwe pale en latte wat bedek is met 'n dik laag modder waarop teëls en bakstene gelê is. Brandende riet kon op so 'n soldervloer val sonder dat die res van die huis aan die brand sou geslaan het. Hierdie soort solders is brandsolders genoem. === Voorhuis === Die voorhuis of ontvangskamer was die eerste kamer van die huis en was reg agter die voordeur geleë. Dit was gewoonlik 'n ruim vertrek met weinig meubels. In die latere groot huise het die vertrek dikwels tot in die agtervleuel van byvoorbeeld die been van die T of die verbindingstuk van die H gestrek. Die voorhuis het gewoonlik ʼn rusbank met 'n aantal stoele (dikwels met riempiesmatte) en ʼn kas wat 'n armoire genoem word, bevat. In sommige gevalle is die ingangsportaal met 'n skerm van die res van die voorkamer geskei. Hierdie skerm het nie sy oorsprong in Nederland gehad nie, maar in die Ooste. Dit het meestal uit geelhoutpanele bestaan wat na weerskante tot teenaan die mure kon oopvou. So kon 'n groot ontvangsaal vir onthaaldoeleindes geskep word. Die onderste deel van die skerm het dikwels uit soliede panele bestaan, terwyl die boonste deel uit vensters of hortjies bestaan het sodat lig deurgelaat kon word. === Agterhuis === Die agterhuis was gewoonlik reg agter die voorhuis in die agtervleuel geleë en was aanvanklik deel van die kombuis. Die vertrek is as eetkamer gebruik en het gewoonlik ook net 'n eettafel en -stoele bevat en een of twee muurkaste, wat die vertrek oorspronklik van die kombuis geskei het. === Muurkas === [[Lêer:GrootConstantiaHomestead.jpg|duimnael|458x458px]] Die muurkas was aanvanklik net 'n groot dwarsstaande kas wat die res van die kombuis van die eethoek geskei het. ln latere huise is die muurkas deur 'n permanente muur vervang en is die kas in die muur ingebou. In enkele gevalle waar die agterhuis of eetkamer tot teenaan die agterste muur gestrek het, is die muurkaste simmetries teenoor mekaar aan weerskante in die symure ingebou, soos by [[La Provence]] die geval is. In ander uitsonderlike gevalle, soos by Meerlust en Nooitgedacht, is die muurkaste in die muur tussen die voorhuis en die agterhuis aan weerskante van die verbindings deur ingebou. Daar is baie sorg bestee aan die afwerking en voorkoms van hierdie kaste, waarin die breekware en glase gebêre is. Die onderste deel het uit mooi paneeldeure bestaan, terwyl die boonste deel, wat as vertoonkas gedien het, glasruite gehad het. Die bokante van hierdie kaste is ook besonder mooi afgewerk, dikwels met rondlynige kopstukke of barok-krulle. [[Lêer:FacadeStellenbosch.jpg|duimnael]] === Die vuurherd === Die vuurherd het die volle lengte van 'n kombuismuur beslaan. In die T -huis het dit byvoorbeeld gewoonlik oor die volle lengte van die agterste muur van die agtervleuel gestrek. Dit het 'n groot skoorsteen gehad, met 'n oond aan die een kant ingebou. Ysterstawe is op so 'n manier oor die vuurherd ingemessel dat ketels en kookpotte oor die vuur daaraan opgehang kon word. Meestal was dit die enigste vuurherd of kaggel in die hele huis, maar in enkele gevalle (soos by Meerlust) is daar ook 'n kleiner vuurherd in die ontvangskamer ingebou. Hierdie vuurherd kon met houtdeure toegemaak word. Verdere verhitting is verkry deur middel van houtstofies waaqrin daar 'n bakkie met warm kole ('n tessie) geplaas is. == Plaaswerf en buitegeboue == [[Lêer:Heraldy at the Castle of Good Hope.JPG|duimnael|330x330px]] Die destydse Kaapse plase was in vergelyking met die plase in die moederland taamlik groot en had genoeg ruimte vir buitegeboue. Op sommige van die ou plase was daar 'n hele aantal buitegeboue, onder meer die slawekwartiere, 'n woning vir die voorman en een vir die oudste seun, 'n [[wynkelder]], stalle, ʼn waenhuis en skure. Hierdie buitegeboue is almal min of meer in dieselfde styl as die plaashuis gebou. Die plattegronde van hierdie geboue was meestal langwerpig en hulle het dikwels ook middelgewels gehad. Geen vaste reël vir die plasing van hierdie geboue het bestaan nie, maar daar was wel 'n neiging om dit so te plaas dat 'n geslote binnehof gevorm is. In 'n taamlik ongetemde wêreld was hierdie byna vestingagtige samevoeging van die geboue verstaanbaar. 'n Reeks werfmure, wat dikwels ook versier is, het die plaaswerwe afgerond. Die jonkershuis was gewoonlik ʼn huis wat vir gebruik deur die oudste seun gebou is. Dit was dikwels ook die oorspronklike plaashuis wat later deur ʼn nuwe, groter plaashuis vervang is. Vandag word die [[jonkershuis]] dikwels deur die plaasbestuurder bewoon. Natuurlik nie alle plase het sulke huise gehad nie. Die wynkelder was nooit ondergronds geleë soos die naam miskien impliseer nie. Hierdie gebou se gewel is dikwels met 'n wynmotief, soos 'n bottel, 'n glas of 'n tros druiwe, versier. Die enigste ware kelders was eintlik kerkers waarin weerspannige slawe as straf opgesluit is. Dit het egter baie selde voorgekom. Naby die plaaswerf was die familiebegraafplaas, wat gewoonlik deur muurtjies omring was. Die [[slaweklok]] wat gebruik is om werktye aan te dui, is ook in die algemene styl van die hoofopstal versier. Die hoofwoning het gewoonlik oos gefront, en waar moontlik, was daar meestal lopende water naby die plaaswerf. Kanale en leivore is ook gebou en met bruggies oorspan. In sy geheel het die wit plaasopstal en buitegeboue met hul rietdakke 'n besonder rustige indruk geskep. Bome, veral [[eike]]bome, is ook aangeplant en gelaat om baie groot en oud te word. Die eikeboomaanplanting was ʼn mislukte poging om die houtskaarste aan die Kaap op te los. Daar is gou gevind dat die ingevoerde eikebome aan die Kaap te vinnig gegroei riet en dat die hout as gevolg daarvan heeltemal ongeskik was vir timmerhout. Gevolglik dien sommige van die eikebome wat destyds geplant is, vandag nog as versiering of as koeltebome vir die plaaswerf. [[Lêer:Cape Dutch Houses, Tulbagh (3217086457).jpg|duimnael|345x345px]] == Ontwikkeling van die platdak- en die stadshuis == Die belangrikste redes waarom huise in dorpe soos Kaapstad (later natuurlik 'n stad) anders ontwikkel het as op die plase en in die binneland, was die beperkte ruimte en die brandgevaar. Baie grasdakhuise dig opmekaar was in Kaapstad 'n baie groot risiko. Om te verseker dat grasdakke waterdig sou wees, moes dit baie steil gebou word sodat die water vinnig kon afloop. Deur die [[Elegia tectorum|dekriet]] deur teëls te vervang (dit is later plaaslik aan die Kaap vervaardig), het ook nie werklik die probleem opgelos nie; om dit waterdig te hou, moes die dak steeds besonder steil wees. So 'n steil teëldak was baie blootgestel aan die besonder sterk wind wat die Skiereiland gereeld geteister het. Die berugte suidoostewind kon ʼn teël van 40&nbsp;kg maklik oplig en wegwaai. Die rietdak kon ten minste deur die endgewels bymekaar gehou word. Wat dus werklik in die stad nodig was, was waterdigte dakke wat geen brandgevaar ingehou het nie en die gereelde storms kon deurstaan. Saam met die tydperk van welvaart het die behoefte aan groter huise boonop ontstaan. Die bestaande huise kon vanweë die grootte van die erwe nie op dieselfde manier as die huise op die platteland uitgebrei word nie. In 1736 het 'n groot brand talle, rietdakhuise in puin gelê en daarna is daar groot voorkeur gegee aan dubbelverdiepingplatdakhuise. Dit sou egter eers moes begin met die ontwikkeling van 'n werklik waterdigte plat dak. Verskeie proefnemings is al voor 1700 aangepak, maar eers toe daar klapperolie, stroop en walvisolie by mengsels van gestampte skulpe, kalk, fyn gruis en gebluste kalk gevoeg is, kon die platdakke waterdig gemaak word. Die dak is gewoonlik gevorm deur 'n aantal balke van geelhout of kiaat op die voltooide mure in posisie te plaas, waarop genoeg latte vasgespyker is om 'n laag stene te kon hou. Verskillende mengsels wat uit hierdie bestanddele bestaan het, is daarna met 'n troftel in drie lae oor die stene aangewend. Die eerste platdakhuise was enkelverdiepings wat aan die bokant met 'n muurtjie of borswering met Iyswerke afgewerk is. Dubbelverdiepinghuise met soortgelyke afwerking is terselfdertyd ontwikkel. Teen 1730 was daar al heel party van hierdie dubbelverdiepings in Kaapstad. Kort na die groot brand het die owerhede die bou van rietdakhuise in Kaapstad verbied. Teen 1770 het dubbelverdiepings heeltemal die oorhand in Kaapstad gekry. Enkele huise met drie verdiepings is ook opgerig, maar geen voorbeelde daarvan bestaan vandag meer nie. Die Kaapstadse dubbelverdiepinghuise (daar was ook 'n paar op Stellenbosch en Tulbagh, en op enkele plase, soos Uitkyk by Stellenbosch en Vredenhof by die Paarl) het, wat detail betref, baie ooreenkomste met die enkelverdiepingplaashuise getoon, byvoorbeeld die houtwerk (deure, vensters, plafonne, die vuurherd) en die voorstoep met die gemesselde bankies. Waar die beperkte erfbreedte in sommige gevalle nie ʼn wye voorhuis toegelaat het nie, het die halfbreedte-vensters aan weerskante van die deur soms ontbreek. Die fasade is dan in drie of vyf reëlmatige venstertraveë verdeel. ('n Travee is 'n eenheid in 'n fasade wat min of meer eenvormig herhaal word.) Sowel op die platteland as in die stad was die boustyl 'n samevatting van style wat die huise nie identies laat lyk het nie, hoewel hulle in skaal en detail baie mooi by mekaar aangesluit het. Teen 1800 het die straatbeeld van Kaapstad, ondanks die eenvoud van die geboue waaruit dit saamgestel was, 'n besonder harmonieuse skoonheid getoon. === Barok === Die Barok het ook sy invloed op die siermotief van die dakrande van die Kaapse platdakhuise uitgeoefen, veral tussen 1760 en Kaaps-Hollandse boustyl 1780. Volgens die tekeninge van Rach het daar reeds in 1762 'n soort platdakgewel ontstaan (wat geen ware gewel was nie omdat daar geen staandak agter was nie) wat uit opgeboude stukke muur met Barokversierings bestaan het. Hierdie platdakgewels was almal drie- of vyflobbig met 'n aaneenskakeling van bolkurwes. Hierdie vroeë opstaande rand (wat ook ʼn balustrade genoem word) waaragter die platdak verberg is, is by die oorspronklike [[Burgerwaghuis]] en in [[Tuynhuys]] gebruik. Die afwerking van die platdak het soms ook die vorm van 'n borswering (of parapet) aangeneem: die fasademuur is in die geval 'n halwe meter bokant die dakhoogte opgebou. Net soos die gewelrand was die borswering se rand besonder geskik vir die aanbring van 'n ornamentele pleisterlys, wat dan 'n kroonlys genoem word. In die huise van die jare sestig en sewentig van die 18e eeu het die kroonlys uit golwende, teen mekaar inkrullende S- en C-kurwes met kort, reguit verbindingstukkies bestaan. Dit het dieselfde kenmerke as die holbolgewels vertoon. Hoewel dit waarskynlik in daardie jare die gebruiklike fasadebekroning vir alle platdakke was, is daar vandag nog maar net twee voorbeelde op enkel- verdiepinghuisies oor. Soos die holbolgewels was daar ook by hierdie golwende borswerings ʼn neiging tot meer dramatiese krulle asook lyswerkprofilerings wat swaarder is en verder vooruitsteek. Teen die middel van die sewentiger jare is die lys in die middel in twee krulle verdeel met 'n skulp tussenin. In die vroeë tagtigerjare het die Barok-invloede 'n Rococo-agtige hoogtepunt bereik wat byna onmiddellik daarna weer deur Neo-Klassisistiese kroonlyste opgevolg is. === Neo-Klassisisme === In die stad het hierdie stylrigting baie vinniger en vroeër as op die platteland posgevat. Die klassiseringsproses was in die stad redelik eenvoudig. Die kroonlys se golwende kontoere van die Rococo-tyd kon eenvoudig reguit getrek word met 'n horisontale profiel wat taamlik ver uitstaan. Teen 1790 is klein frontons in die middel van die kroonlys aangebring, wat meestal so breed was soos een van die 3 of 5 traveë wat die huis se breedte gevorm het. 'n Verdere ontwikkeling was die dakkamer. 'n Enkele kamer is bo-op die platdak gebou met sy voorkant gelyk met die fasade, maar net een travee breed, Dit het gewoonlik ʼn driehoekige pediment gehad met volute (krulversierings) aan weerskante. Die fasade wat hierdie dakkamers gehad het, was duidelik aan die gewels verwant, maar hulle was basies reghoekig en nie driehoekig nie. Daar word soms beweer dat die dakkamers opgerig is as uitkykposte waarvandaan die aankoms van skepe in [[Tafelbaai]] dopgehou kon word. Vanuit die heel eerste dakkamer wat opgerig is, die van Rustenburg in Rondebosch, was die see egter glad nie sigbaar nie. Die enigste bewaarde voorbeeld van 'n dakkamer, die van die Lutherse pastorie in Strandstraat front weg van die see. Die Kaapse dakkamer, waarvan daar in ʼn stadium omtrent 'n dosyn in Kaapstad was, het waarskynlik sy oorsprong in die dakkamertjies van die pakhuise in Amsterdam gehad. In Nederland is die gereedskap waarmee die handelsware opgehys is, in sulke dakkamertjies gebore. Pilasters langs die deure, waarop 'n reguit dekstuk gerus het, en vollengtepilasters, wat die fasade verdeel het, was verdere duidelike invloede van die Neo-Klassisistiese boustyl, wat veral deur argitekte soos Louis Thibault in die Kaapse dubbelverdiepinghuise tot ʼn hoogtepunt gevoer is. == Restourasie == Na raming het daar aan die begin van hierdie eeu nog ongeveer 3 000 of meer Kaaps-Hollandse geboue gestaan, waarvan daar 50 jaar later maar net 'n paar honderd oor was. Van die wat toe nog gestaan het, was sommige al so vervalle dat hulle nooit herstel sou kon word nie. Bewaring van geboue van kultuur-historiese belang kan nooit 'n individuele poging wees nie. Dit is lank gelede in lande met 'n veel ouer geskiedenis as die van Suid-Afrika bewys. In Nederland, [[België]], - Duitsland, Frankryk en Brittanje (Suid-Afrika se belangrikste moederlande) is daar reeds in die verre verlede en vandag steeds groot somme geld, aandag en ondersteuning van owerheidsweë verkry vir die bewaring van volksboukuns. Amsterdam, [[Gent]] en [[Brugge]] se gragtehuise het nie sommer per toeval bewaar gebly nie. Die inwoners en eienaars van hierdie huise kon die duur restourasiewerk meestal nie bekostig nie, maar het staatsubsidies en -ondersteuning gekry. Wette is opgestel oor die bewaring van basiese grondplanne, fasades en gewels. Omdat daar vroeg reeds met hierdie bewaringstaak begin is, is die resultate indrukwekkend en die stede het baie van hul argitektoniese karakter behou. In die VSA, wat ook 'n relatief jong land is, is daar ook vroeg reeds pogings van owerheidswee aangewend om volksboukuns te bewaar, en dorpe soos die koloniale deel van Williamsburg - die deel beslaan reeds sowat 1 200 ha - is in hul geheel gerestoureer en bewaar of herbou. Restourasie en bewaring is egter ook nie net die taak van die staat nie, en omdat dit so duur is (restourasie kos altyd meer as nuwe bouwerk), is finansiële steun van oor 'n veel wyer vlak nodig. In die moederlande is die inwoners se belangstelling gewek en hulle is by bewaringsprojekte betrek. So is groot welslae met restourasieprojekte behaal. In Suid-Afrika word verskeie pogings tegelykertyd aangewend om die publiek se belangstelling te wek en hulle te betrek, en die hulp van professionele argitekte word ook ingeroep. Die pogings het met tekeninge, foto's en die skryf van boeke begin. 'n Baanbreker op hierdie gebied was sekerlik [[Alys Fane Trotter]], ʼn kunstenaar wat hoog aangeskryf word. Terwyl haar eggenoot van 1896 tot 1898 as ingenieur aan die Kaap werksaam was, het sy die hele Skiereiland en omliggende distrikte per fiets deurreis en potloodsketse van talle Kaapse plaashuise en Kaaps-Hollandse geboue gemaak. Sy het ook 'n uitvoerige artikel in die vorm van 'n bylae in ''The Cape Times'' gepubliseer. Kort daarna is ʼn volledige boek, ''Old Cape Colony'', met 'n voorwoord deur sir [[Herbert Baker]], gepubliseer. Mev. Trotter se werk was waarskynlik die eerste poging om 'n algemene belangstelling in die kwynende Kaaps-Hollandse boustyl te wek. Sy het drie sketsboeke met akkurate potloodtekeninge gevul. Baie van hierdie sketse word vandag as deel van die [[William Fehr]]-versameling in die Rust-en-Vreugd-museum bewaar. Restoureerders en argitekte het restourasieplanne dikwels op grond van haar tekeninge opgetrek. Baie van die huise wat sy in die paar jaar geteken het, is intussen reeds gesloop. Na mev. Trotter het [[Dorothea Fairbridge]] in 1922 en 1931 twee boeke, ''Historic houses en Historic farms'', gepubliseer. Haar boeke is geïllustreer deur die uitstekende foto's van [[Arthur Elliott]], wie se werk en film negatiewe ook deesdae in die [[Africana Museum|Africana-museum]] bewaar word. Elliot het sy hele lewe aan die fotografering van Kaaps-Hollandse huise gewy, en sy vyf uitstallings was 'n waardevolle bydrae tot die prikkeling van die publiek se belangstelling in die saak. Die katalogusse van hierdie vyf uitstallings is vandag op sigself al waardevolle [[Africana]]. [[G.E. Pearse]], eertydse hoogleraar in argitektuur aan die Universiteit van die [[Witwatersrand]], het met steun van die Carnegie Corporation van New York 'n lywige, geïllustreerde ontleding van die Kaaps-Hollandse boustyl gemaak. Kort daarna het die Kaapse argitek [[F.K. Kendall]] 'n intensiewe studie van Groot Constantia gemaak ten einde hierdie gebou na die brand van 1925 te kon restoureer. In akademiese kringe was die belangstelling in restourasieprojekte teen hierdie tyd gewek, en doktorale verhandelings oor verskeie aspekte van die volksboukuns en ander publikasies het die lig gesien. Die eerste en enigste boekie oor die onderwerp in Afrikaans, Boukuns in Suid-Afrika deur [[B.E. Bierman]], het in 1955 verskyn. In 1953 het C. de Bosdari se ''Cape Dutch houses and farms'' se eerste uitgawe verskyn. Dit het 'n wyd gelese, populêre boek geword en die daaropvolgende drie heruitgawes (die jongste in 1971) het die publiek se belangstelling vir die eerste keer bevestig. Nog 'n boek, ''The old houses of the Cape'', deur Hans Fransen en Mary Cook, het sedert 1965 ook 'n standaardwerk geword wat wyd gelees is en nog deur studente gebruik word. Sedertdien het 'n hele aantal, veral sogenaamde koffietafelboeke, oor die onderwerp verskyn waaraan verskeie skrywers hul hand gewaag het, en wat deur bekende fotograwe, soos [[David Goldblatt]], geïllustreer is. In Afrikaans het [[Hans Fransen]] in sy boek ''Drie eeue kuns in Suid-Afrika'' (1981) 'n aantal besonder interessante hoofstukke oor die onderwerp ingesluit. Veral die publikasies en illustrasies het daarin geslaag om die Suid-Afrikaanse publiek met die verloop van jare van die Kaaps-Hollandse boustyl bewus te maak, en wel in so 'n mate dat die ledetal van 'n organisasie soos die [[Stigting Simon van der Stel]] (wat hom vir die behoud en bewaring van historiese geboue beywer) in die vroeë sewentigerjare verdubbel het. Ander stigtings, soos die [[Rhodes National Heritage Trust]], wat deur ''Rhodes Fruit Farms'' gefinansier word, het ook 'n geweldige bydrae gelewer en groot somme geld bestee aan die restourasie van verskeie herehuise en plaashuise in die Westelike Provinsie. 'n Maatskappy soos Historiese Huise van Suid-Afrika Bpk., wat hoofsaaklik deur [[Anton Rupert]] op die been gebring is, het selfs bewys dat aandeelhouers 'n wins met restourasiewerk kan maak. Met verloop van jare het daar, afgesien van 'n liefde vir die saak, ook 'n professionele, wetenskaplike benadering gekom, en huise is nie meer net opgeknap nie, maar na deeglike bestudering histories korrek gerestoureer. In baie gevalle moes wonings, veral binne, subtiel veranderinge ondergaan om dit gerieflik leefbaar te maak, maar argitekte wat kenners op die gebied was, het gewoonlik daarin geslaag om die ewewig te behou. Hul werk is met sukses bekroon deurdat baie van die wonings en geboue waaraan hulle gewerk het, kort na die restourasie daarvan tot nasionale gedenkwaardighede verklaar is. Van owerheidsweë het die posisie en steun ook baie verbeter - veral na nuwe wetgewing in 1969, toe die ou [[Historiese Monumentekommissie]] die [[Raad vir Nasionale Gedenkwaardighede]] geword het. Die bevoegdhede van die Raad is dermate uitgebrei dat hy 'n gebou sogenaamd kon bevries. Dit het beteken dat die Raad die sloping van 'n gebou kon vertraag sodat daar genoeg tyd kon wees om navorsing oor die restourasie- en gebruiksmoontlikhede van so ʼn gebou te doen. Die Raad se finansiële posisie het ook aansienlik verbeter sodat hy in sommige gevalle selfs subsidies vir restourasie of onderhoud kon toeken. Die oorspronklike boumetodes en materiaal wat in die bouwerk van Kaaps-Hollandse huise gebruik is, vereis juis gereelde onderhoud en versorging. As dit nie gereeld gedoen en bygehou word nie, raak hierdie huise gou vervalle. Die onderhoudskoste is dikwels bo die vermoë van die private eienaar, en op die gebied is staatshulp dus van groot waarde. Rampe soos brande en [[aardbewing]]s het die Kaapse huise ook getref en talle daarvan is daardeur in puin gelê. Die rampe was in sommige gevalle egter 'n bedekte seën. Nadat Groot Constantia in 1925 afgebrand het, is restourasiewerk vir die eerste keer op ʼn wetenskaplike wyse aangepak, wat meegebring het dat latere restourasiewerk meer professioneel gedoen is. Die aardbewing wat 'n gedeelte van die Boland in 1969 getref het. het byna alle historiese geboue op [[Tulbagh]] en [[Ceres]] en in die [[Breederivier]]vallei beskadig. Kort daarna is die Tulbagh-Restourasiekomitee gestig (die dorpie is die ergste getref), en talle geboue, waaronder 'n hele straat (Kerkstraat), is gerestoureer sodat Tulbagh vandag beter daaraan toe is as voor die aardbewing. Die [[Boland-Rampfonds]] het ook ʼn finansiële bydrae gemaak en die Stigting Simon van der Stel het vir die restourasie van twee huise gesorg. Na die Boland-ramp het bykans alle Suid-Afrikaners op die een of ander wyse van die belangrikheid van die bewaring van die Kaaps-Hollandse boustyl bewus geword. 'n Aantal argitekte wat bekend is om die integriteit en egtheid van hul werk op die gebied, moet ook genoem word. Hulle is onder andere [[Norman Eaton]] (Pastorie, [[Graaff-Reinet]]), Revel Fox (Meerlust, [[Onverwacht, Gauteng|Onverwacht]] en die Rynse Sendingpastoriekompleks, laasgenoemde in samewerking met [[Henry Villet]]), [[Gawie Fagan]] ([[Boschendal]], Tuynhuys, Rynse Kerk en Tulbagh se Kerkstraat), George Osler (Dekkersvlei, Libertas Parva) en Golyn en Meiring (Goornhoop). Ander argitekte en navorsers wat waardevolle werk gelewer het en steeds lewer, is Dirk Visser, Magda Sauer, Brian Mansergh, Gwen Fagan en John Rennie. Volgens Hans Fransen het die wedloop tussen die verliese, doelbewus of deur rampe, aan die een kant en die winste, bewaring en restourasie aan die ander kant in die vroeë sewentigerjare 'n wending begin neem. Meer bewaring, onderhoud en restourasiewerk word deesdae gedoen en minder geboue word gesloop. Volgens Fransen bly dit egter altyd ʼn ongelyke stryd, want hoewel die verliese vertraag kan word en in die toekoms selfs heeltemal tot stilstand gebring kan word, kan wat verlore gegaan het, nie weer vervang word nie. == Bronne == * Barnard, Eureka: 'n Evaluering van die volksboukuns van die Swellendam-omgewing. Universiteit van Stellenbosch: ongepubliseerde M.A.-verhandeling, 2003 * [https://hataanlyn.co.za/ HAT Feitegids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903074950/https://hataanlyn.co.za/ |date= 3 September 2018 }} * Japha, Derek en Vivienne Japha: The landscape and architecture of Montagu, 1850 - 1915. School of Architecture, Universiteit van Kaapstad, 1992. {{ISBN|0-7992-1432-9}} * Ploeger, Jan: Verspreiding van Nederlandse gewelbou. In: Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 15, no. 4, Junie 1966 * Procter, Elizabeth: The Spirit of Cape Dutch Rural Architecture. In: Lantern. Tydskrif vir Kuns, Kennis en Kultuur. Jaargang 30, nr. 2, Mei 1981 * van der Meulen, Jan: The origins of Cape colonial architecture. In: Lantern. Tydskrif vir Kuns en Kultuur. Jaargang 13, nr. 4, Junie 1964 * von Geyso, Renate: Cape Dutch Architecture. In: Lantern. Tydskrif vir Volksopvoeding. Jaargang 6, nr. 4, April 1957 * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409540}} band == Eksterne skakels == * {{en}} [https://web.archive.org/web/20060618001306/http://www.encounter.co.za/article/19.html Geskiedenis en ontwikkeling van Kaaps-Hollands styl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060618001306/http://www.encounter.co.za/article/19.html |date=18 Junie 2006 }} * {{en}} [https://www.architectcapetown.co.za/ www.architectcapetown.co.za] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20110622070312/http://www.cape-dutch.net/ www.cape-dutch.net] * [https://web.archive.org/web/20090226081039/http://www.ezakwantu.com/Gallery%20Franschhoek%20Cape%20Dutch%20Thatched%20Gabled%20Homesteads.htm ezakwantu.com] * [http://www.mcgregor.org.za/ McGregor] – die bes bewaarde en mees volledige voorbeeld van middel-19de-eeuse stadsbeeld in die Kaapprovinsie *{{Commons-kategorie inlyn|Cape Dutch architecture in South Africa|Kaaps-Hollandse Styl in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Argitektuur]] lsw93hpuph4mma1t9vjympn1vdc6l0w 2963713 2963712 2026-08-30T08:42:21Z AFM 21229 /* Restourasie */ 2963713 wikitext text/x-wiki {{Databoks}} '''Kaaps-Hollandse Styl''' is 'n styl van [[argitektuur]] wat deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] en sy goewerneurs aan die [[Kaap die Goeie Hoop]] gebruik is. Dit is beïnvloed deur die argitektuur van [[Nederland]] ([[gewel]]s), [[Italië]] en [[Frankryk]] (barokvloerplanne; sien ook: [[barok]]), en [[Portugal]] (rietdakke). Pas na die aankoms van [[Jan van Riebeeck]] aan die Kaap in 1652 is geboue uit noodsaak opgerig en materiaal wat plaaslik beskikbaar was moes uiteraard gebruik word. Met verloop van tyd en namate die nedersetting om die oorspronklike [[Fort de Goede Hoop]] en later om die [[Kasteel die Goeie Hoop|Kasteel]] uitgebrei het, het 'n soort Kaapse volksboukuns ontwikkel wat in wese heeltemal tydeloos was. Oor die algemeen het die stylelemente van hierdie volksboukuns twee eeue lank die weerspieëling gebly van plaaslike omstandighede, vereistes en die materiaal wat beskikbaar was. Naas die tydelose basiese elemente het die Kaapse boukuns ook geboue opgelewer wat juis sterk tydsgebonde sierelemente besit het. Die boustyl aan die Kaap en in die omliggende distrikte sou met verloop van tyd stylkenmerke van die [[Barok]], die [[Klassisisme]] en die [[Neo-Klassisisme]] toon wat oorgedra is op die tradisionele, konserwatiewe volkstyl. Die meeste historiese geboue en huise wat vandag as voorbeelde van die '''Kaaps-Hollandse boustyl''' beskou word, is tussen 1750 en ongeveer 1825 gebou. Aan die begin van hierdie eeu was daar na raming nog sowat 3 000 Kaaps-Hollandse geboue, waarvan daar 50 jaar later maar net 'n paar honderd oor was. Verskeie individue en organisasies beywer hulle al sedert die einde van die vorige eeu vir die behoud en bewaring van hierdie unieke eie volksboustyl. == Agtergrond == Van die geboue wat in die eerste eeu na die vestiging van die nedersetting aan die Kaap gebou is, het net die Kasteel in sy geheel behoue gebly. Al die belangrike geboue uit daardie tydperk is deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie|Vereenigde Oost-Indische Compagnie]] (VOC) opgerig. Nie alle Blanke nedersetters aan die Kaap het egter in Kompanjiegeboue gewoon en gewerk nie. Reeds gedurende die eerste dekade het die Vryburgers huisies op hul plasies langs die Liesbeeckrivier opgerig, en in die omgewing van die Kasteel en die Kompanjiestuine het 'n hele aantal eenvoudige dorpshuisies verrys. Die aansig van hierdie eerste huisies is nie bepaal deur ʼn bestaande boustyl wat destyds in [[Europa]] gevolg is nie, maar eerder deur plaaslike toestande en die beskikbaarheid van boumateriaal aan die Kaap. Boonop was die nedersetters arm en kon hulle niks meer as 'n heel eenvoudige huisie bekostig nie. Hierdie eerste nedersetters en huisbouers aan die Kaap - hulle het hoofsaaklik uit Nederland, die aangrensende dele van [[Noord-Duitsland]] en later [[Frankryk]] gekom- het die huise en boustyle van hul moederland waarskynlik wel deeglik onthou. Boustyle soos hulle dit in Europa geken het, soos die Klassisisme, die Barok en die [[Rococo]], het op welvaart gedui. Die nedersetters het egter geen ander keuse gehad as om met eenvoudige verblyf tevrede te wees nie. Aan die boustyl wat in daardie jare in Nederland gewild was, het hulle nie gedink nie. Uit die staanspoor het daar ʼn aantal probleme opgeduik wat ʼn duidelike invloed op die ontwikkeling van 'n plaaslike, eie boustyl sou uitoefen. Selfs in later jare, toe geld volop was, het hierdie faktore nog 'n belangrike rol gespeel in die uitvoering van Barok-, Rococo- en Neo-Klassisistiese style in die plaaslike bouwerk. Bakstene was in Jan van Riebeeck se tyd al 'n probleem. Om 'n stewige muur te kon bou, veral vir die Fort, het die nedersetters stewige bakstene nodig gehad. Die bakstene wat hulle egter gemaak het, was vanweë die samestelling van die beskikbare grond poreus en nie sterk genoeg nie. Daar moes met lae klei en strooi gebou word, of met sagter kleistene wat in die son drooggemaak is. Toe die Kasteel gebou moes word, is bakstene uit Nederland na die Kaap ingevoer in die vorm van ballas in die leë skepe wat na [[Indië]] onderweg was. Burgerwonings is in hierdie jare van sagte kleistene, klip of sagte koffieklip gebou. Om met hierdie sagte boumateriaal ʼn stewige konstruksie te kon oprig, moes die mure minstens 50&nbsp;cm, maar soms tot 80&nbsp;cm, dik wees. Hoëkommissaris [[Hendrik Adriaan van Reede tot Drakestein|H.A. van Reede]] het selfs 'n regulasie uitgevaardig wat bepaal het dat hierdie mure sowel buite as binne met kleimortel afgepleister moes word om die sagter materiaal bymekaar te hou. Soms het die pleistermengsel reeds 'n bietjie kalk wat van die skulpe op [[Robbeneiland]] gemaak is, bevat. Om hierdie " moddermure" duursamer te maak, moes dit afgewit word om dit teen die reën te beskerm. Die kalkmengsels het soms vet en sout bevat wat die kalk aan die muur laat kleef het. Die pleisteroppervlak van hierdie mure was altyd ietwat groot en dit het meegebring dat die witgekalkte mure die lig nie te skerp weerkaats het nie, 'n eienskap wat kenmerkend sou word vir die skoonheid van die meer ingewikkelde boustyl wat uit hierdie basiese volkstyl ontwikkel het. Die bekende dakteëls wat in Europa gebruik is, was ook nie aan die Kaap beskikbaar nie. In uitsonderlike gevalle is van die teëls ingevoer, maar daar is hoofsaaklik van die enigste beskikbare plaaslike dekmateriaal, vleiriet, gebruik gemaak. Hierdie vleiriet het oral digby die talle riviere in die Kaap welig gegroei. 'n Verdere probleem wat die ontwikkeling van enige boustyl aan die Kaap beïnvloed het, was die gebrek aan [[hout]]. Binne die eerste 50 jaar was alle bome wat met kar en perde of ossewa in die omgewing van die [[Kaapse Skiereiland]] bereik kon word, reeds uitgekap. Van Riebeeck het aanvanklik geprobeer om die [[geelhout]] in die natuurlike bosse van [[Houtbaai]] te beskerm, maar teen 1700 was die ook reeds opgebruik. Die meeste van hierdie hout is nie eens in die boubedryf gebruik nie, maar is as brandhout gestook. Die lengte van die hout wat wel beskikbaar was, was beperk, met die gevolg dat die standaardwydte van die dakoorspanning ongeveer 6 m was. Die mure was boonop te swak om 'n swaarder dak te dra. Kaapse huise kon in werklikheid dus nie wyer as 6m wees nie, hoewel groter huise verkry is deur bykomende vleuels, ook van 6 m wyd, aan te bou. Die beperking het 'n besondere invloed op die ontwikkeling van die plattegronde van hierdie huise gehad. Tot aan die einde van die 18e eeu was daar geen houtvloere nie; dit was eenvoudig te skaars of te duur. Hout is van [[Mauritius]] en [[Java]] ingevoer en later is van die hout uit die woude van [[Knysna]] gebruik gemaak. Die eerste [[stinkhout]] en geelhout uit Knysna se omgewing het die Kaap eers in 1788 bereik. Met hierdie beperkte hoeveelheid hout is daar aanvanklik langwerpige huisies in die dorpie om die Kasteel gebou wat met hul langste kant aan die straat gefront het. (In die Nederlandse stede met hul kleiner erwe het die huise gewoonlik dwars, met die kort kant aan die straatfront, gestaan.) Op die platteland het die huisies met die lang kant na die oprit na die huis gekeer gestaan. So 'n huisie het, veral op die dorp, gewoonlik slegs uit drie vertrekke bestaan omdat die ruimte op die erwe baie beperk was. Die middelvertrek met sy ingang het gewoonlik as woonkamer gedien, met die slaapkamer aan die een kant en die kombuis aan die ander kant. Sommige bouers het die lang rietdak naderhand vervelig gevind en die eerste vorm van 'n geweltjie in die middel van die dak bo-oor die voordeur gebou. Dit was 'n ronde uitbousel in die muur waaroor die rietdak gekrom het en geen gewel in die ware sin van die woord nie aangesien dit nog nie nokhoogte bereik het nie. Weens die beperkte boumateriaal en selfs meer beperkte finansies het 'n voorlopige boustyl ontwikkel wat die Kaapse volksboustyl genoem kan word. Die elemente van die Kaapse volksboustyl is in werklikheid heeltemal tydeloos en stylelemente daarvan was twee eeue lank 'n weerspieëling van die plaaslike omstandighede, vereistes en materiaal wat beskikbaar was. Die volksboustyl sou sonder die koms van die [[Industriële Revolusie]] in die tweede helfte van die 17de eeu vandag ongetwyfeld nog voortgeleef het - soos dit inderdaad in afgeleë dele van Kaapland tot diep in die 20e eeu die geval was: in die [[Sandveld]] (die Weskus, noord van [[Piketberg]]), die [[Duineveld]] (naby [[Bredasdorp]]) en in sommige Kleurling gemeenskappe. Naas die basiese tydelose elemente het die Kaapse boukuns ook geboue opgelewer wat juis sterk tydsgebonde sierelemente besit het. Dit sou met verloop van tyd stylkenmerke vertoon van die Barok, die Klassisisme en die Neo-Klassisisme wat op die tradisionele konserwatiewe volkstyl oorgedra is. Die boustyl met sy tydelose sowel as tydsgebonde kenmerke is later die Kaaps-Hollandse boustyl genoem, hoewel daar sterk tussen Kaapse Barok en Kaapse Neo-Klassisisme onderskei kan word. Die ontwikkeling van 'n unieke boustyl aan die Kaap het ook nou met die ontwikkeling in die geskiedenis saamgehang. Die meeste geskiedkundige huise en geboue wat vandag as voorbeelde van die Kaaps-Hollandse boustyl beskou word, is tussen 1750 en ongeveer 1825 gebou. Hierdie tydperk stuit drie periodes van relatiewe welvaart aan die Kaap in, te wete 1756 tot 1763, 1760 tot 1790 en 1796 tot 1620. Gedurende die eerste periode het [[Engeland]] teen [[Frankryk]] oorlog verklaar, en dit het die burgers aan die Kaap geraak omdat hulle - anders as wat die geval met die bemanning en passasiers van besoekende Kompanjieskepe was toegelaat is om vryelik teen die beste prys met die besoekende, vreemde oorlogskepe handel te dryf. Geld was vir die eerste keer volop aan die Kaap, en dit het tot aan die einde van die oorlog in 1763 voortgeduur. Teen 1780 het die Nederlanders as seevarende mag begin kwyn en die VOC was feitlik bankrot. Baie meer vreemde as Nederlandse skepe het die Kaap aangedoen en die mense aan boord van die vreemde skepe het tot drie keer meer vir produkte betaal as die Kompanjie. Dit het so voorspoedig in die Kaap gegaan dat die dorp, wat toe al Kaapstad genoem is, die bynaam Klein Parys gekry het. Hierdie 10 jaar lange periode van welvaart, waartydens daar van 1781 tot 1783 ook 'n Franse garnisoen aan die Kaap gevestig was, het verreikende gevolge vir die ontwikkeling van die plaaslike boukuns gehad. 'n Franse luitenant, [[Louis Thibault]], het na die vertrek van die Franse aangebly en die Kaap se eerste ware argitek geword. Hy het 'n belangrike stempel op die Kaapse boukuns afgedruk. Die laaste periode van welvaart was aan die Britse oorname van die Kaap, 'n nuwe bestuur en nuwe handelsmoontlikhede te danke. Gedurende hierdie tydperke van welvaart kon die burgers groter en mooier huise bekostig, en daar is ook baie meer huise gebou. Daar was nou ook vir die eerste keer ʼn mate van keuse oor hoe die huise kon lyk, en Europa kon sy artistieke invloed vir die eerste keer laat geld. Kaapse burgers kon die boustyle uit hul moederland nou vir die eerste keer toepas, en aandag kon ook geskenk word aan nuwe boustyle wat intussen in Europa ontwikkel het. Hoewel die Europese Barok en Neo-Klassisisme as voorbeeld gedien het, het dit in die Kaap – as uitbouing van 'n reeds bestaande en deur omgewing bepaalde volkstyl ‘n nuwe, eie karakter gekry. Die verloop van die geskiedenis en die periodes van welvaart het dus meegebring dat 'n eie boustyl aan die Kaap ontwikkel het. == Plattegronde == Die dorpshuisies op die erwe in Kaapstad het aanvanklik uit drie vertrekke naasmekaar bestaan aangesien daar op die destydse erfbreedte nie veel meer ingepas kon word nie. Omdat die beskikbare houtlengtes beperk was en die mure nie stewig genoeg nie, kon hierdie huise nie vergroot word deur eenvoudig 'n verdere drie vertrekke reg agter die bestaande kamers aan te bou nie. Die dak wat hierdie reghoekige konstruksie sou moes oorspan, sou te groot en te swaar wees. Die enigste oplossing was om verdere vleuels van 6 m wyd aan te bou. Volgens 'n kaart van Kaapstad was byna die helfte van die sowat 30 burgerhuisies in 1700 reeds L-vormig. Hierdie bouplan was die eerste in 'n reeks Kaapse "letter van die alfabet" -plattegronde. Die agtervleuel moes in die stad aan die sykant van die erf aangebou word, sodat dit die agterplaas nie in twee nuttelose dele sou verdeel nie. Die dak van die vleuel het dieselfde nokhoogte as die huis se voorste deel gehad. Die kombuis was gewoonlik in die vleuel geleë, en die vuurherd met sy skoorsteen is teen die kort agtermuur opgebou. As die vleuel lank genoeg was, het dit dikwels nog 'n vertrek bevat. Sommige huise is natuurlik uit die staanspoor volgens die L-plan gebou. Die agterdeel was dus nie ʼn toevoeging tot die voorste deel nie en die hoek wat gevorm is, is dikwels nuttiger meer prakties gebruik. Uit die L-vorm het die U-vorm ontwikkel. Dit het beteken dat daar 'n bykomende vleuel op die ander sykant van die ert aangebou is. Die smal binneplasie wat deur die L-vorm geskep is, is gewoonlik met ʼn plat dak toegebou, en die sogenaamde agterkamer het so ontstaan. Die plattegronde van plaashuise in die onmiddellike omgewing van Kaapstad was natuurlik nie aan erf breedtes gebonde nie, en talle is uit die staanspoor met 'n ry van vyf kamers naasmekaar gebou. Die bene van die U is later aangebou (voorbeelde is [[Groot Constantia]], [[Klein Constantia]], [[Bergvliet]] en [[Stellenberg]]). Die U-vorm vir plaashuise kom elders egter selde voor. Dieper die binneland in het ander plattegronde ontwikkel. Omdat daar genoeg ruimte was, is die agtervleuel dikwels in die middel reg agter die ingang en die voorhuis aangebou. Die plattegrond het dus 'n omgekeerde T-vorm gekry. Die kombuis was meestal in die "been" van die T geleë en die voorhuis is dikwels vergroot deur 'n deel van die agtervleuel te benut. Die agterhuis, wat as eetkamer gebruik is, is ook dikwels tussen die voorhuis en die kombuis in die been van die T geleë. Die T-vorm was verreweg die algemeenste plan vir Kaapse plaashuise. Dit het die gevoel vir simmetrie, wat by die Nederlandse Klassisiste swaar geweeg het, duidelik bevredig en die huis ook baie ruimer laat lyk. Sommige van hierdie huise is van die begin af in die T -vorm gebou, en die agtervleuel was dus nie ʼn toevoeging nie. Die meeste T -huise op die platteland was so groot soos die L-huise in die stad. Terwyl die L-huis plek gehad het vir die aanbou van ʼn tweede vleuel sodat dit 'n U-huis kon vorm, moes daar met die uitbreiding van die T -huis nuwe planne bedink word. In sommige gevalle is die vleuels (die dwarsbeen en die been van die T) eenvoudig verleng deur kamers op elk van die drie punte aan te bou. Die H-plattegrond was egter die ideale oplossing. Ewewydig met die langwerpige voorste deel van die huis, maar sowat 1 tot 7 m verder weg, is 'n tweede langwerpige ry kamers gebou met die been van die T as verbindingstuk. Die oorspronklike agtervleuel het dus die dwarsbalkie van die H geword, wat volgens die plattegrond eintlik op sy sy lê. Hoe en wanneer hierdie H-huis as boustyl ontwikkel is, is nie bekend nie. Uit 'n ruwe sketsplan van [[Willem Adriaan van der Stel]] se woning [[Vergelegen]] (1700) lyk dit of die huis moontlik 'n dubbele H-plan met drie ewewydige seksies kon gehad het, met 'n buitengewoon lang verbindingstuk tussenin. In die huidige Vergelegen is geen bewys hiervoor nie, aangesien Vergelegen, in opdrag van die Kompanjie, na Van der Stel se herroeping gesloop moes word. Dit is moontlik dat net die agterste van die drie seksies gesloop is, want die huis is vandag H-vormig. Aanvanklik het die H-vorm baie selde voorgekom, maar in die tweede helfte van die 18e eeu was dit redelik algemeen, of as T-huis waarby aangebou is, of as huis wat van die begin af volgens 'n H-plattegrond gebou is. Een van die unieke kenmerke van talle H-huise is dat dit twee fasades het - een voor en een agter – met twee ingange en dikwels twee pragtig versierde middelgewels. In die H-huis is daar, deur gebruik te maak van die vleuelplan van 6 m, 'n diep, blokagtige huis vorm verkry met 'n vollengte-middelgang (wat aan die Kaap so breed soos ʼn kamer geword het) waaruit die kamers links en regs en voor en agter bereik kon word. Volgens die Nederlandse Klassisistiese huisontwerp was dit die ideale plan. By [[Knorhoek]] (1795) by [[Somerset-Wes|Somerset-We]]<nowiki/>s en [[Schoongezicht]] by [[Stellenbosch]] strek die voor- en agterkamer oor die hele lengte van die huis en gee die deurlopende uitsig oor die voor- en agterhuis die twee wonings 'n besondere mooi, oop voorkoms. Afgesien van genoemde platte- gronde bestaan daar in die Kaapse plaashuisargitektuur nog 'n hele aantal ander vleuelvariasies, waarvan sommige onreëlmatig is. Ander is onvoltooide of nog verder uitgebreide H-vorms (sien illustrasies). Die sogenaamde pi-vorm (π) is ʼn interessante variasie wat as ʼn dubbele T -vorm (twee agtervleuels naasmekaar in plaas van een) of as 'n U-vorm waarvan die voorste stuk aan weerskante uitgebou is, beskou kan word. In hierdie geval is die voorste ry kamers gewoonlik baie lank en bestaan dit uit minstens 5 vertrekke naasmekaar. Die smal opening tussen die vleuels is ook byna deurgaans met 'n plat dak oordek en as agterkamer gebruik. Daar is ook huise met 'n F-plan, soos [[Modderfontein]] by [[Citrusdal]]. Die beroemde [[Meerlust]], wat oorspronklik 'n T -vorm gehad het, het in 1776 'n nuwe voorstuk bygekry sodat die huidige plan 'n kombinasie van 'n T - en 'n H-vorm is. Dit is juis hierdie vleuelplattegronde, met hul standaarddakoorspannings van 6 m en nokke van gelyke hoogte, wat die belangrikste kenmerk van die Kaapse plaashuisargitektuur is. Hoewel huise met T - en U-planne in sekere dele van Europa nie onbekend is nie, kom dit nooit met so 'n eenvormige vleuelwydte en as deel van so 'n groot verskeidenheid van vleuelplanvorms soos in Suid-Afrika voor nie. Dit is 'n volksboustyl wat eie is aan hierdie deel van die wêreld. == Gewels == Gewels, veral die sierlike middelgewels wat byna alle (Kaaps-Hollandse) plaashuise in die [[Boland|Bolan]]<nowiki/>d (en ook baie ver daarvandaan) gehad het en steeds het, word dikwels as tipies Kaaps beskou. Die gewels is 'n opvallende kenmerk van die Kaaps-Hollandse boustyl en besit vorme wat nie met die vorme van gewels in Europa verwar kan word nie. Heeltemal uniek is die gewels egter nie. Die oorspronklike Nederlandse gewels wat as voorbeeld gedien het, het ook in ander Nederlandse kolonies as stylkenmerk in die plaaslike boukuns posgevat, en dit herinner soms in vorm en aanwending baie aan die wat aan die Kaap voorkom. Oor die aanwending van gewels aan die Kaap voor 1750 bestaan daar weinig inligting. Navorsers moet uitsluitend staatmaak op tekeninge en skilderye wat deur kontemporêre kunstenaars gemaak is. 'n Belangrike bron is die werk van [[E.V. Stade]], wat in [[Delft]], Nederland, ontdek is. Sy tekeninge is in 1710 gemaak en sy uitbeeldings van Kaapstad, Constantia, Stellenbosch, Drakenstein en die Paarl is redelik akkuraat. Dit is egter van 'n te ver afstand geteken om werklik fyn besonderhede te gee. Duidelike aanduidings van gewels en dakvensters is in sy sketse waarneembaar, maar of dit toe reeds versier was, is nie duidelik nie. Stade toon hulle as driehoekies, sommige reeds op volle dakhoogte, maar die meeste laer as die dak – dus nie volwaardige gewels nie, maar dakvenstertjies. Op 'n tekening van [[J.W. van Heydt]] wat uit 1741 dateer, is daar meer besonderhede van een van die dakvensters van Groot Constantia sigbaar. Die uitgeboude stuk muur het 'n ronde bekroning of fronton. Dit is belangrik, want dit toon ʼn Klassisistiese siermotief wat in die 17e en 18e eeu ook in Nederland gebruik is. Tekeninge van Vergelegen – hoewel Van der Stel se weergawe verskil van die van die burgers wat hom van misdrywe beskuldig het dui ook op gewels wat duidelik in die 17e-eeuse Nederlandse Klassisisme tuishoort, terwyl die fasade met sy pilasters weer op 16e eeuse Renaissance dui [[Johannes Rath|Johannes Rach]] se tekening van 1662 toon duidelik dat huise in Kaapstad reeds dekoratiewe dakafwerkings, insluitende gewels, gehad het. Die gewels het toe al opvallende barokversierings gehad. Daar kan dus afgelei word – veral as die illustrasies van [[Alys Fane Trotter]] uit laat in die 19e eeu ook in aanmerking geneem word, en op grond van die oorspronklike gewels wat vandag nog staan - dat die gewels aan die Kaap waarskynlik heel eenvoudig ontstaan het. Aanvanklik het dit Klassisistiese kenmerke vertoon, later Barok- en Rococo-kenmerke, en sedert 1780 het dit al sterk Neo-Klassisistiese eienskappe besit. Hierdie stylkenmerke het egter nie regstreeks tred gehou met die presiese tydperke waarin die ooreenstemmende style in Europa aan die orde van die dag was nie. In die Kaap is die style dikwels 'n tyd later gevolg, en is Klassisistiese gewels waarskynlik gebou toe die Barok in Europa al uit die mode begin raak het. Trouens, die gewelstyl het al in die middel van die 18e eeu in Europa uit die mode geraak en die strakke Neo-Klassisistiese lyne het in die plek daarvan gekom. Gewels het egter eers na 1750 aan die Kaap baie gewild geword. Boonop was die gewels wat in die stede van Nederland, Vlaandere en Noordwes-Duitsland so volop voorgekom het, meestal endgewels wat die kort kante van die lang dakke wat reghoekig met die straat gestaan het, afgesluit het. Middelgewels (met die dekoratiewe volhoogte-dakvensters) in die lang sykant van die dak het in Europa selde voorgekom. Daar bestaan goeie rede waarom die middelgewel so 'n alomteenwoordige kenmerk van die Kaapse burgerboukuns geword het: Aan die Kaap was daar baie meer ruimte en die huise kon met hul voorkante op die straat of oprit front. Die aansig van die volle fasade met sy skuuragtige rietdak was waarskynlik baie oninteressant. Die uitgeboude dakvenstertjies (wat nie tot die volle hoogte van die dak gestrek het nie) was die eerste verbetering. Die venster het boonop lig verskaf aan die solder, wat veral by die eerste huisies as 'n baie nuttige bergplek gedien het. Sommige van hierdie eerste dakvensters was eenvoudige welwings waar die grasdak effens bo-oor die venster (en gewoonlik die voordeur daaronder) uitgestaan het. Inligting oor hierdie vroeë wolwegewels, wat soms ook skaapboudgewels genoem is, is net uit tekeninge verkry. Die wat vandag nog bestaan, is hoofsaaklik van 19e-eeuse oorsprong. Die dakvensters het mettertyd ontwikkel tot gewels van volle dakhoogte, met die kort vors (nok) van die dakkie agter die gewel net so hoog soos die vorste van al die ander vleuels. Dit het dieselfde estetiese effek as die endgewels in die stede van die moederland gehad. Die gewels is egter nie net vir estetiese doeleindes aangebring nie. Dit het ook 'n belangrike praktiese rol gespeel. Die huise het geen dakgeute gehad nie en die gewel het die reënwater van die voordeur af weggekeer. In die geval van 'n brand het dit 'n soortgelyke rol gespeel: die bewoners kon met groter veiligheid by die voordeur tussen die vallende, brandende riet deur ontsnap. Uit Rach se tekeninge kan afgelei word dat rondlynige gewels reeds in 1662 gewild was. Vanweë die speelse krulwerking en die dramatiese skaduwerking van die uitstaande krulprofiele word hierdie gewels Barok-gewels genoem. Die egte Barokgebou vertoon, wat sy verdere basiese ontwerp en interieurwerking betref, egter ook eienskappe wat in die Kaapse geboue afwesig was. Die oudste rondlynige gewels wat bewaar gebly het en wat albei dieselfde datum dra, te wete 1756, behoort tot verskillende tipes. [[Joostenburg]] het vyf bolkurwes, terwyl [[Klipheuvel|Klipheuwel]] alternerend bol- en holkurwes het wat deur kort reguit stukke geskei word. Joostenburg se bolbolgewels, wat volgens Rach se tekeninge aanvanklik volop was, het op die platteland nooit juis inslag gevind nie; selfs in Kaapstad is daar vandag geen enkele voorbeeld meer oor nie. Tydens die restourasie van [[Tuynhuys]] is daar egter oorblyfsels van 'n bolbolgewel gevind. Klipheuwel se holbolgewel het egter wydverspreid voorgekom en was veral op die platteland gewild. In distrikte soos Stellenbosch en Somerset-Wes het die holbolgewel in die daaropvolgende 35 jaar die kenmerk van byna elke plaaswoning geword. 'n Verdere ontwikkeling was die aaneenskakeling van die hol-, bol- en S-kurwes (soms met reguit verbindingstukkies) wat in die Europese Rococo-styl tussen 1725 en 1760 'n gewilde siervorm was. Hierdie stylelement kon hier baie goed by die basiese driehoekvorm van die dakhelling aangepas word. Die beskeie elegansie van hierdie gewels het lank in die boere se smaak geval. Die plaaslike, meestal naamlose, bouers kon die gewels met redelike gemak in die maklik modelleerbare pleister uitvoer. Deur die gebruik van 'n mal of 'n sjabloon kon die profielvorms langs die hele gewelomtrek eenvormig gehou word. Die gevorderde Barokgewels is gewoonlik van die onderste deel van die fasade geskei deur 'n lang, horisontale lys met 'n profiel soortgelyk aan die van die gewel op dakrandhoogte. Die basiese holbolvorm het hom besonder goed geleen tot verdere versiering en na Klipheuwel het daar 'n deurlopende reeks van steeds sierliker en meer bewerkte gewels ontstaan. Hierdie oorspronklike gewelfamilie is deur verskillende deskundiges in verskeie kategorieë en tipes ingedeel met ʼn verskeidenheid verwarrende name. Die rondlynige gewels word kromlynige gewels genoem, en die holbolgewels is in die verlede dikwels die konkaaf-konvekse gewel of Vroegste Bloemryke gewel genoem. Sommige kenners onderskei 'n derde groep, wat hulle Barokgewels of Laat Bloemryke gewels noem. Hierdie latere Barokgewels staan ook as die Stellenbosch-Somerset-Wes-tipe bekend. Die hele familie saam word deur sommige kenners die Kaaps-Hollandse gewel genoem. Hans Fransen (in ''Drie eeue kuns in Suid-Afrika'', 1981) noem dit Barokgewels, en onderskei tussen rondIynige, bolbol- en holbolgewels. Hy meld dat die beskrywing Barokgewel veral in die plek van die verkieslike holbolgewel gebruik kan word indien die stylperiode, en nie die eintlike vorm nie, beklemtoon word. Dit is nie bekend wie die oorspronklike ontwerpers van hierdie eerste familie gewels was nie, maar daar kan aangeneem word dat die Blanke nedersetters die hoofvorm uit Europa oorgeneem het omdat gebiede soos die Zaanstreek, noord van [[Amsterdam]], en die aangrensende streke in [[Vlaandere]] en Noordwes-Duitsland gewels het wat sterk daaraan verwant is. Daar kan ook aangeneem word dat die uitvoering aan die Kaap self dikwels die werk van Maleise vakmanne was wat met verloop van tyd so bedrewe geword het dat hulle naderhand verskeie variasies asook siermotiewe op die geweloppervlak kon uitvoer. So het hulle aan die internasionale gewelstyl 'n sterk plaaslike karakter gegee. Die verdere uitbouing van die holbolstyl, waarin die bolkurwes deur sag golwende kurwes vervang is en tot 'n bykans Rococo-agtige styl met uitbundige krulle en golwings ontwikkel het, word duidelik uit die bestudering van bygaande tekeninge en illustrasies. AI het die Iyswerk en versiering van gewels aan die Kaap ook hoe uitbundig geword, dit het nooit die moedswillige asimmetrie en vormverontagsaming van die egte Rococo vertoon nie. Daar bestaan wel 'n aantal gewels (Stellenbosch se [[Ou Drosdy]], [[Nooitgedacht]] by Stellenbosch en die [[Paarl]] se Diamant) waarvan die Iyswerk dunner en fyner was en vryer gekronkel het, en waarvan die C- en S-kurwes op egte Rococo-trant met mekaar gebots het. Hierdie geboue word in werklikheid egter nie deur sulke Barok- of Rococo-elemente geraak nie en het in onderliggende vorm tydelose volkskuns gebly. [[Anton Anreith]], houtsnyer en beeldhouer uit [[Duitsland]], was sonder twyfel die grootste enkele figuur wat aan die Kaap die Kaapse Barok tot 'n hoogtepunt gevoer en met Rococo-elemente bekroon het. Hy was verantwoordelik vir onder meer die rykste Rococo-ornament in Kaapstad: die voordeur van [[Rust-en-Vreugd|Rust-en- Vreugd]]. In Frankryk het die Neo-Klassisisme die Rococo as styl reeds teen 1760 begin vervang. Die twee style verskil drasties van mekaar en kan in sekere opsigte mekaar se teenoorgesteldes wees. In Frankryk, veral Parys, het die Neo-Klassisisme baie vinnig opgang gemaak, terwyl die Rococo in ander dele, soos byvoorbeeld Duitsland, tot laat in die 18e eeu nog voortbestaan het. 'n Dekoratiewe kunstenaar soos Anreith kon Duitsland in 1777 verlaat sonder beïnvloeding deur die Neo-Klassisisme. Aan die Kaap het die oorgang na die Neo-Klassisisme nog langer geduur. Die Barak was buitendien ʼn styl wat veraI by die landboubevolking groter aanklank gevind het as die akademies-georiënteerde Klassisisme. Die Barok en die Rococo-elemente wat daaruit voortgevloei het, het hier in eie vereenvoudigde vorm 'n volkstyl geword. Net so het die [[Gotiese kuns|Gotiek]] drie eeue tevore in [[Noordwes-Europa]] ʼn volkstyl geword en invloede van die koue, intellektuele Renaissance uit [[Italië]] vir langer as 'n eeu afgeweer. Die Neo-Klassisisme het hom in die boustyl veral in Kaapstad met sy platdakgeboue laat geld. Op die platteland - waar die middelgewelstyI nog hoog in die mode was hoewel dit teen die einde van die 18e eeu reeds in Europa gekwyn het- was daar 'n omgekeerde ontwikkeling van die gewel, wat ʼn oorgangstydperk van Rococo-gewels na gewels met Neo-Klassisistiese elemente ingelui het. Om 'n geskikte gewelstyl te vind, het die bouers aan die Kaap hulle tot gewelvoorbeelde uit die Nederlandse Klassisisme van die 17e eeu van voor die Rococo gewend. Hierdie gewels het op hulle beurt ontwikkel uit fasades van 16e eeuse Renaissance- en Vroeë Barokkerke in Italië. Hierdie basiese voor-Rococo-vorm het die Rococo-gewels dus vir 'n kort rukkie aan die Kaap opgevolg. Argitektonies en in die tegniese uitvoering het hierdie drieledige gewelvorm afgewyk van sy logiese oorsprong en dit was moontlik een van die redes waarom hierdie gewelvorm aan die Kaap na 'n kortstondige bloei in omstreeks 1815 reeds weer begin kwyn het – in teenstelling met sy voorloper, die Barokgewel, wat gedurende die vier dekades van sy bestaan steeds gewilder geword het. Die oudste tipe Neo-Klassisistiese gewel toon die grootste ooreenkoms met die Amsterdamse halsgewel. [[Nieuweland]] (Newlands) is die oudste voorbeeld, Groot Constantia die bekendste, en [[Stellenberg]] waarskynlik die mooiste. Hierdie drieledige gewels het 'n gesegmenteerde fronton as bekroning van ʼn midde risaliet, geflankeer deur kloustukke: volute met 'n haakvormige aanset wat boontoe uitsteek. Hierdie gewels (veral die van Stellenberg) word dikwels aan die idees van die argitek Thibault toegeskryf, maar daar bestaan geen grondige bewyse daarvoor nie. In die Kaapse Skiereiland was die kenmerkendste eienskappe van hierdie gewels, soms ook die Skiereiland-Kaaps-Vlaamse gewel genoem, dus die ronde pediment wat as kopstuk gedien het, die reghoekige vorm van die sentrale deel, en die kromlynige vleuels en krulle aan weerskante. Die Neo-Klassisistiese gewels het ook op die platteland gewild geword. Sommige kenners noem die plattelandse weergawe die [[Platteland-Kaaps-Vlaamse]] gewel of die [[Paarl-Drakenstein-Franschhoek- gewel.]] Die onderskeidende kenmerk van hierdie gewels is die gebruik van pilasters. Die uitstaande lys wat die gewel van die res van die fasade geskei het, het mettertyd verdwyn, en die pilasters wat die pediment steun, het tot die volle hoogte van die gebou gestrek (Nektar, 1815) Die pediment in die plattelandse Neo-Klassisistiese gewel was ook dikwels driehoekig, maar die boogvormige pediment van die Skiereilandse gewel het ook voorgekom. Sommige pedimente was ook met sierlike barokkrulle versier. Nog 'n ontwikkeling was die vervanging van volute met vase, soos op Nooitgedacht (tans Navarre, tussen Stellenbosch en Somerset-Wes, 1815). Aardbewings en ander faktore het soms veroorsaak dat hierdie vase afgeval het, soos in die geval van [[Neethlingshof]], Stellenbosch. Van 1820 af het daar 'n geleidelike afname in die gewildheid van die gewel gekom. Uit hierdie tyd dateer daar egter ook 'n aantal gewels uit afgeleë distrikte wat van 'n eie, somtyds naïewe, vindingrykheid spreek, en dikwels sjarmante variante en mengvorms van die hooftipes was. Hieronder tel die gewels van die Klipriviergroep in en om Swellendam (1820-1835) en die gewels van [[De Doorns]] en [[Sandfontein]], naby [[Caledon]]. Endgewels het hoofsaaklik ʼn praktiese funksie vervul. Hulle moes verhinder dat die grasdakke gedurende sterk storms afgeruk word. Wolwegewels is ook soms as endgewels gebruik, maar oor die algemeen was alle endgewels eenvoudiger en onversier. Kenners vind dit moeilik om endgewels in bepaalde tydperke te groepeer. Voor 1800 is daar hoofsaaklik van twee soorte endgewels gebruik gemaak: die puntgewel, wat in ʼn skynskoorsteen geëindig het, of die holbolgewel, wat in 'n ronde punt geëindig het. Uit die holbolgewel het verskeie variasies met barokkurwes ontwikkel, en na 1800 het die Barokgewels soms in 'n driehoekige punt geëindig in plaas van in 'n paar spoggerige krulle. 'n Ander baie skaars variasie van duidelik Nederlandse oorsprong was die trapgewel wat as endgewel moes dien. Volgens oorlewering was die trappe van die gewel aangebring om eers vol water na bo te dra indien die dak sou vlamvat. Die platspitsgewel met sy driehoekie op die punt is 'n endgewel wat eers in die middel van die19e eeu sy verskyning begin maak het. == Verdere kenmerke == Afgesien van die gewels en die "letter van die alfabet"- plattegronde het Kaaps-Hollandse plaashuise ʼn aantal ander kenmerke wat veral in die vroeë jare (die eerste sowat 125 jaar), toe die beskikbaarheid van boumateriaal selfs meer beperk was, 'n eie karakter aan hierdie huise gegee het. Die simmetrie van die huis se vooraansig was sedert die vroegste dae al met die eerste oogopslag opvallend. Die voordeur was altyd in die middel, met 'n gelyke aantal vensters, met of sonder [[Luik (venster)|luike]], aan weerskante. Dit was feitlik 'n vaste reël dat die fasade vry gehou sou word van enige aanbouings. Die enkele stoepkamers met hul plat dakke wat in sommige gevalle die simmetrie belemmer het, is byna almal later aangebou. === Stoep === Die stoep, wat sy oorsprong in Holland gehad het, het altyd oor die hele lengte van die fasade gestrek en is in sommige gevalle reg rondom die hele huis gebou. Die stoep se oorspronklike doel was om die witgekalkte buitemure moddervry te hou en ook om 'n plat vlak om die huis te verkry. Aan die eindpunte van die voorstoep is daar gewoonlik twee bankies ingemessel. Vir koelte was daar soms 'n prieël, wat bestaan het uit ʼn aantal pilare, weer eens in 'n suiwer simmetriese patroon, waaroor druiwestokke opgelei is. Hierdie stoeppriële is dikwels eers baie later aangebring. Die stoep is met ingevoerde teëls uit [[Batavia]], plaveistene, klip of bakstene uitgelê. Waar nodig, is die trappies dikwels gebou met baksteentjies wat "klompjes" genoem is. === Deure === Die hoofdeur of voordeur is in die middel van die fasade onder die hoofgewel aangebring. Die deur was meestal soos 'n staldeur horisontaal in twee verdeel (bo en-onderdeur). Die onderdeur was gewoonlik sowat een meter hoog, en met die bodeur oop kon heelwat lig en lug binnegelaat word. Die hoofdeur, saam met sy bolig (ʼn venstertjie reg bokant die deur wat deel uitgemaak het van die deuropening) was een van die belangrikste kenmerke van die Kaaps-Hollandse boustyl. Die bolig het soms uit 'n dubbele vensterraam met ruite bestaan. Dit was dan moontlik om een van die bolig se vensterrame op 'n winderige dag oor die opening van die bodeur af te skuil. So is die wind buite gehou, maar die lig binnegelaat. Soms, veral in later jare, is die deur aan weerskante met [[kiaat]]- of pleisterpilasters versier. Op hierdie pilasters het soms ook 'n dekstuk of deurpediment gerus. Deurknoppe en slotplate aan die binne- en buitekant van die voordeur en binnedeure is van koper gemaak. Die skarniere was gewoonlik van swaar [[gietyster]]. Hierdie gegote skarniere het soms oor die hele breedte van die deur gestrek. Die hout waarvan die deur gemaak is, het geheel en al afgehang van watter soort beskikbaar was. Die hout vir voordeure, veral kiaat, is dikwels ten duurste ingevoer. Binnedeure het gewoonlik uit breë kiaatrame met geelhoutpanele bestaan. === Vensters === Veral die vensters het ʼn simmetriese voorkoms aan die fasade verleen. 'n Halfwydte-venster is gewoonlik aan weerskante van die deur aangebring sodat hulle saam met die deur en die gewel ʼn geheel kon vorm. 'n Gelyke getal vensters van dieselfde hoogte is verder aan weerskante aangebring. Die vensters is of lae swaaivensters, of hoë skuifvensters (waarvan slegs die onderste deel kon skuil; die boonste deel het op 'n vaste kalf gerus en is eintlik 'n soort bolig). Albei venstertipes se kosyne was in een vlak met die muuroppervlak. Die vensterruite is uit Nederland ingevoer en het na langdurige blootstelling aan die son 'n pers skynsel begin vertoon. Die ruite, ongeveer 15&nbsp;cm by 20&nbsp;cm, is in houtlyste gemonteer. Die bewegende vensterdele is aan die agterkant van die dik kosyn aangebring sodat die voorkant met luike afgesluit kon word. Die gebruik van luike - in Nederland was dit om storm weer en koue buite te hou - het in die Kaapse boustyl ook 'n rol gespeel. Die praktiese doel het effens verander deurdat dit die huise eerder koel as warm moes hou, en dit dikwels 'n belangrike veiligheidsrol vervul het. Die luike het of die hele venster, of net die onderste deel bedek. Aanvanklik het dit uit swaar kiaatpanele in 'n afgewerkte raam bestaan, maar later is ligter hout gebruik en luike het met verloop van tyd die vorm van hortjies aangeneem. Die luike is met skerp gepunte grendels en knippe van gietyster toegerus, en is saam met ander buite-houtwerk dikwels groen geverf. Die houtluike het 'n besonder mooi voorkoms aan die fasade verleen, en die simmetrie-idee verhoog. === Vloere === Daar was voortdurend ʼn tekort aan hout, en timmerhout is selfs tot in 1800 nog ingevoer. Van houtvloere was daar dus aanvanklik byna geen sprake nie. Huise het meestal grondvloere gehad wat byna weekliks met mengsels van beesmis of beesbloed gesmeer moes word om 'n gladde, versorgde, stofvrye voorkoms te gee. Vloere is selfs gemaak van perskepitte wat in 'n kleimengsel gelê is. Toe hout wel beskikbaar geword het, is dit vir vloere in slaapkamers gebruik. Die voorkamer en agterkamer se vloere is met plaaslik vervaardigde teëIs uitgelê. === Plafon === Die plafon het gewoonlik bestaan uit 'n aantal dik, breë balke waarop planke van tot 30&nbsp;cm wyd gerus het. In die hoofvertrekke, soos die voorkamer, is die balke baie netjies afgewerk, maar in die slaapkamers het dit 'n heelwat ruwer voorkoms gehad. Die agterkamer en die kombuis se plafonbalke het gewoonlik uit ruwe, ronde pale bestaan. Die plafonplank was meestal van geelhout en in uitsonderlike gevalle van stinkhout. === Solder === Omdat die meeste huise geen kelders gehad het nie, het die solder - die ruimte direk onder die grasdak - 'n belangrike rol as bergplek gespeel. Dit is nooit as woonruimte gebruik nie, en die venster in die gewel was die enigste plek waardeur die solder se lig kon inkom. In een van die endgewels is daar gewoonlik 'n deur of luik aangebring wat met behulp van ʼn leer bereik kon word. In enkele gevalle is daar 'n permanente trap na die deur gebou, en soms kon die solder ook deur 'n luik in die kombuis bereik word. Omdat die brandgevaar met rietdakke altyd hoog was, is ʼn spesiale vloer in die solder ingebou wat bestaan het uit 'n aantal ruwe pale en latte wat bedek is met 'n dik laag modder waarop teëls en bakstene gelê is. Brandende riet kon op so 'n soldervloer val sonder dat die res van die huis aan die brand sou geslaan het. Hierdie soort solders is brandsolders genoem. === Voorhuis === Die voorhuis of ontvangskamer was die eerste kamer van die huis en was reg agter die voordeur geleë. Dit was gewoonlik 'n ruim vertrek met weinig meubels. In die latere groot huise het die vertrek dikwels tot in die agtervleuel van byvoorbeeld die been van die T of die verbindingstuk van die H gestrek. Die voorhuis het gewoonlik ʼn rusbank met 'n aantal stoele (dikwels met riempiesmatte) en ʼn kas wat 'n armoire genoem word, bevat. In sommige gevalle is die ingangsportaal met 'n skerm van die res van die voorkamer geskei. Hierdie skerm het nie sy oorsprong in Nederland gehad nie, maar in die Ooste. Dit het meestal uit geelhoutpanele bestaan wat na weerskante tot teenaan die mure kon oopvou. So kon 'n groot ontvangsaal vir onthaaldoeleindes geskep word. Die onderste deel van die skerm het dikwels uit soliede panele bestaan, terwyl die boonste deel uit vensters of hortjies bestaan het sodat lig deurgelaat kon word. === Agterhuis === Die agterhuis was gewoonlik reg agter die voorhuis in die agtervleuel geleë en was aanvanklik deel van die kombuis. Die vertrek is as eetkamer gebruik en het gewoonlik ook net 'n eettafel en -stoele bevat en een of twee muurkaste, wat die vertrek oorspronklik van die kombuis geskei het. === Muurkas === [[Lêer:GrootConstantiaHomestead.jpg|duimnael|458x458px]] Die muurkas was aanvanklik net 'n groot dwarsstaande kas wat die res van die kombuis van die eethoek geskei het. ln latere huise is die muurkas deur 'n permanente muur vervang en is die kas in die muur ingebou. In enkele gevalle waar die agterhuis of eetkamer tot teenaan die agterste muur gestrek het, is die muurkaste simmetries teenoor mekaar aan weerskante in die symure ingebou, soos by [[La Provence]] die geval is. In ander uitsonderlike gevalle, soos by Meerlust en Nooitgedacht, is die muurkaste in die muur tussen die voorhuis en die agterhuis aan weerskante van die verbindings deur ingebou. Daar is baie sorg bestee aan die afwerking en voorkoms van hierdie kaste, waarin die breekware en glase gebêre is. Die onderste deel het uit mooi paneeldeure bestaan, terwyl die boonste deel, wat as vertoonkas gedien het, glasruite gehad het. Die bokante van hierdie kaste is ook besonder mooi afgewerk, dikwels met rondlynige kopstukke of barok-krulle. [[Lêer:FacadeStellenbosch.jpg|duimnael]] === Die vuurherd === Die vuurherd het die volle lengte van 'n kombuismuur beslaan. In die T -huis het dit byvoorbeeld gewoonlik oor die volle lengte van die agterste muur van die agtervleuel gestrek. Dit het 'n groot skoorsteen gehad, met 'n oond aan die een kant ingebou. Ysterstawe is op so 'n manier oor die vuurherd ingemessel dat ketels en kookpotte oor die vuur daaraan opgehang kon word. Meestal was dit die enigste vuurherd of kaggel in die hele huis, maar in enkele gevalle (soos by Meerlust) is daar ook 'n kleiner vuurherd in die ontvangskamer ingebou. Hierdie vuurherd kon met houtdeure toegemaak word. Verdere verhitting is verkry deur middel van houtstofies waaqrin daar 'n bakkie met warm kole ('n tessie) geplaas is. == Plaaswerf en buitegeboue == [[Lêer:Heraldy at the Castle of Good Hope.JPG|duimnael|330x330px]] Die destydse Kaapse plase was in vergelyking met die plase in die moederland taamlik groot en had genoeg ruimte vir buitegeboue. Op sommige van die ou plase was daar 'n hele aantal buitegeboue, onder meer die slawekwartiere, 'n woning vir die voorman en een vir die oudste seun, 'n [[wynkelder]], stalle, ʼn waenhuis en skure. Hierdie buitegeboue is almal min of meer in dieselfde styl as die plaashuis gebou. Die plattegronde van hierdie geboue was meestal langwerpig en hulle het dikwels ook middelgewels gehad. Geen vaste reël vir die plasing van hierdie geboue het bestaan nie, maar daar was wel 'n neiging om dit so te plaas dat 'n geslote binnehof gevorm is. In 'n taamlik ongetemde wêreld was hierdie byna vestingagtige samevoeging van die geboue verstaanbaar. 'n Reeks werfmure, wat dikwels ook versier is, het die plaaswerwe afgerond. Die jonkershuis was gewoonlik ʼn huis wat vir gebruik deur die oudste seun gebou is. Dit was dikwels ook die oorspronklike plaashuis wat later deur ʼn nuwe, groter plaashuis vervang is. Vandag word die [[jonkershuis]] dikwels deur die plaasbestuurder bewoon. Natuurlik nie alle plase het sulke huise gehad nie. Die wynkelder was nooit ondergronds geleë soos die naam miskien impliseer nie. Hierdie gebou se gewel is dikwels met 'n wynmotief, soos 'n bottel, 'n glas of 'n tros druiwe, versier. Die enigste ware kelders was eintlik kerkers waarin weerspannige slawe as straf opgesluit is. Dit het egter baie selde voorgekom. Naby die plaaswerf was die familiebegraafplaas, wat gewoonlik deur muurtjies omring was. Die [[slaweklok]] wat gebruik is om werktye aan te dui, is ook in die algemene styl van die hoofopstal versier. Die hoofwoning het gewoonlik oos gefront, en waar moontlik, was daar meestal lopende water naby die plaaswerf. Kanale en leivore is ook gebou en met bruggies oorspan. In sy geheel het die wit plaasopstal en buitegeboue met hul rietdakke 'n besonder rustige indruk geskep. Bome, veral [[eike]]bome, is ook aangeplant en gelaat om baie groot en oud te word. Die eikeboomaanplanting was ʼn mislukte poging om die houtskaarste aan die Kaap op te los. Daar is gou gevind dat die ingevoerde eikebome aan die Kaap te vinnig gegroei riet en dat die hout as gevolg daarvan heeltemal ongeskik was vir timmerhout. Gevolglik dien sommige van die eikebome wat destyds geplant is, vandag nog as versiering of as koeltebome vir die plaaswerf. [[Lêer:Cape Dutch Houses, Tulbagh (3217086457).jpg|duimnael|345x345px]] == Ontwikkeling van die platdak- en die stadshuis == Die belangrikste redes waarom huise in dorpe soos Kaapstad (later natuurlik 'n stad) anders ontwikkel het as op die plase en in die binneland, was die beperkte ruimte en die brandgevaar. Baie grasdakhuise dig opmekaar was in Kaapstad 'n baie groot risiko. Om te verseker dat grasdakke waterdig sou wees, moes dit baie steil gebou word sodat die water vinnig kon afloop. Deur die [[Elegia tectorum|dekriet]] deur teëls te vervang (dit is later plaaslik aan die Kaap vervaardig), het ook nie werklik die probleem opgelos nie; om dit waterdig te hou, moes die dak steeds besonder steil wees. So 'n steil teëldak was baie blootgestel aan die besonder sterk wind wat die Skiereiland gereeld geteister het. Die berugte suidoostewind kon ʼn teël van 40&nbsp;kg maklik oplig en wegwaai. Die rietdak kon ten minste deur die endgewels bymekaar gehou word. Wat dus werklik in die stad nodig was, was waterdigte dakke wat geen brandgevaar ingehou het nie en die gereelde storms kon deurstaan. Saam met die tydperk van welvaart het die behoefte aan groter huise boonop ontstaan. Die bestaande huise kon vanweë die grootte van die erwe nie op dieselfde manier as die huise op die platteland uitgebrei word nie. In 1736 het 'n groot brand talle, rietdakhuise in puin gelê en daarna is daar groot voorkeur gegee aan dubbelverdiepingplatdakhuise. Dit sou egter eers moes begin met die ontwikkeling van 'n werklik waterdigte plat dak. Verskeie proefnemings is al voor 1700 aangepak, maar eers toe daar klapperolie, stroop en walvisolie by mengsels van gestampte skulpe, kalk, fyn gruis en gebluste kalk gevoeg is, kon die platdakke waterdig gemaak word. Die dak is gewoonlik gevorm deur 'n aantal balke van geelhout of kiaat op die voltooide mure in posisie te plaas, waarop genoeg latte vasgespyker is om 'n laag stene te kon hou. Verskillende mengsels wat uit hierdie bestanddele bestaan het, is daarna met 'n troftel in drie lae oor die stene aangewend. Die eerste platdakhuise was enkelverdiepings wat aan die bokant met 'n muurtjie of borswering met Iyswerke afgewerk is. Dubbelverdiepinghuise met soortgelyke afwerking is terselfdertyd ontwikkel. Teen 1730 was daar al heel party van hierdie dubbelverdiepings in Kaapstad. Kort na die groot brand het die owerhede die bou van rietdakhuise in Kaapstad verbied. Teen 1770 het dubbelverdiepings heeltemal die oorhand in Kaapstad gekry. Enkele huise met drie verdiepings is ook opgerig, maar geen voorbeelde daarvan bestaan vandag meer nie. Die Kaapstadse dubbelverdiepinghuise (daar was ook 'n paar op Stellenbosch en Tulbagh, en op enkele plase, soos Uitkyk by Stellenbosch en Vredenhof by die Paarl) het, wat detail betref, baie ooreenkomste met die enkelverdiepingplaashuise getoon, byvoorbeeld die houtwerk (deure, vensters, plafonne, die vuurherd) en die voorstoep met die gemesselde bankies. Waar die beperkte erfbreedte in sommige gevalle nie ʼn wye voorhuis toegelaat het nie, het die halfbreedte-vensters aan weerskante van die deur soms ontbreek. Die fasade is dan in drie of vyf reëlmatige venstertraveë verdeel. ('n Travee is 'n eenheid in 'n fasade wat min of meer eenvormig herhaal word.) Sowel op die platteland as in die stad was die boustyl 'n samevatting van style wat die huise nie identies laat lyk het nie, hoewel hulle in skaal en detail baie mooi by mekaar aangesluit het. Teen 1800 het die straatbeeld van Kaapstad, ondanks die eenvoud van die geboue waaruit dit saamgestel was, 'n besonder harmonieuse skoonheid getoon. === Barok === Die Barok het ook sy invloed op die siermotief van die dakrande van die Kaapse platdakhuise uitgeoefen, veral tussen 1760 en Kaaps-Hollandse boustyl 1780. Volgens die tekeninge van Rach het daar reeds in 1762 'n soort platdakgewel ontstaan (wat geen ware gewel was nie omdat daar geen staandak agter was nie) wat uit opgeboude stukke muur met Barokversierings bestaan het. Hierdie platdakgewels was almal drie- of vyflobbig met 'n aaneenskakeling van bolkurwes. Hierdie vroeë opstaande rand (wat ook ʼn balustrade genoem word) waaragter die platdak verberg is, is by die oorspronklike [[Burgerwaghuis]] en in [[Tuynhuys]] gebruik. Die afwerking van die platdak het soms ook die vorm van 'n borswering (of parapet) aangeneem: die fasademuur is in die geval 'n halwe meter bokant die dakhoogte opgebou. Net soos die gewelrand was die borswering se rand besonder geskik vir die aanbring van 'n ornamentele pleisterlys, wat dan 'n kroonlys genoem word. In die huise van die jare sestig en sewentig van die 18e eeu het die kroonlys uit golwende, teen mekaar inkrullende S- en C-kurwes met kort, reguit verbindingstukkies bestaan. Dit het dieselfde kenmerke as die holbolgewels vertoon. Hoewel dit waarskynlik in daardie jare die gebruiklike fasadebekroning vir alle platdakke was, is daar vandag nog maar net twee voorbeelde op enkel- verdiepinghuisies oor. Soos die holbolgewels was daar ook by hierdie golwende borswerings ʼn neiging tot meer dramatiese krulle asook lyswerkprofilerings wat swaarder is en verder vooruitsteek. Teen die middel van die sewentiger jare is die lys in die middel in twee krulle verdeel met 'n skulp tussenin. In die vroeë tagtigerjare het die Barok-invloede 'n Rococo-agtige hoogtepunt bereik wat byna onmiddellik daarna weer deur Neo-Klassisistiese kroonlyste opgevolg is. === Neo-Klassisisme === In die stad het hierdie stylrigting baie vinniger en vroeër as op die platteland posgevat. Die klassiseringsproses was in die stad redelik eenvoudig. Die kroonlys se golwende kontoere van die Rococo-tyd kon eenvoudig reguit getrek word met 'n horisontale profiel wat taamlik ver uitstaan. Teen 1790 is klein frontons in die middel van die kroonlys aangebring, wat meestal so breed was soos een van die 3 of 5 traveë wat die huis se breedte gevorm het. 'n Verdere ontwikkeling was die dakkamer. 'n Enkele kamer is bo-op die platdak gebou met sy voorkant gelyk met die fasade, maar net een travee breed, Dit het gewoonlik ʼn driehoekige pediment gehad met volute (krulversierings) aan weerskante. Die fasade wat hierdie dakkamers gehad het, was duidelik aan die gewels verwant, maar hulle was basies reghoekig en nie driehoekig nie. Daar word soms beweer dat die dakkamers opgerig is as uitkykposte waarvandaan die aankoms van skepe in [[Tafelbaai]] dopgehou kon word. Vanuit die heel eerste dakkamer wat opgerig is, die van Rustenburg in Rondebosch, was die see egter glad nie sigbaar nie. Die enigste bewaarde voorbeeld van 'n dakkamer, die van die Lutherse pastorie in Strandstraat front weg van die see. Die Kaapse dakkamer, waarvan daar in ʼn stadium omtrent 'n dosyn in Kaapstad was, het waarskynlik sy oorsprong in die dakkamertjies van die pakhuise in Amsterdam gehad. In Nederland is die gereedskap waarmee die handelsware opgehys is, in sulke dakkamertjies gebore. Pilasters langs die deure, waarop 'n reguit dekstuk gerus het, en vollengtepilasters, wat die fasade verdeel het, was verdere duidelike invloede van die Neo-Klassisistiese boustyl, wat veral deur argitekte soos Louis Thibault in die Kaapse dubbelverdiepinghuise tot ʼn hoogtepunt gevoer is. == Restourasie == Na raming het daar aan die begin van hierdie eeu nog ongeveer 3 000 of meer Kaaps-Hollandse geboue gestaan, waarvan daar 50 jaar later maar net 'n paar honderd oor was. Van die wat toe nog gestaan het, was sommige al so vervalle dat hulle nooit herstel sou kon word nie. Bewaring van geboue van kultuur-historiese belang kan nooit 'n individuele poging wees nie. Dit is lank gelede in lande met 'n veel ouer geskiedenis as die van Suid-Afrika bewys. In Nederland, [[België]], - Duitsland, Frankryk en Brittanje (Suid-Afrika se belangrikste moederlande) is daar reeds in die verre verlede en vandag steeds groot somme geld, aandag en ondersteuning van owerheidsweë verkry vir die bewaring van volksboukuns. Amsterdam, [[Gent]] en [[Brugge]] se gragtehuise het nie sommer per toeval bewaar gebly nie. Die inwoners en eienaars van hierdie huise kon die duur restourasiewerk meestal nie bekostig nie, maar het staatsubsidies en -ondersteuning gekry. Wette is opgestel oor die bewaring van basiese grondplanne, fasades en gewels. Omdat daar vroeg reeds met hierdie bewaringstaak begin is, is die resultate indrukwekkend en die stede het baie van hul argitektoniese karakter behou. In die VSA, wat ook 'n relatief jong land is, is daar ook vroeg reeds pogings van owerheidswee aangewend om volksboukuns te bewaar, en dorpe soos die koloniale deel van Williamsburg - die deel beslaan reeds sowat 1 200 ha - is in hul geheel gerestoureer en bewaar of herbou. Restourasie en bewaring is egter ook nie net die taak van die staat nie, en omdat dit so duur is (restourasie kos altyd meer as nuwe bouwerk), is finansiële steun van oor 'n veel wyer vlak nodig. In die moederlande is die inwoners se belangstelling gewek en hulle is by bewaringsprojekte betrek. So is groot welslae met restourasieprojekte behaal. In Suid-Afrika word verskeie pogings tegelykertyd aangewend om die publiek se belangstelling te wek en hulle te betrek, en die hulp van professionele argitekte word ook ingeroep. Die pogings het met tekeninge, foto's en die skryf van boeke begin. 'n Baanbreker op hierdie gebied was sekerlik [[Alys Fane Trotter]], ʼn kunstenaar wat hoog aangeskryf word. Terwyl haar eggenoot van 1896 tot 1898 as ingenieur aan die Kaap werksaam was, het sy die hele Skiereiland en omliggende distrikte per fiets deurreis en potloodsketse van talle Kaapse plaashuise en Kaaps-Hollandse geboue gemaak. Sy het ook 'n uitvoerige artikel in die vorm van 'n bylae in ''The Cape Times'' gepubliseer. Kort daarna is ʼn volledige boek, ''Old Cape Colony'', met 'n voorwoord deur sir [[Herbert Baker]], gepubliseer. Mev. Trotter se werk was waarskynlik die eerste poging om 'n algemene belangstelling in die kwynende Kaaps-Hollandse boustyl te wek. Sy het drie sketsboeke met akkurate potloodtekeninge gevul. Baie van hierdie sketse word vandag as deel van die [[William Fehr]]-versameling in die Rust-en-Vreugd-museum bewaar. Restoureerders en argitekte het restourasieplanne dikwels op grond van haar tekeninge opgetrek. Baie van die huise wat sy in die paar jaar geteken het, is intussen reeds gesloop. Na mev. Trotter het [[Dorothea Fairbridge]] in 1922 en 1931 twee boeke, ''Historic houses en Historic farms'', gepubliseer. Haar boeke is geïllustreer deur die uitstekende foto's van [[Arthur Elliott]], wie se werk en film negatiewe ook deesdae in die [[Africana Museum|Africana-museum]] bewaar word. Elliot het sy hele lewe aan die fotografering van Kaaps-Hollandse huise gewy, en sy vyf uitstallings was 'n waardevolle bydrae tot die prikkeling van die publiek se belangstelling in die saak. Die katalogusse van hierdie vyf uitstallings is vandag op sigself al waardevolle [[Africana]]. [[G.E. Pearse]], eertydse hoogleraar in argitektuur aan die Universiteit van die [[Witwatersrand]], het met steun van die Carnegie Corporation van New York 'n lywige, geïllustreerde ontleding van die Kaaps-Hollandse boustyl gemaak. Kort daarna het die Kaapse argitek [[F.K. Kendall]] 'n intensiewe studie van Groot Constantia gemaak ten einde hierdie gebou na die brand van 1925 te kon restoureer. In akademiese kringe was die belangstelling in restourasieprojekte teen hierdie tyd gewek, en doktorale verhandelings oor verskeie aspekte van die volksboukuns en ander publikasies het die lig gesien. Die eerste en enigste boekie oor die onderwerp in Afrikaans, Boukuns in Suid-Afrika deur [[B.E. Bierman]], het in 1955 verskyn. In 1953 het C. de Bosdari se ''Cape Dutch houses and farms'' se eerste uitgawe verskyn. Dit het 'n wyd gelese, populêre boek geword en die daaropvolgende drie heruitgawes (die jongste in 1971) het die publiek se belangstelling vir die eerste keer bevestig. Nog 'n boek, ''The old houses of the Cape'', deur Hans Fransen en Mary Cook, het sedert 1965 ook 'n standaardwerk geword wat wyd gelees is en nog deur studente gebruik word. Sedertdien het 'n hele aantal, veral sogenaamde koffietafelboeke, oor die onderwerp verskyn waaraan verskeie skrywers hul hand gewaag het, en wat deur bekende fotograwe, soos [[David Goldblatt]], geïllustreer is. In Afrikaans het [[Hans Fransen]] in sy boek ''Drie eeue kuns in Suid-Afrika'' (1981) 'n aantal besonder interessante hoofstukke oor die onderwerp ingesluit. Veral die publikasies en illustrasies het daarin geslaag om die Suid-Afrikaanse publiek met die verloop van jare van die Kaaps-Hollandse boustyl bewus te maak, en wel in so 'n mate dat die ledetal van 'n organisasie soos die [[Stigting Simon van der Stel]] (wat hom vir die behoud en bewaring van historiese geboue beywer) in die vroeë sewentigerjare verdubbel het. Ander stigtings, soos die [[Rhodes National Heritage Trust]], wat deur ''Rhodes Fruit Farms'' gefinansier word, het ook 'n geweldige bydrae gelewer en groot somme geld bestee aan die restourasie van verskeie herehuise en plaashuise in die Westelike Provinsie. 'n Maatskappy soos Historiese Huise van Suid-Afrika Bpk., wat hoofsaaklik deur [[Anton Rupert]] op die been gebring is, het selfs bewys dat aandeelhouers 'n wins met restourasiewerk kan maak. Met verloop van jare het daar, afgesien van 'n liefde vir die saak, ook 'n professionele, wetenskaplike benadering gekom, en huise is nie meer net opgeknap nie, maar na deeglike bestudering histories korrek gerestoureer. In baie gevalle moes wonings, veral binne, subtiel veranderinge ondergaan om dit gerieflik leefbaar te maak, maar argitekte wat kenners op die gebied was, het gewoonlik daarin geslaag om die ewewig te behou. Hul werk is met sukses bekroon deurdat baie van die wonings en geboue waaraan hulle gewerk het, kort na die restourasie daarvan tot nasionale gedenkwaardighede verklaar is. Van owerheidsweë het die posisie en steun ook baie verbeter - veral na nuwe wetgewing in 1969, toe die ou [[Historiese Monumentekommissie]] die [[Raad vir Nasionale Gedenkwaardighede]] geword het. Die bevoegdhede van die Raad is dermate uitgebrei dat hy 'n gebou sogenaamd kon bevries. Dit het beteken dat die Raad die sloping van 'n gebou kon vertraag sodat daar genoeg tyd kon wees om navorsing oor die restourasie- en gebruiksmoontlikhede van so ʼn gebou te doen. Die Raad se finansiële posisie het ook aansienlik verbeter sodat hy in sommige gevalle selfs subsidies vir restourasie of onderhoud kon toeken. Die oorspronklike boumetodes en materiaal wat in die bouwerk van Kaaps-Hollandse huise gebruik is, vereis juis gereelde onderhoud en versorging. As dit nie gereeld gedoen en bygehou word nie, raak hierdie huise gou vervalle. Die onderhoudskoste is dikwels bo die vermoë van die private eienaar, en op die gebied is staatshulp dus van groot waarde. Rampe soos brande en [[aardbewing]]s het die Kaapse huise ook getref en talle daarvan is daardeur in puin gelê. Die rampe was in sommige gevalle egter 'n bedekte seën. Nadat Groot Constantia in 1925 afgebrand het, is restourasiewerk vir die eerste keer op ʼn wetenskaplike wyse aangepak, wat meegebring het dat latere restourasiewerk meer professioneel gedoen is. Die aardbewing wat 'n gedeelte van die Boland in 1969 getref het. het byna alle historiese geboue op [[Tulbagh]] en [[Ceres]] en in die [[Breederivier]]vallei beskadig. Kort daarna is die Tulbagh-Restourasiekomitee gestig (die dorpie is die ergste getref), en talle geboue, waaronder 'n hele straat (Kerkstraat), is gerestoureer sodat Tulbagh vandag beter daaraan toe is as voor die aardbewing. Die [[Boland-Rampfonds]] het ook ʼn finansiële bydrae gemaak en die Stigting Simon van der Stel het vir die restourasie van twee huise gesorg. Na die Boland-ramp het bykans alle Suid-Afrikaners op die een of ander wyse van die belangrikheid van die bewaring van die Kaaps-Hollandse boustyl bewus geword. 'n Aantal argitekte wat bekend is om die integriteit en egtheid van hul werk op die gebied, moet ook genoem word. Hulle is onder andere [[Norman Eaton]] (Pastorie, [[Graaff-Reinet]]), Revel Fox ([[Meerlust]], [[Onverwacht, Gauteng|Onverwacht]] en die Rynse Sendingpastoriekompleks, laasgenoemde in samewerking met [[Henry Villet]]), [[Gawie Fagan]] ([[Boschendal]], [[Tuynhuys]], Rynse Kerk en Tulbagh se Kerkstraat), George Osler (Dekkersvlei, [[Libertas Parva]]) en Colyn en Meiring ([[Coornhoop]]). Ander argitekte en navorsers wat waardevolle werk gelewer het en steeds lewer, is Dirk Visser, Magda Sauer, Brian Mansergh, Gwen Fagan en John Rennie. Volgens Hans Fransen het die wedloop tussen die verliese, doelbewus of deur rampe, aan die een kant en die winste, bewaring en restourasie aan die ander kant in die vroeë sewentigerjare 'n wending begin neem. Meer bewaring, onderhoud en restourasiewerk word deesdae gedoen en minder geboue word gesloop. Volgens Fransen bly dit egter altyd ʼn ongelyke stryd, want hoewel die verliese vertraag kan word en in die toekoms selfs heeltemal tot stilstand gebring kan word, kan wat verlore gegaan het, nie weer vervang word nie. == Bronne == * Barnard, Eureka: 'n Evaluering van die volksboukuns van die Swellendam-omgewing. Universiteit van Stellenbosch: ongepubliseerde M.A.-verhandeling, 2003 * [https://hataanlyn.co.za/ HAT Feitegids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903074950/https://hataanlyn.co.za/ |date= 3 September 2018 }} * Japha, Derek en Vivienne Japha: The landscape and architecture of Montagu, 1850 - 1915. School of Architecture, Universiteit van Kaapstad, 1992. {{ISBN|0-7992-1432-9}} * Ploeger, Jan: Verspreiding van Nederlandse gewelbou. In: Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 15, no. 4, Junie 1966 * Procter, Elizabeth: The Spirit of Cape Dutch Rural Architecture. In: Lantern. Tydskrif vir Kuns, Kennis en Kultuur. Jaargang 30, nr. 2, Mei 1981 * van der Meulen, Jan: The origins of Cape colonial architecture. In: Lantern. Tydskrif vir Kuns en Kultuur. Jaargang 13, nr. 4, Junie 1964 * von Geyso, Renate: Cape Dutch Architecture. In: Lantern. Tydskrif vir Volksopvoeding. Jaargang 6, nr. 4, April 1957 * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409540}} band == Eksterne skakels == * {{en}} [https://web.archive.org/web/20060618001306/http://www.encounter.co.za/article/19.html Geskiedenis en ontwikkeling van Kaaps-Hollands styl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060618001306/http://www.encounter.co.za/article/19.html |date=18 Junie 2006 }} * {{en}} [https://www.architectcapetown.co.za/ www.architectcapetown.co.za] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20110622070312/http://www.cape-dutch.net/ www.cape-dutch.net] * [https://web.archive.org/web/20090226081039/http://www.ezakwantu.com/Gallery%20Franschhoek%20Cape%20Dutch%20Thatched%20Gabled%20Homesteads.htm ezakwantu.com] * [http://www.mcgregor.org.za/ McGregor] – die bes bewaarde en mees volledige voorbeeld van middel-19de-eeuse stadsbeeld in die Kaapprovinsie *{{Commons-kategorie inlyn|Cape Dutch architecture in South Africa|Kaaps-Hollandse Styl in Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Argitektuur]] 966gbol6zfy5nf1g6dfew4t4tpbtqt1 Melanie Chartoff 0 220635 2963685 1988842 2026-08-29T23:45:42Z ~2026-47058-56 213701 Wwefgo 2963685 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Melanie Chartoff | Beeld = Melanie Chartoff 80.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1968|12|15}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise, regisseuse, en vervaardiger | Aktiewe jare = 1976–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0153589 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Melanie Chartoff''' (gebore 15 Desember 1968) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise, regisseuse, en vervaardiger. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprent ''Alexander IRL'' (2017) en in die televisiereeks ''Switched at Birth'' (2011). == Filmografie == === Rolprente === * 1986: ''Stoogemania'' * 1998: ''The Rugrats Movie'' * 2017: ''Alexander IRL'' === Televisiereekse === * 1978: ''Challenge of the Superfriends'' * 1980: ''Fridays'' * 1983: ''Oh Madeline'' * 1987: ''Take Five'' * 1990: ''Parker Lewis Can't Lose'' * 1990: ''Rugrats'' * 1996: ''Jumanji'' * 2011: ''Switched at Birth'' === Televisierolprente === * 1982: ''Having It All'' * 1986: ''Hardesty House'' * 1993: ''Wind in the Wire'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0153589|Melanie Chartoff}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Chartoff, Melanie}} [[Kategorie:Geboortes in 1948]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse uitvinders]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] 2ek85h78902u1rdsjbpkpv3ejhqgn91 2963686 2963685 2026-08-29T23:46:36Z ~2026-47058-56 213701 Eerghu 2963686 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Melanie Chartoff | Beeld = Melanie Chartoff 80.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1968|12|15}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise, regisseuse, en vervaardiger | Aktiewe jare = 1976–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0153589 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Melanie Chartoff''' (gebore 15 Desember 1968) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise, regisseuse, en vervaardiger. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprent ''Alexander IRL'' (2017) en in die televisiereeks ''Switched at Birth'' (2011). == Filmografie == === Rolprente === * 1986: ''Stoogemania'' * 1998: ''The Rugrats Movie'' * 2017: ''Alexander IRL'' === Televisiereekse === * 1978: ''Challenge of the Superfriends'' * 1980: ''Fridays'' * 1983: ''Oh Madeline'' * 1987: ''Take Five'' * 1990: ''Parker Lewis Can't Lose'' * 1990: ''Rugrats'' * 1996: ''Jumanji'' * 2011: ''Switched at Birth'' === Televisierolprente === * 1982: ''Having It All'' * 1986: ''Hardesty House'' * 1993: ''Wind in the Wire'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0153589|Melanie Chartoff}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Chartoff, Melanie}} [[Kategorie:Geboortes in 1968]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse uitvinders]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] ozyxhwgambbelmazfgvuzefzc6hf37h 2963745 2963686 2026-08-30T10:40:13Z Oesjaar 7467 Wysigings deur [[Special:Contributions/~2026-47058-56|~2026-47058-56]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:KabouterBot|KabouterBot]] 1988842 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Melanie Chartoff | Beeld = Melanie Chartoff 80.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1948|12|15}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise, regisseuse, en vervaardiger | Aktiewe jare = 1976–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0153589 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Melanie Chartoff''' (gebore 15 Desember 1948) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise, regisseuse, en vervaardiger. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprent ''Alexander IRL'' (2017) en in die televisiereeks ''Switched at Birth'' (2011). == Filmografie == === Rolprente === * 1986: ''Stoogemania'' * 1998: ''The Rugrats Movie'' * 2017: ''Alexander IRL'' === Televisiereekse === * 1978: ''Challenge of the Superfriends'' * 1980: ''Fridays'' * 1983: ''Oh Madeline'' * 1987: ''Take Five'' * 1990: ''Parker Lewis Can't Lose'' * 1990: ''Rugrats'' * 1996: ''Jumanji'' * 2011: ''Switched at Birth'' === Televisierolprente === * 1982: ''Having It All'' * 1986: ''Hardesty House'' * 1993: ''Wind in the Wire'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0153589|Melanie Chartoff}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Chartoff, Melanie}} [[Kategorie:Geboortes in 1948]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse uitvinders]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] oib8twa5rth6cvyv4p7vokletyqmre3 Johan Oberholzer 0 228311 2963667 2943806 2026-08-29T21:27:30Z Pynappel 70858 2963667 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Johan Oberholzer | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = Johannes Jacobus Oberholzer | alias = | geboortedatum = {{Geboortedatum|1982|9|10}} | geboorteplek = | oorsprong = [[Walvisbaai]], [[Suidwes-Afrika]] | sterfdatum = {{SDEO|1982|9|10|2025|2|1}} | sterfplek = [[Helderberg]], [[Suid-Afrika]] | genre = | beroep = Sanger, liedjieskrywer, komponis | instrument = | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = [[Hulle]] | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]]ans }} '''Johannes Jacobus Oberholzer''' (10 September 1982, [[Walvisbaai]], [[Suidwes-Afrika]] - 1 Februarie 2025, [[Helderberg]], [[Suid-Afrika]]) was 'n [[Suid-Afrika]]anse sanger, liedjieskrywer en komponis. Hy was bekend vir sy lidmaatskap van die musiekduo [[Hulle]]. == Filmografie == === Kortfilms === * 2014: ''Skildery: Nàdine'' (komponis) * 2015: ''Een Vir Een: Bobby van Jaarsveld'' (komponis) * 2015: ''Tyd: Nàdine'' (komponis) == Bronne == * {{webaanhaling|url=https://www.netwerk24.com/huisgenoot/Nuus/leer-ken-hulle-20170528|titel=Leer ken Hulle|werk=[[Huisgenoot]]|datum=7 November 2011|toegangsdatum=31 Desember 2018}} * {{webaanhaling|url=https://www.netwerk24.com/huisgenoot/Nuus/hier-is-hulle-20170528|titel=Hier is Hulle|werk=[[Huisgenoot]]|datum=5 April 2012|toegangsdatum=31 Desember 2018}} * {{webaanhaling|url=https://www.litnet.co.za/hulle-kyk-n-biekie/|titel=HULLE – Kyk ’n Biekie|werk=[[LitNet]]|datum=12 Junie 2013|toegangsdatum=31 Desember 2018}} * {{webaanhaling|url=https://www.georgeherald.com/news/Arts--Entertainment/Entertainment/43174/Exuberant-and-talented-pop-duo-booked-to-perform|titel=Exuberant and talented pop duo booked to perform|werk=George Herald|toegangsdatum=31 Desember 2018}} == Eksterne skakels == * {{IMDb|7452707}} * {{Twitter|johanober}} * {{Facebook|johan.oberholzer.921}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Oberholzer, Johan}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Afrikaanse sangers]] [[Kategorie:Sterftes in 2025]] [[Kategorie:Geboortes in 1982]] j7q6lbn1zkeg2qnt65a1pn31erkh12t Grace Rolek 0 228414 2963701 2435418 2026-08-30T04:41:17Z ~2026-47058-56 213701 Gfij 2963701 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Grace Rolek | Beeld = Grace Rolek by Gage Skidmore.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Grace Sakura Rolek<ref>{{cite web |url=http://www.gracerolek.com/about |title=About Grace Rolek |access-date=13 November 2017 |publisher=GraceRolek.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031100112/http://www.gracerolek.com/about |archive-date=31 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1967|1|10}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 2004–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 1728847 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Grace Rolek''' (gebore 10 January 1967) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprent ''Final Fantasy VII: Advent Children'' (2005) en in die televisiereekse ''George Lopez'' (2002) en ''Steven Universe'' (2013). == Filmografie == === Rolprente === * 2005: ''Final Fantasy VII: Advent Children'' === Televisiereekse === * 2002: ''George Lopez'' * 2006: ''Lou and Lou: Safety Patrol'' * 2013: ''Steven Universe'' === Video's === * 2011: ''Happiness Is a Warm Blanket, Charlie Brown'' == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb|1728847|Grace Rolek}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Rolek, Grace}} [[Kategorie:Geboortes in 1967]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] fjqbxp3x27ymxl5pjxy0d3nw3ig6u68 2963746 2963701 2026-08-30T10:40:29Z Oesjaar 7467 Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-47058-56|~2026-47058-56]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 2435418 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Grace Rolek | Beeld = Grace Rolek by Gage Skidmore.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Grace Sakura Rolek<ref>{{cite web |url=http://www.gracerolek.com/about |title=About Grace Rolek |access-date=13 November 2017 |publisher=GraceRolek.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031100112/http://www.gracerolek.com/about |archive-date=31 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1997|10|10}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 2004–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 1728847 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Grace Rolek''' (gebore 10 Oktober 1997) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprent ''Final Fantasy VII: Advent Children'' (2005) en in die televisiereekse ''George Lopez'' (2002) en ''Steven Universe'' (2013). == Filmografie == === Rolprente === * 2005: ''Final Fantasy VII: Advent Children'' === Televisiereekse === * 2002: ''George Lopez'' * 2006: ''Lou and Lou: Safety Patrol'' * 2013: ''Steven Universe'' === Video's === * 2011: ''Happiness Is a Warm Blanket, Charlie Brown'' == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb|1728847|Grace Rolek}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Rolek, Grace}} [[Kategorie:Geboortes in 1997]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] jetyo3ydl2ro9ploz41df6eid8of542 Jacobus Bernardus de Vaal 0 256510 2963545 2895564 2026-08-29T14:21:49Z Aliwal2012 39067 Paar spelfoute 2963545 wikitext text/x-wiki '''Jacobus Bernardus de Vaal''' (29 Junie 1914 - 20 November 1989) was 'n onderwyser en historikus, wat geskiedkundige navorsing gedoen het in die [[Vhembe-distriksmunisipaliteit|Soutpansbergdistrik]] oor 'n tydperk van veertig jaar van 1941 tot 1984. Sy opgrawings en aantekeninge oor die Bavenda-bouvalle by [[Matshena|Matšhena]] in 1943, vorm deel die grondnavorsing na historiese monumente van die [[Bavenda]], suid van die [[Limpoporivier]]. Hy het ook oorspronklike werk gegenereer oor die Portugese visi-konsul, João Albasini. ==Agtergrond en opleiding== Jacobus Bernardus (Ben) de Vaal is gebore 29 Junie 1914, op die plaas Boomplaats naby [[Mooketsi|Mokeetsi]] in [[Limpopoprovinsie]] en het gematrikuleer in 1932 aan [[Pietersburg]] / [[Polokwane]] In 1934 studeer hy, met behulp van 'n beurs, 'n TOD kursus (onderwysdiploma) aan Pretoria Normaalkollege. Hy word deur prof S.J. Engelbrecht aangemoedig om navorsing te doen oor die geskiedenis van die [[Soutpansberge]] weens sy passie vir die vak. Tydens die voltooiing van sy onderwysdiploma het De Vaal ook 'n BA-graad aan die [[Universiteit van Suid-Afrika]] tot die 2de jaar voltooi, maar moes weens finansiële redes gaan werk en die BA-graad na-ure voortsit. Van 1937 was hy 'n onderwyser aan Happy Rest in [[Louis Trichardt]], en voltooi sy honneursgraad in 1941, met Geskiedenis as hoofvak. Daarna volg sy Meestersgraad (MA) in 1945, onder leiding van prof C.J. Uys aan die Universiteitskollege in Bloemfontein. Sy M-graadtesis handel oor die geskiedenis van die Portugese vise-konsul in die destydse Transvaal, João Albasini. In 1949 behaal De Vaal sy D. Litt., ook onder leiding van prof Uys. Die proefskrif heet "Die rol van Joao Albasini in die geskiedenis van Transvaal".<ref>De Vaal, J.B. 1953. Die Rol van João Albasini in die Geskiedenis van die Transvaal. Agrief-jaarboek vir Suid-Afrikaanse Geskiedenis 16 (1). Elsieirivier: Nasionale Handelsdrukkery vir die Staatsdrukker</ref> Dr de Vaal was 'n aantal Swart tale magtig, onder andere [[Noord-Sotho]] (Pedi), wat hom in staat gestel het om sy werk en navorsing te kontekstualiseer ten opsigte van die lokale bevolking. ==Akademiese werk== A.J.J. Jordaan verwys na die faktore wat aanleiding gegee het tot De Vaal se navorsingsbelangstelling in die geskiedenis van die Soutpansbergstreek en -mense,<ref>A.J.J. Jordaan, Jacobus Bernardus de Vaal as Suid-Afrikaanse historikus (1914-1989), Historical Association of South Africa (HASA), Historia, Volume 39, Issue 1, May 1994, p. 6 - 18</ref> naamlik die aanmoediging van 'n geskiedenisonderwyser, De Vaal se grootwordjare in die Soutpansberge, en sy magtiging van die Peditaal. Dit alles het hom 'n lewenslange belangstelling in die geskiedenis van die gebied en sy mense gegee. Dr. de Vaal was 'n metodiese navorser en dokumentvaslegger, en Jordaan beskryf ook die metode wat hy gebruik het vir opslaan van inligting soos verwysings en opgrawingswerk, in die jare voor kopieermasjiene, deur middel van sy sistematiese liassering. ==Argeologiese werk== De Vaal se grootste bydrae tot die argeologie in Suid-Afrika was die opgrawings van die Lemba-stam ('n [[Vendas|Venda]] groep), se woonarea by die Matshemma-kop, Noord van Louis Trichardt, op die plaas Solvent. Die Matšhena bouvalle soos wat dit bekend staan, herinner sterk aan die [[Groot-Zimbabwe|Zimbabwe ruïnes]], weens hul keëlvormige boustrukture.<ref>J.J. Oberholster, Die Historiese Monumente van Suid-Afrika, 1972, Die Kultuurstigting Rembrandt Van Rijn, p. 324-325</ref> Artefakte wat hy in die Soutpansberg-distrik opgegrawe het, sluit in: glaskrale, metaalvoorwerpe en kleipotte. Die Matshemma-bouval is later tot historiese monument verklaar.<ref>Machemma Ruines verklaar tot 'n Provinsiale Gedenkplek, 1965, https://sahris.sahra.org.za/node/33775 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508203305/https://sahris.sahra.org.za/node/33775 |date= 8 Mei 2019 }}. URL geraadpleeg 8 Mei 2019.</ref> Verwysing na die oorspronklike opgrawings van Dr. de Vaal, is ook vervat in die werk van ander geskiedkundiges daarna, soos prof J.F. Eloff, prof. [[Clarence van Riet Lowe|C. van Riet Lowe]], Mnr. B.D. Malan van die Argeologiese buro, en Prof. Fouché van Wits. Verdere opgrawings onderneem deur Dr. De Vaal is van die huis van João Albasini in die [[Krugerwildtuin]] in 1980. Die huis het bestaan uit vier vertrekke met gewels en 'n rietdak. ==Geskiedkundige navorsing== Dr. de Vaal word deur A.J.J. Jordaan bestempel as 'n ''Suid-Afrikaanse'' historikus, hoewel die meeste van sy werk gebonde was tot die Soutpansberggebied. Jordaan bestempel De Vaal se werk as beskrywend van die "voor-gekiedenis" van die Soutpansberge. Dit verwys vermoedelik na die tydperk voor die vestiging van Westerse groepe sowel as die vestigingsjare van die [[Voortrekkers]]. De Vaal se werk sluit dan inderdaad navorsing in oor handelstelsels van die stamme in die Noordelike en Oostelike dele van Limpopo in hierdie tydperk<ref>De Vaal, J.B. 1985. Handel langs die vroegste roetes. Contree : Tydskrif vir Suid-Afrikaanse stedelike streekgeskiedenis = Contree : Journal for South African urban and regional history. 17:5-14, Jan. [http://dspace.nwu.ac.za/handle/10394/4969], URL besoek op 8 Mei 2019. </ref>), die die rol van João Albasini in die gebied, en die inwoners van [[Schoemansdal]]. De Vaal verwys self na die tydperk en die ''mensheid'' van die geskiedenis wat hy bestudeer, as die "...lewe van die gewone boer en pionier in hierdie stormagtige tydperk". Hy het 'n aantal artikels oor Schoemansdal die lig laat sien wat gehandel het oor die Voortrekkers, ivoorsmokkelaars en olifantsjagters. Die artikels het ook verwys na ander interessante persone van die gebied: [[Josina van Warmelo]], vrou van die eerste predikant van Schoemansdal; en [[Casimior Simoes]], 'n tydgenoot van Albasini. De Vaal het bydraes gemaak tot dokumentering van bekende Swart stamhoofde deur lewenssketse van hulle te skryf: [[Modjadje II]], [[Mphephu]], [[Sekhukhune]] en [[Soshangane]] vir die [[Suid-Afrikaanse biografiese woordeboek]]. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Eksterne Skakels== * [https://mapcarta.com/14366314/ Mapcart geolokasie van Matshemma ruïnes] * [http://www.krugerpark.co.za/kruger-park-news-the-greater-mapungubwe-route-25584.html Die groter-Mapungubwe Gedenkroete] {{DEFAULTSORT:de Vaal, Jacobus Bernardus}} {{normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1914]] [[Kategorie:Sterftes in 1989]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse geskiedkundiges]] 1cbtm2mt1fx9gz7o7b3949vwaenrb8l 2963546 2963545 2026-08-29T14:30:52Z Aliwal2012 39067 /* Agtergrond en opleiding */ 2963546 wikitext text/x-wiki '''Jacobus Bernardus de Vaal''' (29 Junie 1914 - 20 November 1989) was 'n onderwyser en historikus, wat geskiedkundige navorsing gedoen het in die [[Vhembe-distriksmunisipaliteit|Soutpansbergdistrik]] oor 'n tydperk van veertig jaar van 1941 tot 1984. Sy opgrawings en aantekeninge oor die Bavenda-bouvalle by [[Matshena|Matšhena]] in 1943, vorm deel die grondnavorsing na historiese monumente van die [[Bavenda]], suid van die [[Limpoporivier]]. Hy het ook oorspronklike werk gegenereer oor die Portugese visi-konsul, João Albasini. ==Agtergrond en opleiding== Jacobus Bernardus (Ben) de Vaal is op 29 Junie 1914 gebore, op die plaas Boomplaats naby [[Mooketsi|Mokeetsi]] in [[Limpopoprovinsie]], en matrikuleer in 1932 in [[Pietersburg]]. In 1934 studeer hy met behulp van 'n TOD-beurs, 'n kursus vir die onderwysdiploma aan Pretoria Normaalkollege. Hy word deur prof S.J. Engelbrecht aangemoedig om navorsing te doen oor die geskiedenis van die [[Soutpansberge]] weens sy passie vir die vak. Tydens die voltooiing van sy onderwysdiploma het De Vaal ook 'n BA-graad aan die [[Universiteit van Suid-Afrika]] tot die 2de jaar voltooi, maar moes weens finansiële redes gaan werk en die BA-graad na-ure voortsit. Van 1937 was hy 'n onderwyser aan Happy Rest in [[Louis Trichardt, Limpopo|Louis Trichardt]], en voltooi sy honneursgraad in 1941, met Geskiedenis as hoofvak. Daarna volg sy Meestersgraad (MA) in 1945, onder leiding van prof C.J. Uys aan die Universiteitskollege in Bloemfontein. Sy tesis vir die MA-graad handel oor die geskiedenis van die Portugese vise-konsul in die destydse Transvaal, João Albasini. In 1949 behaal De Vaal sy D. Litt., ook onder leiding van prof Uys. Die proefskrif heet "Die rol van Joao Albasini in die geskiedenis van Transvaal".<ref>De Vaal, J.B. 1953. Die Rol van João Albasini in die Geskiedenis van die Transvaal. Agrief-jaarboek vir Suid-Afrikaanse Geskiedenis 16 (1). Elsieirivier: Nasionale Handelsdrukkery vir die Staatsdrukker</ref> Dr de Vaal was 'n aantal Swart tale magtig, onder andere [[Noord-Sotho]] (Pedi), wat hom in staat gestel het om sy werk en navorsing te kontekstualiseer ten opsigte van die lokale bevolking. ==Akademiese werk== A.J.J. Jordaan verwys na die faktore wat aanleiding gegee het tot De Vaal se navorsingsbelangstelling in die geskiedenis van die Soutpansbergstreek en -mense,<ref>A.J.J. Jordaan, Jacobus Bernardus de Vaal as Suid-Afrikaanse historikus (1914-1989), Historical Association of South Africa (HASA), Historia, Volume 39, Issue 1, May 1994, p. 6 - 18</ref> naamlik die aanmoediging van 'n geskiedenisonderwyser, De Vaal se grootwordjare in die Soutpansberge, en sy magtiging van die Peditaal. Dit alles het hom 'n lewenslange belangstelling in die geskiedenis van die gebied en sy mense gegee. Dr. de Vaal was 'n metodiese navorser en dokumentvaslegger, en Jordaan beskryf ook die metode wat hy gebruik het vir opslaan van inligting soos verwysings en opgrawingswerk, in die jare voor kopieermasjiene, deur middel van sy sistematiese liassering. ==Argeologiese werk== De Vaal se grootste bydrae tot die argeologie in Suid-Afrika was die opgrawings van die Lemba-stam ('n [[Vendas|Venda]]-groep), se woonarea by die Matšhena-kop, noord van Louis Trichardt, op die plaas Solvent. Die Matšhena bouvalle soos wat dit bekend staan, herinner sterk aan die [[Groot-Zimbabwe|Zimbabwe ruïnes]], weens hul keëlvormige boustrukture.<ref>J.J. Oberholster, Die Historiese Monumente van Suid-Afrika, 1972, Die Kultuurstigting Rembrandt Van Rijn, p. 324-325</ref> Artefakte wat hy in die Soutpansberg-distrik opgegrawe het, sluit in: glaskrale, metaalvoorwerpe en kleipotte. Die Matšhena-bouval is later tot historiese monument verklaar.<ref>Machemma Ruines verklaar tot 'n Provinsiale Gedenkplek, 1965, https://sahris.sahra.org.za/node/33775 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508203305/https://sahris.sahra.org.za/node/33775 |date= 8 Mei 2019 }}. URL geraadpleeg 8 Mei 2019.</ref> Verwysing na die oorspronklike opgrawings van Dr. de Vaal, is ook vervat in die werk van ander geskiedkundiges daarna, soos prof J.F. Eloff, prof. [[Clarence van Riet Lowe|C. van Riet Lowe]], mnr. B.D. Malan van die Argeologiese Buro, en prof. Fouché van Wits. Verdere opgrawings onderneem deur Dr. de Vaal is van die huis van João Albasini in die [[Krugerwildtuin]] in 1980. Die huis het bestaan uit vier vertrekke met gewels en 'n rietdak. ==Geskiedkundige navorsing== Dr. de Vaal word deur A.J.J. Jordaan bestempel as 'n ''Suid-Afrikaanse'' historikus, hoewel die meeste van sy werk gebonde was tot die Soutpansberggebied. Jordaan bestempel De Vaal se werk as beskrywend van die "voor-gekiedenis" van die Soutpansberge. Dit verwys vermoedelik na die tydperk voor die vestiging van Westerse groepe sowel as die vestigingsjare van die [[Voortrekkers]]. De Vaal se werk sluit dan inderdaad navorsing in oor handelstelsels van die stamme in die Noordelike en Oostelike dele van Limpopo in hierdie tydperk<ref>De Vaal, J.B. 1985. Handel langs die vroegste roetes. Contree : Tydskrif vir Suid-Afrikaanse stedelike streekgeskiedenis = Contree : Journal for South African urban and regional history. 17:5-14, Jan. [http://dspace.nwu.ac.za/handle/10394/4969], URL besoek op 8 Mei 2019. </ref>), die die rol van João Albasini in die gebied, en die inwoners van [[Schoemansdal]]. De Vaal verwys self na die tydperk en die ''mensheid'' van die geskiedenis wat hy bestudeer, as die "...lewe van die gewone boer en pionier in hierdie stormagtige tydperk". Hy het 'n aantal artikels oor Schoemansdal die lig laat sien wat gehandel het oor die Voortrekkers, ivoorsmokkelaars en olifantjagters. Die artikels het ook verwys na ander interessante persone van die gebied: Josina van Warmelo, vrou van die eerste predikant van Schoemansdal; en Casimior Simoes, 'n tydgenoot van Albasini. De Vaal het bydraes gemaak tot dokumentering van bekende Swart stamhoofde deur lewenssketse van hulle te skryf: [[Modjadji|Modjadji II]], Mphephu, [[Sekhukhune]] en Soshangane vir die [[Suid-Afrikaanse biografiese woordeboek]]. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Eksterne Skakels== * [https://mapcarta.com/14366314/ Mapcart geolokasie van Matshemma ruïnes] * [http://www.krugerpark.co.za/kruger-park-news-the-greater-mapungubwe-route-25584.html Die groter-Mapungubwe Gedenkroete] {{DEFAULTSORT:de Vaal, Jacobus Bernardus}} {{normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1914]] [[Kategorie:Sterftes in 1989]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse geskiedkundiges]] 32vo4teodyc5o57r6n3che4zkvhn6ok Kristin Kreuk 0 260388 2963547 2925603 2026-08-29T14:40:59Z XenonX3 5516 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-42737-41|~2026-42737-41]] ([[User talk:~2026-42737-41|talk]]) to last revision by Thermofan (TwinkleGlobal) 2963547 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Kristin Kreuk | Beeld = Kristin Kreuk at WonderCon 2013 (8609402842).jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Kristin Laura Kreuk | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1982|12|30}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Kanada|Kanadees]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise en vervaardiger | Aktiewe jare = 2000–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0471036 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Kristin Kreuk''' (gebore 30 Desember 1982) is 'n [[Kanada|Kanadese]] aktrise en vervaardiger. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente ''EuroTrip'' (2004) en ''Street Fighter: The Legend of Chun-Li'' (2009), en in die televisiereekse ''Smallville'' (2001) en ''Beauty and the Beast'' (2012). == Filmografie == === Rolprente === * 2004: ''EuroTrip'' * 2007: ''Partition'' * 2009: ''Street Fighter: The Legend of Chun-Li'' * 2011: ''Ecstasy'' * 2012: ''Space Milkshake'' * 2014: ''I Am Steve McQueen'' === Televisiereekse === * 2000: ''Edgemont'' * 2001: ''Smallville'' * 2012: ''Beauty and the Beast'' * 2018: ''Burden of Truth'' === Televisierolprente === * 2001: ''Snow White: The Fairest of Them All'' * 2002: ''Superman: The Early Years (Behind the Scenes of Smallville)'' * 2004: '''Smallville' Backstage Special'' * 2004: ''TV Guide CloseUp: Behind the Scenes of 'Smallville''' === Video's === * 2004: ''Eurotrip: The Making of 'Eurotrip''' * 2004: ''Christopher Reeve: The Man of Steel'' * 2005: ''Behind Closed Doors: Inside the Writers' Room'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0471036|Kristin Kreuk}} * {{Twitter|MsKristinKreuk|Kristin Kreuk}} * {{Facebook|KristinKreuk|Kristin Kreuk}} * {{Instagram|mskristinlkreuk|Kristin Kreuk}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kreuk, Kristin}} [[Kategorie:Geboortes in 1982]] [[Kategorie:Kanadese aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Lewende mense]] kku29z45a0o92riin8h19drq2ucdwb8 2963649 2963547 2026-08-29T18:51:50Z Pynappel 70858 AWS 11 2963649 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Kristin Kreuk | Beeld = Kristin Kreuk at WonderCon 2013 (8609402842).jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Kristin Laura Kreuk | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1982|12|30}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Kanada|Kanadees]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise en vervaardiger | Aktiewe jare = 2000-nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0471036 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Kristin Kreuk''' (gebore 30 Desember 1982) is 'n [[Kanada|Kanadese]] aktrise en vervaardiger. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente ''EuroTrip'' (2004) en ''Street Fighter: The Legend of Chun-Li'' (2009), en in die televisiereekse ''Smallville'' (2001) en ''Beauty and the Beast'' (2012). == Filmografie == === Rolprente === * 2004: ''EuroTrip'' * 2007: ''Partition'' * 2009: ''Street Fighter: The Legend of Chun-Li'' * 2011: ''Ecstasy'' * 2012: ''Space Milkshake'' * 2014: ''I Am Steve McQueen'' === Televisiereekse === * 2000: ''Edgemont'' * 2001: ''Smallville'' * 2012: ''Beauty and the Beast'' * 2018: ''Burden of Truth'' === Televisierolprente === * 2001: ''Snow White: The Fairest of Them All'' * 2002: ''Superman: The Early Years (Behind the Scenes of Smallville)'' * 2004: '''Smallville' Backstage Special'' * 2004: ''TV Guide CloseUp: Behind the Scenes of 'Smallville''' === Video's === * 2004: ''Eurotrip: The Making of 'Eurotrip''' * 2004: ''Christopher Reeve: The Man of Steel'' * 2005: ''Behind Closed Doors: Inside the Writers' Room'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0471036|Kristin Kreuk}} * {{Twitter|MsKristinKreuk|Kristin Kreuk}} * {{Facebook|KristinKreuk|Kristin Kreuk}} * {{Instagram|mskristinlkreuk|Kristin Kreuk}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kreuk, Kristin}} [[Kategorie:Geboortes in 1982]] [[Kategorie:Kanadese aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Lewende mense]] kfm62t86jdfez9u9zao590g1ulobsfw Moesia Inferior 0 260602 2963688 2643405 2026-08-30T01:56:12Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963688 wikitext text/x-wiki [[Lêer:RomanEmpire_117.svg|duimnael|regs]] '''Moesia Inferior''' was 'n Romeinse provinsie.<ref name="thoughtco" /><ref name="unrv" /> Die Donau van Moesia Inferior word deur die moderne grens oos van Silistra tussen Bulgarye en Roemenië verdeel. Die Bulgaarse deel bevat drie legioenbasisse, Oescus, Novae, en Durostorum en miskien soveel as dertien hulpforte.<ref name="Wilkes"/> ==Ontstaan== Die anneksasie van Thrakië in 45/46 nC beteken die verskyning van Moesia as 'n gevestigde bevel. Die vroeë grens van Moesia aan die oostekant was die rivier Utus (Vit) oos van die Novae (Mi.18), maar aan die westekant is dit nie seker nie. Aanduidings dat die Belgrado-gebied onder die Sava-samevloeiing, wat die latere limiet aangedui het, eers vanuit die rigting van Pannonia beset is, dui daarop dat die streek bokant die Donau-klowe aanvanklik beheer is vanaf die hoofsentra by Mursa en Sirmium. In die verdeling van Moesia in 85 of 86 n.C. is die grens tussen Superior in die weste en Inferior in die ooste vasgestel by die rivier Cebrus (Cibrica), maar teen ongeveer die middel van die tweede eeu nC is dit weswaarts verskuif na die Almus (Lom).<ref name="Wilkes"/> Na sy oorwinning oor [[Decebalus]] het keiser [[Trajanus]] 'n herorganisasie van die provinsies aan die Benede-Donau onderneem. Afgesien van die skepping van die nuwe provinsie Dacia anderkant die rivier, het hy 'n groot gebied noord van die Donau - die Wallachiese vlakte en suidelike Moldawië - aan Moesia Inferior geheg en die verdedigingslinie langs die Donau herorganiseer.<ref>{{cite journal|author=Ruscu, Ligia Cristina |title=“On Nicopolis AD Istrum and Her Territory.” |journal=Historia: Zeitschrift Für Alte Geschichte|volume=56|issue=2|year=2007|pages=214–29|url=http://www.jstor.org/stable/25598389}}</ref> ==Die leër en die mynbou== Montana (die huidige Mihailovgrad in Bulgarye) het sy naam aan die regio ''Montanensis'' gegee, die mees westelike deel van Moesia Inferior, tussen die Donau en die goudmyne in die Balkanberge. Die dorp was 'n ''praesidium'' met 'n fort en 'n garnisoen wat uit 'n hulpkohort bestaan het, die ''cohors I Claudia Sugambrorum''. Dit was daar tot minstens 129 n.C. gestasioneer. Benewens die kohort, of miskien in die tyd daarna word daar ook 'n aantal ''regionarii'' gevind wat in die distrik polisietake vervul. Hulle is soldate uit verskeie eenhede van Moesia Inferior en staan onder bevel van 'n ''centurio regionarius''.<ref>{{cite journal|author=Speidel, Michael P. |title=“Regionarii in Lower Moesia.” |journal=Zeitschrift Für Papyrologie Und Epigraphik|volume=57|year=1984|pages=185–88|url=http://www.jstor.org/stable/20184140}}</ref> ==Die vloot== Die vloot wat langs die laer Donau aktief is die ''classis Flavia Moesiaca'', is 'n sigbare teenwoordigheid regdeur die Romeinse tydperk, en sy rol tussen die eerste en sesde eeue A.D. is 'n onderwerp van navorsing, wat organisasie, hawens en die praktiese aspekte van riviervaart behels. In Moesia Inferior is die geografiese omstandighede, vleie langs die linkeroewer en golwende terrein langs die regterkant met 'n afwisseling van steil walle en breë riviermondings, maak die rivier die gerieflikste manier van deurgang vir 'n Romeinse oorlogskip. Die rivier en die seedeurgang was baie belangrik vir die ander legioene van Moesia Inferior in die handhawing van die Romeinse gesag langs die Swart Seekus en op die Krim gedurende die tweede en derde eeu nC. Op die Krim self was die see-vloot klaarblyklik 'n aparte formasie gebaseer op Chersonesus met hawens by Tyras en Charax.<ref name="Wilkes"/> ==Herindeling in die vierde eeu== In die hervorming van burgerlike en militêre administrasie in die vroeë vierde eeu nC is al die Donau-provinsies opnuut verdeel. Moesia Superior is verdeel in Moesia Prima in die noorde en Dardania in die suide, maar die gebied oos van die riviere Margus (Morava) en Timacus (Timok) is afgestaan aan die nuwe provinsie Dacia Ripensis wat ook die westelike gebied van Moesia Inferior uitgemaak het tot by die Utus (Vit). Wat van Inferior oorgebly het, het Moesia Secunda geword, behalwe dat die Dobrudja-streek as ''Scythia'' 'n eie provinsie geword het.<ref name="Wilkes"/> ==Argeologie== Tot die jare 1990 was argeologiese navorsing in die Bulgaarse deel van Moesia Inferior gesentreer op die Donau-terreine van Novae en Iatrus in langtermyn samewerking met Poolse en Oos-Duitse kollegas. Albei het baie publikasies gegenereer, terwyl die belangrikste vindplek van Oescus vir baie jare 'n sentrum van navorsing deur Bulgaarse argeoloë was onder leiding van Teofil Ivanov. Daarna is 'n groot Anglo-Bulgaarse projek op die stad Nicopolis ad Istrum gerig.<ref name="Wilkes"/> In die Dobrudja-streek van Moesia Inferior wat nou in Roemenië tussen die laagste gedeelte van die Donau en die Swart See lê, was daar 'n bestendige stroom van navorsing, nie net op die bekende militêre terreine langs die rivier en die antieke Griekse nedersettings langs die Swartsee-kus, maar ook onder die vele nedersettings van die oënskynlik minder aantreklike binneland, waar lugfotografie meer geredelik beskikbaar geword het. 'n Studie van 1991 deur A. Suceveanu en A. Barnea word aangevul deur hoofstukke oor die streek in die Griekse en Romeinse eras en navorsing deur Pippidi en Berciu (1965) en Vulpe en Barnea ( 1968) vir die pre-Romeinse en Romeinse tydperke.<ref name="Wilkes">{{cite journal|author=Wilkes, J. J. |title=“The Roman Danube: An Archaeological Survey.” |journal=The Journal of Roman Studies|volume= 95|year= 2005|pages=124–225|url=http://www.jstor.org/stable/20066820}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2|verwysings= <ref name="thoughtco">{{en}}[https://www.thoughtco.com/provinces-of-the-roman-empire-120862 provinces of the roman empire]</ref> <ref name="unrv">{{en}}[https://www.unrv.com/provinces/province-chronology.php province-chronology]{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} {{Romeinse provinsies 120}} [[Kategorie:Romeinse provinsies]] izh2icx4234s1h5r0tu3131ico3bsoq Pannonia Inferior 0 260603 2963707 2060371 2026-08-30T08:12:23Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963707 wikitext text/x-wiki [[Lêer:RomanEmpire_117.svg|duimnael|regs]] '''Pannonia Inferior''' was 'n Romeinse provinsie.<ref name="thoughtco" /><ref name="unrv" /> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="thoughtco">{{en}}[https://www.thoughtco.com/provinces-of-the-roman-empire-120862 provinces of the roman empire]</ref> <ref name="unrv">{{en}}[https://www.unrv.com/provinces/province-chronology.php province-chronology]{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} == Eksterne skakels == ;Aquincum * {{de}} [https://www.ard-wien.de/2019/07/07/das-ungarische-pompei-aquincum/ ''ARD Wien: Das ungarische Pompeii - eine Zeitreise mitten in Budapest: Willkommen in der Hauptstadt der römischen Provinz Pannonia Inferior: Aquincum!''] {{Saadjie}} {{Romeinse provinsies 120}} [[Kategorie:Romeinse provinsies]] hsx3it2zik5nrul6krh1t35vrkt6m8n Pannonia Superior 0 260604 2963708 2828383 2026-08-30T08:12:25Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963708 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Modell Carnuntum 5 Amphitheater.jpg|duimnael|links|'n Skaalmodel van Carnuntum, administratiewe setel van Pannonia Superior, en sy amfiteater]] [[Lêer:Pannonia02.png|duimnael|Die provinsies Pannonia Superior en Pannonia Inferior in die 2de eeu n.C.]] [[Lêer:RomanEmpire 117.svg|duimnael|Die Romeinse Ryk in 117 n.C.]] [[Lêer:Carnuntum.jpg|duimnael|Romeinse kavallerie tydens die Romeinse fees (''Römerfest'') in Carnuntum]] [[Lêer:Thraex murmillo show fight Carnuntum 2015 01.jpg|duimnael|Gladiatorspele in Carnuntum]] [[Lêer:Iseum (9446. számú műemlék) 7.jpg|duimnael|Die gerekonstrueerde [[Isis]]tempel in Savaria (tans Szombathely, Hongarye)]] '''Pannonia Superior''' was een van die Romeinse Donauprovinsies, geleë tussen die oostelike [[Alpe]], die [[Donau]] en die [[Sava|Saverivier]] - ’n gebied wat die weste van moderne [[Hongarye]], die [[Oostenryk]]se deelstaat [[Burgenland]], die Weense Bekken en 'n gebied op die [[Balkanskiereiland]] tussen die Save- en [[Drava]]riviere beslaan het en deur (waarskynlik) Illiriese Pannoniërs bewoon is. Sy administratiewe setel was [[Carnuntum]].<ref>{{en}} [https://www.thoughtco.com/provinces-of-the-roman-empire-120862 ''The Provinces of the Roman Empire (Circa 120 CE)'']</ref><ref>{{en}} [https://www.unrv.com/provinces/province-chronology.php province-chronology]{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Pannonia Superior het sy oorsprong in Pannonia, 'n provinsie wat in 10 n.C. deur keiser [[Augustus Octavianus|Augustus]] ingerig is. Later, in 103 of 106, is hierdie provinsie deur [[Trajanus]] in twee administratiewe eenhede verdeel, Pannonia Inferior en Pannonia Superior.<ref>{{de}} [http://www.imperiumromanum.com/geografie/provinzen/pannonia_01.htm ''imperium-romanum.com: Geografie – Provinzen: Provinz Pannonia. Besoek op 17 Oktober 2019'']</ref> Die provinsie is deur uitgestrekte met vrugbare vlaktes oorheers. Syriviere van die Donau het die water vir 'n florerende [[landbou]]bedryf verskaf. Landgoedere, waarvan sommige die karakter van klein nedersettings gehad het, het veral in die vrugbaarste streke ontstaan, waaronder die Weense Bekken. Die belangrikste riviere was Arrabo (tans bekend as Raab), Danuvius en Hister (tans albei bekend as Donau), Dravus (Drau of Drava), Murus (Mur) en Savus (Save). Die Balatonmeer het in die antieke tydperk as ''Lacus Pelso'' bekendgestaan, terwyl die huidige [[Neusiedlermeer]] (''Neusiedler See'' in Burgenland) net as moerasgebied bestaan het of gedeeltelik uitgedroog was. == Geskiedenis == === Voor-Romeinse tydperk === Mense het hulle al vroeg (omstreeks 5000 v.C.) in die gebied van Pannonië gevestig. Danksy die Donau as belangrike waterweg en die [[Barnsteenroete]] as antieke Europese handelspad, wat deur die gebied geloop het, was daar interkulturele kontakte met ander streke in [[Europa]]. Gedurende die [[Bronstydperk]] het [[Kelte|Keltiese]] stamme hulle hier kom vestig. [[Skitiërs]], wat die streek in die 7de en 6de eeu binnegedring het, het min spore gelaat. Die noorde en weste het Kelties gebly, terwyl die oorspronklike Pannoniese bevolking die oorheersende etniese groep in die suide en ooste was. Net soos in die aangrensende provinsie [[Dalmatia (Romeinse provinsie)|Dalmatia]] word aangeneem dat Pannoniërs vanaf die 2de eeu v.C. in aanraking met Romeine gekom het. Nogtans het [[Rome]] eers in 35 v.C. met die verowering van dele van die Save-vallei deur Octavianus, wat met sy troepe tot Siscia (tans Sisak) beweeg het, sy stempel massief op die gebied begin afdruk. Die Keltiese bevolking van Noord-Pannonië het die Romeinse bewind gou aanvaar, terwyl Illiriese stamme suid van die Savus eers teen 9 v.C. vir goed deur [[Tiberius]] onderwerp is. === Romeinse tydperk === ==== Provinsie Pannonia ==== Die nuwe Romeinse provinsie Pannonia is deur 'n konsulêre ''Legatus augusti pro praetore'' bestuur wat die opperbevel oor drie legioene in Poetovio (tans Ptuj-Pettau), Siscia en Carnuntum gevoer het. Die laasgenoemde het as administratiewe setel van die [[stadhouer]] gedien. Gedurende die bewind van keiser [[Domitianus]] is 'n vierde legioen in die provinsie gestasioneer. Die twee militêre kampe in die binneland is ontbind en na die grensgebiede verskuif. Naas Carnuntum is Romeinse legioene vervolgens ook in Vindobona (tans [[Wene]]), Brigetio (tans Szöny-Komaron) en Aquincum (tans [[Boedapest]]) gestasioneer. ==== Verdeling in twee provinsies ==== Tydens die bewind van Trajanus is 'n smal landstrook langs die Donau in die suide en ooste as selfstandige provinsie Pannonia inferior ingerig met Sirmium as administratiewe setel. Sodoende is Pannonië in 'n westelike en 'n oostelike entiteit opgedeel. Die verstedelikings- en romaniseringsproses het stadig verloop. Die meeste stedelike nedersettings is doelgerig as kolonies (''coloniae'') vir veterane gestig. Germaanse stamme het die provinsie teen die middel van die 2de eeu met hul aanvalle langs die Donaugrens onder druk geplaas. Die spanninge het vanaf 167 hul hoogtepunt in die sogenaamde Markomanne-oorlog gevind. Die volgende eeu was 'n relatief rustige periode voordat die [[Gote]] met hul invalle vanaf 260 verwoesting in die provinsie gesaai het. ==== Administratiewe hervorming onder Diocletianus ==== Tydens die regentskap van keiser [[Diocletianus]] is Pannonia Superior langs die loop van die Savus in twee administratiewe eenhede verdeel – Pannonia prima in die suide (met Siscia as administratiewe setel) en Savia in die noorde (met Savaria – tans Szombathely in Wes-Hongarye – as hoofstad). As bejaarde man het Diocletianus in Carnuntum nog eens die keiserlike regering hervorm en voorsiening gemaak vir 'n [[tetrargie]]se bedeling waarvolgens die Romeinse Ryk in vier gebiede verdeel is wat elkeen deur 'n tetrarg (een van vier heersers) geregeer is. Die provinsies het in hierdie periode 'n laaste bloeitydperk beleef. ==== Laat-Romeinse tydperk ==== Gedurende die bewind van [[Konstantyn die Grote]] was die provinsie weer aan verval blootgestel. [[Vandale (volk)|Vandale]]-setlaars is toegelaat om hulle in die gebied te vestig. Later – in die nasleep van die Slag van Adrianopel – het ook Gote en [[Hunne]] Romeinse bondgenote geword. Hierdie beleid is deur keiser [[Gratianus]] voortgesit. Gotiese en Markomanniese rooftogte het vervolgens verwoesting gesaai, terwyl talle stedelike nedersettings, waaronder Carnuntum en Vindobona, vernietig is. Uiteindelik het ook Markomanne toestemming verkry om hulle in die provinsie te vestig. Teen die begin van die vroeë 5de eeu het die plattelandse bevolking in opstand teen die owerheid gekom. Die Romeinse administrasie het nog eens daarin geslaag om die kontrole oor die provinsie te herwin. Uiteindelik moes die Romeinse bewindhebbers voor die Hunne swig wat Pannonië binnegeval het. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Romeinse provinsies 120}} {{Normdata}} [[Kategorie:Romeinse provinsies]] bnm98la9ybmmmqjombbvfzu5u3pe5zx Nicolae Ceausescu 0 280486 2963557 2963437 2026-08-29T15:13:30Z Raphicerus 213649 Link na Zoia Ceaușescu 2963557 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Nicolae Ceaușescu.jpg|duimnael|Nicolae Ceausescu]] '''Nicolae Ceausescu''' (/tʃaʊˈʃɛskuː/; 26 Januarie [[1918]] - 25 Desember [[1989]]) was 'n [[Roemenië|Roemeense]] kommunistiese politikus en leier. Hy was van 1965 tot 1989 die sekretaris-generaal van die Roemeense Kommunistiese Party en derhalwe die tweede en laaste Kommunistiese leier van Roemenië. Hy was ook die land se staatshoof van 1967 af, president van die staatsraad en van 1974 af ook gelyklopend president van die republiek, tot sy omverwerping en teregstelling in die Roemeense Revolusie in Desember 1989 wat deel gevorm het van 'n reeks anti-Kommunistiese opstande in die [[Sowjetunie]] en elders in [[Oos-Europa]] in 1989. == Persoonlike Lewe == === Familie === Nicolae Ceausescu was getroud met [[Elena Petrescu]], hulle het 4 kinders gehad: [[Valentina Ceaușescu]] ('n fisikus), [[Nicu Ceaușescu]] ('n fisikus en politikus), [[Dicu Ceaușescu]] (vroeg dood), en [[Zoia Ceaușescu]] (wiskundige). === Troeteldiere === In 1978 het destydse [[Liberale Party (Verenigde Koninkryk)]] leier David Steel vir Nicolae 'n swart [[Labrador Retriever]] gegee. Die hondjie sou bekend word as [[Kameraad Corbu]], en het gou Nicolae se guntelling troeteldier geword. Kameraad Corbu sou rang van kolonel bereik in die Roemeense weermag. Nicolae was uiters bersorg teenoor Corbu, hy het vir hom 'n privaat villa en ingevoerde Britse hondkoekies gereël. In 1989 het Corbu en [[Șarona]], weens verdriet om hulle eienaar se dood geweier om te eet en het kort daarna gesterf.<ref>{{Cite web|url=https://retetesivedete.ro/retro-vip/corbu-si-sarona-cainii-preferati-ai-lui-nicolae-ceausescu-s-au-stins-de-dorul-stapanului|title=Corbu și Șarona, câinii preferați ai lui Nicolae Ceaușescu, s-au stins de dorul stăpânului – Rețete și vedete|last=Dohi|first=Marina|date=2020-12-21|website=retetesivedete.ro|language=ro-RO|access-date=2026-08-28}}</ref> == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Ceausescu, Nicolae}} [[Kategorie:Roemeense politici]] [[Kategorie:Diktators]] [[Kategorie:Kommuniste]] [[Kategorie:Kriminele]] [[Kategorie:Presidente]] [[Kategorie:Tereggestelde mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1918]] [[Kategorie:Sterftes in 1989]] 9f2lwychnlqbrgwnjn6qdp0ik9i7106 Michail Misjoestin 0 286814 2963559 2884553 2026-08-29T15:15:43Z Антивандал-эхо 211267 /* Vroeë lewe en opleiding */ 2963559 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Mikhail Mishustin | beeld = Mikhail Mishustin (2026-02-25).jpg | beeldonderskrif = Mishustin in 2026 | geboortejaar = 1966 | geboortemaand = 3 | geboortedag = 3 | geboorteplek = [[Lobnja]], [[Moskou-oblast]], [[Sowjetunie]] | party = Onafhanklik | nasionaliteit = Russies | orde = Eerste minister van Rusland | termynaanvang = 16 Januarie 2020 | termyneinde = | president = [[Wladimir Poetin]] | vise = [[Andrei Beloesof]]<br>[[Denis Mantoerof]] | voorganger = [[Dmitri Medwedef]] | opvolger = | orde1 = Voorsitter van die Raad van Ministers van die [[Unie-staat]] | termynaanvang1 = 16 Januarie 2020 | termyneinde1 = | vise1 = [[Grigori Rapota]]<br>[[Dmitri Mezensef]] | voorganger1 = Dmitri Medwedef | opvolger1 = | orde2 = Hoof van die Spesiale Koördineringsraad vir Veiligheidsverbetering | termynaanvang2 = 19 Oktober 2022 | termyneinde2 = | president2 = [[Wladimir Poetin]] | voorganger2 = ''Amp geskep'' | opvolger2 = | orde3 = Direkteur van die Federale Belastingdiens | termynaanvang3 = 6 April 2010 | termyneinde3 = 16 Januarie 2020 | eersteminister3 = [[Wladimir Poetin]]<br>[[Dmitri Medwedef]] | voorganger3 = [[Michail Mokretsov]] | opvolger3 = [[Daniil Jegorof]] | eggenoot = Vladlena Razinova | kinders = 3 | alma_mater = Moskouse Staatsuniversiteit vir Tegnologie | handtekening = Signature of Mikhail Mishustin.png | militer = Militêre diens | lojaliteit = {{vlagikoon|Rusland}} [[Rusland]] | tak = [[Lêer:Flag_of_Federal_Taxation_Service.svg|raamloos|18px]] Belastingpolisie | diensjare = 1998–2008; 2010–2020 | rang = 1ste klas Aktiewe Staatsraadslid van die Russiese Federasie | webtuiste = http://premier.gov.ru/events/ }} '''Michail Wladimirowitsj Misjoestin''' ({{lang-ru|Михаил Владимирович Мишустин}}, gebore 3 Maart 1966) is 'n [[Rusland|Russiese]] ekonoom en politikus wat deur president [[Wladimir Poetin]] op 15 Januarie 2020 as opvolger van [[Dmitri Medwedef]] vir die amp van eerste minister van die Russiese Federasie genomineer is. Hoorings oor sy aanstelling het op 16 Januarie in die Duma van die Staat plaasgevind, en hy is daardie dag bevestig in die amp.<ref name="confirmation">{{Cite news |url= https://apnews.com/dac9ce99b613d792bc2556b8c69f23c2 |title= Russia's new PM a career bureaucrat with no political aims |last=Litvinova |first=Daria |date=16 Januarie 2020 |work=Associated Press |access-date=16 Januarie 2020 |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20200116144452/https://apnews.com/dac9ce99b613d792bc2556b8c69f23c2 |archive-date=16 Januarie 2020 }}</ref><ref name=NewPM>{{Cite web |url= https://ria.ru/20200115/1563466512.html |title= Путин предложил главе ФНС Михаилу Мишустину пост премьера |date= 15 Januarie 2020 |access-date= 15 Januarie 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200115175557/https://ria.ru/20200115/1563466512.html |archive-date= 15 Januarie 2020 |url-status= live }}</ref> Hy was voorheen die direkteur van die Federale Belastingdiens van 2010 tot 2020. Misjoestin het die federale staatsburgerlike diensrang van 1ste klas Aktiewe Staatsraadslid van die Russiese Federasie. ==Vroeë lewe en opleiding== Michail Misjoestin is gebore op 3 Maart 1966 in Lobnja, 'n dorp naby Moskou,<ref name="isbn-5926501776" /><ref>Алексей Мухин, Кабинет Михаила Фрадкова, 2006: неофициальный взгляд на официальных людей, Центр политической информации, 2006, str. 116.</ref><ref>Федеральная и региональная элита России 2004: кто есть кто в политике и экономике, Центр политической информаци, ГНОМ и Д, 2004, str. 453.</ref><ref name="DW.COM">{{cite news |title=Who is Mikhail Mishustin — Russia's next prime minister? |url=https://www.dw.com/en/who-is-mikhail-mishustin-russias-next-prime-minister/a-52021268 |access-date=19 January 2020 |work=DW.COM |archive-url=https://web.archive.org/web/20200117213541/https://www.dw.com/en/who-is-mikhail-mishustin-russias-next-prime-minister/a-52021268 |archive-date=17 January 2020 |url-status=live }}</ref> aan die Mishustin-familie, Wladimir Moiseyevitsj en Luiza Michailovna. Sy moeder is gebore in die stad Kotlas in die Arkhangelsk-streek<ref name="Komsomolskaya Pravda">{{cite news |title="Ну наш Миша дает!": Школьные учителя Мишустина в шоке от того, куда забрался их ученик |url=https://www.kp.ru/daily/27079/4150781/ |work=Komsomolskaya Pravda |date=16 Januarie 2020 |access-date=10 Februarie 2020 |archive-date=27 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200627124455/https://www.kp.ru/daily/27079/4150781/ |url-status=live }}</ref> terwyl Misjoestin se vader in Polotsk<ref name="Komsomolskaya Pravda"/> gebore is en van [[Jode|Joodse]] afkoms was.<ref name="eurasiareview" /><ref>{{cite web | last=Pike | first=John | title=Mikhail Vladimirovich Mishustin | website=GlobalSecurity.org | date=1966-03-03 | url=https://www.globalsecurity.org/military/world/russia/mishustin.htm | access-date=2025-04-13}}</ref> Wladimir Moiseyevitsj Misjoestin was 'n lid van die Sentrale Komitee van die [[Komsomol]]. In 1989 het hy aan die Moskouse Staatsuniversiteit vir Tegnologie (STANKIN) gegradueer, met 'n hoofvak in sisteemingenieurswese, en in 1992 het hy nagraadse studies aan dieselfde instelling voltooi.<ref name=biography_premier.gov.ru>{{Cite web |url=http://premier.gov.ru/biography/ |title=Biografie |access-date=16 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813135908/http://premier.gov.ru/biography/ |archive-date=13 Augustus 2019 |url-status=live }}</ref> In 2003 het Misjoestin 'n doktorsgraad in Ekonomie aan die Plechanov Universiteit voltooi. In 2010 het Misjoestin 'n DSc in Ekonomie van die Presidensiële Akademie vir Nasionale Ekonomie en Openbare Administrasie ontvang.{{fact}} == Buitelandse beleid == Volgens die [[BBC]] het "Eerste Minister Michail Misjoestin die onaangename taak om die ekonomie te red, maar het min invloed oor" die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Russiese inval in Oekraïne]].<ref>{{cite news|title=Ukraine conflict: Who's in Putin's inner circle and running the war?|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60573261|work=[[BBC News]]|date=2 Maart 2022|access-date=4 Maart 2022|archive-date=3 Maart 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303144610/https://www.bbc.com/news/world-europe-60573261|url-status=live}}</ref> Bronne naby die [[Kremlin]] beweer dat Misjoestin nie van Poetin se planne om 'n volle inval in Oekraïne te loods bewus was nie en nie met die oorlog geassosieer wil word nie.<ref>{{cite news|title='He doesn't speak out, even behind closed doors' How Russia's war against Ukraine forced Prime Minister Mikhail Mishustin to shift gears|url=https://meduza.io/en/feature/2022/07/22/he-doesn-t-speak-out-even-behind-closed-doors|work=Meduza|date=22 Julie 2022}}</ref> In Mei 2023 het Misjoestin en Adjunk-Eerste Minister Alexander Novak Beijing besoek en met die Chinese President [[Xi Jinping]] vergader. Misjoestin het gesê dat "verhoudings tussen Rusland en China op 'n ongekende hoë vlak is."<ref>{{cite news|title=Russia, China sign new agreements, defying Western criticism|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/24/on-beijing-visit-russian-pm-hails-unprecedented-china-ties|work=Al Jazeera|date=24 Mei 2023}}</ref> In April 2024 het Misjoestin die bewaring en versterking van Rusland se teenwoordigheid in sleutelstreek-georiënteerde internasionale organisasies soos [[BRICS]] en die [[Sjanghai-samewerkingsorganisasie]] beklemtoon. Hy het ook sy voorneme uitgespreek om die dialoog met ander internasionale organisasies wat konstruktief teenoor Rusland is te verdiep. Volgens hom werk Rusland hard om samewerking met sy strategiese vennote te ontwikkel te midde van ongekende sanksies van Westerse lande.<ref>{{cite news|title=Мишустин заявил об усилении присутствия РФ в БРИКС и ШОС|url=https://iz.ru/1676403/2024-04-03/mishustin-zaiavil-ob-usilenii-prisutstviia-rf-v-briks-i-shos|work=Известия|date=2024-04-03}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|verwysings= <ref name="moderndiplomacy">{{cite web | last=Klomegah | first=Kester Kenn | title=Meet Mikhail Mishustin, Russia's new Prime Minister | website=Modern Diplomacy | date=2020-01-16 | url=https://moderndiplomacy.eu/2020/01/16/meet-mikhail-mishustin-russias-new-prime-minister/ | access-date=2025-04-13}}</ref> <ref name="eurasiareview">{{cite web | last=Klomegah | first=Kester Kenn | title=Meet Mikhail Mishustin, Russia's New Prime Minister – OpEd | website=Eurasia Review | date=2020-01-17 | url=https://www.eurasiareview.com/17012020-meet-mikhail-mishustin-russias-new-prime-minister-oped/ | access-date=2025-04-13}}</ref> <ref name="isbn-5926501776">Алексей Алексеевич Мухин, Правители России: Старая площадь и Белый дом. Элита России, Алгоритм, 2005, {{ISBN|5926501776}}, [https://books.google.com/books?id=S5siAQAAIAAJ&q=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB+%D0%9C%D0%B8%D1%88%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD+%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D1%8F str. 275.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200626171401/https://books.google.bg/books?id=S5siAQAAIAAJ&q=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB+%D0%9C%D0%B8%D1%88%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD+%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D1%8F&dq=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB+%D0%9C%D0%B8%D1%88%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD+%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D1%8F&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjz1e6IuZLnAhVutIsKHSR8A4cQ6AEIJzAA |date=26 Junie 2020 }}</ref> }} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Mikhail Mishustin}} {{Huidige regeringshoofde}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Misjoestin, Michail}} [[Kategorie:Eerste Ministers van Rusland]] [[Kategorie:Geboortes in 1966]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Russiese Jode]] h2nwcbi7lv7x6luqis3dyii5u1zf6y2 Libertas (dubbelsinnig) 0 307187 2963710 2243161 2026-08-30T08:37:20Z AFM 21229 2963710 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} '''Libertas''' Libertas kan verwys na * [[Libertas (godin)]] * Libertas, die plaas van [[Adam Tas]] * [[Mahlamba Ndlopfu]], die presidensiële ampswoning, voorheen bekend as Libertas * [[Libertas Parva]], ook bekend as Huis Krige, op [[Stellenbosch]] * Libertas, 'n voormalige privaatstudenteorganisasie aan die [[Universiteit van Stellenbosch]] ls2th6nhk2gqdpi24hgkmcjdl5lh0pa Meestersgraad 0 319177 2963684 2959135 2026-08-29T23:32:31Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963684 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Columbia University Master's Degree.jpg|duimnael|'n [[Meestersgraad in Wetenskap]]-graad toegeken deur [[Columbia Universiteit]] in [[New York Stad]]]] 'n '''Meestersgraad''' (van [[Latyn]] {{Lang|la|magister}}) is 'n [[Nagraadse opleiding|nagraadse]] [[akademiese graad]] toegeken deur [[universiteit]]e of [[kollege]]s na voltooiing van 'n studiekursus wat bemeestering demonstreer, of 'n hoë-orde oorsig van 'n spesifieke [[studieveld]] of gebied van [[Profession|professionele praktyk]].<ref name="aqf.edu.au">[http://www.aqf.edu.au/masters.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081021072219/http://www.aqf.edu.au/masters.htm|date=October 21, 2008}}</ref> 'n Meestersgraad vereis normaalweg vorige studie op die [[baccalaureusgraad]]-vlak, óf as 'n aparte graad óf as deel van 'n geïntegreerde kursus. Binne die studiegebied word daar van meestersgraadgegradueerdes verwag om gevorderde kennis van 'n gespesialiseerde liggaam van [[teorie|teoretiese]] en toegepaste onderwerpe te besit; hoë-orde vaardighede in [[ontleding]], [[Kritiese denke|kritiese evaluering]], of professionele toepassing; en die vermoë om [[Probleemoplossing komplekse probleme op te los]] en om streng en onafhanklik te dink. ==Titels== Meestersgrade word gewoonlik getitel met die vorm 'Meestersgraad in ...', waar óf 'n fakulteit (gewoonlik Kunste of Wetenskap) óf 'n veld (Ingenieurswese, Fisika, Chemie, Bedryfsadministrasie, ens.) gespesifiseer word. Die twee mees algemene titels van meestersgrade is die [[Magister Artium]] (MA/AM) en [[Magister Scientiae]] (MSc/MS/SM) grade, wat normaalweg uit 'n mengsel van navorsings- en onderrigmateriaal bestaan.<ref name="UK postgraduate master's">{{cite report|archive-url=https://web.archive.org/web/20140709052230/http://international.ac.uk/media/1469367/e-12-02.pdf|archive-date=9 July 2014|url=http://international.ac.uk/media/1469367/e-12-02.pdf|publisher=UK Higher Education International Unit|date=23 April 2012|title=Results of the 2011 UK HE International Unit European Activity Survey of UK HEIs - UK|page=6|access-date=26 Augustus 2026|archivedate= 9 Julie 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709052230/http://international.ac.uk/media/1469367/e-12-02.pdf}}</ref><ref name="US Master's">{{cite web|url=http://www2.ed.gov/about/offices/list/ous/international/usnei/us/master.doc|title=Structure of the U.S. Education System: Master's Degrees|publisher=[[United States Department of Education]]|date=February 2008|access-date=10 July 2016|archive-date=14 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090514002729/http://www.ed.gov/about/offices/list/ous/international/usnei/us/master.doc|url-status=live}}</ref> Die titel van [[Magister Philosophiae]] (MPhil) dui aan (op dieselfde wyse as [[Doctor Philosophiae]]) 'n verlengde graad met 'n groot navorsingskomponent.<ref>{{cite book|url=https://www.qaa.ac.uk/docs/qaa/quality-code/qualifications-frameworks.pdf|title=The Frameworks for Higher Education Qualifications of UK Degree-Awarding Bodies|publisher=[[Quality Assurance Agency]]|date=November 2014|page=36|access-date=9 February 2019|archive-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181217062857/https://www.qaa.ac.uk/docs/qaa/quality-code/qualifications-frameworks.pdf|url-status=live}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Akademiese grade}} {{Normdata}} [[Kategorie:Akademiese grade]] emcgzdc0rxmh8ywxxo9zy0mwim3h7sz Gebruikerbespreking:Renamed user 289ce7857583f39e8321bbe72564b93d 3 381378 2963724 2493875 2026-08-30T09:11:53Z S.Marchenko 211497 S.Marchenko het bladsy [[Gebruikerbespreking:Zektek]] na [[Gebruikerbespreking:Renamed user 289ce7857583f39e8321bbe72564b93d]] geskuif sonder om 'n aanstuur agter te laat: Bladsy is outomaties geskuif na hernoeming van gebruiker "[[Spesiaal:CentralAuth/Zektek|Zektek]]" na "[[Spesiaal:CentralAuth/Renamed user 289ce7857583f39e8321bbe72564b93d|Renamed user 289ce7857583f39e8321bbe72564b93d]]" 2422531 wikitext text/x-wiki == Welkom == {| class="toccolours" width="100%" style="font-size:100%; margin-bottom:0.5em;" | {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="6" style="font-size:95%; line-height:125%; background-color:#faf6ed; border:1px solid #faecc8;" |- | colspan="4" style="background-color:#faecc8;" |<big>'''{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | Hallo,&nbsp;gebruiker vanaf [[IP-adres]] {{BASEPAGENAME}} | Hallo&nbsp;{{PAGENAME}}}},''' [[Wikipedia:Welkom nuwelinge|hartelik welkom]] op die Afrikaanse Wikipedia!</big> |- | colspan="4" | Dankie vir jou belangstelling in [[Wikipedia]]. Ons werk hier aan die ideaal van ’n gratis en vrylik beskikbare, vrylik bewerkbare, neutrale en volledige ensiklopedie. |- | colspan="4" | Die [[Afrikaanse Wikipedia]] bestaan al sedert Desember 2001 en bevat reeds ''{{NUMBEROFARTICLES}}'' artikels. Vanaf die begin van die projek het die gebruikers ’n aantal riglyne en uitgangspunte vir artikelbewerking en onderlinge samewerking opgestel. Nuwelinge kan hieruit voordeel trek. Jy mag dit behulpsaam vind om van die skakels in hierdie raampie te volg en met die projek vertroud te raak voordat jy begin bydra. Indien jou vingers jeuk om te eksperimenteer, kan jy gerus ons [[Wikipedia:Sandput|Sandput]] besoek: dit is juis vir die rede daar. Uiteindelik wil ons dat al ons gebruikers [[Wikipedia:Voel vry en gaan jou gang|vry voel om hulle gang te gaan]], maar dit doen natuurlik geen kwaad om ’n bietjie houvas te kry voor 'n mens in die diep kant in spring nie! Besoek gerus ook ons [[Wikipedia:Geselshoekie|Geselshoekie]], ons gebruikers staan gereed om hand by te sit, of bloot net hand te skud. |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Books-aj.svg aj ashton 01.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Verifieerbaarheid}} | [[Wikipedia:Verifieerbaarheid|'''Verifieerbaarheid''']]<br />Die eerste van Wikipedia se drie kernbeleide | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Konversation.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geselshoekie}} | [[Wikipedia:Geselshoekie|'''Geselshoekie''']]<br />Die gewilde bymekaarkomplek |- | width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=OrgChem Nomen pictograph.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing}} | width="38%" | [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|'''Geen oorspronklike navorsing''']]<br />Die tweede van Wikipedia se drie kernbeleide | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Bucket in the sand.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Sandput}} | width="38%" | [[Wikipedia:Sandput|'''Sandput''']]<br />Eksperimenteer na hartelus |- | align="right" |{{Klik|Afbeelding=Unbalanced scales.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Neutrale standpunt}} | [[Wikipedia:Neutrale standpunt| '''Neutrale standpunt''']]<br />Die derde van Wikipedia se drie kernbeleide | width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon tools.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Redigeringsinstruksies}} | [[Wikipedia:Redigeringsinstruksies|'''Redigeringsinstruksies''']]<br />Hoe maak ek: teks wat skuinsgedruk is? ’n opskrif? tabelle? |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Nuvola apps important yellow.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie}} | [[Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie|'''Wat Wikipedia nie is nie''']]<br />Daar is ook ’n paar dinge wat ons nié hier doen nie | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon - upload photo 2.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beelde}} | [[Wikipedia:Beelde|'''Beelde''']]<br />As jy beelde wil oplaai |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app ksmiletris.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beleefdheid}} | [[Wikipedia:Beleefdheid|'''Beleefdheid''']]<br />Ken jou maniere | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app kedit.svg||Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel}} | [[Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel|'''Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel''']]<br />Soms sê die naam alles {{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{!}}- {{!}} colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" {{!}}Jou bydrae word nou geregistreer onder jou IP-adres. Daar is verskeie voordele gebonde aan die skep van ’n rekening – sluit gerus by ons aan!| }} |- | colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" | Hierdie bladsy, wat nou op jou skerm staan, is trouens jou persoonlike besprekingsbladsy. Die plek waar ander Wikipediane jou in die toekoms kan kontak en jy hulle dan kan beantwoord. Elke gebruiker het so ’n bladsy. Jy kan dus ook boodskappe op ander gebruikers se besprekingsbladsye los. Sluit boodskappe en besprekings altyd af met <big><nowiki>~~~~</nowiki></big> of deur op die handtekeningknop in die wysigingsvenster te kliek: sodoende word jou boodskap onderteken met jou gebruikersnaam en die datum en tyd waarop die boodskap voltooi is. Kliek dan as laaste op "Stoor bladsy" om enige bewerkings te stoor. |} |} — [[Gebruiker:KabouterBot|KabouterBot]] ([[Gebruikerbespreking:KabouterBot|kontak]]) 06:50, 30 Julie 2021 (UTC) 4tccrbkf0bdbsliwter0we550oqtgy1 Stefanus III van Moldawië 0 388225 2963611 2479523 2026-08-29T16:38:18Z Raphicerus 213649 Trivia oor 2008 TV program van Beste Roemeniërs van alle tyd 2963611 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Humorstefan.jpg|thumb|220px|'n Miniatuurskildery van Stefanus uit 1473.]] '''Stefanus III van Moldawië''', algemeen bekend as '''Stefanus die Grote''' ([[Roemeens]]: ''Ștefan cel Mare''; oorlede 2 Julie 1504), was van 1457 tot 1504 ''woiwode'' (prins) van [[Moldawië (prinsdom)|Moldawië]]. Hy was die seun en medeheerser van [[Bogdan II van Moldawië|Bogdan II]], wat in 1451 vermoor is in 'n sameswering wat deur sy broer en Stefanus se oom [[Pieter Aron|Pieter III Aron]] gerëel is. Aron het daarna die troon oorgeneem. Stefanus het na [[Hongarye]] gevlug en later na [[Walachye]]. Met die hulp van [[Vlad Dracula]], ''woiwode'' van Walachye, het hy egter in die somer van 1457 na Moldawië teruggekeer en Aron gedwing om na [[Pole]] te vlug. Stefanus het Pole aangeval en voorkom dat die koning, Kasimir IV Jagiellon, Aron kan steun. In 1459 het egter Kasimir se heerskappy erken. ==Bewind== Stefanus het besluit om Chilia (nou Kilija in Oekraïne), 'n belangrike hawe aan die [[Donau]], aan te val en dit het hom met Hongarye en Walachye laat bots. Hy het die dorp in 1462 beset tydens die [[Ottomaanse Ryk]] se inval in Walachye, maar is tydens die beleg ernstig gewond. Twee jaar later het hy die dorp oorgeneem. Hy het in 1467 aan die burgers van [[Transsilvanië]] steun belowe teen [[Matthias Corvinus]], koning van Hongarye. Corvinus het Moldawië binnegeval, maar Stefanus het hom in die Slag van Baia verslaan. [[Beeld:Manastirea Putna.jpg|thumb|240px|links|Die Poetnaklooster, wat deur Stefanus laat bou is.]] Pieter Aron het Moldawië in 1470 met Hongaarse steun aangeval, maar is deur Stefanus verslaan en tereggestel, saam met die Moldawiese [[Bojaar|bojare]] wat hom steeds gesteun het. Stefanus het ou forte gerestoureer en nuwes laat bou, en dit het Moldawië se verdedigingstelsel en sentrale administrasie versterk. Ottomaanse uitbreiding het Moldawiese hawens om die [[Swartsee]] bedreig. In 1473 het Stefanus opgehou om heffings aan die sultan te betaal en 'n reeks veldtogte geloods teen Walachye, wat Ottomaanse heerskappy aanvaar het, om sy heersers met mense van sy keuse te vervang. Elke prins wat die troon met Stefanus se hulp oorgeneem het, moes egter noodgedwonge gou heffings aan die sultan betaal. Stefanus het eindelik in 1475 'n groot Ottomaanse leër verslaan. Die volgende jaar het die Ottomaanse sultan, [[Mehmet II]], Stefanus verslaan, maar 'n gebrek aan voorraad en die uitbreek van 'n pes het hom gedwing om aan Moldawië te onttrek. Ná daaropvolgende Ottomaanse suksesse het Stefanus van 1486 af weer 'n jaarlikse heffing aan die sultan betaal. In die volgende paar jaar is dosyne [[Kerk (gebou)|klipkerke]] en [[klooster]]s in Moldawië gebou, en dit het bygedra tot die ontwikkeling van 'n spesifieke Moldawiese [[argitektuur]]. Gedurende Stefanus se laaste jare het sy seun en medeheerser, [[Bogdan III van Moldawië|Bogdan III]], 'n aktiewe rol in die regering gespeel. Stefanus se lang bewind het 'n rydperk van stabiliteit in Moldawië ingelui. Van die 16de eeu af onthou sy onderdane en buitelanders hom as 'n groot leier. Moderne [[Roemene]] beskou hom as een van hulle grootste nasionale helde. Nadat die [[Roemeens-Ortodokse Kerk]] hom in 1992 tot heilige verklaar het, word hy vereer as "Stefanus die Grote en Heilige" (''Ștefan cel Mare și Sfânt''). === Trivia === In die 2008 program [[100 Beste Roemeniërs]] het die Roemeniese publiek gestem dat Stefanus die Beste '''Roemeniër''' van alle tyd is.<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20060716010334/http://www.mariromani.ro/primapagina.php|title=}}</ref> ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Ștefan III cel Mare}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Stephen the Great}} {{Normdata}} [[Kategorie:Prinsdom Moldawië]] q65pu5d4we0vfowiafvnchs72863fdp Péter Nádas 0 389719 2963723 2676804 2026-08-30T09:10:02Z Dumbassman 62009 2963723 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon |image=Nádas Péter.jpg |birth_place=[[Boedapest]] |birth_date=14 Oktober 1942 | death_date = {{Death date and age|df=y|2026|8|26|1942|10|14}} |nasionaliteit=Hongaarse|spouse=Magda Salamon (1990-)|honours=Prys vir Hongaarse kuns, Hongarye. <br>Oostenrykse staatsprys vir Europese letterkunde, Oostenryk.<br>Kossuth-prys, Hongarye.<br>Leipzig Book Award for European Understanding, Duitsland.<br>Vilenica Internasionale prys vir letterkunde, Slowenië.<br>Prix du Meilleur Livre Étranger (Prys vir die beste buitelandse boek), Frankryk.<br> Franz Kafka-prys, Tsjeggiese Republiek.<br>Würth-Preis für Europäische Literatur, Duitsland.}} '''Péter Nádas''' (gebore 14 Oktober 1942 – 26 Augustus 2026) was 'n [[Hongarye|Hongaarse]] [[skrywer]], [[dramaturg]] en essayis. == Biografie == [[Lêer:Péter Nádas Leipziger Buchmesse 2012.jpg|links|duimnael|By die Leipzig Boekebeurs, in 2012]] Hy is in [[Boedapest]] gebore in 'n Joodse familie, as die seun van László Nádas (oorspronklik Nussbaum) en Klára Tauber. Ná die oorname van die Hongaarse Nazi's (die Pylkruisparty) op 15 Oktober 1944, het Klára Tauber met haar seun na Bačka en Novi Sad ontsnap, maar net voor die beleg van Boedapest na die hoofstad teruggekeer. Péter Nádas het die beleg saam met sy ma in die woonstel van sy oom, die joernalis Pál Aranyossi, oorleef.<ref>[[Raphael Patai]], ''The Jews of Hungary: History, Culture, Psychology'', Wayne State University Press (2015), p. 665</ref><ref>[[Joshua Cohen (writer)|Joshua Cohen]], ''The Man in the High Castle'', [[New York magazine]], 21 August 2011</ref><ref>[[Tibor Fischer]], ''[https://www.theguardian.com/books/2011/nov/11/peter-nadas-parallel-stories-review Parallel Stories by Peter Nádas – review]'', [[The Guardian]], 11 November 2011</ref> Al was sy ouers onwettige Kommuniste tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] en later ook betrokke by die Kommunistiese administrasie, het hulle albei hul seuns—Péter en Pál—in die Gereformeerde (Calvinistiese) Kerk van Pozsonyistraat laat doop. Sy ma het aan 'n siekte gesterf toe hy 13 was, en sy pa het in 1958 selfmoord gepleeg. Hy was 'n departementshoof van een van die ministeries, hy is egter beswadder met beskuldigings van verduistering, maar is later deur die hof van alle aanklagte vrygespreek. Péter Nádas het op 16 'n weeskind geword. Magda Aranyossi het die voog van die twee kinders geword. Tussen 1961 en 1963 studeer Péter Nádas joernalistiek en fotografie. Hy het as joernalis by 'n Boedapest-tydskrif (''Pest Megyei Hírlap'') gewerk van 1965 tot 1969. Hy het ook as dramaturg en fotograaf gewerk. Sedert 1969 is hy 'n vryskut. In 1990 trou hy met Magda Salamon (by wie hy sedert 1962 woon). In 1984 het hulle na 'n klein dorpie in die weste van Hongarye, Gombosszeg, verhuis, waar hulle sedertdien gewoon het, hoewel hy ook 'n huis in die Kasteeldistrik van Buda het. In 1993 is hy verkies tot lid van die Széchenyi Akademie vir Letterkunde en Kuns. Sedert die vroeë 1970's het hy gereeld in [[Berlyn]], [[Duitsland]], deurgebring, lesings by die Humboldt Universiteit bygewoon of in die Staatsbibliothek gelees. Hy was 'n genoot van die Wissenschaftskolleg zu Berlin, Instituut vir Gevorderde Studie. In 2006 is hy verkies tot lid van die Akademie der Künste, Berlyn. Hy geniet 'n hoë reputasie in Duitsland. Nádas hy bundels kortverhale gepubliseer het, het hy in 1977 sy eerste roman Die Einde van 'n Familieverhaal (''Egy családregény vége'') gepubliseer. Hy het sy tweede roman, 'n Boek van Herinneringe (''Emlékiratok könyve''), in 1986 gepubliseer. Dit het Nádas twaalf jaar geneem om hierdie boek te skryf. Die [[Epigraaf (letterkunde)|epigraaf]] van hierdie roman is uit die Evangelie volgens Johannes: "Maar Hy het gespreek van die tempel van sy liggaam" (Johannes, 2:21). In hierdie roman beskryf Nádas die wêreld as 'n stelsel van verhoudings wat menslike liggame met mekaar verbind. Hierdie boek het Nádas-vergelykings met Proust verdien.<ref>Kovacs, Davis, [http://bombsite.com/issues/100/articles/2918 “Péter Nádas”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120914170127/http://bombsite.com/issues/100/articles/2918|date=14 September 2012}}, ''[[BOMB Magazine]]'' Summer, 2007. Retrieved 19 July 2012.</ref> Hy het sy jongste roman, die drie-volume Parallelleverhale (I: Die Stomme Ryk, II: In Die Diepte van Die Nag, III: Die Asem van Vryheid) in 2005 gepubliseer. Hierdie roman is 'n menigte onafhanklike verhale wat smelt in een enkele narratief. Dit het Nádas agtien jaar geneem om hierdie boek te voltooi. Die roman is beskryf as "'n virtuose kombinasie van negentiende-eeuse hoë realisme met die eksperimentering van die nouveau roman", terwyl "die werklike verhaal dié is van liggame se optrede op mekaar, hul aantrekkingskrag en begeertes, hul wedersydse herinneringe" (Gábor Csordás). Die plot is gekonstrueer rondom die geskiedenis van twee families: een—die Lippay-Lehrs, wat Hongaars is, die ander—die Döhrings, wat Duits is. Hierdie twee hoofdrade skakel onreëlmatig aan mekaar via spesifieke gebeurtenisse of figure. Nádas se ander romans sluit in Lieflike Verhaal van Fotografie, Jaarboek, oor Hemelse en Aardse Liefde, en 'N Dialoog met Richard Swartz. Dood is 'n herhalende tema in Nádas se werk, veral in Eie Dood, gebaseer op sy ervaring van kliniese dood. Sy skryfwerk is beskryf as intellektueel, gedetailleerd, sterk, innoverend en veeleisend. Hy is die wenner van die Würth-Preis für Europäische Literatur in 2014. ’n Volume onderhoude met Péter Nádas, deur Zsófia Mihancsik (Nincs mennyezet, nincs födém) is in 2006 gepubliseer.<ref name="Würth">{{cite web|url=http://derstandard.at/1395363409262/Peter-Nadas-bekommt-Wuerth-Literaturpreis|title=Peter Nadas bekommt Würth-Literaturpreis|date=27 March 2014|work=Der Standard|language=de|access-date=28 March 2014}}</ref> == Toekennings == 1989: Prys vir Hongaarse kuns, Hongarye. 1991: Oostenrykse staatsprys vir Europese letterkunde, Oostenryk. 1992: Kossuth-prys, Hongarye. 1995: Leipzig Book Award for European Understanding, Duitsland. 1998: Vilenica Internasionale prys vir letterkunde, Slowenië. 1998: Prix du Meilleur Livre Étranger (Prys vir die beste buitelandse boek), Frankryk. 2003: Franz Kafka-prys, Tsjeggiese Republiek. 2014: Würth-Preis für Europäische Literatur, Duitsland. == Sy hoofwerke == * ''A Biblia'' / ''A pince''; Szépirodalmi, Boedapest, 1967 * ''Kulcskereső játék''; Szépirodalmi, Boedapest, 1969 * ''Takarítás,'' 1977 * ''Egy családregény vége. Regény''; Szépirodalmi, Boedapest, 1977 * ''Leírás''; Szépirodalmi, Boedapest, 1979 * ''Találkozás,'' 1979 * ''Temetés,'' 1980 * ''Színtér'' / ''Takarítás'' / ''Találkozás'' / ''Temetés''; Magvető, Boedapest, 1982 * ''Nézőtér'' (tanulmányok, esszék); Magvető, Boedapest, 1983 (''JAK füzetek'') * ''Emlékiratok könyve''; Szépirodalmi, Boedapest, 1986 * ''Játéktér'' (esszék); Szépirodalmi, Boedapest, 1988 * ''A Biblia és más régi történetek''; Szépirodalmi, Boedapest, 1988 * ''Évkönyv. Ezerkilencszáznyolcvanhét, ezerkilencszáznyolcvannyolc''; a szerző felvételeivel; Szépirodalmi, Boedapest, 1989 * ''Az égi és a földi szerelemről'' (esszé); Szépirodalmi, Budapest, 1991 * ''Talált cetli és más elegyes írások''; Jelenkor, Pécs, 1992 * Nádas Péter–Richard Swartz: ''Párbeszéd. Négy nap ezerkilencszáznyolcvankilencben''; Jelenkor, Pécs, 1992 * ''Emlékiratok könyve, 1-3.''; 2. javított kiadás; Jelenkor, Pécs, 1994 * ''Esszék''; Jelenkor, Pécs, 1995 * ''Vonulás. Két filmnovella'' / ''Vonulás'' / ''A fotográfia szép története''; Jelenkor, Pécs, 1995 * ''Drámák'' / ''Protokoll'' / ''Takarítás'' / ''Találkozás'' / ''Temetés'' / ''Egy próbanapló utolsó lapjai'' / ''Ünnepi színjátékok''; Jelenkor, Pécs, 1996 * ''Minotaurus. Válogatott elbeszélések''; Jelenkor, Pécs, 1997 * Nádas Péter–Richard Swartz: ''Párbeszéd. Négy nap ezerkilencszáznyolcvankilencben''; 2. javított kiadás; Jelenkor, Pécs, 1997 * ''Emlékiratok könyve, 1-2.''; 3. javított kiadás; Jelenkor, Pécs, 1998 * ''Valamennyi fény''; Magvető, Budapest, 1999 (fotóalbum) * ''Kritikák''; Jelenkor, Pécs, 1999 * ''Talált cetli és más elegyes írások''; 2. bővített kiadás; Jelenkor, Pécs, 2000 * ''Vonulás. Két filmnovella''; 2. javított kiadás; Jelenkor, Pécs, 2001 * ''Esszék''; 2. bővített, javított kiadás; Jelenkor, Pécs, 2001 * ''Drámák''; 2. javított kiadás; Jelenkor, Pécs, 2001 * Esterházy Péter–Kertész Imre–Nádas Péter: ''Kalauz''; Bojtár Endre kísérő írásaival; Magvető, Boedapest, 2003 * ''Saját halál''; Jelenkor, Pécs, 2004 * ''[[:hu:Párhuzamos_történetek|Párhuzamos történetek]], 1-3.''; Jelenkor, Pécs, 2005 ** ''A néma tartomány'' ** ''Az éjszaka legmélyén'' ** ''A szabadság lélegzete'' * ''Hátországi napló. Újabb esszék''; Jelenkor, Pécs, 2006 * ''Szirénének. Szatírjáték''; Jelenkor, Pécs, 2010 (''Nádas Péter művei'') * ''Fantasztikus utazáson. Esszék''; Jelenkor, Pécs, 2011 ''(Nádas Péter művei)'' * ''Párhuzamos történetek''; 3. javított kiadás; Jelenkor, Pécs, 2012 * ''Az élet sója''; rajz Forgách András; Jelenkor, Boedapest, 2016 * ''Párhuzamos történetek''; 4. javított kiadás, 2016 * ''Világló részletek. Emléklapok egy elbeszélő életéből, 1-2.''; Jelenkor, Boedapest, 2017 * ''Minotaurus. Válogatott elbeszélések''; 3. bőv. kiad.; Jelenkor, Boedapest, 2018 * ''A szabadság tréningjei''; Jelenkor, Boedapest, 2019 * ''Leni sír. Válogatott esszék I. kötet''; Jelenkor, Boedapest, 2019 * ''Arbor mundi. Válogatott esszék II. kötet''; Jelenkor, Boedapest, 2020 * ''Rokon lelkek. Válogatott esszék III. kötet''; Jelenkor, Boedapest, 2021 == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hongaarse skrywers]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Geboortes in 1942]] 2nwxfozi2mwpwkyui44uyzxpzh45vup 2963730 2963723 2026-08-30T09:47:16Z Aliwal2012 39067 2963730 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon |image=Nádas Péter.jpg |birth_place=[[Boedapest]] |birth_date=14 Oktober 1942 | death_date = {{Death date and age|df=y|2026|8|26|1942|10|14}} |nasionaliteit=Hongaarse|spouse=Magda Salamon (1990-)|honours=Prys vir Hongaarse kuns, Hongarye. <br>Oostenrykse staatsprys vir Europese letterkunde, Oostenryk.<br>Kossuth-prys, Hongarye.<br>Leipzig Book Award for European Understanding, Duitsland.<br>Vilenica Internasionale prys vir letterkunde, Slowenië.<br>Prix du Meilleur Livre Étranger (Prys vir die beste buitelandse boek), Frankryk.<br> Franz Kafka-prys, Tsjeggiese Republiek.<br>Würth-Preis für Europäische Literatur, Duitsland.}} '''Péter Nádas''' (gebore 14 Oktober 1942 – 26 Augustus 2026) was 'n [[Hongarye|Hongaarse]] [[skrywer]], [[dramaturg]] en essayis. == Biografie == [[Lêer:Péter Nádas Leipziger Buchmesse 2012.jpg|links|duimnael|By die Leipzig Boekebeurs, in 2012]] Hy is in [[Boedapest]] gebore in 'n Joodse familie, as die seun van László Nádas (oorspronklik Nussbaum) en Klára Tauber. Ná die oorname van die Hongaarse Nazi's (die Pylkruisparty) op 15 Oktober 1944, het Klára Tauber met haar seun na Bačka en Novi Sad ontsnap, maar net voor die beleg van Boedapest na die hoofstad teruggekeer. Péter Nádas het die beleg saam met sy ma in die woonstel van sy oom, die joernalis Pál Aranyossi, oorleef.<ref>[[Raphael Patai]], ''The Jews of Hungary: History, Culture, Psychology'', Wayne State University Press (2015), p. 665</ref><ref>[[Joshua Cohen (writer)|Joshua Cohen]], ''The Man in the High Castle'', [[New York magazine]], 21 August 2011</ref><ref>[[Tibor Fischer]], ''[https://www.theguardian.com/books/2011/nov/11/peter-nadas-parallel-stories-review Parallel Stories by Peter Nádas – review]'', [[The Guardian]], 11 November 2011</ref> Al was sy ouers onwettige Kommuniste tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] en later ook betrokke by die Kommunistiese administrasie, het hulle albei hul seuns—Péter en Pál—in die Gereformeerde (Calvinistiese) Kerk van Pozsonyistraat laat doop. Sy ma het aan 'n siekte gesterf toe hy 13 was, en sy pa het in 1958 selfmoord gepleeg. Hy was 'n departementshoof van een van die ministeries, hy is egter beswadder met beskuldigings van verduistering, maar is later deur die hof van alle aanklagte vrygespreek. Péter Nádas het op 16 'n weeskind geword. Magda Aranyossi het die voog van die twee kinders geword. Tussen 1961 en 1963 studeer Péter Nádas joernalistiek en fotografie. Hy het as joernalis by 'n Boedapest-tydskrif (''Pest Megyei Hírlap'') gewerk van 1965 tot 1969. Hy het ook as dramaturg en fotograaf gewerk. Sedert 1969 is hy 'n vryskut. In 1990 trou hy met Magda Salamon (by wie hy sedert 1962 woon). In 1984 het hulle na 'n klein dorpie in die weste van Hongarye, Gombosszeg, verhuis, waar hulle sedertdien gewoon het, hoewel hy ook 'n huis in die Kasteeldistrik van Buda gehad het. In 1993 is hy verkies tot lid van die Széchenyi Akademie vir Letterkunde en Kuns. Sedert die vroeë 1970's het hy gereeld in [[Berlyn]], [[Duitsland]], deurgebring, lesings by die Humboldt Universiteit bygewoon of in die Staatsbiblioteek gelees. Hy was 'n genoot van die Wissenschaftskolleg zu Berlin, Instituut vir Gevorderde Studie. In 2006 is hy verkies tot lid van die Akademie der Künste, Berlyn. Hy het 'n hoë reputasie in Duitsland geniet. Nádas hy bundels kortverhale gepubliseer het, het hy in 1977 sy eerste roman Die Einde van 'n Familieverhaal (''Egy családregény vége'') gepubliseer. Hy het sy tweede roman, 'n Boek van Herinneringe (''Emlékiratok könyve''), in 1986 gepubliseer. Dit het Nádas twaalf jaar geneem om hierdie boek te skryf. Die [[Epigraaf (letterkunde)|epigraaf]] van hierdie roman is uit die Evangelie volgens Johannes: "Maar Hy het gespreek van die tempel van sy liggaam" (Johannes, 2:21). In hierdie roman beskryf Nádas die wêreld as 'n stelsel van verhoudings wat menslike liggame met mekaar verbind. Hierdie boek het Nádas-vergelykings met Proust verdien.<ref>Kovacs, Davis, [http://bombsite.com/issues/100/articles/2918 “Péter Nádas”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120914170127/http://bombsite.com/issues/100/articles/2918|date=14 September 2012}}, ''[[BOMB Magazine]]'' Summer, 2007. Retrieved 19 July 2012.</ref> Hy het sy jongste roman, die drie-volume Parallelleverhale (I: Die Stomme Ryk, II: In Die Diepte van Die Nag, III: Die Asem van Vryheid) in 2005 gepubliseer. Hierdie roman is 'n menigte onafhanklike verhale wat smelt in een enkele narratief. Dit het Nádas agtien jaar geneem om hierdie boek te voltooi. Die roman is beskryf as "'n virtuose kombinasie van negentiende-eeuse hoë realisme met die eksperimentering van die nouveau roman", terwyl "die werklike verhaal dié is van liggame se optrede op mekaar, hul aantrekkingskrag en begeertes, hul wedersydse herinneringe" (Gábor Csordás). Die plot is gekonstrueer rondom die geskiedenis van twee families: een—die Lippay-Lehrs, wat Hongaars is, die ander—die Döhrings, wat Duits is. Hierdie twee hoofdrade skakel onreëlmatig aan mekaar via spesifieke gebeurtenisse of figure. Nádas se ander romans sluit in Lieflike Verhaal van Fotografie, Jaarboek, oor Hemelse en Aardse Liefde, en 'n Dialoog met Richard Swartz. Dood is 'n herhalende tema in Nádas se werk, veral in Eie Dood, gebaseer op sy ervaring van kliniese dood. Sy skryfwerk is beskryf as intellektueel, gedetailleerd, sterk, innoverend en veeleisend. Hy was die wenner van die Würth-Preis für Europäische Literatur in 2014. ’n Volume onderhoude met Péter Nádas, deur Zsófia Mihancsik (Nincs mennyezet, nincs födém) is in 2006 gepubliseer.<ref name="Würth">{{cite web|url=http://derstandard.at/1395363409262/Peter-Nadas-bekommt-Wuerth-Literaturpreis|title=Peter Nadas bekommt Würth-Literaturpreis|date=27 March 2014|work=Der Standard|language=de|access-date=28 March 2014}}</ref> == Toekennings == 1989: Prys vir Hongaarse kuns, Hongarye. 1991: Oostenrykse staatsprys vir Europese letterkunde, Oostenryk. 1992: Kossuth-prys, Hongarye. 1995: Leipzig Book Award for European Understanding, Duitsland. 1998: Vilenica Internasionale prys vir letterkunde, Slowenië. 1998: Prix du Meilleur Livre Étranger (Prys vir die beste buitelandse boek), Frankryk. 2003: Franz Kafka-prys, Tsjeggiese Republiek. 2014: Würth-Preis für Europäische Literatur, Duitsland. == Sy hoofwerke == * ''A Biblia'' / ''A pince''; Szépirodalmi, Boedapest, 1967 * ''Kulcskereső játék''; Szépirodalmi, Boedapest, 1969 * ''Takarítás,'' 1977 * ''Egy családregény vége. Regény''; Szépirodalmi, Boedapest, 1977 * ''Leírás''; Szépirodalmi, Boedapest, 1979 * ''Találkozás,'' 1979 * ''Temetés,'' 1980 * ''Színtér'' / ''Takarítás'' / ''Találkozás'' / ''Temetés''; Magvető, Boedapest, 1982 * ''Nézőtér'' (tanulmányok, esszék); Magvető, Boedapest, 1983 (''JAK füzetek'') * ''Emlékiratok könyve''; Szépirodalmi, Boedapest, 1986 * ''Játéktér'' (esszék); Szépirodalmi, Boedapest, 1988 * ''A Biblia és más régi történetek''; Szépirodalmi, Boedapest, 1988 * ''Évkönyv. Ezerkilencszáznyolcvanhét, ezerkilencszáznyolcvannyolc''; a szerző felvételeivel; Szépirodalmi, Boedapest, 1989 * ''Az égi és a földi szerelemről'' (esszé); Szépirodalmi, Budapest, 1991 * ''Talált cetli és más elegyes írások''; Jelenkor, Pécs, 1992 * Nádas Péter–Richard Swartz: ''Párbeszéd. Négy nap ezerkilencszáznyolcvankilencben''; Jelenkor, Pécs, 1992 * ''Emlékiratok könyve, 1-3.''; 2. javított kiadás; Jelenkor, Pécs, 1994 * ''Esszék''; Jelenkor, Pécs, 1995 * ''Vonulás. Két filmnovella'' / ''Vonulás'' / ''A fotográfia szép története''; Jelenkor, Pécs, 1995 * ''Drámák'' / ''Protokoll'' / ''Takarítás'' / ''Találkozás'' / ''Temetés'' / ''Egy próbanapló utolsó lapjai'' / ''Ünnepi színjátékok''; Jelenkor, Pécs, 1996 * ''Minotaurus. Válogatott elbeszélések''; Jelenkor, Pécs, 1997 * Nádas Péter–Richard Swartz: ''Párbeszéd. Négy nap ezerkilencszáznyolcvankilencben''; 2. javított kiadás; Jelenkor, Pécs, 1997 * ''Emlékiratok könyve, 1-2.''; 3. javított kiadás; Jelenkor, Pécs, 1998 * ''Valamennyi fény''; Magvető, Budapest, 1999 (fotóalbum) * ''Kritikák''; Jelenkor, Pécs, 1999 * ''Talált cetli és más elegyes írások''; 2. bővített kiadás; Jelenkor, Pécs, 2000 * ''Vonulás. Két filmnovella''; 2. javított kiadás; Jelenkor, Pécs, 2001 * ''Esszék''; 2. bővített, javított kiadás; Jelenkor, Pécs, 2001 * ''Drámák''; 2. javított kiadás; Jelenkor, Pécs, 2001 * Esterházy Péter–Kertész Imre–Nádas Péter: ''Kalauz''; Bojtár Endre kísérő írásaival; Magvető, Boedapest, 2003 * ''Saját halál''; Jelenkor, Pécs, 2004 * ''[[:hu:Párhuzamos_történetek|Párhuzamos történetek]], 1-3.''; Jelenkor, Pécs, 2005 ** ''A néma tartomány'' ** ''Az éjszaka legmélyén'' ** ''A szabadság lélegzete'' * ''Hátországi napló. Újabb esszék''; Jelenkor, Pécs, 2006 * ''Szirénének. Szatírjáték''; Jelenkor, Pécs, 2010 (''Nádas Péter művei'') * ''Fantasztikus utazáson. Esszék''; Jelenkor, Pécs, 2011 ''(Nádas Péter művei)'' * ''Párhuzamos történetek''; 3. javított kiadás; Jelenkor, Pécs, 2012 * ''Az élet sója''; rajz Forgách András; Jelenkor, Boedapest, 2016 * ''Párhuzamos történetek''; 4. javított kiadás, 2016 * ''Világló részletek. Emléklapok egy elbeszélő életéből, 1-2.''; Jelenkor, Boedapest, 2017 * ''Minotaurus. Válogatott elbeszélések''; 3. bőv. kiad.; Jelenkor, Boedapest, 2018 * ''A szabadság tréningjei''; Jelenkor, Boedapest, 2019 * ''Leni sír. Válogatott esszék I. kötet''; Jelenkor, Boedapest, 2019 * ''Arbor mundi. Válogatott esszék II. kötet''; Jelenkor, Boedapest, 2020 * ''Rokon lelkek. Válogatott esszék III. kötet''; Jelenkor, Boedapest, 2021 == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hongaarse skrywers]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Geboortes in 1942]] 4mdb6cztdz1bppmqj5i5ldo0xt56uec Oscar II 0 391351 2963510 2954474 2026-08-29T12:38:57Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Oscar II van Swede]] na [[Oscar II]] geskuif 2954474 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas |naam = Oscar II |kleur = #FFEC8B |titel = ''Koning van Swede en Noorweë'' |beeld = King Oscar II of Sweden.jpg |beeld_wydte = 200px |beeld_onderskrif = Koning Oscar II in 1900. |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Koning van |1 = '''Swede''' <br>(18 September 1872 - {{nowrap|8 Desember 1907}}) |opskrif2 = Voorganger |2 = [[Charles XV van Swede]] |opskrif3 = Opvolger |3 = [[Gustaf V van Swede|Gustaf V]] |opskrif4 = Koning van |4 = '''Noorweë''' <br>18 September 1872 - {{nowrap|26 Oktober 1905}} |opskrif5 = Voorganger |5 = [[Charles XV van Swede|Charles IV]] |opskrif6 = Opvolger |6 = [[Haakon VII van Noorweë|Haakon VII]] |opskrif7 = Geboortenaam |7 = Oscar Fredrik |opskrif8 = Gebore |8 = {{Geboortedatum|1829|1|21|df=y}} <br>[[Stockholm]] |opskrif9 = Oorlede |9 = {{SDEO|1829|1|21|1907|12|8|df=yes}} <br>Stockholm |opskrif10 = Huis |10 = [[Huis van Bernadotte|Bernadotte]] |opskrif11 = Eggenote |11 = Sophia van Nassau |opskrif12 = Kinders |12 = [[Gustaf V van Swede|Gustaf]], Oscar, Carl, Eugen |opskrif13 = Vader |13 = [[Oscar I van Swede|Oscar I]] |opskrif14 = Moeder |14 = Josephine van Leuchtenberg }} '''Oscar II''' (Oscar Fredrik, 21 Januarie 1829 - 8 Desember 1907) was van 1872 tot met sy dood in 1907 koning van [[Swede]] en van 1872 tot 1905 koning van [[Noorweë]]. Oscar was die seun van koning [[Oscar I van Swede|Oscar I]] en sy vrou, Josephine van Leuchtenberg. Hy het die Sweedse en Noorweegse troon bestyg ná die dood van sy oudste broer, [[Charles XV van Swede|Charles]], in 1872. Oscar II het regeer in 'n tyd toe albei lande [[Nywerheid|industrialisasie]] en vinnige [[tegnologie]]se vooruitgang ondergaan het. Die Unie van Swede en Noorweë het geleidelik agteruitgegaan, en dit het gelei tot die ontbinding daarvan in 1905. In 1905 het die Noorweegse troon gegaan aan prins [[Haakon VII van Noorweë|Carl van Denemarke]] onder die troonnaam Haakon VII. Toe Oscar in 1907 sterf, is hy in Swede deur sy oudste seun, [[Gustaf V van Swede|Gustaf V]], opgevolg. Oscar II is die grootoupagrootjie aan vaderskant van koning [[Carl XVI Gustaf van Swede]]. Koningin [[Margrethe II van Denemarke]] is 'n afstammeling van hom deur sy seun Gustaf V. Ook koning [[Harald V van Noorweë]]; [[Filip van België]] en [[Henri van Luxemburg|Henri, groothertog van Luxemburg]], is afstammelinge van Oscar II. ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Oscar II}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sweedse monarge]] bwzhetyvgr1ehute43s3c5v58yhcso9 2963518 2963510 2026-08-29T12:46:32Z BurgertB 2401 2963518 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas |naam = Oscar II |kleur = #FFEC8B |titel = ''Koning van Swede en Noorweë'' |beeld = King Oscar II of Sweden.jpg |beeld_wydte = 200px |beeld_onderskrif = Koning Oscar II in 1900. |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Koning van |1 = '''Swede''' <br>(18 September 1872 - {{nowrap|8 Desember 1907}}) |opskrif2 = Voorganger |2 = [[Charles XV van Swede]] |opskrif3 = Opvolger |3 = [[Gustaf V van Swede|Gustaf V]] |opskrif4 = Koning van |4 = '''Noorweë''' <br>18 September 1872 - {{nowrap|26 Oktober 1905}} |opskrif5 = Voorganger |5 = [[Charles XV van Swede|Charles IV]] |opskrif6 = Opvolger |6 = [[Haakon VII van Noorweë|Haakon VII]] |opskrif7 = Geboortenaam |7 = Oscar Fredrik |opskrif8 = Gebore |8 = {{Geboortedatum|1829|1|21|df=y}} <br>[[Stockholm]] |opskrif9 = Oorlede |9 = {{SDEO|1829|1|21|1907|12|8|df=yes}} <br>Stockholm |opskrif10 = Huis |10 = [[Huis van Bernadotte|Bernadotte]] |opskrif11 = Eggenote |11 = Sophia van Nassau |opskrif12 = Kinders |12 = [[Gustaf V van Swede|Gustaf]], Oscar, Carl, Eugen |opskrif13 = Vader |13 = [[Oscar I van Swede|Oscar I]] |opskrif14 = Moeder |14 = Josephine van Leuchtenberg }} '''Oscar II''' (Oscar Fredrik, 21 Januarie 1829 - 8 Desember 1907) was van 1872 tot met sy dood in 1907 koning van [[Swede]] en van 1872 tot 1905 koning van [[Noorweë]]. Oscar was die seun van koning [[Oscar I van Swede|Oscar I]] en sy vrou, Josephine van Leuchtenberg. Hy het die Sweedse en Noorweegse troon bestyg ná die dood van sy oudste broer, [[Charles XV van Swede|Charles]], in 1872. Oscar II het regeer in 'n tyd toe albei lande [[Nywerheid|industrialisasie]] en vinnige [[tegnologie]]se vooruitgang ondergaan het. Die Unie van Swede en Noorweë het geleidelik agteruitgegaan, en dit het gelei tot die ontbinding daarvan in 1905. In 1905 het die Noorweegse troon gegaan aan prins Carl van Denemarke onder die troonnaam [[Haakon VII]]. Toe Oscar in 1907 sterf, is hy in Swede deur sy oudste seun, [[Gustaf V van Swede|Gustaf V]], opgevolg. Oscar II is die grootoupagrootjie aan vaderskant van koning [[Carl XVI Gustaf van Swede]]. Koningin [[Margrethe II van Denemarke]] is 'n afstammeling van hom deur sy seun Gustaf V. Ook koning [[Harald V]] van Noorweë; [[Filip van België]] en [[Henri van Luxemburg|Henri, groothertog van Luxemburg]], is afstammelinge van Oscar II. ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Oscar II}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sweedse monarge]] 3t5sd9o1ohu3l8fd9hkclpxqs9hvqqu Oscar I 0 391354 2963514 2954476 2026-08-29T12:41:48Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Oscar I van Swede]] na [[Oscar I]] geskuif 2954476 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas |naam = Oscar I |kleur = #FFEC8B |titel = ''Koning van Swede en Noorweë'' |beeld = King Oscar I of Sweden.jpg |beeld_wydte = 200px |beeld_onderskrif = Portret deur Arvid Julius Gottfried Virgin. |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Bewind |1 = 8 Maart 1844 - 8 Julie 1859 |opskrif2 = Voorganger |2 = [[Karl XIV Johan|Karl XIV & III Johan]] |opskrif3 = Opvolger |3 = [[Karl XV van Swede|Karl XV & IV]] |opskrif4 = Volle naam |4 = Joseph François Oscar |opskrif5 = Huis |5 = [[Huis van Bernadotte|Bernadotte]] |opskrif6 = Gebore |6 = {{Geboortedatum|1799|07|04|df=yes}} <br/>[[Parys]] |opskrif7 = Oorlede |7 = {{SDEO|1799|07|4|1859|07|8|df=yes}} <br/>[[Stockholm]] |opskrif10 = |10 = |opskrif11 = Eggenote |11 = Josephine van Leuchtenberg |opskrif12 = Kinders |12 = [[Karl XV van Swede|Karl]], Gustaf, [[Oscar II van Swede|Oscar]], Eugenie, August |opskrif13 = Vader |13 = Karl XIV & III Johan |opskrif14 = Moeder |14 = Désirée Clary }} '''Oscar I''' (Joseph François Oscar; 4 Julie [[1799]] - 8 Julie [[1859]]) was van 8 Maart 1844 tot met sy dood koning van [[Swede]] en [[Noorweë]].<ref>{{cite web|url= https://nbl.snl.no/Oscar_1|title= Oscar 1, Konge |publisher= Norsk biografisk leksikon|access-date= September 1, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.kongehuset.no/artikkel.html?tid=27425&sek=27067|title= Kong Oscar I (1799-1859)|publisher= kongehuset.no|access-date= September 1, 2016|archive-date= 20 Oktober 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201020203848/https://www.kongehuset.no/artikkel.html?tid=27425&sek=27067|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|url= https://runeberg.org/nfbt/0539.html|title= Oskar, konungar af Sverige och Norge|publisher= Nordisk familjebok |access-date= September 1, 2016}}</ref> Hy was die tweede monarg van die [[Huis van Bernadotte]]. Oscar was die enigste kind van koning [[Karl XIV Johan]] en het die troon ná sy vader se dood bestyg. Hy het dwarsdeur sy bewind 'n liberale rigting in [[politiek]] gevolg, in teenstelling met sy vader, en het hervormings ingestel en bande tussen Swede en Noorweë versterk.<ref>{{cite book|author=Cronholm, Neander N. |title=A History of Sweden from the Earliest Times to the Present Day|url=https://archive.org/details/cu31924071200822|year=1902}} ch 40 pp 273-88</ref> ==Bewind== [[Beeld:Crownprince Oscar of Sweden painted by Joseph Karl Stieler.jpg|links|thumb|180px|Kroonprins Oscar van Swede, deur Joseph Karl Stieler.]] In 1824 en 1833 het Oscar kortliks as onderkoning van Noorweë gedien. In 1838 het Karl XIV Johan begin vermoed sy seun sweer saam met Liberale politici om 'n verandering van ministers of selfs sy eie abdikasie te bewerkstellig. Oscar se teenkanting teen sy vader se [[despotisme]] was berug, hoewel hy 'n skeuring probeer verhoed het. Sy [[liberalisme]] was egter versigtig en gematig van aard, soos die opposisie gou ná sy troonbestyging in 1844 agtergekom het. Die koning wou niks weet van radikale hervormings aan die grondwet, wat die koning 'n amperoutokraat gemaak het, nie. Hy het egter persvryheid ingestel en die eerste wet bekragtig wat [[geslagsgelykheid]] ondersteun het toe hy in 1845 verklaar het dat seuns en dogters gelyke erfporsies sal hê in die afwesigheid van 'n [[testament]] met ander bepalings.<ref>{{cite web|url= http://www.nndb.com/people/284/000103972/|title= Oscar I|publisher = Soylent Communications|access-date= September 1, 2016}}</ref> Hy het ook amptelik gelykheid tussen sy twee koninkryke bewerkstellig deur nuwe vlae in te stel met die uniewapen van Noorweë en Swede, sowel as 'n nuwe wapen vir die unie. Reeds in 1850 het Oscar I aan 'n plan gedink om die drie koninkryke van [[Skandinawië]] te verenig, maar daar was soveel probleme dat die skema afgestel is.<ref>Lars O. Lagerqvist in ''Sverige och dess regenter under 1000 år (Sweden and Her Rulers for 1000 years'') {{ISBN|91-0-075007-7}} pp. 273-274</ref> Hy het egter sy vader se positiewe gevoelens teenoor die [[Russiese Ryk]] omgeswaai en neutraal gebly in die [[Krimoorlog]]. Hy het 'n bondgenootskap met [[Engeland]] en [[Frankryk]] aangegaan om Swede-Noorweë se territoriale integriteit te beskerm.{{sfn|Chisholm|1911}} In die 1850's het Oscar se gesondheid vinnig versleg en in 1857 was hy verlam. Hy is twee jaar later, op 8 Julie 1859, in [[Stockholm]] oorlede. Sy oudste seun, wat in sy afwesigheid as regent opgetree het, het hom opgevolg as [[Karl XV van Swede|Karl XV]]. ==Verwysings== {{Verwysings|2}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Oscar I of Sweden}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Oscar I of Sweden}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1799]] [[Kategorie:Sterftes in 1859]] [[Kategorie:Sweedse monarge]] [[Kategorie:Noorse monarge]] 98b2yknitucjhnb3nzakwgiev5t2jjo Bespreking:Oscar II 1 394006 2963512 2528588 2026-08-29T12:38:57Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Oscar II van Swede]] na [[Bespreking:Oscar II]] geskuif 2528588 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv Bespreking:Oscar I 1 394007 2963516 2528590 2026-08-29T12:41:48Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Oscar I van Swede]] na [[Bespreking:Oscar I]] geskuif 2528590 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv Dorpstraat 0 397595 2963711 2928326 2026-08-30T08:38:01Z AFM 21229 2963711 wikitext text/x-wiki '''Dorpstraat''' op [[Stellenbosch]] is 'n straat waarin die tipiese historiese karakter van die 17de en 18de eeu in die [[Kaapkolonie]] grootliks bewaar gebly het. Daarom is dit van besondere kultuurhistoriese belang en ook omdat dit ryker is in argitektoniese skatte as enige ander straat in Suid-Afrika. Die straat volg vir ongeveer anderhalwe kilometer die noordelike oewer van die [[Eersterivier]] en loop van die [[Rupert Museum]] en die stasie in die weste na die [[Kweekskool]] aan die oostekant. Reeds voor die stigting van Stellenbosch was Dorpstraat deel van die trekboere se “wagenweg naar de Caab”. Met die uitleg van die dorp in 1685 is die eerste erwe hier uitgemeet met groot tuine wat uit leivore besproei is. Verskeie ou huise met hul tipiese wit mure en dikwels Kaaps-Hollandse gewels en eeue-oue akkerbome het danksy die optrede van o.a. die [[Raad vir Nasionale Gedenkwaardighede]] en die organisasie [[Historiese Huise van Suid-Afrika]] bewaar gebly. Die bekendste is: *eikebome tussen die spoorlyn en Pastoriestraat (tot natuurmonument verklaar op 22 Maart 1968) *Oude Rozenhof, Dorpstraat 8/12, hoek van Stadlerstraat *[[Libertas Parva]], hoek van Strandweg, herinner ons aan [[Adam Tas]], dateer uit ±1783 *die Krige-huise (van ±1783) by Dorpstraat 25-33 en die Krige-skakelwonings by Dorpstraat 37-51. Hier het Sybella Krige, later die vrou van [[J.C. Smuts]] groot geword *Ackermann Huis, Dorpstraat 50 *Vredelust, Dorpstraat 63, gebou in 1814 *[[Oom Samie se winkel]], Dorpstraat 84 *[[La Gratitude]], Dorpstraat 95 *[[Voorgelegen]], Dorpstraat 116-118 *Gimnasium, Dorpstraat 120 *Transvalia-kompleks, Dorpstraat 127 * Lutherse kerkie, hoek van Birstraat, gebou in 1854 na ‘n ontwerp van [[Carl Otto Hager]]. Dit huisves die kunsversameling van die [[Universiteit van Stellenbosch]] *Ou Pastorie, Dorpstraat 141-143 *Esperanza, Dorpstraat 153 *[[Hauptfleisch Huis]], Dorpstraat 153 *Ou Bakhuis, Dorpstraat 152 en 154 *Bakkershuis, Dorpstraat 155 *Diaconies Remise, Doprstraat 156 *Loubser Huis. Dorpstraat 157 *[[Saxenhof]], Dorpstraat 159 *[[Kweekskool]], Dorpstraat 171. Die meeste geboue van die Kweekskool datueer uit 1905 tot 1920 en verskeie daarvan is ontwerp deur [[Carl Otto Hager]] *[[De Oude Leeskamer]], Dorpstraat 182, op die hoek van Drostdystraat Weens die atmosfeer geskep deur die historiese huise, die skadu in die somer verskaf deur die groot ou eikebome en die lopende water in die slootjies langs die straat het dit tot 'n gewilde toeristebestemming ontwikkel. ==Bibliografie== *Burden, Matilda: 50 jaar - Historiese Huise 1966-2016. Stellenbosch: Historiese Huise van Suid-Afrika, 2016. {{ISBN|978-0-620-73074-7}} *Fransen, Hans en Christo S. Botha: Discovering historical Stellenbosch. Kaapstad: H.A.U.M., 1979. {{ISBN|0-7986-0366-6}} *Johnson Barker, Brian: Stellenbosch – a place of gables, oaks and wine. Kaapstad: Struik, 1992. {{ISBN|1-86825-149-7}} *Proust, Alain en D.H. Pennewaert: Stellenbosch – a visual promenade. Vlaeberg: La Compagnie du Cap, 2006. {{ISBN|0-620-35009-1}} *van Huyssteen, Ters: Foot-loose in Stellenbosch – a guide for walkers. Kaapstad: Tafelberg, 1977. {{ISBN|0-624-01303-0}} [[Kategorie:Stellenbosch]] [[Kategorie:Monumente en gedenkwaardighede in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Strate in Suid-Afrika]] 8rj3pdj0ea68os67fswi0i4eq5gue1d RSGC1-F01 0 401647 2963693 2927163 2026-08-30T02:30:28Z CommonsDelinker 1161 Administrateur [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vervang "Ssc2006-03a.jpg" met "A_Hidden,_Massive_Star_Cluster_Awash_with_Red_Supergiants_(ssc2006-03a).jpg" omrede: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguo 2963693 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas ster | naam= RSGC1-F01 | beeld= A Hidden, Massive Star Cluster Awash with Red Supergiants (ssc2006-03a).jpg | onderskrif= Die oop [[sterreswerm]] RSGC1, waarin RSGC-F01 en RSGC1-F02 geleë is. Foto: [[Spitzer-ruimteteleskoop|Spitzer]] | sterrebeeld= [[Skild (sterrebeeld)|Skild]] | bayernaam= | spektraaltipe= M3/M5<ref name=massloss2020/> | soort= | RK= {{RK|18|37|56.31}} | Dek= {{Dek|-06|52|32.2}} | magnitude= skynmagnitude= 9,748<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Davies|first1=Ben|last2=Figer|first2=Don F.|last3=Law|first3=Casey J.|last4=Kudritzki|first4=Rolf-Peter|last5=Najarro|first5=Francisco|last6=Herrero|first6=Artemio|last7=MacKenty|first7=John W.|date=2008|title=The cool supergiant population of the massive young star cluster RSGC1|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2008-04-01_676_2/page/1016|journal=The Astrophysical Journal|volume=676|issue=2|pages=1016–1028|doi=10.1086/527350|arxiv=0711.4757|bibcode=2008ApJ...676.1016D|issn=0004-637X|doi-access=free}}</ref> / 6,587<ref name=":0" /> | absolute magnitude= | B-V = | U-B = | massa= | radius= {{val|1.530|330|-424}}<ref name="massloss2020">{{Cite journal |arxiv=2008.01108 |last1=Humphreys |first1=Roberta M. |last2=Helmel |first2=Greta |last3=Jones |first3=Terry J. |last4=Gordon |first4=Michael S. |title=Exploring the Mass Loss Histories of the Red Supergiants |journal=The Astronomical Journal |year=2020 |volume=160 |issue=3 |page=145 |doi=10.3847/1538-3881/abab15 |bibcode=2020AJ....160..145H |s2cid=220961677 }}</ref> | ligsterkte= {{val|335.000|160.000}}<ref name="massloss2020"/> | ouderdom= | temperatuur= 3 550<ref name="massloss2020"/> | afstand= 22 000 ± 2 900 | rotasiespoed= | fe-h= | veranderlik= | veelvoudig= | planete= | name= RSGC1-F01, [[2MASS]]&nbsp;J18375629-0652322<ref name="SIMBAD">{{citation | work=SIMBAD | title=[FMR2006] 01 | publisher=[[Centre de Données astronomiques de Strasbourg]] | url=https://simbad.cds.unistra.fr/simbad/sim-id?Ident=%5BFMR2006%5D+01| accessdate=03-07-2023 }}</ref> }} '''RSGC1-F01''' is 'n [[Superreus|rooisuperreus]] wat in die oop [[sterreswerm]] RSGC1 in die sterrebeeld [[Skild (sterrebeeld)|Skild]] lê. Sy [[radius]] word op sowat 1&nbsp;530<ref name="massloss2020"/> [[sonmassa]]s geraam, wat dit een van die [[Lys van grootste sterre|grootste sterre]] maak wat nog ontdek is. Sy [[volume]] is 3,58 miljard keer so groot soos dié van die [[Son]]. Nog 'n ster in RSGC1 is feitlik net so groot of dalk groter. '''RSGC1-F02''' word geraam op tussen 3,37 en 3,72 miljard keer so groot soos die Son wat volume betref. As een van dié sterre in die middel van die [[Sonnestelsel]] geplaas word, sal hulle buitenste skil verder as [[Jupiter]] se wentelbaan strek. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = RSGC1-F01}} {{Normdata}} [[Kategorie:Skild (sterrebeeld)]] [[Kategorie:M-tipe superreuse]] 9n49k4kctcr4hf38g1e5wsya5ukp5v2 Polihaliet 0 404075 2963747 2890116 2026-08-30T10:44:53Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963747 wikitext text/x-wiki {{Mineraalkas |naam= |beeld1=Polyhalite-784531.jpg |beeld2=Polyhalite crystal structure.png |formule={{chem|K|2|Ca|2|Mg|(|S|O|4|)|4}}.2{{chem|H|2|O}}<ref name="min">{{cite web|url=https://www.mindat.org/min-3259.html|publisher=mindat 3259|title=Polyhalite}}</ref> |strukturbericht= |kleur=kleurloos, wit, pienk, [[rooi]], [[grys]], <ref name="min"/> |streep=wit<ref name="min"/> |hardheid = 2,5 -3,5 {{Mohs}} <ref name="min"/> |digtheid=2,78 g/cm3<ref name="min"/> |transparansie=deursigtig<ref name="min"/> |optika=1 |dubbelbreking=biaksiaal (-)<ref name="min"/> |kristallografie=1 |RI-waardes=nα=1,546-1,548; nβ=1,558-1,562; nγ=1,567<ref name="min"/> |onsuiwerhede = Br, {{chem|C|O|2}} |ruimtegroep=P{{bostreep|1}} |ruimtegroepnommer=2 |eenheidsel= a = 6.975(3) Å, b = 6.984(3) Å, c = 8.899(3) Å<br/> α = 104.01(3)°, β = 101.19(3)°, γ = 114.10(6)° }} '''Polihaliet''' is 'n mineraal met 'n algemene formule {{chem|K|2|Ca|2|Mg|(|S|O|4|)|4}}.2{{chem|H|2|O}}. Dit is 'n [[evaporiet]] en 'n bron van vier belangrike makrovoedingstowwe: [[kalium]], [[magnesium]],[[kalsium]] en [[sulfaat]].<ref name="ICL">{{cite web|url=https://icl-growingsolutions.com/turf-landscape/knowledge-hub/polyhalite-the-smart-and-natural-choice-to-feed-lawns-and-turf/|publisher=ICL|title=Polyhalite: The Smart and Natural Choice To Feed Lawns and Turf|access-date=11 Augustus 2023|archive-date=11 Augustus 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230811203816/https://icl-growingsolutions.com/turf-landscape/knowledge-hub/polyhalite-the-smart-and-natural-choice-to-feed-lawns-and-turf/|url-status=dead}}</ref> Polihaliet is nie 'n volop mineraal nie. Dit kom saam met [[haliet]] en [[anhidriet]] is mariene afsettings voor.<ref name="XRD">{{cite journal|url=https://www.researchgate.net/publication/308280814_Thermal_behavior_of_polyhalite_a_high-temperature_synchrotron_XRD_study|title=Thermal behavior of polyhalite: a high-temperature synchrotron XRD study|year=2017|journal=Physics and Chemistry of Minerals|volume= 44(2)|doi=10.1007/s00269-016-0842-5|authors= Hongwu Xu; Xiaofeng Guo; Jianming Bai }}</ref> ==Kristalstruktuur== Polihaliet kirstalliseer in 'n trikliniese struktuur. Dit is opgebou uit [{{chem|S|O|4}}]-tetraëders, [{{chem|Mg|O|6}}]-oktaëders en [{{chem|Ca|O|8}}]-driehoekige dodekaëders met kaliumione in 'n posisie wat deur 11 suurstofatome gekoördineer word.<ref name="XRD"/> Die verbinding is 'n [[hidraat]] en dit kan by verhitting sy [[kristalwater]] verloor en ontbind. [[Termogravimetrie]] toon 'n oorgang teen 616,4K met 'n gewigsverlies van 5,8% as gevolg van die reaksie: :<math>K_2Ca_2Mg(SO_4)_4.2H_2O \rightarrow CaSO_4 +(A){K_2Ca_xMg_{2-x}(SO_4)_3} + (1-A){K_2Ca_yMg_{2-y}(SO_4)_3} +2H_2O </math> X-straaldiffraksie bevestig die teenwoordigheid van die twee [[langbeiniet]]-fases met verskillende Ca/Mg-verhouding, maar die oorgang het reeds teen 506K plaas. Dit is dalk om kinetiese redes. Die ontbinding van polihaliet is belangrik vir die planne om radioaktiewe afval in halietafsettings te gaan bewaar. Die afval is 'n hittebron en vrystelling van water deur ontbinding van minerale soos polihaliet is ongewens.<ref name="XRD"/> ==Mynbou== Polihaliet word grootskaals gemyn vir sy aanwending as [[kunsmis]]. Die grootste bekende afsetting is in Noord-Yorkshire in Engeland en dit word in 2023 deur Anglo-American ontgin met skagte wat 1,6 km diep is.<ref>{{cite web|url=https://www.angloamerican.com/products/polyhalite|publisher=Anglo-American|title=The Woodsmith project|accessdate=11 Augustus 2023|archive-date= 7 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307213732/https://www.angloamerican.com/products/polyhalite|url-status=dead}}</ref>Dit word veral op grasperke en sportaanlegte gebruik.<ref name="ICL"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{saadjie}} {{normdata}} hg8bf13ey1p7hdmywsmlshvpu0gldf6 Nick Land 0 408471 2963659 2864884 2026-08-29T20:13:47Z Raphicerus 213649 Emil Cioran as invloed; en Wetenskaplike Inligtingskas 2963659 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wetenskaplike|beïnvloed deur=[[Emil Cioran]]|bekend vir=[[Versnellingisme]]|geboortedatum=1962|alma mater=[[Universiteit van Warwick]]}} '''Nick Land''' (gebore [[17 Januarie]] [[1962]]) is 'n [[Engelse]] [[filosoof]], teoretikus, kortverhaalskrywer en [[Webjoernaal|blogger]]. Hy is beskryf as "die vader van “[[versnellingisme]]",<ref>{{cite web |last=Beckett |first=Andy |date=11 Mei 2017 |title=Accelerationism: How a fringe philosophy predicted the future we live in |url=https://www.theguardian.com/world/2017/may/11/accelerationism-how-a-fringe-philosophy-predicted-the-future-we-live-in |work=[[The Guardian]]}}</ref> en sy werk is gekoppel aan die ontwikkeling van spekulatiewe realisme.<ref>{{cite book |first1=Robin |last1=Mackay |first2=Armen |last2=Avanessian |url=http://www.urbanomic.com/Publications/Accelerate/Accelerate-Introduction.pdf |chapter=Introduction |title=#Accelerate: The Accelerationist Reader |location=Falmouth |publisher=Urbanomic |date=2014 |pages=1–46}}</ref><ref>{{cite book |last1 = Mackay |first1 = Robin |last2 = Brassier |first2 = Ray |year = 2018 |chapter = Editors' Introduction |title = Fanged Noumena: Collected Writings 1987–2007 |edition = 6 |publisher = Urbanomic |page = 8 |isbn = 9780955308789 }}</ref> Hy was 'n leier van die 1990's "teorie-fiksie" kollektiewe Cybernetic Culture Research Unit (CCRU) nadat die oorspronklike stigter kuberfeministiese teoretikus Sadie Plant daarvan vertrek het.<ref name=fisher2011>{{cite web |last=Fisher |first=Mark |date=1 Junie 2011 |title=Nick Land: Mind Games |url=http://www.dazeddigital.com/artsandculture/article/10459/1/nick-land-mind-games |work=Dazed and Confused}}</ref><ref name=land2011>{{cite book |last=Land |date=2011 |first=Nick |title=Fanged Noumena: Collected Writings 1987–2007 |others=Introduction by Ray Brassier and Robin Mackay |publisher=Urbanomic |place=Falmouth |isbn=978-0955308789}}</ref> Sy werk wyk af van die formele konvensies van akademiese skryfwerk en omhels 'n wye reeks invloede, sowel as die ondersoek van onortodokse en "donker" filosofiese belangstellings.<ref name=mackay2013>{{cite web |last=Mackay |first=Robin |date=27 Februarie 2013 |title=Nick Land – An Experiment in Inhumanism |url=http://divus.cc/london/en/article/nick-land-ein-experiment-im-inhumanismus |work=Divus |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125021229/http://divus.cc/london/en/article/nick-land-ein-experiment-im-inhumanismus |archive-date=2020-11-25}}</ref> Land is ook bekend daarvoor dat hy later die anti-egalitêre en anti-demokratiese idees agter neo-reaksie en die [[Donker Verligting]] ontwikkel het, 'n term wat hy geskep het. ==Biografie== Hy verwerf 'n PhD aan die [[Universiteit van Essex]] onder David Farrell Krell, met 'n proefskrif oor Heidegger se 1953-[[essay]] ''Die Sprache im Gedicht'', wat gaan oor Georg Trakl se werk.<ref>Acknowledgement section of ''[http://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.379384 Heidegger's 'Die Sprache im Gedicht' and the Cultivation of the Grapheme] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031023447/https://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.379384 |date=31 Oktober 2020 }}'' (PhD Thesis, University of Essex, 1987)</ref> Land het begin as 'n dosent in [[Kontinentale filosofie|Kontinentale Filosofie]] aan die Universiteit van Warwick vanaf 1987 tot sy bedanking in 1998.<ref name="mackay2013" /> By Warwick het hy en Sadie Plant saam die Cybernetic Culture Research Unit (CCRU) gestig, 'n interdissiplinêre navorsingsgroep wat deur filosoof Graham Harman beskryf word as "'n diverse groep denkers wat in konseptuele produksie geëksperimenteer het deur 'n wye verskeidenheid bronne saam te sweis: futurisme , tegnowetenskap, filosofie, mistiek, numerologie, kompleksiteitsteorie en [[Wetenskapsfiksie|wetenskapfiksie]], onder andere".<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=coBDqJQeAQYC&q=%22a+diverse+group+of+thinkers+who+experimented+in+conceptual+production+by+welding+together+a+wide+variety+of+sources%3A+futurism%2C+technoscience%2C+philosophy%2C+mysticism%2C+numerology%2C+complexity+theory%2C+and+science+fiction%2C+among+others.%22&pg=PA6 |title=The Speculative Turn: Continental Materialism and Realism |last=Harman |first=Graham |date=2011 |publisher=re.press |isbn=978-0980668346 |language=en |via=[[Google Books]]}}</ref> Gedurende sy tyd by Warwick het Land deelgeneem aan Virtual Futures, 'n reeks kuberkultuurkonferensies. Virtual Futures 96 is geadverteer as "'n anti-dissiplinêre gebeurtenis" en "'n konferensie in die na-geesteswetenskappe". Een sessie het behels dat Nick Land “op die grond lê en in 'n mikrofoon kwaak”, onthou Robin Mackay, terwyl Mackay oerwoudplate in die agtergrond gespeel het.”<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2017/may/11/accelerationism-how-a-fringe-philosophy-predicted-the-future-we-live-in |title=Accelerationism: how a fringe philosophy predicted the future we live in |last=Beckett |first=Andy |date=2017-05-11 |work=[[The Guardian]] |access-date=2019-07-24 |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> In 1992 het hy ''The Thirst for Annihilation: Georges Bataille and Virulent Nihilism'' gepubliseer.<ref>{{cite web |url=https://www.versobooks.com/blogs/3284-on-nick-land |title=On Nick Land |last1=Wark |first1=McKenzie |date=20 Junie 2017 |publisher=Verso Books |access-date=14 Julie 2019}}</ref> Land het 'n oorvloed van korter tekste gepubliseer, baie in die 1990's tydens sy tyd by die CCRU.<ref name="fisher2011" /> Die meerderheid van hierdie artikels is saamgestel in die retrospektiewe versameling ''Fanged Noumena: Collected Writings 1987-2007'', wat in 2011 gepubliseer is. Land is by die Nuwe Sentrum vir Navorsing en Praktyk onderrig tot Maart 2017, toe die Sentrum sy verhouding met hom beëindig het “na aanleiding van verskeie twiets deur Land vanjaar waarin hy onverdraagsame menings oor [[Moslems]] en immigrante voorgestaan het”.<ref>{{cite web |title=Statement on Nick Land |website=[[Facebook]] |url=https://www.facebook.com/thenewcentre/posts/644026572465531 |access-date=14 Julie 2019 |date=29 Maart 2017}}</ref> Vanaf 2017 het Land in [[Sjanghai]] gewoon.<ref>{{Cite news |date=2017-05-11 |title=Accelerationism: how a fringe philosophy predicted the future we live in |url=http://www.theguardian.com/world/2017/may/11/accelerationism-how-a-fringe-philosophy-predicted-the-future-we-live-in |access-date=2021-11-20 |work=[[The Guardian]] |language=en}}</ref> ==Konsepte en invloed== ===Vroeë werk=== Land se werk met CCRU, sowel as sy pre-Donker Verligting geskrifte, was almal invloedryk vir die politieke filosofie van versnelling, 'n idee wat ooreenstem met dié van die "fatale strategie" van "ekstase" in die vroeëre werk van [[Jean Baudrillard]], waar " 'n stelsel word slegs afgeskaf deur dit in hiperlogika te druk, deur dit in 'n buitensporige praktyk te dwing wat gelykstaande is aan 'n brutale amortisasie." Saam met die ander lede van CCRU het Land idees uit die [[Okkultisme|okkulte]], [[kubernetika]], wetenskapfiksie en [[Poststrukturalisme|poststrukturalistiese]] filosofie saamgeweef om die verskynsels van tegno-kapitalistiese versnelling te probeer beskryf. Land het die term "hiperstisie", 'n samehang van "bygeloof" en "hiper", geskep om iets te beskryf wat "gebalanseerd is tussen [[fiksie]] en [[tegnologie]]".<ref name="haider2017" /> Volgens Land is hiperstisies idees wat, deur hul bestaan as idees, hul eie werklikheid tot stand bring.<ref name="carstens">{{cite web |url=https://www.orphandriftarchive.com/articles/hyperstition-an-introduction/ |website=Orphan Drift Archive |last1=Carstens |first1=Delphi |last2=Land |first2=Nick |title=Hyperstition: An Introduction: Delphi Carstens interviews Nick Land |date=2009 |language=en-US |access-date=2021-04-19 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20201208185054/https://www.orphandriftarchive.com/articles/hyperstition-an-introduction/ |archive-date=8 Desember 2020}}</ref> ===Later werk=== Vir verslaggewer Dylan Matthews is Land se Donker Verligting-filosofie (ook bekend as neo-reaksionêre beweging en afgekort NRx) teen [[egalitarisme]], en word soms geassosieer met die alt-regs of ander ver-regse bewegings. Matthews verklaar dat Land glo dat [[demokrasie]] aanspreeklikheid en [[vryheid]] beperk.<ref>{{cite web |last=Matthews |first=Dylan |date=25 Augustus 2016 |title=Alt-right explained |url=https://www.vox.com/2016/4/18/11434098/alt-right-explained |work=Vox }}</ref> Shuja Haider merk op: "Sy volgorde van essays wat die beginsels uiteensit, het die grondslag van die NRx-kanon geword." <ref name="haider2017">{{cite web |last=Haider |first=Shuja |date=28 Maart 2017 |url=https://www.viewpointmag.com/2017/03/28/the-darkness-at-the-end-of-the-tunnel-artificial-intelligence-and-neoreaction/ |title=The Darkness at the End of the Tunnel: Artificial Intelligence and Neoreaction |work=Viewpoint Magazine}}</ref> Land betwis dat die NRX 'n "beweging" is, en definieer die alt-regs as populisties en gedeeltelik anti-kapitalisties , en dus te onderskei van die NRx.<ref>{{Cite web |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/02/behind-the-internets-dark-anti-democracy-movement/516243/ |title=The Anti-Democracy Movement Influencing the Right |last=Gray |first=Rosie |date=2017-02-10 |website=The Atlantic |language=en-US |access-date=2019-08-16 |archive-date=30 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630170019/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/02/behind-the-internets-dark-anti-democracy-movement/516243/ |url-status=bot: unknown}}</ref> Land het ook geskryf oor die implikasies vir filosofie en politiek van [[Kriptogeld|kripogeld]], spesifiek [[Bitcoin]]. Op grond van Kantiaanse epistemologie, het Land Bitcoin beskryf as "'n operasionele waarheidsprosedure".<ref>{{Cite web |title=Cryptocene |url=http://sumrevija.si/wp-content/uploads/2018/11/sum10-2_web_single.pdf}}</ref> Vanaf Augustus 2019 werk Land steeds aan 'n boek oor Bitcoin.<ref>{{Cite web |title=[untitled] |url=https://twitter.com/outsideness/status/1162880270036426752 |access-date=2022-04-26 |website=Twitter |language=en}}</ref> ==Ontvangs en Invloed== [[Mark Fisher]], 'n Britse kultuurteoretikus en student van Land's, het in 2011 aangevoer dat Land se grootste impak tot dusver op [[musiek]] en [[kuns]] was, eerder as op filosofie. Die musikant Kode9, die kunstenaar Jake Chapman, en ander het gestudeer met of beskryf hul invloed deur Land, wat dikwels Land se onmenslike, "tegniliste" of "bedrieglike" eienskappe beklemtoon. Fisher beklemtoon veral hoe Land se persoonlikheid gedurende die 1990's veranderinge in diegene wat met sy werk betrokke was, kon kataliseer deur wat Kodwo Eshun beskryf as 'n manier wat "onmiddellik oop, egalitêr en absoluut onaangeraak deur akademiese protokol" wat "teorie as 'n geopolities-historiese" epog kan dramatiseer."<ref name=fisher2011/> [[Nihilisme|Nihilistiese]] filosoof Ray Brassier, ook voorheen van die Universiteit van Warwick, het gesê "Nick Land het gegaan van die argument 'Politiek is dood', 20 jaar gelede, na hierdie heeltemal outydse, standaard reaksionêre goed." <ref>{{cite web | url=https://www.theguardian.com/world/2017/may/11/accelerationism-how-a-fringe-philosophy-predicted-the-future-we-live-in | archive-url=https://web.archive.org/web/20220411030541/https://www.theguardian.com/world/2017/may/11/accelerationism-how-a-fringe-philosophy-predicted-the-future-we-live-in | archive-date=11 April 2022 | title=Accelerationism: How a fringe philosophy predicted the future we live in &#124; Philosophy &#124; the Guardian | website=TheGuardian.com | date=11 Mei 2017 }}</ref> ==Boeke== * ''[http://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.379384 Heidegger's 'Die Sprache im Gedicht' and the Cultivation of the Grapheme]'' (PhD Thesis, University of Essex, 1987) * ''[https://books.google.com/books?id=ts7ixS9roP0C The Thirst For Annihilation: Georges Bataille and Virulent Nihilism (An Essay in Atheistic Religion)]'' (London and New York: Routledge, 1992)<ref>{{cite web | url=https://www.routledge.com/The-Thirst-for-Annihilation-Georges-Bataille-and-Virulent-Nihilism/Land/p/book/9780415056083 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211210214026/https://www.routledge.com/The-Thirst-for-Annihilation-Georges-Bataille-and-Virulent-Nihilism/Land/p/book/9780415056083 | archive-date=10 December 2021 | title=The Thirst for Annihilation: Georges Bataille and Virulent Nihilism }}</ref> * ''[https://books.google.com/books?id=GBTvkQEACAAJ Machinic Postmodernism: Complexity, Technics and Regulation]'' (met Keith Ansell-Pearson & Joseph A. McCahery) (SAGE Publications, 1996) * ''The Shanghai World Expo Guide 2010'' (China Intercontinental Press, 2010) * ''Shanghai Basics'' (China Intercontinental Press, 2010) * {{Cite book |last=Land |first=Nick |title=Fanged Noumena: Collected Writings 1987-2007 |publisher=Urbanomic |year=2011 |isbn=978-0955308789 |editor-last=Mackay |editor-first=Robin |location=London |editor-last2=Brassier |editor-first2=Ray}} * ''Calendric Dominion'' (Urbanatomy Electronic, 2013) * ''Suspended Animation'' (Urbanatomy Electronic, 2013) * ''[https://www.urbanomic.com/book/fission/ Fission]'' (Urbanomic, 2014) * ''Templexity: Disordered Loops through Shanghai Time'' (Urbanatomy Electronic, 2014) * ''Phyl-Undhu: Abstract Horror, Exterminator'' (Time Spiral Press, 2014) * ''Shanghai Times'' (Urbanatomy Electronic, 2014). * ''Dragon Tales: Glimpses of Chinese Culture'' (Urbanatomy Electronic, 2014). * ''Xinjiang Horizons'' (Urbanatomy Electronic, 2014). * ''Chasm'' (Time Spiral Press, 2015). * ''The Dark Enlightenment'' (Imperium Press, 2022) {{ISBN|978-1922602688}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{wikiquote}} * [https://zerophilosophy.substack.com Outsideness Newsletter] (Land se Substack nuusbrief) * [https://web.archive.org/web/20200810122512/https://xenosystems.net/ Outside In] (Land se Donker Verligting webjoernaal, geargiveer van [https://www.xenosystems.net the original] op 2020-08-10) * [https://web.archive.org/web/20200810120043/https://www.uf-blog.net/ Urban Future (2.1)] (Land se “versnellingisme” webjoernaal, geargiveer van [https://www.uf-blog.net the original] op 2020-08-10) {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Land, Nick}} [[Kategorie:Britse filosowe]] [[Kategorie:Geboortes in 1962]] [[Kategorie:Lewende mense]] j4hi4db6yrfuwa6eies6c5l2iv6rqd4 Lys grafkelders in die Vallei van die Koninginne 0 416924 2963562 2774899 2026-08-29T15:25:25Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963562 wikitext text/x-wiki Die volgende is 'n '''lys van grafkelders in die [[Vallei van die Koninginne]]''' in [[Thebe, Egipte|Thebe]] (die moderne [[Luxor]], [[Egipte]]), en nabygeleë verwante gebiede. ==Kaart== [[Beeld:Valley of the Queens by the Survey of Egypt.jpg|800px]] ==Tabelsleutels== * {{legend0|#B5E9AF|Die grafkelder is stabiel en oop vir besoekers|border=1px solid #AAAAAA}} * {{legend0|#ffbbbb|Die grafkelder is onstabiel en/of onveilig, en is toe vir besoekers|border=1px solid #AAAAAA}} * {{legend0|#C0C0C0|Die ligging van die grafkelder is nie tans bekend nie|border=1px solid #AAAAAA}} ==Hoofvallei== {| class="wikitable sortable" |- ! Nommer ! width=9%| Tydperk ! Ontdek ! width=9%| {{nowrap|Bedoel vir}} ! width=10%| Posisie ! class="unsortable"| Opsomming |- | '''QV1'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-1-coptic-hermitage|title=QV 1 Coptic Hermitage|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 29, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524104810/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-1-coptic-hermitage|url-status=dead}}</ref> | [[Bisantynse Ryk|Bisantyns]] | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1959</span> 1959 | Onbekend | {{center|—}} | QV1 is aanvanklik aangedui as die grafkelder van 'n [[farao]], maar daar word nou geglo dit was die skuiling van 'n Koptiese [[hermiet]]. |- | '''QV2'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-2-anonymous|title=QV 2 Anonymous|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 29, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524112732/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-2-anonymous|url-status=dead}}</ref> | {{nowrap|[[18de Dinastie van Egipte|18de Dinastie]]}} | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1966</span> 1966 | Onbekend | Onbekend | Daar is niks van QV2 oor nie, behalwe 'n vlak put wat in 2009 met puin toegegooi is. |- | '''QV3'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-3-anonymous|title=QV 3 Anonymous|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 29, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524102245/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-3-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1966</span> 1966 | Onbekend | Onbekend | QV3 word beskryf as 'n onversierde gragkelder wat die laaste keer in 1984-'85 skoongemaak is. |- | '''QV4'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-4-anonymous|title=QV 4 Anonymous|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 29, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524091907/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-4-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | QV4 bestaan uit 'n putingang met twee kamers wat in 2010 weer toegegooi is. |- | '''QV5'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-5-anonymous|title=QV 5 Anonymous|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 29, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524103634/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-5-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1960</span> 1960 | Onbekend | Onbekend | QV5 bestaan uit 'n vlak put wat na 'n enkele groot kamer lei wat deels met puin gevul is. |-style="background:#ffbbbb;" | '''QV6'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-6-anonymous|title=QV 6 Anonymous|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 29, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524093650/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-6-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1960</span> 1960 | Onbekend | style="text-align: left;"|Onbekend | QV6 is soortgelyk aan QV5; dit is grootliks met puin gevul. In 2008 is aanbeveel dit word toegegooi ter wille van besoekers se veiligheid. |- | '''QV7'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-7-anonymous|title=QV 7 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 29, 2023|archive-date= 1 Julie 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240701204427/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-7-Anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1960</span> 1960 | Onbekend | Onbekend | QV7 het drie kamers; die uitgrawing van kamer C is waarskynlik op 'n later stadium begin. Vloedwater hou steeds 'n ernstige bedreiging in weens sy ligging. |- | '''QV8'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-8-prince-hori|title=QV 8 Prince Hori|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 29, 2023}}{{Dooie skakel|date=Mei 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 18de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1960</span> 1960 | Hori | style="text-align: left;"| Prins | QV8 was waarskynlik die grafkelder van Hori, 'n koning se dogter wie se naam nie genoem word nie en iemand met die naam Amenwesechet. Dit is in die 25ste-26ste Dinastie ook hergebruik. |- | '''QV9'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-9-anonymous|title=QV 9 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 29, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524110843/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-9-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1960</span> 1960 | Onbekend | | QV9 is 'n verlate gragtombe wat in die tyd van [[Toetmoses I]] gebou is. Dit is na aanleiding van die vondste daarin dalk deur 'n militêre persoon gebruik. |- | '''QV10'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-10-anonymous|title=QV 10 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 29, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524105938/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-10-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Van die vondste hier sluit in 'n spieëlhandvatsel en deel van 'n staf bedek met pienk leer. Dit is tydens die [[Derde Oorgangstydperk van Egipte]] en in die [[Romeinse Ryk|Romeinse tydperk]] hergebruik. Romeinse vase is ook hier ontdek |- | '''QV11'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-11-anonymous|title=QV 11 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 29, 2023}}{{Dooie skakel|date=Mei 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Volgens artefakte wat hier ontdek is, is dit aansienlik in die Derde Oorgangstydperk en Romeinse tydperk hergebruik. |- | '''QV12'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-12-anonymous|title=QV 12 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 29, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524112917/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-12-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Na aanleiding van artefakte wat ontdek is, is dit deur iemand met 'n hoë rang gebruik. Op die sarkofaag is 'n inskripsie van Toetmoses II. Die grafkelder is in die Derde Oorgangstydperk en die Romeinse tydperk aansienlik hergebruik. |- | '''QV13'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-13-anonymous|title=QV 13 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023}}{{Dooie skakel|date=Mei 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 18de Dinastie | style="text-align: center;"| Onbekend | Onbekend | style="text-align: left;"| Onbekend | Die grafkelder bevat fragmente van 'n sarkofaag en erdewerk. Aansienlik hergebruik in die Derde Oorgangstydperk en die Romeinse tydperk. |- | '''QV14'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-14-anonymous|title=QV 14 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524093913/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-14-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Nie veel is bekend nie, behalwe die tydperk waarin dit gebou is. Ansienlik hergebruik in die Derde Oorgangstydperk en die Romeinse tydperk. |- | '''QV15'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-15-anonymous|title=QV 15 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524095103/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-15-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Nie veel is bekend nie buiten sy ouderdom. Dit is met 'n lang gang aan QV16 verbind. |- | '''QV16'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-16-anonymous|title=QV 16 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524100701/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-16-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Nie veel is bekend nie buiten sy ouderdom. Dit is met 'n lang gang aan QV15 verbind. |- | '''QV17'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-17-princess-merytra-i-princess-urmerutes|title=QV 17 Princess Merytra (I) & Princess Urmerutes|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524112051/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-17-princess-merytra-i-princess-urmerutes|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Meritra I &<br> Oermeroetes | style="text-align: left;"| Prinsesse | Die grafkelder het behoort aan prinsesse Meritra I en Oermeroetes na aanleiding van artefakte ontdek. Een teorie is dat hulle die dogters van [[Amenhotep III]] was. Hergebruik in die 25ste-26ste Dinastie. |- | '''QV18'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-18-anonymous|title=QV 18 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524103423/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-18-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Kon gebou gewees het in die tyd van Amenhotep III. Hergebruik in die Derde Oorgangstydperk. |- | '''QV19'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-19-anonymous|title=QV 19 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=30 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240530192647/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-19-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | QV19 het 'n enkele skag wat na 'n groot kamer lei. |- | '''QV20'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-20-anonymous|title=QV 20 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524095824/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-20-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Dit is beskryf as die "grootste" grafkelder uit dié dinastie, met 'n moontlike koninklike konneksie. |- | '''QV21'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-21-anonymous|title=QV 21 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524101231/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-21-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Artefakte dui daarop dit is hergebruik in die Derde Oorgangstydperk, die Romeinse tyd en die Koptiese tyd. |- | '''QV22'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-22-anonymous|title=QV 22 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=25 Julie 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725064532/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-22-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Artefakte is dieselfde as in QV21, maar kom uit die Derde Oorgangstydperk. |- | '''QV23'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-23-anonymous|title=QV 23 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=24 Julie 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240724030542/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-23-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Hergebruik in die Derde Oorgangstydperk. |- | '''QV24'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-24-unfinished|title=QV 24 Onvoltooi|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524111735/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-24-unfinished|url-status=dead}}</ref> | {{nowrap|[[20ste Dinastie van Egipte|20ste Dinastie]]}} | Onbekend | Onvoltooi | Onbekend | Die ligging van QV25 was vermoedelik vergete, totdat werkers wat QV24 herbou het, dit weer ontdek het. |- | '''QV25'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-25-anonymous|title=QV 25 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524110926/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-25-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Nie veel is bekend buiten sy ouderdom nie. |- | '''QV26'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-26-anonymous|title=QV 26 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524112204/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-26-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Nie veel is bekend buiten sy ouderdom nie. |-style="background:#ffbbbb;" | '''QV27'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-27-anonymous|title=QV 27 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524113307/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-27-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | style="text-align: center;"| Onbekend | Onbekend | style="text-align: left;"| Onbekend | Die grafkelder het in die oudheid ineengeval en word beskryf as "onstabiel". |-style="background:#C0C0C0;" | '''QV28'''<ref>{{cite web|url=https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/pdf_publications/pdf/qv_vol2.pdf|title=Valley of the Queens Assessment Report Volume 2|accessdate=Jan 8, 2024|archive-date=23 Desember 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223010829/https://www.getty.edu/conservation/publications_resources/pdf_publications/pdf/qv_vol2.pdf|url-status=dead}}</ref> | colspan=5 | Die grafkelder kon nie onlangs opgespoor word nie en lê waarskynlik onder 'n waghuis op die terrein. |-style="background:#ffbbbb;" | '''QV29'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-29-anonymous|title=QV 29 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=25 Julie 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725061248/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-29-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | style="text-align: center;"| Onbekend | Onbekend | style="text-align: left;"| Onbekend | Dit is deels inmekaargeval en is 'n "swak toestand". |- | '''QV30'''<ref name="PM">Porter, Bertha en Moss, Rosalind, Topographical Bibliography of Ancient Egyptian Hieroglyphic Texts, Statues, Reliefs and Paintings Volume I: The Theban Necropolis, Part 2. Royal Tombs and Smaller Cemeteries, Griffith Institute. 1964, pp. 766–767</ref><ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-30-nebiri|title=QV 30 Nebiri|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524112841/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-30-nebiri|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">0001</span> Oudheid | Nebiri | style="text-align: left;"| Stalhoof | Bewind van Toetmose III.<ref name="DN">Demas, Martha, and Neville Agnew, eds. 2012. Valley of the Queens Assessment Report: Volume 1. Los Angeles, CA: Getty Conservation Institute. [http://hdl.handle.net/10020/gci_pubs/valley_queens Getty Conservation Institute, skakel na artikel]</ref> |- | '''QV31'''<ref name="PM"/> | [[19de Dinastie van Egipte|19de Dinastie]] | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1828</span> ca. 1828 | Onbekend | style="text-align: left;"| Koningin | Tyd van [[Seti I]].<ref name="DN"/> |- | '''QV32'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-32-anonymous|title=QV 32 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=30 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240530181230/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-32-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1854</span> ca. 1854 | Onbekend | Onbekend | Nie veel is bekend nie buiten sy ouderdom. |- | '''QV33'''<ref name="PM"/> | 19de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1828</span> ca. 1828 | Tanedjemet | style="text-align: left;"| Prinses-koningin | Tyd van Seti I.<ref name="DN"/> |- | '''QV34''' | 19de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1926</span> 1926 | Onbekend | style="text-align: left;"| Prinses-koningin | Tyd van Seti I.<ref name="DN"/> |- | '''QV35'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-35-anonymous|title=QV 35 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524100740/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-35-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1985</span> ca. 1985 | Onbekend | Onbekend | QV35 is 'n voltooide skag sonder kamers. |- | '''QV36'''<ref name="PM"/> | 19de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1905</span> 1905 | Onbekend | style="text-align: left;"| Prinses-koningin | Tyd van Seti I.<ref name="DN"/> |- | '''QV37'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-37-anonymous|title=QV 37 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524103455/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-37-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1903</span> 1903 | Onbekend | Onbekend | Nie veel is bekend buiten sy ouderdom nie. |- | '''QV38'''<ref name="PM"/> | 19de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1828</span> ca. 1828 | Sitre | style="text-align: left;"| Koningin | Vrou van [[Ramses I]]<ref name="DN"/> |- | '''QV39'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-39-anonymous|title=QV 39 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524110059/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-39-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | QV39 kon bedoel gewees het vir prins Wadimose of 'n ander koninklike wat 'n leerling van [[Imhotep]] was. |- | '''QV40'''<ref name="PM"/> | 19de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1826</span> ca. 1826 | Onbekend | style="text-align: left;"| Prinses-koningin | Tyd van Seti I.<ref name="DN"/> |- | '''QV41'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-41-anonymous|title=QV 41 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524102557/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-41-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 20ste Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1826</span> ca. 1826 | Onbekend | Onbekend | Die onvoltooide grafkelder kon bedoel gewees het vir 'n seun van Ramses III. Later hergebruik. |- | '''QV42'''<ref name="PM"/> | 20ste Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1826</span> ca. 1826 | Pareherwenemef | style="text-align: left;"| Prins | Seun van Ramses III, Moontlik hergebruik deur Minefer, vrou van Ramses III <ref name="DN"/> |- | '''QV43'''<ref name="PM"/> | 20ste Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1903</span> 1903 | Set-her-chopsef | style="text-align: left;"| Prins | Bedoel vir die seun van Ramses III, wat later Ramses VIII geword het. Dit is soms oop vir besoeke, maar is die laaste keer in 2012 gesluit. |-style="background: #B5E9AF;" | '''[[QV44]]'''<ref name="PM"/> | 20ste Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1903</span> 1903 | [[Chaemwaset (20ste Dinastie)|Chaemwaset]] | style="text-align: left;"| Prins | Seun van Ramses III. Begrawe in die tyd van Ramses IV.<ref name="DN"/> |- | '''QV45'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-45-unfinished|title=QV45-Unfinished|work=Theban Mapping Project|accessdate=Jan 8, 2024|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524092717/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-45-unfinished|url-status=dead}}</ref> | 20ste Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">c.1896</span> ca. 1896 | Ongebruik | style="text-align: left;"| Onbekend | Onvoltooi; bouwerk is dalk gestaak weens die ineenstorting van die plafon. |- | '''[[QV46]]'''<ref name="PM"/> | 18de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1905</span> 1905 | [[Imhotep (visier)|Imhotep]] | style="text-align: left;"| Visier | Raadgewer van [[Toetmoses I]] |-style="background:#ffbbbb;" | '''QV47'''<ref name="PM"/> | [[17de Dinastie van Egipte|17de Dinastie]] | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1905</span> 1905 | Amose | style="text-align: left;"| Prinses | Vir die dogter van Sekenenre Tao en Sitdjehoeti. Dit is stabiel, maar "los en vallende oppervlakrotse" maak dit gevaarlik.<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-47-princess-ahmose|title=QV 47 Princess Ahmose|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 4, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524101342/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-47-princess-ahmose|url-status=dead}}</ref> |- | '''QV48'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-48-anonymous|title=QV 48 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524094846/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-48-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Niks is bekend behalwe die ouderdom en onstabiele koepelplafon nie. |- | '''QV49'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-49-unfinished|title=QV 49 Onvoltooi|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524102324/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-49-unfinished|url-status=dead}}</ref> | 19de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1828</span> ca. 1828 | Onvoltooi | Onbekend | Bouwerk is gestaak nadat die ingang uitgekap is. |- | '''QV50'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-50-unfinished|title=QV 50 Onvoltooi|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524093349/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-50-unfinished|url-status=dead}}</ref> | 20ste Dinastie | Onbekend | Onvoltooi | Onbekend | Bouwerk is moontlik gestaak nadat 'n onbedoelde konneksie met QV49 gemaak is. |- | '''QV51'''<ref name="PM"/> | 20ste Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1826</span> ca. 1826 | Iset Ta-Hemdjert | style="text-align: left;"| Koningin | Vrou van Ramses III, moeder van Ramses VI |-style="background: #B5E9AF;" | '''[[QV52]]'''<ref name="PM"/> | 20ste Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1816</span> ca. 1816 | [[Titi]] | style="text-align: left;"| Prinses-koningin | Vrou van Ramses III, dogter van Setnachte. |- | '''QV53'''<ref name="PM"/> | 20ste Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1826</span> ca. 1826 | Ramses Meriamen | style="text-align: left;"| Prins | Seun van Ramses III |- | '''QV54'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-54-unfinished|title=QV 54 Unfinished|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=23 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240423142625/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-54-unfinished|url-status=dead}}</ref> | 20ste Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1826</span> ca. 1826 | Onvoltooi | Onbekend | Word nou deur personeel gebruik as stoorkamer. |-style="background: #B5E9AF;" | '''QV55'''<ref name="PM"/> | 20ste Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1904</span> 1904 | Amoen-her-chepesjef | style="text-align: left;"| Prins | Seun van Ramses III |- | '''QV56'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-56-unfinished|title=QV 56 Onvoltooi|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524105734/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-56-unfinished|url-status=dead}}</ref> | 19de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1854</span> ca. 1854 | Onvoltooi | Onbekend | Bouwerk aan dié grafkelder met sy een kamer is dalk gestaak weens onstabiele rotse. |- | '''QV57'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-57-unfinished|title=QV 57 Onvoltooi|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023}}{{Dooie skakel|date=Mei 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 19de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1854</span> ca. 1854 | Onvoltooi | Onbekend | Bouwerk aan dié grafkelder met sy een kamer is dalk gestaak weens onstabiele rotse. |- | '''QV58''' | 19de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1826</span> ca. 1826 | Onbekend | style="text-align: left;"| Koningin | Tyd van Ramses II.<ref name="DN"/> |- | '''QV59'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-59-anonymous|title=QV 59 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524111852/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-59-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Nie veel is bekend buiten die grafkelder se ouderdom nie. |-style="background:#ffbbbb;" | '''[[QV60]]'''<ref name="PM"/> | 19de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1826</span> ca. 1826 | [[Nebettawi]] | style="text-align: left;"| Prinses-koningin | Die dogter en vrou van Ramses II. Die strukturele stabiliteit word belemmer deur die verlies aan die binnemure. |- | '''QV61'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-61-anonymous|title=QV 61 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=April 30, 2023|archive-date=21 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421145157/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-61-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Bevat die oorblyfsels van 'n onbekende persoon en erdewerk. |- | '''QV62'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-62-anonymous|title=QV 62 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 1, 2023|archive-date=22 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422002220/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-62-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Nie veel is bekend buiten sy ouderdom nie. |- | '''QV63'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-63-anonymous|title=QV 63 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 1, 2023|archive-date= 9 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240909091851/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-63-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Nie veel is bekend buiten sy ouderdom nie. |- | '''QV64'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-64-anonymous|title=QV 64 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 1, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524112241/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-64-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Nie veel is bekend buiten sy ouderdom nie. |- | '''QV65'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-65-anonymous|title=QV 65 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 1, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524113314/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-65-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1828</span> ca. 1828 | Onbekend | Onbekend | Hergebruik in die Romeinse tydperk. |-style="background: #B5E9AF;" | '''[[QV66]]'''<ref name="PM"/> | 19de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1904</span> 1904 | [[Nefertari]] | style="text-align: left;"| Koningin | Vrou van Ramses II. |- | '''QV67'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-67-anonymous|title=QV 67 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 1, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524094931/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-67-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Nie veel is bekend buiten sy ouderdom nie. |- | '''[[QV68]]'''<ref name="PM"/> | 19de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1826</span> ca. 1826 | [[Meritamen]] | style="text-align: left;"| Prinses-koningin | Dogter en vrou van Ramses II |- | '''QV69'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-69-anonymous|title=QV 69 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 1, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524101652/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-69-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Word nou gebruik vir materiaal "vir argeologiese studie wat uit ander grafkelders verkry word". |- | '''QV70''' | 18de Dinastie<ref name="DN"/> | Onbekend | Nehesi | Onbekend | |- | '''[[QV71]]'''<ref name="PM"/> | 19de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1826</span> ca. 1826 | [[Bintanat]] | style="text-align: left;"| Prinses-koningin | Dogter-vrou van Ramses II |- | '''QV72''' | 18de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1845</span> ca. 1845 | Neferhat &<br>Baki | style="text-align: left;"| Prinses en prins | |-style="background:#ffbbbb;" | '''QV73'''<ref name="PM"/> | 19de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1826</span> ca. 1826 | Henoettawi | style="text-align: left;"| Prinses-koningin | 'n Dogter-vrou van Ramses II.<ref name="DN"/> Verskeie strukturele probleme. |- | '''QV74'''<ref name="PM"/> | 20ste Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1826</span> ca. 1826 | Doeatentopet | style="text-align: left;"| Koningin | Vrou van Ramses IV. Hergebruik deur 'n prinses van die 19de Dinastie.<ref name="DN"/> |- | '''QV75'''<ref name="PM"/> | 19de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1826</span> ca. 1826 | Henoetmire | style="text-align: left;"| Prinses-koningin | Dogter-vrou van Ramses II (of dalk sy suster) |- | '''QV76''' | 18de Dinastie<ref name="DN"/> | Onbekend | Meritre | style="text-align: left;"| Prinses | |- | '''QV77'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-77-anonymous|title=QV 77 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 1, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524110543/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-77-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Later hergebruik. |- | '''QV78'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-78-anonymous|title=QV 78 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 1, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524111933/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-78-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1844</span> 1844 | Onbekend | Onbekend | In die Romeinse tydperk hergebruik vir groepbegrafnisse. |- | '''QV79'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-79-anonymous|title=QV 79 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 1, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524113136/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-79-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Later hergebruik. |- | '''[[QV80]]''' | 19de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1826</span> ca. 1826 | [[Tuia]] | style="text-align: left;"| Koningin | Vrou van Seti I en moeder van Ramses II.<ref name="PM"/> |- | '''QV81''' | 18de Dinastie | Onbekend | Heka[...] | Onbekend | Naam net gedeeltelik bewaar.<ref name="DN"/> |- | '''QV82''' | 18de Dinastie<ref name="DN"/> | Onbekend | Minemhat &<br> prins Amenhotep | style="text-align: left;"| Prinses en prins | |- | '''QV83'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-83-anonymous|title=QV 83 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 1, 2023|archive-date=22 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422004700/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-83-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Dit is onseker of dit ooit voltooi is. |- | '''QV84''' tot<br>'''QV86''' | 20ste Dinastie | Onbekend | Onvoltooi | Onbekend | QV84, QV85 en QV86 is almal onvoltooi weens die swak rotsgehalte.<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-84-unfinished|title=QV 84 Unfinished|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 1, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524094311/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-84-unfinished|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-85-unfinished|title=QV 85 Unfinished|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 1, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524095535/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-85-unfinished|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-86-unfinished|title=QV 86 Unfinished|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 1, 2023|archive-date=25 Julie 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725063442/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-86-unfinished|url-status=dead}}</ref> |-style="background:#ffbbbb;" | '''QV87'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-87-anonymous|title=QV 87 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 1, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524100249/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-87-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1905</span> 1905 | Onbekend | style="text-align: center;"| Onbekend | Bevat erdewerk, maar is nou onstabiel. |- | '''QV88''' | 18de Dinastie<ref name="DN"/> | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1903</span> 1903 | Ahmose | style="text-align: left;"| Prins | Bevat die [[mummie]] van 'n [[fetus]].<ref name="DN"/> |-style="background:#ffbbbb;" | '''QV94'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-94-anonymous|title=QV 94 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 1, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524103530/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-94-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | style="text-align: center;"| Onbekend | Onbekend | style="text-align: left;"| Onbekend | QV94 bevat 'n aansienlike hoeveelheid erdewerk uit die bewind van [[Amenhotep III]], asook die bene van verskeie kinders. Die skagopening wys tekens van erosie, wat 'n "breë, onstabiele en moontlik gevaarlike opening" geskep het. |- | '''QV95'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-95-anonymous|title=QV 95 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 1, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524104900/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-95-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 20ste Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1906</span> 1906 | Onbekend | Onbekend | Is nooit voltooi nie en is later gebruik as 'n Koptiese [[klooster]]. |- | '''QV96'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-96-anonymous|title=QV 96 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 1, 2023}}{{Dooie skakel|date=Mei 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 18de Dinastie | Onbekend | Onbekend | Onbekend | Bevat 'n septer van onder meer hout en begrafnisofferandes. |- | '''QV98'''<ref>{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-98-anonymous|title=QV 98 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 1, 2023|archive-date=22 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422005333/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/qv-98-anonymous|url-status=dead}}</ref> | 18de Dinastie | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1903</span> 1903 | Onbekend | Onbekend | Nie veel is bekend buiten sy ouderdom nie. |} ==Drie Putte en Tou== '''QV92''', '''QV93''' en '''QV97''' is geleë in die Vallei van die Tou. Die volgende grafkelders lê in die Vallei van die Drie Putte: '''QV89-QV91''', '''QV94-QV96''' en '''QVA-QVL'''. Albei dié valleie lê noord van die hoofvallei. Veral QVA-QVL het behoort aan elite-amptenare en lede van die koninklike hof gedurende die bewind van Toetmoses III. Dié grafkelders wat op letters eindig, het sedertdien ontoeganklik geword weens onstabiliteit, soos vasgestel in 'n opname tussen 2006 en 2008. ==Westelike wadi's== Die volgende grafkelders uit die 18de Dinastie lê in die Westelike Wadi's. Soos die naam aandui, is dié [[Wadi|wadi's]] wes van die Vallei van die Drie Putte en die Vallei van die Tou geleë, en noordwes van die hoofvallei. {| class="wikitable sortable" |- ! Nommer ! Ontdek ! width=9%| {{nowrap|Bedoel vir}} ! width=10%| Posisie ! class="unsortable"| Opsomming |- | {{nowrap|&nbsp;'''Wadi 1-b'''<ref name="Wadi1bTMP">{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-1-b-anonymous|title=Wadi 1-B Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 8, 2023}}{{Dooie skakel|date=Mei 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>&nbsp;}} | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1917</span> 1917 | Onbekend | Onbekend | Wadi 1-b is die eerste keer deur [[Howard Carter]] opgelet tydens sy opname van die Westelike Wadi's in 1916-'17. Dit is later, in 1959-'60, deur Elizabeth Thomas gekarteer en nagevors. Tydens haar besoek het Thomas fragmente van "blou geverfde ware gesien wat tipies van die bewind van [[Amenhotep III]] tot [[Achenaten]]" was wat om die skag verstrooi gelê het. Die bykomende ontdekking van Koptiese ware in die grafkelder was geen verrassing nie, want voorheen ontdekte Koptiese blyplekke is nog in die gebied.<ref name="Wadi1bTMP"/> |-style="background:#ffbbbb;" | '''Wadi A-1'''<ref name="WadiA1TMP">{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-1-queen-hatshepsut|title=Wadi A1 Koningin Hatsjepsoet|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 8, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524092117/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-1-queen-hatshepsut|url-status=dead}}</ref> | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1916</span> 1916 | [[Hatsjepsoet]] | style="text-align: left;"| Koningin | Dié versteekte krans lê 70 meter bo die valleivloer en was oorspronklik vir koningin Hatsjepsoet voordat sy die troon bestyg het.<ref name="WadiA1TMP"/><ref>{{cite web|url=https://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/ancient-egypt/mapping-egypts-new-kingdom-royal-necropolis/|title=Mapping Egypt’s New Kingdom Royal Necropolis|author=Bianca van Sittert|work=Biblical Archaeology Organization|date=March 29, 2023|accessdate=May 8, 2023}}</ref> Sy het egter nooit die grafkelder gebruik nie en is later in [[KV20]] (in die [[Vallei van die Konings]]) begrawe. Die grafkelder is nou toe vir die publiek weens sy verafgeleë en "gevaarlike ingang".<ref name="WadiA1TMP"/> |-style="background:#ffbbbb;" | '''Wadi A-2'''<ref name="WadiA2TMP">{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-2-anonymous-baraizes-tomb|title=Wadi A2 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 10, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524092914/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-2-anonymous-baraizes-tomb|url-status=dead}}</ref> | style="text-align: center;"| <span style="display:none">0001</span> Oudheid | Onbekend | style="text-align: left;"| Koningin | Wadi A-2 is nog 'n "goed versteekte" grafkelder in 'n krans 70 meter bo die valleivloer. Dit is in die oudheid geplunder en deur plaaslike inwoners herontdek. Émile Baraize het in 1921 uitgrawings gedoen en 'n bietjie bladgoud, die nek en deksel van 'n erdewarebeker en fragmente van die deksel van 'n kosmetiekfles gevind. Die ligging en nabyheid aan Hatsjepsoet se grafkelder dui daarop dat dit waarskynlik ook aan 'n koningin uit die 18de Dinastie behoort het. Dit is nou gesluit vir die publiek weens sy "gevaarlike ingang".<ref name="WadiA2TMP"/> |- | '''Wadi A-3'''<ref name="WadiA3TMP">{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-3-anonymous|title=Wadi A3 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 10, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524095451/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-3-anonymous|url-status=dead}}</ref> | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1960</span> 1960 | Onbekend | Onbekend | Dit word aan die 18de Dinastie toegeskryf vanweë sy nabyheid aan Hatsjepsoet se grafkelder, Wadi A-1. Carter het nie Wadi A-3 opgelet nie en dit is later deur Thomas gedokumenteer. Dit is onseker of die grafkelder leeg is en of die laer kamer deur baie harde puin geblokkeer word. Dit is oop en loop die gevaar om weer begrawe te word deur puin wat van die krans daarbo afval en/of deur vloedwater.<ref name="WadiA3TMP"/> |- | '''Wadi A-4'''<ref name="WadiA4TMP">{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-4-anonymous|title=Wadi A4 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 10, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524101850/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-4-anonymous|url-status=dead}}</ref> | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1916</span> 1916 | Onbekend | Onbekend | Howard Carter het dit in 1916-'17 opgelet en hy het gesê dit "is waarskynlik sedert die oudheid oop". Dit is debatteerbaar, want die grafkelder is nooit behoorlik uitgegrawe om te sien of dit leeg was en of dit in 'n later stadium leeggemaak is nie. Wadi A-4 loop ook die gevaar om deur nuwe puin begrawe te word.<ref name="WadiA4TMP"/> |- | '''Wadi A-5'''<ref name="WadiA5TMP">{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-5-anonymous|title=Wadi A5 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=May 24, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524103848/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-5-anonymous|url-status=dead}}</ref> | style="text-align: center;"| <span style="display:none">0001</span> Oudheid | Onbekend | Onbekend | Howard Carter het dit in 1916-'17 gesien en gemeen dit is "sedert Koptiese tye" oop, want hy het fragmente van erdeware uit dié tyd hier ontdek. Dit het verlore geraak en is in 2021 herontdek, gekarteer en skoongemaak.<ref name="WadiA5TMP"/> |-style="background:#ffbbbb;" | '''Wadi C-1'''<ref name="WadiC1TMP">{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-c-1-neferure|title=Wadi C1 Neferoere|work=Theban Mapping Project|accessdate=July 11, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524100459/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-c-1-neferure|url-status=dead}}</ref> | style="text-align: center;"| <span style="display:none">0001</span> Oudheid | Neferoere | style="text-align: left;"| Prinses | Dié krans is ook 70 meter bo die valleivloer geleë en is in die oudheid geplunder. Die binnekant word beskryf as "gepleister, maar nie versier nie", en dit het dalk aan 'n prinses behoort. Carter glo dit was Neferoere, "na aanleiding van 'n graffito van 'n [[cartouche]]" wat hy gevind het. Dit is nou gesluit weens sy "gevaarlike ingang".<ref name="WadiC1TMP"/> |- | '''Wadi C-2'''<ref name="WadiC2TMP">{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-c-2-anonymous|title=Wadi C2 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=July 11, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524102824/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-c-2-anonymous|url-status=dead}}</ref> | style="text-align: center;"| <span style="display:none">0001</span> Oudheid | Onbekend | Onbekend | Carter het Wadi C-2 in 1916-'17 gesien en opgelet dit "is oopgemaak en geplunder". Dit het 'n diep grag wat onder breër word. Die onderkant kon nog nie verken word nie weens die groot hoeveelheid puin wat daar opgehoop het. |- | '''Wadi C-3'''<ref name="WadiC3TMP">{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-c-3-anonymous|title=Wadi C3 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=July 11, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524104835/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-c-3-anonymous|url-status=dead}}</ref> | style="text-align: center;"| <span style="display:none">0001</span> Oudheid | Onbekend | Onbekend | Wadi C-3 is presies nes C-2, behalwe dat dit vlak en oop is. Volgens Carter is dit ook in die oudheid geplunder. |-style="background:#ffbbbb;" | '''Wadi D-1'''<ref name="WadiD1TMP">{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-d-1-menhet-menwi-merti|title=Wadi D1 Menhet, Menwi & Merti|work=Theban Mapping Project|accessdate=July 11, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524095948/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-d-1-menhet-menwi-merti|url-status=dead}}</ref> | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1916</span> 1916 | Menhet, Menwi, Merti | style="text-align: left;"| Houvroue | Wadi D-1 is ook goed versteek in 'n krans 10 meter bo die valleivloer. Dit het aan drie buitelandse vroue van Toetmoses III behoort. Ná die begrafnis was dit onversteurd tot in Augustus 1916, toe dit deur plaaslike inwoners ontdek en beroof is. Carter het die meeste van die buit teruggekry en kon die mense wat hier begrawe is so identifiseer. Dit is nou toe weens die verafgeleë en "gevaarlike ingang". |- | '''Wadi D-2'''<ref name="WadiD2TMP">{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-d-2-anonymous-baboon|title=Wadi D2 Animal Tomb (Baboon)|work=Theban Mapping Project|accessdate=July 11, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524111052/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-d-2-anonymous-baboon|url-status=dead}}</ref> | style="text-align: center;"| <span style="display:none">0001</span> Oudheid | Onbekend | Onbekend | Carter het opgelet die kelder het die grafte van [[Bobbejaan|bobbejane]] bevat en is geplunder. Die grootste deel van Wadi D-2 is geblokkeer. |- | '''Wadi D-3'''<ref name="WadiD3TMP">{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-d-3-anonymous-baboon|title=Wadi D3 Diergrafte|work=Theban Mapping Project|accessdate=July 11, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524113029/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-d-3-anonymous-baboon|url-status=dead}}</ref> | style="text-align: center;"| <span style="display:none">0001</span> Oudheid | Onbekend | Onbekend | Carter het opgelet die kelder het die grafte van [[Bobbejaan|bobbejane]] bevat en is geplunder. Die grootste deel van Wadi D-3 is geblokkeer. |- | '''Wadi D-4'''<ref name="WadiD4TMP">{{cite web|url=https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-d-4-anonymous|title=Wadi D4 Onbekend|work=Theban Mapping Project|accessdate=July 11, 2023|archive-date=24 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524113207/https://thebanmappingproject.com/index.php/tombs/wadi-d-4-anonymous|url-status=dead}}</ref> | style="text-align: center;"| <span style="display:none">1988</span> 1988 | Onbekend | Onbekend | Wadi D-4 is in 1988 deur die [[Metropolitan Museum of Art|Metropolitan-kunsmuseum]] verken. Verskeie artefakte uit die 18de Dinastie tot die Romeinse Koptiese tydperk is hier ontdek, in albei sy kamers. Gereelde vloede het puin van Wadi D-1 en ander gebiede in Wadi D-4 ingespoel. |} ==Sien ook== *[[Vallei van die Koninginne]] *[[Vallei van die Konings#Grafontwikkeling|Grafte in die Vallei van die Konings]] ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = List of burials in the Valley of the Queens}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vallei van die Koninginne| ]] ludo5s47u8w1i97ip511y8xc295qngv Spaanse realistiese literatuur 0 420652 2963748 2710800 2026-08-30T10:46:54Z Interlingvisto 213611 2963748 wikitext text/x-wiki Die term '''Spaanse literatuur van Realisme''' sluit werke in wat deel uitmaak van 'n literêre beweging wat deel is van [[Realisme (kunste)|Realisme]], 'n kulturele beweging wat in die middel van die 19de eeu in [[Europa]] bevorder is deur die neigings van die romantiese beweging te ondermyn. Dit is 'n stroom uit [[Frankryk]] wat omstreeks 1850 kieme ontwikkel het wat reeds in die [[Romantiek]] bestaan ​​het, veral ''costumbrismo''. Romantiese idees sou bietjie vir bietjie oplos en 'n reaksie sou begin teen "kuns ter wille van kuns" wat die onafhanklikheid of outonomie van die werk van die werklikheid verkondig het; Die blik van sommige was moeg vir die verbeeldingryke en skilderagtige, en het probeer om mense, die samelewing en hedendaagse optrede objektief waar te neem. Die doel daarvan was om 'n portret van die samelewing aan te bied. Die vernaamste voorlopers was [[Honoré de Balzac]] (1799-1850) wat met werke soos ''[[Die Menslike Komedie]]'' 'n morele en sosiale doel aan die roman afgedwing het. [[Stendhal]] (1783-1842) het eweneens die sentimentaliserende onderwerpe van romantiek en sy voorkeur vir heldhaftige en verhewe karakters aangeval deur sy romans ''Rooi en Swart'' en ''La Chartreuse de Parme'', waarin "Die roman is 'n spieël wat ons in die pad steek", 'n frase wat terloops herinner aan [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] oor komedie, waarvan hy gesê het dat "dit by elke stap 'n spieël voor ons plaas, waar ons die handelinge van die menslike lewe aanskoulik sien, hierdie doel byna uitsluitlik besef." baie gou het, by sommige skrywers, tot [[Naturalisme (toneelkuns)|Naturalisme]] gelei. Die term "realis" is vir die eerste keer in 1850 gebruik, met verwysing na die skildery van Gustave Courbet, Honoré Daumier en Jean-François Millet, maar is later uitgebrei na die res van die kunste. In die letterkunde is die roman hoofsaaklik weerspieël. Miskien is een van die redes vir die gewilde sukses van die romans te vinde in hul publikasie in die koerante van die tyd. Die redaksie het die roman in paaiemente gebruik om die publiek te dwing om daagliks die koerant te koop. Die houding van die realistiese skrywer is analities en krities, en hy bly gewoonlik afsydig van wat hy vertel. Die hoofromans van die 19de eeu was sosiaal van aard, en skrywers is as "geskiedkundiges van die hede" beskou. Daar moet egter nie vergeet word dat romantiese neigings bly voortbestaan ​​het of dat ander ontwikkel het wat teen Realisme gereageer het nie. == Historiese konteks == Gedurende die 19de eeu het [[Spanje]] een van die onstuimigste tydperke in sy geskiedenis beleef. Die eeu het begin met die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] teen [[Frankryk]] en is afgesluit met die [[Spaans-Amerikaanse Oorlog]] en die Ramp van 1898, wat die verlies van [[Kuba]] in [[Amerika]] en [[Filippyne]] in [[Asië]] beteken het. Die Bourbon-dinastie is, ná die regerings van [[Ferdinand VII van Spanje|Ferdinand VII]] (1814–1833) en [[Isabella II van Spanje|Isabella II]] (1833–1868), deur die revolusie van laasgenoemde jaar, ''[[Revolusie van 1868|La Gloriosa]]'', omvergewerp. Die [[Voorlopige Regering van 1868–1871|Voorlopige Regering]] (1869–1871) en die kort bewind van [[Amadeo I van Spanje|Amadeo van Savoye]] (1871–1873) het gevolg. Daarna het die kort tydperk van die [[Eerste Spaanse Republiek|Eerste Republiek]] (1873–1874) aangebreek, gevolg deur die staatshoofskap van [[Francisco Serrano y Domínguez|Serrano]] (1874) en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]] onder [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]] (1875–1885), seun van [[Isabella II van Spanje|Isabella II]], ná die staatsgreep van [[Arsenio Martínez-Campos Antón|Martínez Campos]]. Ná die koning se dood het sy tweede vrou, [[Maria Christina van Oostenryk|Maria Christina]], tot 1902 as regentes opgetree, die jaar waarin haar seun [[Alfonso XIII van Spanje|Alfonso XIII]] begin regeer het. == Literêre kenmerke van die Realisme == [[Lêer:Honoré Daumier 034.jpg|thumb|195px|left|''Die derdeklaswa'', deur die realistiese skilder [[Honoré Daumier]].]] In Spanje was die beste literêre produk van die tweede helfte van die 19e eeu die [[roman]], wat op sy beurt die gevolg was van die internasionale bloei van die genre in daardie tyd as uitdrukking van die opkoms van die middelklas of [[bourgeoisie]] wat deur opeenvolgende revolusies (1789, 1820, 1830, [[Revolusie van 1848|1848]]) die politieke mag verower het. Die waardes en bekommernisse van die burgerlike klas word soos in ’n spieël in die literatuur van die Realisme weerspieël: [[individualisme]], materialisme, die begeerte na sosiale opgang en waardering vir die alledaagse en onveranderlike. Die temas van die literêre Realisme is hoofsaaklik die kontras tussen tradisionele en landelike waardes en moderne en stedelike waardes, of die trek van die platteland na die stad en die sosiale en morele kontraste wat dit veroorsaak; die stryd om sosiale opgang en morele en ekonomiese sukses; en die onbevredigde posisie van die vrou wat reeds die reg op elementêre onderwys het, maar nie toegang tot die arbeidswêreld en die burgerlike onafhanklikheid en individualisme kan verkry nie (waarmee die tipiese tema van die 19de-eeuse [[owerspel]] en die feuilletonagtige en sentimentele fantasie as ’n vorm van ontvlugting, die sogenaamde [[bovarisme]], na vore kom). Daar is twee strominge binne die Realisme: die progressiewe en die konserwatiewe. Die realistiese roman van hierdie tydperk word gekenmerk deur: * '''Objektiewe beskouing van die werklikheid''' deur middel van '''direkte waarneming''' van gebruike of sielkundige karaktertrekke. Enige subjektiewe aspek, fantastiese gebeure en enige gevoel wat van die werklikheid afwyk, word uitgeskakel: "Die roman is die beeld van die lewe" (Galdós), "’n artistieke kopie van die werklikheid" (''Clarín''). * '''Verdediging van ’n tesis''': die vertellers skryf hul werke deur die werklikheid vanuit hul morele opvatting te benader (die sogenaamde [[tesisroman]]). Om dit beter uit te druk, ondersoek hulle die burgerlike individualisme deur middel van die sogenaamde '''[[Verteller #Derdepersoonsverteller|alomteenwoordige verteller]]''', en verken hulle die sielkunde van hul karakters. Die verdediging van ’n tesis hou egter die gevaar van [[manicheïsme]] in en kan die objektiwiteit van die roman in gevaar stel. * '''Temas wat na aan die leser is''': huwelikskonflikte, ontrouheid, verdediging van ideale, sosiale en ekonomiese probleme, ens., maar gefokus op die middelklas of bourgeoisie: slegs die naturalisme sal werklik nader aan die proletariaat en die laer klasse beweeg. * Die '''alledaagse en volkstaal''' verkry groot belang, aangesien dit die karakters in hul werklike omgewing plaas. Die spreektaal van die tydperk word sonder akademisme weergegee, selfs met dialektiese kenmerke, maar die prosa is wel akademies: dit is streng opgebou met lang periodes waarin ondergeskikte konstruksies volop voorkom en die sogenaamde "bladsygehalte". * ’n Oorvloed van '''gedetailleerde beskrywings''', as gevolg van die ontwikkeling van die [[fotografie]] en die "dokumentêre" beskouing van die roman onder invloed van die [[positivisme]], aangesien realistiese skrywers die omgewings, kleredrag, gespreksonderwerpe, werksaamhede, voedsel en voorkoms van hul karakters noukeurig waarneem en aanteken, met die doel om die lewe en samelewing van hul tyd tot in die fynste besonderhede vir die toekoms weer te gee. * '''Voorkeur vir burgerlike karakters''', uit die middelklas, alledaags, bekend en naby, eerder as die [[held]]e en rebelle en die eksotiese [[mite]]s van die romantiek. {{Spaanse letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spaanse letterkunde]] ta8ggnugiwnt1qhcdysyyxxrt6sefs0 2963758 2963748 2026-08-30T11:42:51Z Interlingvisto 213611 2963758 wikitext text/x-wiki Die term '''Spaanse literatuur van Realisme''' sluit werke in wat deel uitmaak van 'n literêre beweging wat deel is van [[Realisme (kunste)|Realisme]], 'n kulturele beweging wat in die middel van die 19de eeu in [[Europa]] bevorder is deur die neigings van die romantiese beweging te ondermyn. Dit is 'n stroom uit [[Frankryk]] wat omstreeks 1850 kieme ontwikkel het wat reeds in die [[Romantiek]] bestaan ​​het, veral ''costumbrismo''. Romantiese idees sou bietjie vir bietjie oplos en 'n reaksie sou begin teen "kuns ter wille van kuns" wat die onafhanklikheid of outonomie van die werk van die werklikheid verkondig het; Die blik van sommige was moeg vir die verbeeldingryke en skilderagtige, en het probeer om mense, die samelewing en hedendaagse optrede objektief waar te neem. Die doel daarvan was om 'n portret van die samelewing aan te bied. Die vernaamste voorlopers was [[Honoré de Balzac]] (1799-1850) wat met werke soos ''[[Die Menslike Komedie]]'' 'n morele en sosiale doel aan die roman afgedwing het. [[Stendhal]] (1783-1842) het eweneens die sentimentaliserende onderwerpe van romantiek en sy voorkeur vir heldhaftige en verhewe karakters aangeval deur sy romans ''Rooi en Swart'' en ''La Chartreuse de Parme'', waarin "Die roman is 'n spieël wat ons in die pad steek", 'n frase wat terloops herinner aan [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] oor komedie, waarvan hy gesê het dat "dit by elke stap 'n spieël voor ons plaas, waar ons die handelinge van die menslike lewe aanskoulik sien, hierdie doel byna uitsluitlik besef." baie gou het, by sommige skrywers, tot [[Naturalisme (toneelkuns)|Naturalisme]] gelei. Die term "realis" is vir die eerste keer in 1850 gebruik, met verwysing na die skildery van Gustave Courbet, Honoré Daumier en Jean-François Millet, maar is later uitgebrei na die res van die kunste. In die letterkunde is die roman hoofsaaklik weerspieël. Miskien is een van die redes vir die gewilde sukses van die romans te vinde in hul publikasie in die koerante van die tyd. Die redaksie het die roman in paaiemente gebruik om die publiek te dwing om daagliks die koerant te koop. Die houding van die realistiese skrywer is analities en krities, en hy bly gewoonlik afsydig van wat hy vertel. Die hoofromans van die 19de eeu was sosiaal van aard, en skrywers is as "geskiedkundiges van die hede" beskou. Daar moet egter nie vergeet word dat romantiese neigings bly voortbestaan ​​het of dat ander ontwikkel het wat teen Realisme gereageer het nie. == Historiese konteks == Gedurende die 19de eeu het [[Spanje]] een van die onstuimigste tydperke in sy geskiedenis beleef. Die eeu het begin met die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] teen [[Frankryk]] en is afgesluit met die [[Spaans-Amerikaanse Oorlog]] en die Ramp van 1898, wat die verlies van [[Kuba]] in [[Amerika]] en [[Filippyne]] in [[Asië]] beteken het. Die Bourbon-dinastie is, ná die regerings van [[Ferdinand VII van Spanje|Ferdinand VII]] (1814–1833) en [[Isabella II van Spanje|Isabella II]] (1833–1868), deur die revolusie van laasgenoemde jaar, ''[[Revolusie van 1868|La Gloriosa]]'', omvergewerp. Die [[Voorlopige Regering van 1868–1871|Voorlopige Regering]] (1869–1871) en die kort bewind van [[Amadeo I van Spanje|Amadeo van Savoye]] (1871–1873) het gevolg. Daarna het die kort tydperk van die [[Eerste Spaanse Republiek|Eerste Republiek]] (1873–1874) aangebreek, gevolg deur die staatshoofskap van [[Francisco Serrano y Domínguez|Serrano]] (1874) en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]] onder [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]] (1875–1885), seun van [[Isabella II van Spanje|Isabella II]], ná die staatsgreep van [[Arsenio Martínez-Campos Antón|Martínez Campos]]. Ná die koning se dood het sy tweede vrou, [[Maria Christina van Oostenryk|Maria Christina]], tot 1902 as regentes opgetree, die jaar waarin haar seun [[Alfonso XIII van Spanje|Alfonso XIII]] begin regeer het. == Literêre kenmerke van die Realisme == [[Lêer:Honoré Daumier 034.jpg|thumb|195px|left|''Die derdeklaswa'', deur die realistiese skilder [[Honoré Daumier]].]] In Spanje was die beste literêre produk van die tweede helfte van die 19e eeu die [[roman]], wat op sy beurt die gevolg was van die internasionale bloei van die genre in daardie tyd as uitdrukking van die opkoms van die middelklas of [[bourgeoisie]] wat deur opeenvolgende revolusies (1789, 1820, 1830, [[Revolusie van 1848|1848]]) die politieke mag verower het. Die waardes en bekommernisse van die burgerlike klas word soos in ’n spieël in die literatuur van die Realisme weerspieël: [[individualisme]], materialisme, die begeerte na sosiale opgang en waardering vir die alledaagse en onveranderlike. Die temas van die literêre Realisme is hoofsaaklik die kontras tussen tradisionele en landelike waardes en moderne en stedelike waardes, of die trek van die platteland na die stad en die sosiale en morele kontraste wat dit veroorsaak; die stryd om sosiale opgang en morele en ekonomiese sukses; en die onbevredigde posisie van die vrou wat reeds die reg op elementêre onderwys het, maar nie toegang tot die arbeidswêreld en die burgerlike onafhanklikheid en individualisme kan verkry nie (waarmee die tipiese tema van die 19de-eeuse [[owerspel]] en die feuilletonagtige en sentimentele fantasie as ’n vorm van ontvlugting, die sogenaamde [[bovarisme]], na vore kom). Daar is twee strominge binne die Realisme: die progressiewe en die konserwatiewe. Die realistiese roman van hierdie tydperk word gekenmerk deur: * '''Objektiewe beskouing van die werklikheid''' deur middel van '''direkte waarneming''' van gebruike of sielkundige karaktertrekke. Enige subjektiewe aspek, fantastiese gebeure en enige gevoel wat van die werklikheid afwyk, word uitgeskakel: "Die roman is die beeld van die lewe" (Galdós), "’n artistieke kopie van die werklikheid" (''Clarín''). * '''Verdediging van ’n tesis''': die vertellers skryf hul werke deur die werklikheid vanuit hul morele opvatting te benader (die sogenaamde [[tesisroman]]). Om dit beter uit te druk, ondersoek hulle die burgerlike individualisme deur middel van die sogenaamde '''[[Verteller #Derdepersoonsverteller|alomteenwoordige verteller]]''', en verken hulle die sielkunde van hul karakters. Die verdediging van ’n tesis hou egter die gevaar van [[manicheïsme]] in en kan die objektiwiteit van die roman in gevaar stel. * '''Temas wat na aan die leser is''': huwelikskonflikte, ontrouheid, verdediging van ideale, sosiale en ekonomiese probleme, ens., maar gefokus op die middelklas of bourgeoisie: slegs die naturalisme sal werklik nader aan die proletariaat en die laer klasse beweeg. * Die '''alledaagse en volkstaal''' verkry groot belang, aangesien dit die karakters in hul werklike omgewing plaas. Die spreektaal van die tydperk word sonder akademisme weergegee, selfs met dialektiese kenmerke, maar die prosa is wel akademies: dit is streng opgebou met lang periodes waarin ondergeskikte konstruksies volop voorkom en die sogenaamde "bladsygehalte". * ’n Oorvloed van '''gedetailleerde beskrywings''', as gevolg van die ontwikkeling van die [[fotografie]] en die "dokumentêre" beskouing van die roman onder invloed van die [[positivisme]], aangesien realistiese skrywers die omgewings, kleredrag, gespreksonderwerpe, werksaamhede, voedsel en voorkoms van hul karakters noukeurig waarneem en aanteken, met die doel om die lewe en samelewing van hul tyd tot in die fynste besonderhede vir die toekoms weer te gee. * '''Voorkeur vir burgerlike karakters''', uit die middelklas, alledaags, bekend en naby, eerder as die [[held]]e en rebelle en die eksotiese [[mite]]s van die romantiek. == Voorrealisme, Realisme en Naturalisme in Spanje == Voordat realisme as ’n algemene estetika in die Spaanse narratief aanvaar is, was daar ’n tydperk waarin dit begin sigbaar word het deur die romantiese [[kostumbrisme]], waarvan die beskrywende metode oorgeneem is, en die laaste vorme van ’n gebalanseerde en burgerlike [[neoklassisisme]], waarvan die taal en die opvoedkundige of moraliserende strewe oorgeneem is. [[Eugenio de Tapia]] (1776–1860), met die merkwaardige roman ''Los cortesanos y la revolución'' (1838–1839, 2 dele), wat te midde van die triomf van die romantiese estetika gedruk is, word deur [[Juan Ignacio Ferreras]] as "die eerste realis in tyd" beskou; eers in 1849 sou die Spaanse vertaling van ''La gaviota'' deur Cecilia Böhl de Faber, "[[Fernán Caballero]]" (1796–1877), en die verskeie romans en verhale van [[Pedro Antonio de Alarcón]] (1833–1891) verskyn. Hy sluit die drietal van hierdie fase van voorrealisme of realisme met romantiese elemente af. In [[Spanje]] het realisme vanaf 1870 (die jaar van ''[[La fontana de oro]]'' deur [[Benito Pérez Galdós]]) besonder maklik ingang gevind, aangesien daar reeds ’n voorgeskiedenis in die [[pikarese roman|pikarese romans]] en ''[[Don Quichot]]'' was. Die kritikus [[Manuel de la Revilla]] het die estetika van [[Honoré Balzac]] verdedig, wat in Frankryk deur die tydskrif ''Le Réalisme'' (1856–1857), onder redaksie van [[Louis Edmond Duranty]] en [[Jules Assezat]], voorgestaan is; in hierdie tydskrif word ’n historiese bewustheid van sosiale onreg en die industriële en wetenskaplike revolusie ontwikkel, maar die Christendom en die monargie word ook gekritiseer, faktore wat tot die verwerping daarvan gelei het.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Rosado|naam1=Miguel|titel=El realismo y Benito Pérez Galdós|url=http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|werk=Historia de la literatura hispánica|uitgewer=Spanisharts|toegangsdatum=19 de enero de 2020|argiefdatum=27 de diciembre de 2019|argiefurl=https://web.archive.org/web/20191227141633/http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|deadurl=yes}}</ref> Dit het sy grootste bloeityd in die tweede helfte van die {{eeu|XIX||s}} bereik (Juan Valera, [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]]), hoewel dit nie die strengheid bereik het van die kanons wat deur die skool van [[Honoré Balzac]] vasgestel is nie. * By Galdós vanaf ''[[La desheredada]]'' (1881), en later by [[Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Vicente Blasco Ibáñez]], is daar duidelike naturalistiese invloede, maar sonder die wetenskaplike en eksperimentele grondslag wat [[Émile Zola]] aan sy werke wou gee. Hulle deel slegs die gees van stryd teen die konserwatiewe ideologie en, in baie gevalle, hul ondermynende gedrag; ander skrywers van hierdie tweede generasie het verkies om nie hierdie estetika te aanvaar nie, soos [[Armando Palacio Valdés]] of [[Luis Coloma]]. * Die realistiese roman weerspieël oor die algemeen streekgebonde omgewings, soos Pereda in [[Kantabrië]], Juan Valera in [[Andalusië]], ''Clarín'' in [[Prinsdom Asturië|Asturië]], ens. Benito Pérez Galdós is ’n uitsondering, aangesien hy verkies om sy werke in die stedelike ruimte van [[Madrid]] te laat afspeel. Die naturalisme in [[Spanje]] het ook sy teenstanders gehad en groot polemieke het ontstaan. Onder die teenstanders was [[Pedro Antonio de Alarcón]] en [[José María de Pereda]], wat dit selfs as «immoreel» bestempel het. Die vurigste verdedigers daarvan was [[Benito Pérez Galdós]] en [[Emilia Pardo Bazán]]. Die felste kontroversie het vanaf 1883 plaasgevind, na aanleiding van die publikasie van ''La cuestión palpitante'' deur die gravin Emilia Pardo Bazán, ’n voorstander van naturalisme met Katolieke morele waardes. Hierdie generasie bestaan uit ’n nuwe reeks skrywers. Die tydperk van die grootste oorvleueling tussen hierdie generasies het in die 1880's plaasgevind. In hierdie dekade was [[Pedro Antonio de Alarcón]], [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]], [[Juan Valera]], [[Leopoldo Alas (Clarín)|Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Armando Palacio Valdés]] gelyktydig aktief. Skrywers wat minder aandag van die kritiek ontvang het, is [[Jacinto Octavio Picón]] (1852–1923) en [[José Ortega Munilla]] (1856–1922). Die kenmerke wat hierdie groep definieer, is ’n kritiese klassebewustheid en ’n sekere aanvanklike optimisme wat later in pessimisme sou verander ná die geringe of geen vrugte van die [[Revolusie van 1868|revolusie van 1868]]. Op individuele vlak vertoon elkeen ’n eie styl of ’n tradisionele (Pereda, Palacio Valdés, Alarcón, Pardo Bazán) of progressiewe (Galdós, Clarín) neiging. Van al die skrywers in hierdie groep is Alarcón die enigste een wat sommige eienskappe vertoon wat van die romantiek geërf is, veral die meer romantiese [[kostumbrisme]]. Hierdie invloed is duidelik sigbaar in ''Cuentos amatorios'' (1881), ''Historias nacionales'' (1881) en ''Narraciones inverosímiles'' (1881). Tot die radikale naturalisme behoort reeds [[Eduardo López Bago]] (1853–1931), sy vriend [[Alejandro Sawa]] (1862–1909), [[Rafael Vega Armentero]] (1852–1893), [[Ricardo Macías Picavea]] (1847–1899), [[José María Mateu Aybar]] (1847–1929), [[José Zahonero]] (1853–1931), [[Alfonso Pérez Gómez Nieva]] (1859–1931), [[Manuel Martínez Barrionuevo]] (1857–1917) en [[Silverio Lanza]], onder vele ander. {{Spaanse letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spaanse letterkunde]] 8kvp5jwkzgziwhav2afbjmjtthhu87m 2963759 2963758 2026-08-30T11:43:11Z Interlingvisto 213611 /* Voorrealisme, Realisme en Naturalisme in Spanje */ 2963759 wikitext text/x-wiki Die term '''Spaanse literatuur van Realisme''' sluit werke in wat deel uitmaak van 'n literêre beweging wat deel is van [[Realisme (kunste)|Realisme]], 'n kulturele beweging wat in die middel van die 19de eeu in [[Europa]] bevorder is deur die neigings van die romantiese beweging te ondermyn. Dit is 'n stroom uit [[Frankryk]] wat omstreeks 1850 kieme ontwikkel het wat reeds in die [[Romantiek]] bestaan ​​het, veral ''costumbrismo''. Romantiese idees sou bietjie vir bietjie oplos en 'n reaksie sou begin teen "kuns ter wille van kuns" wat die onafhanklikheid of outonomie van die werk van die werklikheid verkondig het; Die blik van sommige was moeg vir die verbeeldingryke en skilderagtige, en het probeer om mense, die samelewing en hedendaagse optrede objektief waar te neem. Die doel daarvan was om 'n portret van die samelewing aan te bied. Die vernaamste voorlopers was [[Honoré de Balzac]] (1799-1850) wat met werke soos ''[[Die Menslike Komedie]]'' 'n morele en sosiale doel aan die roman afgedwing het. [[Stendhal]] (1783-1842) het eweneens die sentimentaliserende onderwerpe van romantiek en sy voorkeur vir heldhaftige en verhewe karakters aangeval deur sy romans ''Rooi en Swart'' en ''La Chartreuse de Parme'', waarin "Die roman is 'n spieël wat ons in die pad steek", 'n frase wat terloops herinner aan [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] oor komedie, waarvan hy gesê het dat "dit by elke stap 'n spieël voor ons plaas, waar ons die handelinge van die menslike lewe aanskoulik sien, hierdie doel byna uitsluitlik besef." baie gou het, by sommige skrywers, tot [[Naturalisme (toneelkuns)|Naturalisme]] gelei. Die term "realis" is vir die eerste keer in 1850 gebruik, met verwysing na die skildery van Gustave Courbet, Honoré Daumier en Jean-François Millet, maar is later uitgebrei na die res van die kunste. In die letterkunde is die roman hoofsaaklik weerspieël. Miskien is een van die redes vir die gewilde sukses van die romans te vinde in hul publikasie in die koerante van die tyd. Die redaksie het die roman in paaiemente gebruik om die publiek te dwing om daagliks die koerant te koop. Die houding van die realistiese skrywer is analities en krities, en hy bly gewoonlik afsydig van wat hy vertel. Die hoofromans van die 19de eeu was sosiaal van aard, en skrywers is as "geskiedkundiges van die hede" beskou. Daar moet egter nie vergeet word dat romantiese neigings bly voortbestaan ​​het of dat ander ontwikkel het wat teen Realisme gereageer het nie. == Historiese konteks == Gedurende die 19de eeu het [[Spanje]] een van die onstuimigste tydperke in sy geskiedenis beleef. Die eeu het begin met die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] teen [[Frankryk]] en is afgesluit met die [[Spaans-Amerikaanse Oorlog]] en die Ramp van 1898, wat die verlies van [[Kuba]] in [[Amerika]] en [[Filippyne]] in [[Asië]] beteken het. Die Bourbon-dinastie is, ná die regerings van [[Ferdinand VII van Spanje|Ferdinand VII]] (1814–1833) en [[Isabella II van Spanje|Isabella II]] (1833–1868), deur die revolusie van laasgenoemde jaar, ''[[Revolusie van 1868|La Gloriosa]]'', omvergewerp. Die [[Voorlopige Regering van 1868–1871|Voorlopige Regering]] (1869–1871) en die kort bewind van [[Amadeo I van Spanje|Amadeo van Savoye]] (1871–1873) het gevolg. Daarna het die kort tydperk van die [[Eerste Spaanse Republiek|Eerste Republiek]] (1873–1874) aangebreek, gevolg deur die staatshoofskap van [[Francisco Serrano y Domínguez|Serrano]] (1874) en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]] onder [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]] (1875–1885), seun van [[Isabella II van Spanje|Isabella II]], ná die staatsgreep van [[Arsenio Martínez-Campos Antón|Martínez Campos]]. Ná die koning se dood het sy tweede vrou, [[Maria Christina van Oostenryk|Maria Christina]], tot 1902 as regentes opgetree, die jaar waarin haar seun [[Alfonso XIII van Spanje|Alfonso XIII]] begin regeer het. == Literêre kenmerke van die Realisme == [[Lêer:Honoré Daumier 034.jpg|thumb|195px|left|''Die derdeklaswa'', deur die realistiese skilder [[Honoré Daumier]].]] In Spanje was die beste literêre produk van die tweede helfte van die 19e eeu die [[roman]], wat op sy beurt die gevolg was van die internasionale bloei van die genre in daardie tyd as uitdrukking van die opkoms van die middelklas of [[bourgeoisie]] wat deur opeenvolgende revolusies (1789, 1820, 1830, [[Revolusie van 1848|1848]]) die politieke mag verower het. Die waardes en bekommernisse van die burgerlike klas word soos in ’n spieël in die literatuur van die Realisme weerspieël: [[individualisme]], materialisme, die begeerte na sosiale opgang en waardering vir die alledaagse en onveranderlike. Die temas van die literêre Realisme is hoofsaaklik die kontras tussen tradisionele en landelike waardes en moderne en stedelike waardes, of die trek van die platteland na die stad en die sosiale en morele kontraste wat dit veroorsaak; die stryd om sosiale opgang en morele en ekonomiese sukses; en die onbevredigde posisie van die vrou wat reeds die reg op elementêre onderwys het, maar nie toegang tot die arbeidswêreld en die burgerlike onafhanklikheid en individualisme kan verkry nie (waarmee die tipiese tema van die 19de-eeuse [[owerspel]] en die feuilletonagtige en sentimentele fantasie as ’n vorm van ontvlugting, die sogenaamde [[bovarisme]], na vore kom). Daar is twee strominge binne die Realisme: die progressiewe en die konserwatiewe. Die realistiese roman van hierdie tydperk word gekenmerk deur: * '''Objektiewe beskouing van die werklikheid''' deur middel van '''direkte waarneming''' van gebruike of sielkundige karaktertrekke. Enige subjektiewe aspek, fantastiese gebeure en enige gevoel wat van die werklikheid afwyk, word uitgeskakel: "Die roman is die beeld van die lewe" (Galdós), "’n artistieke kopie van die werklikheid" (''Clarín''). * '''Verdediging van ’n tesis''': die vertellers skryf hul werke deur die werklikheid vanuit hul morele opvatting te benader (die sogenaamde [[tesisroman]]). Om dit beter uit te druk, ondersoek hulle die burgerlike individualisme deur middel van die sogenaamde '''[[Verteller #Derdepersoonsverteller|alomteenwoordige verteller]]''', en verken hulle die sielkunde van hul karakters. Die verdediging van ’n tesis hou egter die gevaar van [[manicheïsme]] in en kan die objektiwiteit van die roman in gevaar stel. * '''Temas wat na aan die leser is''': huwelikskonflikte, ontrouheid, verdediging van ideale, sosiale en ekonomiese probleme, ens., maar gefokus op die middelklas of bourgeoisie: slegs die naturalisme sal werklik nader aan die proletariaat en die laer klasse beweeg. * Die '''alledaagse en volkstaal''' verkry groot belang, aangesien dit die karakters in hul werklike omgewing plaas. Die spreektaal van die tydperk word sonder akademisme weergegee, selfs met dialektiese kenmerke, maar die prosa is wel akademies: dit is streng opgebou met lang periodes waarin ondergeskikte konstruksies volop voorkom en die sogenaamde "bladsygehalte". * ’n Oorvloed van '''gedetailleerde beskrywings''', as gevolg van die ontwikkeling van die [[fotografie]] en die "dokumentêre" beskouing van die roman onder invloed van die [[positivisme]], aangesien realistiese skrywers die omgewings, kleredrag, gespreksonderwerpe, werksaamhede, voedsel en voorkoms van hul karakters noukeurig waarneem en aanteken, met die doel om die lewe en samelewing van hul tyd tot in die fynste besonderhede vir die toekoms weer te gee. * '''Voorkeur vir burgerlike karakters''', uit die middelklas, alledaags, bekend en naby, eerder as die [[held]]e en rebelle en die eksotiese [[mite]]s van die romantiek. == Voorrealisme, Realisme en Naturalisme in Spanje == Voordat realisme as ’n algemene estetika in die Spaanse narratief aanvaar is, was daar ’n tydperk waarin dit begin sigbaar word het deur die romantiese [[kostumbrisme]], waarvan die beskrywende metode oorgeneem is, en die laaste vorme van ’n gebalanseerde en burgerlike [[neoklassisisme]], waarvan die taal en die opvoedkundige of moraliserende strewe oorgeneem is. [[Eugenio de Tapia]] (1776–1860), met die merkwaardige roman ''Los cortesanos y la revolución'' (1838–1839, 2 dele), wat te midde van die triomf van die romantiese estetika gedruk is, word deur [[Juan Ignacio Ferreras]] as "die eerste realis in tyd" beskou; eers in 1849 sou die Spaanse vertaling van ''La gaviota'' deur Cecilia Böhl de Faber, "[[Fernán Caballero]]" (1796–1877), en die verskeie romans en verhale van [[Pedro Antonio de Alarcón]] (1833–1891) verskyn. Hy sluit die drietal van hierdie fase van voorrealisme of realisme met romantiese elemente af. In [[Spanje]] het realisme vanaf 1870 (die jaar van ''[[La fontana de oro]]'' deur [[Benito Pérez Galdós]]) besonder maklik ingang gevind, aangesien daar reeds ’n voorgeskiedenis in die [[pikarese roman|pikarese romans]] en ''[[Don Quichot]]'' was. Die kritikus [[Manuel de la Revilla]] het die estetika van [[Honoré Balzac]] verdedig, wat in Frankryk deur die tydskrif ''Le Réalisme'' (1856–1857), onder redaksie van [[Louis Edmond Duranty]] en [[Jules Assezat]], voorgestaan is; in hierdie tydskrif word ’n historiese bewustheid van sosiale onreg en die industriële en wetenskaplike revolusie ontwikkel, maar die Christendom en die monargie word ook gekritiseer, faktore wat tot die verwerping daarvan gelei het.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Rosado|naam1=Miguel|titel=El realismo y Benito Pérez Galdós|url=http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|werk=Historia de la literatura hispánica|uitgewer=Spanisharts|toegangsdatum=19 de enero de 2020|argiefdatum=27 de diciembre de 2019|argiefurl=https://web.archive.org/web/20191227141633/http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|deadurl=yes}}</ref> Dit het sy grootste bloeityd in die tweede helfte van die 19de eeu bereik (Juan Valera, [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]]), hoewel dit nie die strengheid bereik het van die kanons wat deur die skool van [[Honoré Balzac]] vasgestel is nie. * By Galdós vanaf ''[[La desheredada]]'' (1881), en later by [[Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Vicente Blasco Ibáñez]], is daar duidelike naturalistiese invloede, maar sonder die wetenskaplike en eksperimentele grondslag wat [[Émile Zola]] aan sy werke wou gee. Hulle deel slegs die gees van stryd teen die konserwatiewe ideologie en, in baie gevalle, hul ondermynende gedrag; ander skrywers van hierdie tweede generasie het verkies om nie hierdie estetika te aanvaar nie, soos [[Armando Palacio Valdés]] of [[Luis Coloma]]. * Die realistiese roman weerspieël oor die algemeen streekgebonde omgewings, soos Pereda in [[Kantabrië]], Juan Valera in [[Andalusië]], ''Clarín'' in [[Prinsdom Asturië|Asturië]], ens. Benito Pérez Galdós is ’n uitsondering, aangesien hy verkies om sy werke in die stedelike ruimte van [[Madrid]] te laat afspeel. Die naturalisme in [[Spanje]] het ook sy teenstanders gehad en groot polemieke het ontstaan. Onder die teenstanders was [[Pedro Antonio de Alarcón]] en [[José María de Pereda]], wat dit selfs as «immoreel» bestempel het. Die vurigste verdedigers daarvan was [[Benito Pérez Galdós]] en [[Emilia Pardo Bazán]]. Die felste kontroversie het vanaf 1883 plaasgevind, na aanleiding van die publikasie van ''La cuestión palpitante'' deur die gravin Emilia Pardo Bazán, ’n voorstander van naturalisme met Katolieke morele waardes. Hierdie generasie bestaan uit ’n nuwe reeks skrywers. Die tydperk van die grootste oorvleueling tussen hierdie generasies het in die 1880's plaasgevind. In hierdie dekade was [[Pedro Antonio de Alarcón]], [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]], [[Juan Valera]], [[Leopoldo Alas (Clarín)|Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Armando Palacio Valdés]] gelyktydig aktief. Skrywers wat minder aandag van die kritiek ontvang het, is [[Jacinto Octavio Picón]] (1852–1923) en [[José Ortega Munilla]] (1856–1922). Die kenmerke wat hierdie groep definieer, is ’n kritiese klassebewustheid en ’n sekere aanvanklike optimisme wat later in pessimisme sou verander ná die geringe of geen vrugte van die [[Revolusie van 1868|revolusie van 1868]]. Op individuele vlak vertoon elkeen ’n eie styl of ’n tradisionele (Pereda, Palacio Valdés, Alarcón, Pardo Bazán) of progressiewe (Galdós, Clarín) neiging. Van al die skrywers in hierdie groep is Alarcón die enigste een wat sommige eienskappe vertoon wat van die romantiek geërf is, veral die meer romantiese [[kostumbrisme]]. Hierdie invloed is duidelik sigbaar in ''Cuentos amatorios'' (1881), ''Historias nacionales'' (1881) en ''Narraciones inverosímiles'' (1881). Tot die radikale naturalisme behoort reeds [[Eduardo López Bago]] (1853–1931), sy vriend [[Alejandro Sawa]] (1862–1909), [[Rafael Vega Armentero]] (1852–1893), [[Ricardo Macías Picavea]] (1847–1899), [[José María Mateu Aybar]] (1847–1929), [[José Zahonero]] (1853–1931), [[Alfonso Pérez Gómez Nieva]] (1859–1931), [[Manuel Martínez Barrionuevo]] (1857–1917) en [[Silverio Lanza]], onder vele ander. {{Spaanse letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spaanse letterkunde]] nofze5218rypd345nhbm7wamzhvp2xu Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026 4 421906 2963501 2892155 2026-08-29T12:12:44Z Aliwal2012 39067 Skuif [[Lando Norris]] vroeër in: Hy is die heersende Formule 1-wêreldbestuurderskampioen (2025) 2963501 wikitext text/x-wiki {{argief}} == [[101955 Benoe]] == {{sperdatum|10 Februarie 2025}} * {{ondersteun}} – Ek dink nie hy kan te lank oorstaan nie, want dan sal hy verouderd raak oor die monsters wat ontleed word. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 06:45, 10 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Altyd lekker om jou artikels te lees. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:23, 10 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:05, 10 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:10, 10 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:16, 8 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 1 2026]] Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:50, 23 Januarie 2025 (UTC) == [[Belgiese nasionale rugbyspan]] == {{sperdatum|29 November 2024}} * {{ondersteun}} – Een van die opkomende Europese rugbyspanne en dikwels 'n struikelblok in Duitsland se pogings om vir 'n rugbywêreldbekertoernooi te kwalifiseer. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 29 Oktober 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Gebruikerbespreking:Jon Gua|kontak]]) 07:03, 30 Oktober 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 08:17, 30 Oktober 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – Ek ondersteun dit slegs om jou reeks mooi te voltooi [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]]! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:19, 31 Desember 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] ([[Gebruikerbespreking:Johannescharlesventer|kontak]]) 13:23, 31 Desember 2024 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 2 2026]] – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 7 Desember 2024 (UTC) == [[Alaska]] == {{sperdatum|19 Januarie 2025}} * {{ondersteun}} – Op die aardbol is daar nie 'n ander plek wat verder weg is as die 49ste Amerikaanse deelstaat. Hierdie artikel is in herinnering uitgebrei aan [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] se voorbladartikels [[Alabama]], [[Hawaii]] en [[Vermont]] en ek wy dit ook aan Voya. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:29, 19 Desember 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] ([[Gebruikerbespreking:Johannescharlesventer|kontak]]) 23:45, 19 Desember 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:02, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:14, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:24, 10 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 3 2026]] – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 7 Desember 2024 (UTC) == [[Grootvorstedom Moskou]] == {{sperdatum|1 Februarie 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 22:51, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 14:54, 3 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:05, 10 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:10, 10 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:50, 2 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 4 2026]] Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:50, 23 Januarie 2025 (UTC) == [[Jenson Button]] == {{sperdatum|8 Mei 2025}} * {{ondersteun}} – [[2009 Formule Een-seisoen|2009]] se [[Formule Een]]-renjaerkampioen. (Artikel oorskry nou 120 000 grepe--2 weke se vertaalwerk!) --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:32, 1 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:43, 3 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 08:13, 6 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 5 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:16, 8 Mei 2025 (UTC) == [[Helios]] == {{sperdatum|6 Februarie 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 07:47, 6 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:05, 10 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:10, 10 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:50, 2 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 6 2026]] Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:50, 23 Februarie 2025 (UTC) == [[Brandenburg]] == {{sperdatum|19 Januarie 2025}} * {{ondersteun}} – Mag ek my eie deelstaat voorstel vir ons voorblad? Dit pas ook mooi by [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] se ander voorbladartikels oor Duitse deelstate soos [[Berlyn]], [[Bremen]], [[Hamburg]], [[Hesse]] en [[Nedersakse]] asook die Brandenburgse hoofstad [[Potsdam]] en [[Bernau bei Berlin]]. Voyageur, hierdie artikel wy ek weer aan jou! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:29, 19 Desember 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 23:45, 19 Desember 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:02, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:14, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 21:27, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 7 2026]] Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:45, 19 Januarie 2025 (UTC) == [[Plesiosauria]] == {{sperdatum|6 Februarie 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 07:47, 6 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:05, 10 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:10, 10 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:50, 2 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 8 2026]] Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:50, 23 Januarie 2025 (UTC) == [[Nederlandse nasionale rugbyspan]] == {{sperdatum|29 November 2024}} * {{ondersteun}} – Een van die opkomende Europese rugbyspanne en dikwels 'n struikelblok in Duitsland se pogings om vir 'n rugbywêreldbekertoernooi te kwalifiseer. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 29 Oktober 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Gebruikerbespreking:Jon Gua|kontak]]) 07:03, 30 Oktober 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 08:17, 30 Oktober 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – Ek ondersteun dit slegs om jou reeks mooi te voltooi [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]]! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:19, 31 Desember 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] ([[Gebruikerbespreking:Johannescharlesventer|kontak]]) 13:23, 31 Desember 2024 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 9 2026]] Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:45, 19 Januarie 2025 (UTC) == [[Iwan die Verskriklike]] == {{sperdatum|6 Februarie 2025}} * {{ondersteun}} – Ek dog ek het hom al opgesit, maar dit lyk my nie so nie. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 08:08, 6 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:05, 10 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 18:20, 17 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:10, 10 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:50, 2 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 10 2026]] Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:50, 23 Januarie 2025 (UTC) == [[C. Louis Leipoldt]] == {{sperdatum|20 Januarie 2025}} * {{ondersteun}} – Mens kom kort aan woorde om die artikel oor hierdie intelligente en groot gees te motiveer as voorbladartikel, want wat kan mens werklik nog sê oor Leipoldt se nagelate erfenis wat nie reeds gesê is nie? (die artikel is uit die aard van die saak netjies en uitgebreid) So kan mens bv. voortgaan oor sy vele prestasies en die belang van sy werk vir Afrikaans en ons kultuurskatte; sy opregte, gematigde en ongeïnteresseerde temperament, en die belang van sy werk vir die nageslag ens., maar dis verniet, want die man spreek eintlik vir homself! [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 21:44, 20 Desember 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:02, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:14, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:05, 10 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 11 2026]] Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:45, 19 Januarie 2025 (UTC) == [[Ruimtebotsing]] == {{sperdatum|17 Februarie 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 07:44, 17 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 18:19, 17 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:50, 23 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:10, 10 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:00, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:50, 2 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 12 2026]] Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:50, 23 Januarie 2025 (UTC) == [[Speelkaart]] == {{sperdatum|7 Maart 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 19:45, 7 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 20:44, 7 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:50, 7 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:10, 10 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:50, 2 Augustus 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 13 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:33, 6 Maart 2025 (UTC) == [[T20I-wêreldbeker 2016]] == {{sperdatum|17 September 2025}} * {{ondersteun}} – Nadat die artikel die merk van 100&nbsp;000&nbsp;[[Greep|grepe]] en ook 100 verwysings behaal het. Ek vra dat dié artikel in die week van 3 April 2026, tien jaar ná die 2016-eindstryd, op ons voorblad verskyn. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:05, 17 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – SpesBona, die pyplyn was reeds vol vir 2026, maar ek het dit ingeforseer! Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 20:58, 21 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 14 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 20:45, 21 September 2025 (UTC) == [[Galileo Galilei]] == {{sperdatum|7 Maart 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 19:45, 7 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Broodnodig vir die voorblad! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:54, 7 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Dankie! Groete. [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 20:45, 7 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:50, 7 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:10, 10 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:33, 6 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 15 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:33, 6 Maart 2025 (UTC) == [[Apollo 13]] == {{sperdatum|20 November 2025}} * {{ondersteun}} – By verre die mees tegniese artikel wat ek nog vertaal het! Ek het ekstra artikels geskep soos [[teflon]], [[Baan om die Maan]] en [[Litiumhidroksied]] om die artikel beter te maak! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:33, 24 Oktober 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:03, 24 Oktober 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 20:38, 24 Oktober 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Op RSG se Sterre en Planete het hulle oor die welbekende ''Houston, we've had a problem'' gesels en toe skryf ek met Deon daaroor. En, daars hy! Baie dankie Oesjaar vir hierdie belangrike en interessante voorbladartikel! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:50, 24 Oktober 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 21:02, 25 Oktober 2025 (UTC) NS: Welkom terug [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] !! * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:31, 30 Oktober 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:49, 4 November 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 16 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:25, 19 November 2025 (UTC) == [[Meryl Streep]] == {{sperdatum|12 April 2026}} * {{ondersteun}} – Ek is eintlik bang om dié artikel te benoem, want hy gaan verouderd wees voor die jaar om is. Is dit oukei om dit so gou moontlik te plaas in die plek van een van my ander artikels? Dalk in die plek van [[Anatolië]]. Jammer en dankie. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 12:30, 25 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Ons het jou versoek oorweeg Burgert! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:48, 25 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:17, 25 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 13:21, 25 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:11, 27 Maart 2026 (UTC) * {{kommentaar}} – Die artikel is nie ingeforseer nie; dis in die plek van een van my ander artikels geplaas. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:13, 8 April 2026 (UTC) :::Ok dan {{ping|BurgertB}}, sal jy asb die lokartikel vir [[Meryl Streep]] opstel, [[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] laat weet hy is nie beskikbaar tussen 19 en 26 April nie. Dankie Burgert! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:41, 8 April 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 17 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:00, 27 Maart 2026 (UTC) == [[Georges Méliès]] == {{sperdatum|10 Maart 2025}} * {{ondersteun}} – "Die eerste groot rolprenttowenaar" – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:14, 10 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 10 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:59, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:35, 6 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 18 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:19, 16 Maart 2025 (UTC) == [[Koreaanse nasionale rugbyspan]] == {{sperdatum|7 Januarie 2025}} * {{ondersteun}} – Ná die [[Rugbywêreldbeker 2027]] se uitbreiding tot 24 spanne en een regstreekse plek vir Asië is Korea een van die groot gunstelinge vir dié plek. Hulle was gedurende die 1980's op hul beste en kon spanne soos Japan klop. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 7 Desember 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:02, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:14, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 19 2026]] Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:45, 19 Januarie 2025 (UTC) == [[Hetiete]] == {{sperdatum|7 Maart 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 19:45, 7 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Altyd interessant. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:53, 7 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 20:44, 7 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:50, 7 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:10, 10 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:50, 2 Augustus 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 20 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:33, 6 Maart 2025 (UTC) == [[Krieket]] == {{sperdatum|1 Maart 2025}} * {{ondersteun}} – Reeds twee jaar gelede oorvertaal uit Engels. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:59, 14 Augustus 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 07:01, 16 Augustus 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 20:42, 16 Augustus 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:36, 12 September 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 21 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:19, 16 Maart 2025 (UTC) == [[Bloemfontein]] == {{sperdatum|30 September 2024}} * {{ondersteun}} – Beloftes maak skuld! Soos belowe het ek hierdie artikel uitgebrei. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 31 Augustus 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 17:36, 1 September 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:06, 11 September 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:36, 12 September 2024 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 22 2026]] – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 7 Desember 2024 (UTC) == [[H II-gebied]] == {{sperdatum|28 Maart 2025}} * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 16:05, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:02, 10 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:32, 10 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:50, 2 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 23 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:05, 6 April 2025 (UTC) == [[Nelson Piquet]] == {{sperdatum|1 Augustus 2025}} * {{ondersteun}} – Nog 'n artikel in die reeks van F1-sportsterre. Groete. -- [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 22:31, 1 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:15, 9 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:53, 9 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete.[[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 00:10, 10 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:40, 27 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 24 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 00:05, 1 Augustus 2025 (UTC) == [[Betelgeuse]] == {{sperdatum|28 Maart 2025}} * {{ondersteun}} – <s>Hy het dalk nog 'n bietjie werk nodig.</s> Hy is nou reg. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 16:05, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Puik artikel! – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:31, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:02, 10 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:33, 10 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 25 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:05, 6 April 2025 (UTC) == [[Infrarooi]] == {{sperdatum|28 Maart 2025}} * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 16:05, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – broodnodig! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:58, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:02, 10 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:25, 27 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 26 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:05, 6 April 2025 (UTC) == [[Ivoriaanse nasionale rugbyspan]] == {{sperdatum|7 Januarie 2025}} * {{ondersteun}} – Hulle het ná Zimbabwe in 1987 en Suid-Afrika in 1995 die derde Afrikaspan geword wat vir 'n rugbywêreldbekertoernooi kon kwalifiseer en wél Suid-Afrika se beroemde in 1995! Hul deelname is egter deur Max Brito se tragiese ongeluk oorskadu en sedertdien het die span agteruitgegaan. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 7 Desember 2024 (UTC) * {{ondersteun}} Groete. [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] ([[Gebruikerbespreking:Johannescharlesventer|kontak]]) 23:45, 19 Desember 2024 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:02, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:14, 1 Januarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 27 2026]] Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 18:45, 19 Januarie 2025 (UTC) == [[Ivy Mike]] == {{sperdatum|28 Maart 2025}} * {{ondersteun}} – Inhoud net-net oor die 30K maar lekker tegniese Afrikaans! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] 18:31, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Ek het geweet hier kom 'n voorbladpoging! Dankie Oesjaar -- [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:24, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 28 Februarie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 07:42, 4 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:02, 10 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 28 2026]] Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:05, 6 April 2025 (UTC) == [[David Coulthard]] == {{sperdatum|3 Julie 2025}} * {{ondersteun}} – Britse oud-F1-renjaer, wat Suid-Afrika se poging om 'n plaaslike Grand Prix aan te bied goedgesind is. Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 22:05, 3 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:58, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">(kontak)</span>]] 13:48, 9 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 16:54, 9 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:52, 30 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 29 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:53, 9 Julie 2025 (UTC) == [[Ramses II]] == {{sperdatum|6 April 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 18:00, 6 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 6 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:02, 10 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:25, 27 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 30 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:08, 6 April 2025 (UTC) == [[Kampioenetrofee 2025]] == {{sperdatum|16 April 2025}} * {{ondersteun}} – Nooit verwag dat 'n toernooi met 15 wedstryde die kerf van 100&nbsp;000&nbsp;grepe kan haal nie, maar daar's hy! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 16 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Dankie vir jou deursettingsvermoë om die hele toernooi af te handel SpesBona! Ek sou net verkies dat al die internasionale spelers nie rooi skakels vertoon nie, dit doen afbreuk aan 'n andersins goeie artikel. --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 20:32, 22 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:49, 12 April 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 31 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:01, 3 Mei 2025 (UTC) == [[Katedraal van Petrus en Paulus]] == {{sperdatum|22 April 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 19:59, 22 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} ~ [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:44, 27 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:49, 12 April 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:40, 13 April 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:29, 23 April 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 32 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:01, 3 Mei 2025 (UTC) == [[Reusebotsingshipotese]] == {{sperdatum|22 April 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 19:59, 22 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} ~ Hou daarvan! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:43, 27 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:49, 12 April 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:40, 13 April 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:29, 23 April 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 33 2026]] Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:01, 3 Mei 2025 (UTC) == [[Édith Piaf]] == {{sperdatum|3 Mei 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 10:43, 3 April 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Sy is 'n ikoon! [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:49, 12 April 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:40, 13 April 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:26, 2 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 08:13, 6 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 34 2026]] Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:25, 8 Mei 2025 (UTC) == [[Louisiana]] == {{sperdatum|13 Mei 2025}} * {{ondersteun}} – Nadat ek die geskiedenisafdeling uit Duits klaar kon vertaal, wil ek graag nog een van [[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] se mooi artikels oor Amerikaanse deelstate vir ons voorblad nomineer. Ná [[Alabama]], [[Alaska]], [[Hawaii]], [[Kalifornië]] en [[Vermont]] sal dit ons sesde voorbladartikel oor 'n Amerikaanse deelstaat wees, almal deur Voyageur! Groete. – [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:40, 13 April 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:26, 2 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:43, 3 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 08:13, 6 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:32, 13 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 35 2026]] Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:47, 14 Mei 2025 (UTC) == [[Lando Norris]] == {{sperdatum|23 Junie 2026}} * {{ondersteun}} – Heersende Formule 1-wêreldbestuurderskampioen --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:03, 23 Mei 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 14:40, 25 Mei 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:49, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:13, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:53, 28 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 22:37, 28 Junie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 36 2026]] Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:12, 29 Augustus 2026 (UTC) == [[Josef Mengele]] == {{sperdatum|3 Junie 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:50, 3 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 08:13, 6 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:20, 10 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:33, 13 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:05, 18 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:50, 2 Augustus 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 37 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:53, 9 Julie 2025 (UTC) == [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg]] == {{sperdatum|6 Junie 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 07:41, 6 Mei 2025 (UTC) :{{kommentaar}} Ná maande dat ek almal so mooi getreiter het met dieselfde onderwerp, dink ek ek't nou alles gekry wat ek sover in die hande kon kry. Die res van die inligting lê seker iewers versteek in die argief van Tiger Brands. * {{ondersteun}} – Al 228 artikelwysigings deur net een bydraer, dit wil gedoen wees! Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 05:12, 10 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:20, 10 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – 'n Fenomenale artikel. [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 15:05, 10 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Goeie werk meneer! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:34, 13 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:05, 18 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 22:31, 27 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:57, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 38 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:53, 9 Julie 2025 (UTC) == [[Elementêre deeltjie]] == {{sperdatum|4 April 2025}} * {{ondersteun}} – Effens ingewikkeld. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10.5pt">(kontak)</span>]] 07:42, 4 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:00, 6 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:02, 10 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:25, 27 Maart 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 39 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:08, 6 April 2025 (UTC) == [[Plejades (sterreswerm)]] == {{sperdatum|5 Julie 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">(kontak)</span>]] 13:53, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:58, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 23:50, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 16:54, 9 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:52, 30 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 40 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:53, 9 Julie 2025 (UTC) == [[George Russell]] == {{sperdatum|12 Oktober 2025}} * {{ondersteun}} – Nog 'n artikel in die reeks oor F1-sportsterre. Die voorsitter van die renjaersvereniging. Groete. -- [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:45, 12 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 16:27, 13 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:41, 26 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:59, 26 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 30 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 41 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 00:03, 12 Oktober 2025 (UTC) == [[Charlton Heston]] == {{sperdatum|5 Julie 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">(kontak)</span>]] 13:53, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:58, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 23:50, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 16:54, 9 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:53, 30 Junie 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 42 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:53, 9 Julie 2025 (UTC) == [[Waterdraer (sterrebeeld)]] == {{sperdatum|5 Julie 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">(kontak)</span>]] 14:22, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:58, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 23:50, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 16:54, 9 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:53, 30 Junie 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 43 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:53, 9 Julie 2025 (UTC) == [[Vlag van Griekeland]] == {{sperdatum|5 Julie 2025}} * {{ondersteun}} – Hierdie artikel is grootliks geskryf deur [[Gebruiker:Puvircho|Puvircho]] en klaar vertaal deur my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 23:50, 5 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 16:54, 9 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 11:02, 14 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:54, 30 Junie 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 44 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:53, 9 Julie 2025 (UTC) == [[Anna Delvey]] == {{sperdatum|8 Oktober 2025}} * {{ondersteun}} – Lees soos 'n riller. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:42, 8 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 11 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:07, 24 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:41, 26 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Ja, die tannie is so skelm sy steel jou suiker uit jou koffie! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:59, 26 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 45 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:40, 20 Julie 2025 (UTC) == [[Koninkryk Aksoem]] == {{sperdatum|13 Julie 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">(kontak)</span>]] 10:11, 13 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 14:33, 13 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 14:56, 13 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 11:03, 14 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:15, 15 Junie 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 46 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:42, 20 Julie 2025 (UTC) == [[Vlag van Letland]] == {{sperdatum|15 Julie 2025}} * {{ondersteun}} – Dié vlagartikel is na aanleiding van die onlangse voorbladartikel [[vlag van Estland]] geskryf. Dit is ook altyd lekker om die landsartikel, sy hoofstad en die vlagartikel op voorbladstatus te hê (ek noem dit 'n "driekuns"). Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:15, 15 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:13, 9 Julie 2025 (UTC) Omdat daar so baie voorbladartikels oor vlae is moet hulle net deeglik in die vervoerband ingevoeg word sodat dit nie te naby aan mekaar geplaas word nie. **{{kommentaar}} – ek en SpesBona maak só! --[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:34, 10 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:34, 10 Julie 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 47 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:42, 20 Julie 2025 (UTC) == [[Nabyaardevoorwerp]] == {{sperdatum|2 Augustus 2025}} * {{ondersteun}} – Lank en interessant. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:53, 9 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 00:10, 10 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:35, 10 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:34, 10 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:40, 27 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:32, 1 Augustus 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 48 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:18, 2 Augustus 2025 (UTC) == [[Rubens Barrichello]] == {{sperdatum|9 Julie 2025}} * {{ondersteun}} – Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse en Nederlandse wiki's. Groete. -- [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:20, 9 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 10pt">(kontak)</span>]] 13:48, 9 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Johannescharlesventer|Johannescharlesventer]] 16:54, 9 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 11:03, 14 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:15, 15 Junie 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 49 2026]]. Uitgebrei tot 94 kilogrepe --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 15:56, 9 Februarie 2026 (UTC) == [[Denisovamens]] == {{sperdatum|8 Oktober 2025}} * {{ondersteun}} – Dalk 'n bietjie ingewikkeld? [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:33, 8 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 11 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Jy onderskat ons Burgert! Groete. --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:07, 24 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:41, 26 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:59, 26 September 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 50 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:40, 20 Julie 2025 (UTC) == [[Vlag van Litaue]] == {{sperdatum|15 Julie 2025}} * {{ondersteun}} – Dié vlagartikel is na aanleiding van die onlangse voorbladartikel [[vlag van Estland]] geskryf. Dit is ook altyd lekker om die landsartikel, sy hoofstad en die vlagartikel op voorbladstatus te hê (ek noem dit 'n "driekuns"). Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:15, 15 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:14, 9 Julie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:42, 20 Julie 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 51 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:42, 20 Julie 2025 (UTC) == [[Reza Pahlavi]] == {{sperdatum|25 Julie 2025}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 12:11, 25 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – artikel is nog bietjie "jonk", maar ek ondersteun graag Burgert se voorblaaie! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:35, 25 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – Ek hoop maar op 'n ''regime change'' daar! Enige sjah is beter as die huidige dodelike "regering". Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 25 Junie 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 03:57, 11 Julie 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 52 2026]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 22:15, 27 Julie 2025 (UTC) 2ir53a0rtr9gmshwou3z8bmt90higr0 Patrimonialisme 0 424828 2963715 2957744 2026-08-30T08:46:22Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963715 wikitext text/x-wiki '''Patrimonialisme''' is 'n vorm van bestuur waarin alle mag direk vanaf die heerser vloei. Daar is geen onderskeid tussen die publieke en private domeine nie. Hierdie regimes is [[Outokrasie|outokraties]] en sluit die laer, middel- en hoër klasse van mag uit. Die leiers van hierdie lande geniet tipies absolute persoonlike mag. Gewoonlik is die leërs van hierdie lande lojaal aan die leier, nie die [[staat]] nie. In 'n patrimoniale monargie is die heerser se [[Mag (sosiale wetenskappe)|mag]] fundamenteel gebaseer op die eienaarskap van 'n meerderheid van die land se grondgebied as private eiendom. Hierdie eienaarskap stel die heerser in staat om inkomste uit die grond te genereer, wat gebruik kan word om die koninklike hof te ondersteun, 'n leër te onderhou en geweldige politieke invloed en gesag uit te oefen. Mag is gesentraliseer, en die monarg oefen direkte beheer en eienaarskap uit oor die meerderheid van die gebied, hulpbronne en instellings.<ref>The Political Systems of Empires by Shmuel N. Eisenstadt (1963)ISBN: 9781412838337</ref> Dit kontrasteer skerp met [[Feodalisme|feodale monargieë]], waar die oorgrote meerderheid van die grond deur [[Vasal|vasale]] besit word, waar die mag gedesentraliseer word en gedeel word met vasale wat hul eie leendom regeer in ruil vir lojaliteit en militêre diens.<ref>Patrimonialism and the Crisis of the State by S.N. Eisenstadt (1999) </ref> ==Beskrywings deur geleerdes== ===[[Max Weber]]=== Julia Adams verklaar: "In Weber se ''Ekonomie en Samelewing'' verwys patrimonialisme hoofsaaklik na regeringsvorme wat gebaseer is op heersers se familie-huishoudings. Die heerser se gesag is persoonlik-familie-georiënteer en die meganika van die huishouding is die model vir politieke administrasie. Die konsep van patrimonialisme dui op 'n kenmerkende styl van regulering en administrasie in kontras met die ideale styl van Weber se rasionale-wettige administrasie ". Sy verklaar dat Weber patrimonialisme gebruik het om onder meer "estatistiese en absolutistiese politiek van vroeg-moderne Europa" te beskryf. Vir Weber is patriargie die middelpunt van patrimonalisme en is die model en oorsprong daarvan.<ref>{{Cite book |last=Adams |first=Julia |url=https://sociology.yale.edu/sites/default/files/adams_rulefather.pdf |title=Max Weber's Economy and society: a critical companion |date=2005 |publisher=Stanford University Press |others=Charles Camic, Philip S. Gorski, David M. Trubek |isbn=0-8047-4716-4 |location=Stanford, Calif. |chapter=The Rule of the Father: Patriarchy and Patrimonialism in Early Modern Europe |oclc=54952945 |chapter-url=https://sociology.yale.edu/sites/default/files/adams_rulefather.pdf |access-date= 3 Maart 2025 |archive-date=20 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920204407/http://sociology.yale.edu/sites/default/files/adams_rulefather.pdf |url-status=dead }}</ref> ===Nathan Quimpo=== Nathan Quimpo definieer patrimonialisme as "'n tipe reël waarin die heerser nie tussen persoonlike en openbare patrimonium onderskei nie en sake en hulpbronne van die staat as sy persoonlike aangeleentheid behandel."<ref>{{Cite journal |last=Quimpo |first=Nathan Gilbert |date=Januarie–Maart 2007 |title=Trapo Parties and Corruption |url=https://cpcabrisbane.org/Kasama/2007/V21n1/TrapoPartiesAndCorruption.htm |journal=KASAMA |volume=21 |issue=1 |pages=2 |via=Solidarity Philippines Australia Network |access-date= 3 Maart 2025 |archive-date= 3 Maart 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250303180019/https://cpcabrisbane.org/Kasama/2007/V21n1/TrapoPartiesAndCorruption.htm |url-status=dead }}</ref> ===Richard Pipes=== Richard Pipes, 'n historikus en emeritusprofessor van Russiese geskiedenis aan die [[Harvard-universiteit]] definieer patrimonialisme as "'n regime waar die regte van [[soewereiniteit]] en dié van eienaarskap vermeng tot die punt dat dit ononderskeibaar is, en politieke mag uitgeoefen word op dieselfde wyse as ekonomiese mag."<ref>Richard Pipes, ''Russia under the Old Regime'', bl. 22</ref> ===J.I. Bakker=== J.I. Bakker, 'n sosioloog aan die Universiteit van Guelph, sê:<ref>{{Cite encyclopedia |last=Bakker |first=Johannes Iemke |title=Patrimonialism |date=2007 |url=https://sk.sagepub.com/reference/governance/n386.xml |encyclopedia=Encyclopedia of Governance |pages=669–670 |editor-last=Bevir |editor-first=Mark |place=Thousand Oaks |publisher=SAGE Publications, Inc. |doi=10.4135/9781412952613 |isbn=9781412905794 |access-date=2022-05-13}}</ref> Die sleutelfokus in die model [patrimonialisme] is die mate waarin wettige gesag hoofsaaklik gebaseer is op persoonlike mag wat deur die heerser uitgeoefen word, hetsy direk of indirek. Die heerser kan alleen of as 'n lid van 'n magtige elite-groep of [[oligargie]] optree. Die heerser word nie as 'n [[tiran]] beskou nie. Die struktuur van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] vandag is steeds patrimoniaal. Direkte heerskappy behels dat die heerser en 'n paar sleutellede van die heerser se huishouding of personeel persoonlike beheer oor elke aspek van bestuur behou. As heerskappy indirek is, kan daar 'n intellektuele of morele elite van priesters of ampsbekleërs sowel as 'n weermag wees. Die priesterlike groep kan godheid vir die leier aanroep. Die koning, sultan, maharadja of ander heerser is in staat om onafhanklike besluite op 'n ''ad hoc''-basis te neem, met min indien enige kontrole en teenwigte. Geen individu of groep is magtig genoeg om die heerser konsekwent teë te staan sonder om op sy beurt die nuwe patrimoniale heerser te word nie. Die heerser word erken as die hoofgrondeienaar en in die uiterste geval is die hele land en sy mense sy domein. Die regsgesag van die regeerder is grootliks onbetwis; daar is geen erkende liggaam van [[regspraak]] of formele reg nie, maar daar kan idees van etiket en eer wees. ===Francis Fukuyama=== In sy ''The Origins of Political Order'', stel [[Francis Fukuyama]] sy posisie oor die saak as volg: Natuurlike menslike gesosialiseerdheid is gebou rondom twee beginsels, [[Familie (verwantskap)|familie]]-seleksie en wederkerige [[altruïsme]]. Die beginsel van familie-seleksie of inklusiewe fiksheid bepaal dat mense altruïsties sal optree teenoor genetiese familielede (of individue wat vermoedelik genetiese familielede is) in rowwe verhouding tot hul gedeelde gene. Die beginsel van wederkerige altruïsme sê dat mense geneig is om verhoudings van wedersydse voordeel of wedersydse skade te ontwikkel soos hulle mettertyd met ander individue omgaan. Wederkerige altruïsme, anders as familie seleksie, is nie afhanklik van genetiese verwantskap nie; dit hang egter af van herhaalde, direkte persoonlike interaksie en die vertrouensverhoudings wat uit sulke interaksies gegenereer word. Hierdie vorme van sosiale samewerking is die verstek maniere waarop mense interaksie het in die afwesigheid van aansporings om aan ander, meer onpersoonlike instellings te voldoen. Wanneer onpersoonlike instellings verval, is dit die vorme van samewerking wat altyd weer na vore kom omdat hulle natuurlik vir mense is. Wat ek patrimonialisme bestempel het, is politieke werwing gebaseer op een van hierdie twee beginsels. Dus, toe burokratiese ampte gevul is met die bloedverwante van heersers aan die einde van die [[Han-dinastie]] in China, toe die Janitsjare wou hê dat hul seuns die korps moes betree, of wanneer ampte as oorerflike eiendom in die antieke regime in [[Frankryk]] verkoop is, was 'n natuurlike patrimoniale beginsel bloot besig om homself weer te laat geld.<ref>{{cite book |last1=Fukuyama |first1=Francis |title=The Origins of Political Order |url=https://archive.org/details/originsofpolitic0000fuku |date=2011 |pages=[https://archive.org/details/originsofpolitic0000fuku/page/439 439]}}</ref> ==Voorbeelde== Richard Pipes het die Egiptiese Ptolemeërs en die Attaliede van [[Pergamon]] aangehaal as vroeë patrimoniale monargieë, albei opvolgstate van [[Alexander die Grote]] se ryk.<ref>Richard Pipes, ''Russia under the Old Regime'', bl. 23</ref> Pipes voer aan dat die [[Rusland]] tussen die twaalfde en sewentiende eeu, en met sekere wysigings tot 1917, 'n patrimoniale stelsel was.<ref>Richard Pipes, ''Russia under the Old Regime'', bl. 24</ref> [[Jean Bodin]] het monargieë beskryf in sy ''Les six livres de la république (1576–1586)'', waar die monarg al die grond besit. Hy het beweer dat [[Turkye]] en [[Grootvorstedom Moskou]] die enigste Europese voorbeelde was.<ref>Richard Pipes, ''Russia under the Old Regime'', bl. 65</ref> [[Indonesië]], voor en tydens die [[Soeharto]]-administrasie, word dikwels aangehaal as patrimoniaal in sy politieke ekonomie.<ref>Schwarz, Adam. 2004. ''A Nation in Waiting''. Boulder, CO: Westview Press.</ref><ref>Bakker, J. I. (Hans). 1988. ''Patrimonialism, Involution, and the Agrarian Question in Java: A Weberian Analysis of Class Relations and Servile Labour''. State and Society. London, UK: Unwin Hyman.</ref> Randall Collins het, gebaseer op Max Weber se definisie, aangevoer dat georganiseerde misdaadgroepe soos bendes en mafia patrimoniale politieke organisasies is, in teenstelling met die burokratiese aard van moderne state.<ref name="e853">{{cite journal | last=Collins | first=Randall | title=Patrimonial Alliances and Failures of State Penetration: A Historical Dynamic of Crime, Corruption, Gangs, and Mafias | journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science | publisher=[Sage Publications, Inc., American Academy of Political and Social Science] | volume=636 | year=2011 | issn=0002-7162 | jstor=41328549 | pages=16–31 | doi=10.1177/0002716211398201 | url=http://www.jstor.org/stable/41328549 | access-date=2025-01-09 |quote= Bendes is patrimonialistiese organisasies. Hulle groei in dialektiese konflik met burokratiese penetrasie en pogings tot beheer. ... Weereens sien ons dat patrimonialistiese organisasie binne die raamwerk van burokratiese staatsinstellings vorm, as 'n eksplisiete weerstand daarteen.}}</ref> Johnathan Rauch het beweer dat [[Donald Trump]], veral tydens sy tweede administrasie, patrimoniaal was as gevolg van wat Rauch beskryf het as 'n weiering om nasionale reëls, norme en instellings te volg.<ref>{{Cite web |last=Rauch |first=Jonathan |date=2025-02-24 |title=One Word Describes Trump |url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2025/02/corruption-trump-administration/681794/ |access-date=2025-02-25 |website=The Atlantic |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Politieke ideologieë}} {{Normdata}} [[Kategorie:Regeringstelsels]] 0je3wd86brza4oggvaha5kmdncddpqm Jeffrey Dean 0 456358 2963656 2929063 2026-08-29T19:12:09Z Sobaka 328 /* Kunsmatige intelligensie */ skakel 2963656 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Jeffrey Dean | bynaam = | beeld = Jeff Dean in 2025 x.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Jeff Dean in 2025 | geboortenaam = Jeffrey Adgate Dean | geboortedatum = [[23 Julie]] [[1968]] | geboorteplek = [[Hawaii]] | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} | beroep = [[Google]] se hoofwetenskaplike | ander = | bekend = MapReduce, Bigtable, Spanner, TensorFlow | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Jeffrey Adgate Dean''' (gebore [[23 Julie]] [[1968]]) is 'n Amerikaanse rekenaarwetenskaplike en sagteware-[[Ingenieurswese/Rekenaars|ingenieur]]. Sedert 2018 is hy die hoof van Google AI.<ref>{{Cite web |last=Vincent |first=James |date=2018-04-03 |title=Google veteran Jeff Dean takes over as company's AI chief |url=https://www.theverge.com/2018/4/3/17191944/google-ai-head-jeff-dean-reshuffle-john-giannandrea |access-date=2023-11-29 |website=The Verge |language=en}}</ref> Hy is in 2023 as Google se hoofwetenskaplike aangestel na die samesmelting van [[DeepMind]] en Google Brain tot [[DeepMind|Google DeepMind]].<ref name=":3">{{Cite web |last=Elias |first=Jennifer |date=2023-04-20 |title=Read the internal memo Alphabet sent in merging A.I.-focused groups DeepMind and Google Brain |url=https://www.cnbc.com/2023/04/20/alphabet-merges-ai-focused-groups-deepmind-and-google-research.html |access-date=2023-06-22 |website=CNBC |language=en}}</ref> ==Opleiding== Dean het in 1990 'n B.Sc., ''summa cum laude'', van die Universiteit van Minnesota in [[rekenaarwetenskap]] en [[ekonomie]] ontvang.<ref name=":5">{{Cite web |title=Jeff Dean |url=https://research.google/people/jeff/ |website=research.google |access-date= 8 Desember 2025 |archive-date=24 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240924065659/https://research.google/people/jeff/ |url-status=dead }}</ref> Sy voorgraadse tesis was oor [[neurale netwerk]]e in C-programmering, onder leiding van Vipin Kumar.<ref>Dean, Jeffrey, https://drive.google.com/file/d/1I1fs4sczbCaACzA9XwxR3DiuXVtqmejL/view ''Parallel implementations of neural network training: Two back-propagation approaches'', University of Minnesota, 1990</ref><ref>{{cite tweet |user=jeffdean |number=1033874204548984833 |title=[...] Kudos to University of Minnesota (@UMNews) Honors Program. Earlier this year, I asked Prof. Vipin Kumar, my advisor for this work, if he still had a copy, since I had lost my copy. He didn't, but checked with the Honors Program [...]}}</ref> Hy het in 1996 'n PhD in rekenaarwetenskap van die [[Universiteit van Washington]] ontvang, waar hy onder Craig Chambers gewerk het aan samestellers<ref name=":1" /> en volledige programoptimeringstegnieke vir objekgeoriënteerde programmeertale.<ref>{{Cite web|url=https://talks.stanford.edu/jeff-dean-tensorflow-overview-and-future-directions/|title=STANFORD TALKS; Jeff Dean: TensorFlow Overview and Future Directions|date=21 Januarie 2016|publisher=Stanford University|access-date=15 Augustus 2016|archive-date=28 Augustus 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828212700/https://talks.stanford.edu/jeff-dean-tensorflow-overview-and-future-directions/|url-status=dead}}</ref> Hy is in 2009 verkies tot die Nasionale Akademie vir Ingenieurswese, wat sy werk oor "die wetenskap en ingenieurswese van grootskaalse verspreide rekenaarstelsels" erken het.<ref>{{Cite web|url=https://news.cs.washington.edu/2009/02/05/jeff-dean-elected-to-national-academy-of-engineering/|title=Jeff Dean elected to National Academy of Engineering|date=5 Februarie 2009|website=UW CSE News|publisher=University of Washington|access-date=15 Augustus 2016}}<br>- {{Cite web|url=http://awards.acm.org/award_winners/dean_2879385.cfm|title=Jeffrey A Dean - Award Winner|publisher=Association for Computing Machinery|access-date=15 Augustus 2018}}</ref> ==Loopbaan== === Vroeë loopbaan=== Voor nagraadse skool het Dean by die [[Wêreldgesondheidsorganisasie]] se Globale Program oor [[Vigs]] gewerk, waar hy sagteware ontwikkel het vir statistiese modellering en voorspelling van die MIV/VIGS-pandemie.<ref name=":0" /> Na nagraadse skool het Dean by DEC/Compaq se Western Research Laboratory gewerk,<ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/2012/08/google-as-xerox-parc/|title=If Xerox PARC Invented the PC, Google Invented the Internet |last=Metz|first=Cade|date=8 Augustus 2008|magazine=Wired|access-date=19 Augustus 2016}}</ref> aan profileringsinstrumente, mikroverwerkerargitektuur en inligtingherwinning.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://speakerpedia.com/speakers/jeff-dean|title=Jeff Dean|website=Speakerpedia|access-date=19 Augustus 2016}}</ref> Baie van sy werk is in noue samewerking met Sanjay Ghemawat voltooi.<ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/2012/08/google-as-xerox-parc/|title=If Xerox PARC Invented the PC, Google Invented the Internet |last=Metz|first=Cade |date=2012-08-08|magazine=Wired|access-date=2017-12-16|language=en-US}}</ref><ref name=":1"/> ===Loopbaan by Google=== Dean het middel 1999 by [[Google]] aangesluit.<ref name=":5" /> Hy was Google se 30ste werknemer.<ref name=":6">{{Cite news |date=2025 |title=Time100 AI 2025 {{!}} Jeffrey Dean |url=https://time.com/collections/time100-ai-2025/7305831/jeffrey-dean/ |work=Time }}{{Dooie skakel|date=Januarie 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Vanaf 2018 is Dean en Sanjay Ghemawat die enigste twee werknemers by Google wat die titel van Senior Fellow, die hoogste tegniese vlak by die maatskappy, beklee.<ref name=":1" /> ====Stelselontwerp==== Dean het groot dele van Google se advertensie-, kruiping-, indekserings- en navraagbedieningstelsels ontwerp en geïmplementeer, tesame met verskeie dele van die verspreide rekenaarinfrastruktuur wat die onderliggende vorm van die meeste van Google se produkte vorm.<ref name=":1" /> Op verskeie tye het hy ook gewerk aan die verbetering van soekgehalte, statistiese masjienvertaling en interne sagteware-ontwikkelingsinstrumente en was hy beduidende betrokkenheid by die ingenieursaanstellingsproses. Maatskappystelsels waaraan Dean met Sanjay Ghemawat gewerk het, sluit in:<ref name=":1"/> * Oorspronklike ontwerp van Protocol Buffers, 'n [[Oopbronkode|oopbron]]-data-uitruilformaat.<ref>{{cite news|url=https://www.zdnet.com/article/google-shares-more-of-its-secret-sauce-protocol-buffers/|title=Google shares more of its secret sauce: Protocol buffers|publisher=ZDNET|date=2008-07-08|accessdate=2025-11-25}}</ref> * Spanner, 'n skaalbare, multi-weergawe, wêreldwyd verspreide en sinchronies gerepliseerde databasis * Sommige van die produksiestelselontwerp en statistiese masjienvertalingstelsel vir [[Google Translate]] * Bigtable, 'n grootskaalse semi-gestruktureerde stoorstelsel:<ref name=":1"/> * MapReduce, 'n stelsel vir grootskaalse dataverwerkingstoepassings:<ref name=":1"/> * LevelDB, 'n oopbron-skyf-sleutelwaarde-stoor.<ref name="leveldb_ports">{{cite web |url=http://google-opensource.blogspot.com/2011/07/leveldb-fast-persistent-key-value-store.html|title=Google Open Source Blog: LevelDB: A Fast Persistent Key-Value Store|publisher=Google, Inc}}</ref> ====[[Kunsmatige intelligensie]]==== Dean het in 2011 by Google X aangesluit om [[Diepleer|diep neurale netwerke]] te ondersoek, wat pas weer in gewildheid toegeneem het. Dit het geëindig met "die katneuron-artikel", 'n diep geloofsnetwerk wat opgelei word deur onbewaakte leer op [[YouTube]]-video's.<ref name=":4" /> Hierdie projek het ontwikkel in Google Brain, 'n span wat grootskaalse kunsmatige neurale netwerke bestudeer, wat ook in 2011 gevorm is.<ref name=":1" /> Jeff Dean het in 2012 die leier daarvan geword. Dean het gewerk aan DistBelief, 'n eie [[masjienleer]]stelsel vir verspreide opleiding van diep neurale netwerke, waarvan die naam die moontlikheid weerspieël om diep geloofsnetwerke op te lei. DistBelief is uiteindelik herstruktureer in TensorFlow, 'n oopbron-masjienleer-sagtewarebiblioteek, waarvoor hy onder die ontwerpers en implementeerders van die aanvanklike vrystelling was.<ref name=":2">{{Cite web |title=Jeffrey Dean |url=https://research.google/people/jeff/?type=google |access-date=2024-10-25 |website=Google Research |language=en |archive-date=2025-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113181037/https://research.google/people/jeff/?type=google |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Somers |first=James |date=2018-12-03 |title=The Friendship That Made Google Huge |url=https://www.newyorker.com/magazine/2018/12/10/the-friendship-that-made-google-huge |access-date=2025-09-28 |work=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Die DistBelief-stelsel is gebruik om die netwerk op te lei in "die katneuron-artikel".<ref name=":4">{{Cite book |last=Le |first=Quoc V. |chapter=Building high-level features using large scale unsupervised learning |date=Mei 2013 |pages=8595–8598 |title=2013 IEEE International Conference on Acoustics, Speech and Signal Processing |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1109/icassp.2013.6639343 |publisher=IEEE |doi=10.1109/icassp.2013.6639343|arxiv=1112.6209 |isbn=978-1-4799-0356-6 }}</ref><ref>{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=25 Junie 2012 |title=How Many Computers to Identify a Cat? 16,000 |url=https://www.nytimes.com/2012/06/26/technology/in-a-big-network-of-computers-evidence-of-machine-learning.html |work=The New York Times}}</ref> TensorFlow het aanvanklik die masjienleer-navorsingslandskap oorheers, maar teen 2023 het dit slegs 8% van die eksklusiewe modelle op [[Hugging Face]] uitgemaak in vergelyking met 92% vir PyTorch, wat ook in 80% van akademiese artikels wat diep leerraamwerke gebruik het, gebruik is.<ref>{{cite web|url=https://www.assemblyai.com/blog/pytorch-vs-tensorflow-in-2023 |title=PyTorch vs TensorFlow in 2023|publisher=AssemblyAI|accessdate=2025-12-06}}</ref> In April 2018 is Dean aangestel as hoof van Google se kunsmatige intelligensie-afdeling, nadat John Giannandrea vertrek het om [[Apple Inc.|Apple]] se KI-projekte te lei.<ref>{{Cite magazine |last=Simonite |first=Tom |title=Google's New AI Head Is So Smart He Doesn't Need AI |url=https://www.wired.com/story/googles-new-ai-head-is-so-smart-he-doesnt-need-ai/ |access-date=2024-11-29 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.cnbc.com/2018/04/02/google-exec-john-giannandrea-steps-down-jeff-dean-takes-over-ai.html|title=Google is splitting A.I. into its own business unit and shaking up its search leadership|last=D'Onfro|first=Jillian|date=2018-04-02|work=CNBC|access-date=2018-04-03}}</ref> In Desember 2020 het Google se Etiese KI-span, mede-leier Timnit Gebru, en die maatskappy verskil oor 'n konsepartikel wat sy mede-geskryf het oor die [[risiko]]'s en [[Etiek|etiese]] implikasies van [[groottaalmodel]]le. Google het geweier om die hersiening te heropen of die identiteite van die resensent te deel, en Gebru se diens het daarna geëindig onder voorwaardes wat beide partye as 'n bedanking beskryf het. In die nasleep het Dean 'n geskeduleerde KI-etiekspan-vergadering met alle lede gekanselleer en erken dat die gebeure "groot, belangrike kwessies" rondom navorsingskultuur, vooroordeel en insluiting binne Google se KI-organisasie na vore gebring het.<ref name="TechReviewGoogleAI2020">{{cite web |last=Hao |first=Karen |date=2020-12-04 |title=Google pushed out an AI ethics researcher days after she published a paper on risks of language models |url=https://www.technologyreview.com/2020/12/04/1013294/google-ai-ethics-research-paper-forced-out-timnit-gebru/ |accessdate=2025-10-01 |website=MIT Technology Review}}</ref><ref name="VoxGoogleEthicalAI2020">{{cite web |last=Garrahan |first=Matthew |date=2020-12-04 |title=Google’s AI ethics investigator Timnit Gebru was forced out after a paper on big tech risks |url=https://www.vox.com/recode/2020/12/4/22153786/google-timnit-gebru-ethical-ai-jeff-dean-controversy-fired |accessdate=2025-10-01 |website=Vox}}</ref><ref name="PlatformerEthicalAI2020">{{cite web |last=Banjo |first=Shelly |last2=Bergen |first2=Mark |date=2020-12-10 |title=The withering email that got an ethical AI researcher fired at Google |url=https://www.platformer.news/the-withering-email-that-got-an-ethical/ |accessdate=2025-10-01 |website=Platformer}}</ref><ref name="BusinessInsiderGoogleAI2020">{{cite web |last=Langley |first=Hannah |date=2020-12-15 |title=Google's AI chief canceled a year-end gathering in light of the backlash over researcher Timnit Gebru's exit: 'A celebration doesn't seem appropriate at this time' |url=https://www.businessinsider.com/leaked-memo-google-chief-cancels-group-all-hands-ai-ethicist-2020-12 |accessdate=2025-10-01 |website=Business Insider}}</ref> In 'n ope brief het kritici geëis dat lede van Google se senior leierskap, insluitend Dean, "die proses verduidelik waardeur die artikel eensydig deur die leierskap verwerp is."<ref>{{cite web |last1=Allyn |first1=Bobby |last2=Metz |first2=Rachel |title=Google workers demand apology and reinstatement for ousted AI researcher Timnit Gebru |website=The Guardian |date=16 Desember 2020 |url=https://www.theguardian.com/technology/2020/dec/16/google-timnit-gebru-fired-letter-reinstated-diversity }}</ref> Google se uitvoerende hoof het daarna om verskoning gevra.<ref name="npr_gebru">{{cite news |title=Google CEO Apologizes, Vows to Restore Trust After Black Scientist's Ouster |publisher=NPR |date=9 Desember 2020 |url=https://www.npr.org/2020/12/09/944686875/google-ceo-apologizes-vows-to-restore-trust-after-black-scientists-ouster |accessdate=23 November 2025}}</ref> In Februarie 2021 het Google Margaret Mitchell, die ander medeleier en stigter van die Etiese KI-span, afgedank. Mitchell het die maatskappy se hantering van Gebru se vertrek in die openbaar gekritiseer, terwyl Google gesê het sy het hul gedragskode oortree. Mediadekking het beide vertrekke beskryf as skadelik vir Google se reputasie in die KI-navorsingsgemeenskap en vir Dean se leierskap van die afdeling.<ref name="CNNMitchell">{{cite news |last=Metz |first=Rachel |title=Google is trying to end the controversy over its Ethical AI team. It’s not going well |url=https://www.cnn.com/2021/02/19/tech/google-ai-ethics-investigation |work=CNN Business |date=19 Februarie 2021 |accessdate=6 December 2025}}</ref><ref name="VergeReputation">{{cite news |last=Vincent |first=James |title=Google is poisoning its reputation with AI researchers |url=https://www.theverge.com/2021/4/13/22370158/google-ai-ethics-timnit-gebru-margaret-mitchell-firing-reputation |work=The Verge |date=13 April 2021 |accessdate=6 Desember 2025}}</ref> In 2023 is DeepMind met Google Brain saamgesmelt om 'n verenigde KI-navorsingseenheid, Google DeepMind, te vorm, onder leiding van [[Demis Hassabis]]. As deel van hierdie reorganisasie het Dean Google se hoofwetenskaplike geword.<ref name=":3" /><ref name=":2" /> Dean het die naam Gemini voorgestel vir die [[kletsbot]] wat deur Google DeepMind ontwikkel is, "omdat dit soos tweelinge is wat bymekaarkom".<ref name=":6" /> ===Verder as Google=== In 2025 het Dean by die raad van die Laude Instituut aangesluit, waar hy die organisasie saam met David Patterson, Joelle Pineau en Andy Konwinski gelei het.<ref>{{cite web |last1=Sullivan |first1=Mark |date=23 Junie 2025 |title=This Perplexity cofounder wants to help AI breakthroughs graduate from university labs |url=https://www.fastcompany.com/91356712/databricks-cofounder-andy-konwinski-laude-institute-bet-on-future-of-ai |access-date=30 September 2025 |website=Fast Company |publisher=}}</ref> ==Filantropie== Dean en sy vrou, Heidi Hopper, het die Hopper-Dean-stigting begin en in 2011 filantropiese toekennings begin maak. In 2016 het die stigting elk $2 miljoen aan UC Berkeley, [[Massachusetts-tegnologie-instituut]], Universiteit van Washington, Stanford-universiteit en Carnegie Mellon-universiteit geskenk om programme te ondersteun wat diversiteit in wetenskap, tegnologie, ingenieurswese en wiskunde ([[STEM]]) bevorder.<ref>{{Cite news|url=https://eecs.berkeley.edu/about/diversity/hopper-dean|title=$1M Hopper-Dean Foundation Gift for Diversity in CS|publisher=UC Berkeley|access-date=29 Januarie 2019}}<br>- {{Cite news|url=http://www.insidephilanthropy.com/home/2016/8/10/one-of-googles-top-programmers-has-made-stem-diversity-a-phi.html|title=One of Google's Top Programmers Has Made STEM Diversity a Philanthropic Cause|website=Inside Philanthropy|last=Williams|first=Tate|date=10 Augustus 2016|access-date=15 Augustus 2016|archive-date=13 Augustus 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160813092347/http://www.insidephilanthropy.com/home/2016/8/10/one-of-googles-top-programmers-has-made-stem-diversity-a-phi.html|url-status=dead}}<br>- {{Cite news|url=http://news.mit.edu/2016/gift-will-support-diversity-in-stem-education-0801|title=$1 million gift to support diversity in STEM education|publisher=Massachusetts Institute of Technology|access-date=25 Oktober 2020}}</ref> Die Menlo Park-gebaseerde stigting het in 2023 $22,1 miljoen aan 'n verskeidenheid universiteite en niewinsorganisasies geskenk en die jaar afgesluit met $54,4 miljoen in bates, volgens hul Vorm 990.<ref>{{Cite web |title=HOPPER-DEAN FOUNDATION C/O CATALYST FAMILY OFFICE LLC — 2023 990PF |url=https://irs-efile-renderer.instrumentl.com/render?object_id=202413169349102956 |access-date=2025-09-17 |website=irs-efile-renderer.instrumentl.com}}</ref> ==Persoonlike lewe== Dean is getroud en het twee dogters.<ref name=":1" /> Hy is die onderwerp van 'n [[internetmeem]] vir "Jeff Dean-feite". Soortgelyk aan [[Chuck Norris]]-feite, oordryf die Jeff Dean-feite sy programmeringsvermoëns.<ref>{{Cite web |last=Carlson |first=Nicholas |title=Astounding 'Facts' About Google's Most Badass Engineer, Jeff Dean |url=https://www.businessinsider.com/astounding-facts-about-googles-most-badass-engineer-jeff-dean-2012-1 |access-date=2024-11-30 |website=Business Insider |language=en-US}}</ref>] Byvoorbeeld: <ref>{{Citation |last=Ritzdorf |first=Lucas |title=LRitzdorf/TheJeffDeanFacts |date=2024-10-23 |url=https://github.com/LRitzdorf/TheJeffDeanFacts |access-date=2024-11-29}}</ref><blockquote> "Eenkeer, vroeg in 2002, toe die indeksbedieners afgegaan het, het Jeff Dean gebruikersnavrae vir twee uur handmatig beantwoord. Evaluerings het 'n kwaliteitsverbetering van 5 punte getoon."</blockquote> ==Toekennings en eerbewyse== *Verkies tot die Nasionale Akademie vir Ingenieurswese (2009) <ref>{{Cite web |date=5 February 2009 |title=Jeff Dean elected to National Academy of Engineering |url=https://news.cs.washington.edu/2009/02/05/jeff-dean-elected-to-national-academy-of-engineering/ |access-date=15 August 2016 |website=UW CSE News |publisher=University of Washington}}<br />- {{Cite web |title=Jeffrey A Dean - Award Winner |url=http://awards.acm.org/award_winners/dean_2879385.cfm |access-date=15 Augustus 2018 |publisher=Association for Computing Machinery}}</ref> *Genoot van die Vereniging vir Rekenaarmasjinerie (2009) *ACM-Infosys Stigting Toekenning (2012)<ref>{{cite web |title=The Mark Weiser Award |url=https://www.sigops.org/awards/mw/ |access-date=5 July 2019 |publisher=ACM SIGOPS}}</ref> *ACM SIGOPS Mark Weiser Toekenning (2007)<ref>{{Cite web |title=The Mark Weiser Award |url=https://www.sigops.org/awards/mw/ |website=sigops.org}}</ref> *Genoot van die Amerikaanse Akademie vir Kuns en Wetenskappe (2016)<ref>{{citation|url=https://www.amacad.org/content/members/newFellows.aspx?s=c|title=Newly Elected Members|date=April 2016|publisher=American Academy of Arts and Sciences|access-date=2016-04-20}}</ref> *Ontvanger van die IEEE John von Neumann Medalje in 2021 ==Publikasies== ===Geselekteerde artikels=== *Jeffrey Dean and Sanjay Ghemawat. 2004. ''MapReduce: Simplified Data Processing on Large Clusters.'' OSDI'04: Sixth Symposium on Operating System Design and Implementation (Desember 2004) *Fay Chang, Jeff Dean, Sanjay Ghemawat, Wilson C. Hsieh, Deborah A. Wallach, Mike Burrows, Tushar Chandra, Andrew Fikes, and Robert E. Gruber. 2006. ''Bigtable: A Distributed Storage System for Structured Data.'' OSDI'06: 7th Symposium on Operating System Design and Implementation (Oktober 2006) ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dean, Jeff}} [[Kategorie:Geboortes in 1968]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse rekenaarprogrammeerders]] [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] s1xx1pnydakc6zx2kroswv2uwdrg34k Zenatha Coleman 0 458763 2963700 2921135 2026-08-30T04:35:59Z CommonsDelinker 1161 "Zenatha_Coleman.jpg" is verwyder omdat dit in Commons deur [[c:User:Krd|Krd]] verwyder is omrede: No permission since 22 August 2026 2963700 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography |name = Zenatha Coleman |image = |image_size = |caption = Coleman in 2026 |fullname = Zenatha Goeieman Coleman<ref name=CAF>{{Cite web|url=http://www.cafonline.com/en-us/competitions/tn9thafricanwomenchampionship-namibia/teamdetails/PlayerDetails?CompetitionPlayerID=wnTOWB64NLPgUDbOdZ1Yx6%2FlgTiIIx0xMr7%2B5e9WCTAL8gl3K%2F0WOiYck1B5Cpvr&TeamsIDs=Ww0jCfSBylebeLlilAaPoiCBPeyVW8QanmgP956wu2JA8LwiK%2BIvtq98QsiHdHSB|publisher=[[Konfederasie van Afrikasokker]]|title=Zenatha Coleman profile|access-date=July 10, 2018}}</ref> |birth_date = {{birth date and age|1993|9|25|df=y}} |birth_place = [[Keetmanshoop]], [[Namibië]] |death_date = |death_place = |height = 1,60 m |position = Middelvelder |currentclub = Fenerbahçe |clubnumber = 9 |youthyears1 = |youthclubs1 = |years1 = 2011–2015 |clubs1 = [[JS Academy]] |caps1 = |goals1 = 22+ |years2 = 2016–2017 |clubs2 = [[Gintra Universitetas]] |caps2 = 31 |goals2 = 110 |years3 = 2018 |clubs3 = [[Zaragoza CFF]] |caps3 = 14 |goals3 = 7 |years4 = 2018–2020 |clubs4 = [[Valencia CF Femenino|Valencia]] |caps4 = 47 |goals4 = 11 |years5 = 2020–2022 |clubs5 = Sevilla FC |caps5 = 44 |goals5 = 8 |years6 = 2022– |clubs6 = Fenerbahçe |caps6 = 49 |goals6 = 27 |totalcaps = |totalgoals = |nationalyears1 = 2010– |nationalteam1 = [[Namibiese nasionale vrouesokkerspan|Namibië]] |nationalcaps1 = 48 |nationalgoals1 = 30 |manageryears1 = |managerclubs1 = |medaltemplates = |club-update = 10 Januarie 2024 |nationalteam-update =9 April 2024 }} '''Zenatha Goeieman Coleman''' (gebore [[25 September]] [[1993]]) is ’n [[Namibië|Namibiese]] professionele [[sokker]]speler wat as middelvelder of vleuel speel vir die vrouespan van [[Fenerbahçe SK (sokker)|Fenerbahçe]] en die [[Namibiese nasionale vrouesokkerspan|Namibiese nasionale vrouespan]] aanvoer.<ref>{{Cite web |date=2025-02-20 |title=Dropped Namibia women’s team captain Zenatha Coleman ponders retirement |url=https://www.panafricafootball.com/post/dropped-namibia-women-s-team-captain-zenatha-coleman-ponders-retirement/ |access-date=2025-10-22 |language=en-ZA |archive-date=2025-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915102423/https://www.panafricafootball.com/post/dropped-namibia-women-s-team-captain-zenatha-coleman-ponders-retirement/ |url-status=dead }}</ref> == Klubloopbaan == In Oktober 2022 het Coleman na Turkye verhuis en by die [[Istanboel]]-gebaseerde klub Fenerbahçe SK aangesluit om in die Turkse Vroue-Superliga te speel. == Internasionale loopbaan == Coleman was deel van die Namibiese span by die Afrika-vrouekampioenskap in 2014. Sy is aangewys as die speler van die toernooi by die 2025 [[COSAFA-vrouekampioenskap]] toe Namibië hul eerste kampioenskap gewen het.<ref name=":0">{{Cite web |date=2026-03-01 |title=Namibia stun hosts South Africa to be crowned COSAFA champions |url=https://cosafa.com/en-fr-pr-namibia-stun-hosts-south-africa-to-be-crowned-cosafa-champions/ |access-date=2026-03-02 |website=COSAFA|language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Portaalbalk|Namibië|Sokker|Sport}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Coleman, Zenatha}} [[Kategorie:Namibiese sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1993]] [[Kategorie:Lewende mense]] sytkh6r96qvfe9kdtx25tvy16zxbpvw COSAFA-vrouekampioenskap 0 458767 2963699 2897455 2026-08-30T04:17:36Z CommonsDelinker 1161 "B26BDMN0223.jpg" is verwyder omdat dit in Commons deur [[c:User:Krd|Krd]] verwyder is omrede: No permission since 22 August 2026 2963699 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sportliga | naam = COSAFA-vrouekampioenskap | huidige_seisoen = COSAFA-beker 2026 | beeld = | beskrywing = | beeldonderskrif = Die trofee waarom meegeding word | sportsoort = [[Sokker]] | gestig = {{Start date and age|2002}} | gestaak = | vervang = | eienaar = [[COSAFA]] | inougureel = 2002 | lande = [[Suider-Afrika]] | divisies = | spanne = 14 | onlangse_kamp = {{vlagikoon|Namibië}} [[Namibiese nasionale vrouesokkerspan|Namibië]] (2025) | verwante_komps = | borg = }} Die '''COSAFA-vrouekampioenskap''' ([[Engels]]: ''COSAFA Women's Championship'') is ’n [[Sokker|sokkertoernooi]] vir spanne uit [[Suider-Afrika]] wat deur die [[Raad van Suider-Afrikaanse Sokkerverenigings]] (COSAFA) georganiseer word. Die toernooi begin met ’n groepfase met vier groepe (twee groepe van vier spanne en twee groepe van drie spanne). Die wenner van elke groep dring deur na die halfeindronde. Die wenners van die halfeindronde dring deur na die eindstryd. [[Banyana-Banyana|Suid-Afrika]] het die meeste titels gewen met sewe oorwinnings. [[Namibiese nasionale vrouesokkerspan|Namibiê]] is die huidige kampioene.<ref name=":0">{{Cite web |date=2026-03-01 |title=Namibia stun hosts South Africa to be crowned COSAFA champions |url=https://cosafa.com/en-fr-pr-namibia-stun-hosts-south-africa-to-be-crowned-cosafa-champions/ |access-date=2026-03-02 |website=COSAFA|language=en}}</ref> ==Uitslae== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center; width:100%;" |- ! rowspan="2" style="width:2%;" |{{abbr|Uitg.|Uitgawe}} ! rowspan="2" style="width:5%;" |Jaar ! rowspan="2" style="width:13%;" |Gasheer(s) ! colspan=3|Eindstryde ! colspan=3|Derdeplek-wedstryd of verloorder-halfeindfinaliste ! rowspan=2|Spanne |- ! style="width:15%;" |Kampioene ! style="width:10%;" |Telling ! style="width:15%;" |Naaswenners ! style="width:15%;" |Derde plek ! style="width:10%;" |Telling ! style="width:15%;" |Vierde plek |- |1 |2002 |align=left| {{vlagland|Zimbabwe}} |'''{{vlagland|Suid-Afrika}}''' |'''2–1''' |{{vlagland|Zimbabwe}} |{{vlagland|Zambië}} |'''1–0''' |{{vlagland|Mosambiek}} |8 |- |2 |2006 |align=left| {{vlagland|Zambië}} |'''{{vlagland|Suid-Afrika}}''' |'''3–1''' |{{vlagland|Namibië}} |{{vlagland|Zambië}} |'''2–1''' |{{vlagland|Zimbabwe}} |8 |- |3 |2008 |align=left| {{vlagland|Angola}} |'''{{vlagland|Suid-Afrika}}''' |'''3–1''' |{{vlagland|Angola}} |colspan=3| |8 |- |4 |2011 |align=left| {{vlagland|Zimbabwe}} |'''{{vlagland|Zimbabwe}}''' |'''1–0''' |{{vlagland|Suid-Afrika}} |{{vlagland|Tanzanië}} |'''3–0''' |{{vlagland|Malawi}} |8 |- |5 |2017 |align=left| {{vlagland|Zimbabwe}} |'''{{vlagland|Suid-Afrika}}''' |'''2–1''' |{{vlagland|Zimbabwe}} |{{vlagland|Zambië}} |'''1–1'''<br /><small>4–2 [[Strafskop (sokker)|n.S.]]</small> |{{vlagland|Kenia}}{{efn|name=a|text=Uitgenooi­de gasspan, nie ’n COSAFA-lid nie.}} |12 |- |6 |2018 |align=left| {{vlagland|Suid-Afrika}} |'''{{vlagland|Suid-Afrika}}''' |'''2–1''' |{{vlagland|Kameroen}}{{efn|name=a|text=Uitgenooi­de gasspan, nie ’n COSAFA-lid nie.}} |{{vlagland|Uganda}}{{efn|name=a|text=Uitgenooi­de gasspan, nie ’n COSAFA-lid nie.}} |'''1–0''' |{{vlagland|Zambië}} |12 |- |7 |2019 |align=left| {{vlagland|Suid-Afrika}} |'''{{vlagland|Suid-Afrika}}''' |'''1–0''' |{{vlagland|Zambië}} |{{vlagland|Zimbabwe}} |'''3–0''' |{{vlagland|Botswana}} |12 |- |8 |2020 |align=left| {{vlagland|Suid-Afrika}} |'''{{vlagland|Suid-Afrika}}''' |'''2–1''' |{{vlagland|Botswana}} |colspan=3|{{vlagland|Malawi}} en {{vlagland|Zambië}} |10 |- |9 |2021 |align=left| {{vlagland|Suid-Afrika}} |'''{{vlagland|Tanzanië}}'''{{efn|name=a|text=Uitgenooi­de gasspan, nie ’n COSAFA-lid nie.}} |'''1–0''' |{{vlagland|Malawi}} |{{vlagland|Zambië}} |'''1–1'''<br /><small>4–3 [[Strafskop (sokker)|n.S.]]</small> |{{vlagland|Suid-Afrika}} |12 |- |10 |2022 |align=left| {{vlagland|Suid-Afrika}} |'''{{vlagland|Zambië}}''' |'''1–0''' |{{vlagland|Suid-Afrika}} |{{vlagland|Tanzanië}}{{efn|name=a|text=Uitgenooi­de gasspan, nie ’n COSAFA-lid nie.}} |'''2–1''' |{{vlagland|Namibië}} |12 |- |11 |2023 |align=left| {{vlagland|Suid-Afrika}} |'''{{vlagland|Malawi}}''' |'''2–1''' |{{vlagland|Zambië}} |{{vlagland|Mosambiek}} |'''2–0''' |{{vlagland|Zimbabwe}} |12 |- |12 |2024 |align=left| {{vlagland|Suid-Afrika}} |'''{{vlagland|Zambië}}''' |'''0–0'''<br /><small>4–3 [[Strafskop (sokker)|n.S.]]</small> |{{vlagland|Suid-Afrika}} |colspan=3|{{vlagland|Malawi}} en {{vlagland|Mosambiek}} |14 |- |13 |2025 |align=left| {{vlagland|Suid-Afrika}} |'''{{vlagland|Namibië}}''' |'''2–1'''<br /><small>verlenging</small> |{{vlagland|Suid-Afrika}} |{{vlagland|Zambië}} |'''3–1''' |{{vlagland|Zimbabwe}} |11 |} == Notas == {{Notas}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://cosafa.com/competitions/ Amptelike webwerf] {{Sokkersaadjie}} {{Portaalbalk|Sokker|Sport}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sokkerkompetisies]] [[Kategorie:Vrouesokker]] hw2jn300h2fb3clkzptgdk97u6tcakq Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2028 4 462362 2963499 2918719 2026-08-29T12:06:09Z Aliwal2012 39067 Skuif [[Giancarlo Fisichella]] af in volgorde 2963499 wikitext text/x-wiki {{argief}} == [[Cabaret (1972-rolprent)]] == {{sperdatum|29 Mei 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 12:22, 29 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – mooi artikel, geluk Burgert! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:14, 29 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:05, 30 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:48, 17 Mei 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:57, 8 Junie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 1 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:17, 8 Junie 2026 (UTC) == [[Vlag van Tibet]] == {{sperdatum|30 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – Nog 'n interessante vlag. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:15, 18 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 15:42, 19 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:06, 28 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:48, 17 Mei 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 2 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:08, 31 Mei 2026 (UTC) == [[Boekarest]] == {{sperdatum|30 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – Dié mooi artikel vertaal deur [[Gebruiker:ArchieTom|ArchieTom]] benoem ek graag. Ek het my bes gedoen met proeflees; sport en susterstede is bygewerk. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:05, 30 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 08:57, 1 Mei 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:48, 17 Mei 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:18, 25 Mei 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Goeie, deeglike artikel. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:50, 25 Mei 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:58, 8 Junie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 3 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:17, 8 Junie 2026 (UTC) == [[Giancarlo Fisichella]] == {{sperdatum|14 Mei 2025}} * {{ondersteun}} – 'n [[Formule Een]]-renjaer wat ten spyte van sy goeie vermoëns, nooit wêreldkampioen geword het nie. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 23:01, 14 April 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:43, 3 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 08:13, 6 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:33, 13 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 4 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:44, 29 Junie 2026 (UTC) == [[Prometheus (2012-rolprent)]] == {{sperdatum|27 Junie 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:01, 27 Mei 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 10:23, 28 Mei 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:49, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:22, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:13, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} - [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:53, 28 Junie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 5 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:44, 29 Junie 2026 (UTC) == [[Cottesloe-kerkeberaad]] == {{sperdatum|3 Julie 2026}} * {{ondersteun}} – [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-22503-02|&#126;2026-22503-02]] (Rooiratel) 12:05, 3 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:49, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:22, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:11, 11 Junie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 6 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:44, 29 Junie 2026 (UTC) == [[Paraguaanse nasionale rugbyspan]] == {{sperdatum|8 Julie 2026}} * {{ondersteun}} – Ek probeer nou die spelerstatisitieke in samewerking met die Duitse Wikipedia bywerk (sien [[:de:Benutzer Diskussion:Voyager]]). Dit wag sedert ses maande op sy voltooiing. Ek het reeds by die Paraguaanse beheerliggaam, Suid-Amerika Rugby en Wêreldrugby, asook verskeie Facebook-groepe vir hulp aangeklop, maar hulle kon nie help nie. ESPN se statistieke is vanlyn (in teenstelling met krieket s'n waar ek een-een kan voortgaan), waarmee ons rugbyreeks skielik uitloop. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:55, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 08:30, 9 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:13, 11 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:20, 22 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 00:08, 24 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 11:26, 25 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 22:34, 28 Junie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 7 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:09, 22 Julie 2026 (UTC) == [[Cremona]] == {{sperdatum|3 Julie 2026}} * {{ondersteun}} – [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-22503-02|&#126;2026-22503-02]] (Rooiratel) 12:36, 3 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:49, 8 Junie 2026 (UTC) * {{neutraal}} – Net te veel rooi skakels. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:57, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:22, 11 Junie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 8 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:44, 29 Junie 2026 (UTC) == [[Vlag van Bulgarye]] == {{sperdatum|30 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – Dié goeie vlagartikel deur [[Gebruiker:Puvircho|Puvircho]] het ek na aanleiding van die Bulgaarse artikel bygewerk. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:05, 30 April 2026 (UTC) * {{gekant}} – drie vlagartikels binne 2 weke benoem, sal nie werk nie! (pyplyn vir 2027 is ook reeds vol) --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:19, 16 Mei 2026 (UTC) * {{kommentaar}} – {{Ping|Aliwal2012}} baie dankie, ons kan die artikels natuurlik versprei. Elkeen van hierdie artikels klop die Engelse artikel, maar ja! Maar met gekant weier ek om nog vlagartikels te doen. Die vlae van Europa neem reeds jare en van die oorblywende vlae sal waarskynlik eers in 2030 op ons voorblad verskyn. Hoe sal ons nou dié reeks voortsit? Dit sal nie werk nie. Die eerste, [[vlag van Albanië]], is reeds in 2019 geskep, nou sit ons by [[vlag van Italië]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 16:48, 16 Mei 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 05:58, 17 Mei 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:48, 17 Mei 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:13, 8 Junie 2026 (UTC) * {{kommentaar}} – Dat die "pyplyn" vol is, is nie 'n rede om die toekenning van voorbladstatus aan hierdie bladsy te verwerp nie. As dit aan al die voorvereistes voldoen, behoort dit voorbladstatus te kry. Gooi dit in die 2030-pyplyn as jy wil, maar ek sien nie wat dit met die voorbladstatus van die bladsy te doen het nie.– [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:13, 8 Junie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 9 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:57, 11 Junie 2026 == [[Gideon Scheepers]] == {{sperdatum|8 Julie 2026}} * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:04, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:49, 8 Junie 2026 (UTC) * {{gekant}} – Te veel vergedrukte teks wat nie waarde toevoeg nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:02, 8 Junie 2026 (UTC) * {{kommentaar}} – @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] wat is "vergedrukte teks"? Dalk 'n tikfout? – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:13, 8 Junie 2026 (UTC) Ja, swaer! Vetgedruk= bold! Ouderdom! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:40, 8 Junie 2026 (UTC) * {{kommentaar}} – Sjoe, waar is die paragrawe? [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:52, 19 Junie 2026 (UTC) * {{kommentaar}} – Bietjie getimmer aan die artikel: paragrawe, taal, neutraliteit en herhaling sowel as onnodige anekdotes uitgehaal. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:19, 22 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Ek is gebruiker ~2026-33386-18, so jammer vir my foutiewe naamgewing in die verband; ook maar net mens! [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] 00:05, 24 Junie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 10 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:42, 8 Julie 2026 (UTC) == [[Suid-Afrikaanse kernwapenprogram]] == {{sperdatum|8 Julie 2026}} * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:49, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 09:52, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:55, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:22, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:13, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:55, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:12, 11 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:57, 12 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:33, 1 Julie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 11 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:42, 8 Julie 2026 (UTC) == [[A Star Is Born (2018-rolprent)]] == {{sperdatum|20 Julie 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:22, 20 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:21, 22 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 11:26, 25 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] 22:32, 28 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:54, 29 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 7 Julie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 12 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:09, 22 Julie 2026 (UTC) == [[Hemelskyf van Nebra]] == {{sperdatum|21 Julie 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 22:12, 21 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:21, 22 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] 00:11, 24 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 11:26, 25 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:54, 29 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 7 Julie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 13 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:09, 22 Julie 2026 (UTC) == [[Taiwannese nasionale rugbyspan]] == {{sperdatum|8 Julie 2026}} * {{ondersteun}} – Selfde rede as by Paraguay en ook dieselfde versoek van my kant. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:55, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 08:30, 9 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:13, 11 Junie 2026 (UTC) * {{neutraal}} – Goed wat ek nou doen, gaan eers oor twee jaar in. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:25, 12 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:21, 22 Junie 2026 (UTC) * {{kommentaar}} – watter voorbladbeeld kan in die plek van hul logo gebruik word?, aangesien daar (c) kopiereg bestaan op dié een wat tans in die artikel verskyn. --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:42, 23 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 11:26, 25 Junie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 14 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:42, 8 Julie 2026 (UTC) 5c409fuzzaoggmmb55c1ot3mar1pkv7 2963502 2963499 2026-08-29T12:20:37Z Aliwal2012 39067 argiveer suksesvolles 2963502 wikitext text/x-wiki {{argief}} == [[Cabaret (1972-rolprent)]] == {{sperdatum|29 Mei 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 12:22, 29 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – mooi artikel, geluk Burgert! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:14, 29 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:05, 30 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:48, 17 Mei 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:57, 8 Junie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 1 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:17, 8 Junie 2026 (UTC) == [[Vlag van Tibet]] == {{sperdatum|30 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – Nog 'n interessante vlag. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:15, 18 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 15:42, 19 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:06, 28 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:48, 17 Mei 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 2 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 19:08, 31 Mei 2026 (UTC) == [[Boekarest]] == {{sperdatum|30 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – Dié mooi artikel vertaal deur [[Gebruiker:ArchieTom|ArchieTom]] benoem ek graag. Ek het my bes gedoen met proeflees; sport en susterstede is bygewerk. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:05, 30 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 08:57, 1 Mei 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:48, 17 Mei 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:18, 25 Mei 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Goeie, deeglike artikel. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:50, 25 Mei 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:58, 8 Junie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 3 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:17, 8 Junie 2026 (UTC) == [[Giancarlo Fisichella]] == {{sperdatum|14 Mei 2025}} * {{ondersteun}} – 'n [[Formule Een]]-renjaer wat ten spyte van sy goeie vermoëns, nooit wêreldkampioen geword het nie. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 23:01, 14 April 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:43, 3 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 08:13, 6 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 07:33, 13 Mei 2025 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:53, 1 Oktober 2025 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 4 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:44, 29 Junie 2026 (UTC) == [[Prometheus (2012-rolprent)]] == {{sperdatum|27 Junie 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:01, 27 Mei 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 10:23, 28 Mei 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:49, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:22, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:13, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} - [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:53, 28 Junie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 5 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:44, 29 Junie 2026 (UTC) == [[Cottesloe-kerkeberaad]] == {{sperdatum|3 Julie 2026}} * {{ondersteun}} – [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-22503-02|&#126;2026-22503-02]] (Rooiratel) 12:05, 3 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:49, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:22, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:11, 11 Junie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 6 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:44, 29 Junie 2026 (UTC) == [[Paraguaanse nasionale rugbyspan]] == {{sperdatum|8 Julie 2026}} * {{ondersteun}} – Ek probeer nou die spelerstatisitieke in samewerking met die Duitse Wikipedia bywerk (sien [[:de:Benutzer Diskussion:Voyager]]). Dit wag sedert ses maande op sy voltooiing. Ek het reeds by die Paraguaanse beheerliggaam, Suid-Amerika Rugby en Wêreldrugby, asook verskeie Facebook-groepe vir hulp aangeklop, maar hulle kon nie help nie. ESPN se statistieke is vanlyn (in teenstelling met krieket s'n waar ek een-een kan voortgaan), waarmee ons rugbyreeks skielik uitloop. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:55, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 08:30, 9 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:13, 11 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:20, 22 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 00:08, 24 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 11:26, 25 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 22:34, 28 Junie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 7 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:09, 22 Julie 2026 (UTC) == [[Cremona]] == {{sperdatum|3 Julie 2026}} * {{ondersteun}} – [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-22503-02|&#126;2026-22503-02]] (Rooiratel) 12:36, 3 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:49, 8 Junie 2026 (UTC) * {{neutraal}} – Net te veel rooi skakels. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:57, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:22, 11 Junie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 8 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:44, 29 Junie 2026 (UTC) == [[Vlag van Bulgarye]] == {{sperdatum|30 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – Dié goeie vlagartikel deur [[Gebruiker:Puvircho|Puvircho]] het ek na aanleiding van die Bulgaarse artikel bygewerk. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:05, 30 April 2026 (UTC) * {{gekant}} – drie vlagartikels binne 2 weke benoem, sal nie werk nie! (pyplyn vir 2027 is ook reeds vol) --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:19, 16 Mei 2026 (UTC) * {{kommentaar}} – {{Ping|Aliwal2012}} baie dankie, ons kan die artikels natuurlik versprei. Elkeen van hierdie artikels klop die Engelse artikel, maar ja! Maar met gekant weier ek om nog vlagartikels te doen. Die vlae van Europa neem reeds jare en van die oorblywende vlae sal waarskynlik eers in 2030 op ons voorblad verskyn. Hoe sal ons nou dié reeks voortsit? Dit sal nie werk nie. Die eerste, [[vlag van Albanië]], is reeds in 2019 geskep, nou sit ons by [[vlag van Italië]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 16:48, 16 Mei 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 05:58, 17 Mei 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:48, 17 Mei 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:13, 8 Junie 2026 (UTC) * {{kommentaar}} – Dat die "pyplyn" vol is, is nie 'n rede om die toekenning van voorbladstatus aan hierdie bladsy te verwerp nie. As dit aan al die voorvereistes voldoen, behoort dit voorbladstatus te kry. Gooi dit in die 2030-pyplyn as jy wil, maar ek sien nie wat dit met die voorbladstatus van die bladsy te doen het nie.– [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:13, 8 Junie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 9 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:57, 11 Junie 2026 == [[Gideon Scheepers]] == {{sperdatum|8 Julie 2026}} * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 09:04, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:49, 8 Junie 2026 (UTC) * {{gekant}} – Te veel vergedrukte teks wat nie waarde toevoeg nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:02, 8 Junie 2026 (UTC) * {{kommentaar}} – @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] wat is "vergedrukte teks"? Dalk 'n tikfout? – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:13, 8 Junie 2026 (UTC) Ja, swaer! Vetgedruk= bold! Ouderdom! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:40, 8 Junie 2026 (UTC) * {{kommentaar}} – Sjoe, waar is die paragrawe? [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 17:52, 19 Junie 2026 (UTC) * {{kommentaar}} – Bietjie getimmer aan die artikel: paragrawe, taal, neutraliteit en herhaling sowel as onnodige anekdotes uitgehaal. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:19, 22 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Ek is gebruiker ~2026-33386-18, so jammer vir my foutiewe naamgewing in die verband; ook maar net mens! [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] 00:05, 24 Junie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 10 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:42, 8 Julie 2026 (UTC) == [[Suid-Afrikaanse kernwapenprogram]] == {{sperdatum|8 Julie 2026}} * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:49, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] ([[Gebruikerbespreking:Suidpunt|kontak]]) 09:52, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:55, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:22, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:13, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:55, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:12, 11 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:57, 12 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:33, 1 Julie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 11 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:42, 8 Julie 2026 (UTC) == [[A Star Is Born (2018-rolprent)]] == {{sperdatum|20 Julie 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:22, 20 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:21, 22 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 11:26, 25 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] 22:32, 28 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:54, 29 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 7 Julie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 12 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:09, 22 Julie 2026 (UTC) == [[Hemelskyf van Nebra]] == {{sperdatum|21 Julie 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 22:12, 21 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:21, 22 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] 00:11, 24 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 11:26, 25 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:54, 29 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 7 Julie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 13 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:09, 22 Julie 2026 (UTC) == [[Taiwannese nasionale rugbyspan]] == {{sperdatum|8 Julie 2026}} * {{ondersteun}} – Selfde rede as by Paraguay en ook dieselfde versoek van my kant. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:55, 8 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 08:30, 9 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 09:13, 11 Junie 2026 (UTC) * {{neutraal}} – Goed wat ek nou doen, gaan eers oor twee jaar in. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:25, 12 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:21, 22 Junie 2026 (UTC) * {{kommentaar}} – watter voorbladbeeld kan in die plek van hul logo gebruik word?, aangesien daar kopiereg bestaan op dié een wat tans in die artikel verskyn. --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:42, 23 Junie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 11:26, 25 Junie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 14 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:42, 8 Julie 2026 (UTC) == [[Artemis II]] == {{sperdatum|4 Augustus 2026}} * {{ondersteun}} – Eerste bemande ruimtevlug verder as ’n lae aardwentelbaan die afgelope 52 jaar. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:51, 4 Julie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 7 Julie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 21:06, 7 Julie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 13:25, 8 Julie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:35, 8 Julie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 15 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:20, 29 Augustus 2026 (UTC) == [[T20I-vrouewêreldbeker 2026]] == {{sperdatum|7 Augustus 2026}} * {{ondersteun}} – Die grootste T20I-vrouewêreldbekertoernooi in dié tyd het die grootste T20I-vrouewêreldbekerartikel in dié tyd opgelewer. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:30, 7 Julie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:37, 7 Julie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:05, 8 Julie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 13:25, 8 Julie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:19, 2 Augustus 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 16 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:20, 29 Augustus 2026 (UTC) == [[Noordelike Gebied]] == {{sperdatum|14 Augustus 2026}} * {{ondersteun}} – Interessante gebied van Australië en 87k grepe groot. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:39, 14 Julie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 14 Julie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 17:35, 14 Julie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:10, 15 Julie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 13 Augustus 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 17 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:20, 29 Augustus 2026 (UTC) == [[René Arnoux]] == {{sperdatum|15 Augustus 2026}} * {{ondersteun}} – Uitstaande rooi skakels na enkele Grands Prix is nou geskep! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 08:14, 15 Julie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:57, 15 Julie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:35, 22 Julie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 13 Augustus 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 18 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:20, 29 Augustus 2026 (UTC) == [[Dooie-internetteorie]] == {{sperdatum|17 Augustus 2026}} * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:01, 17 Julie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 20:03, 17 Julie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:15, 21 Julie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 09:35, 22 Julie 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 19 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:20, 29 Augustus 2026 (UTC) == [[Vlag van Italië]] == {{sperdatum|21 Augustus 2026}} * {{ondersteun}} – Dié artikel is reeds meer as geskik vir 'n voorbladplasing. Kom ons gun [[Gebruiker:Puvircho|Puvircho]] meer tyd vir die finale uitbreiding totdat dié artikel op die voorblad verskyn. Ek wil hom nie benadeel deur langer te wag as nodig nie. Indien nodig help ek ook. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:15, 21 Julie 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 07:33, 14 Augustus 2026 (UTC) [[Wikipedia:Voorbladartikel week 20 2028]] --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:20, 29 Augustus 2026 (UTC) pf8ogu7ntzx5t5l10kpmxuzbqxdi9ov Nico Moolman 0 463673 2963702 2925794 2026-08-30T05:10:32Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963702 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy|datum=Julie 2026}} {{Inligtingskas Outeur | naam = Nico Moolman | bynaam = "Zembe Malaisha (The Axe that gathers" | Nasionaliteit = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = 25 Januarie 1948 | geboorteplek = | dood_datum = 25 Augustus 2025 (op 77) | sterfteplek = Utrecht,[[Kwazulu-Natal]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = Skrywer,amateur-historikus, versamelaar | bekend = The Boer Whore | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | genre = | bekende_werke = | party = | godsdiens = | eggenoot = Naomi Moolman | kinders = 4 | webblad = | handtekening = }} '''Nico Moolman''' (15 Januarie 1948 – 25 Augustus 2025) was 'n Suid-Afrikaanse skrywer, amateur-historikus en kultuurversamelaar.<ref>https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/skrywer-en-versamelaar-nico-moolman-oorlede/</ref> Hy is veral bekend vir sy historiese navorsing oor die [[Anglo-Boereoorlog]] en as die skrywer van die boek ''The Boer Whore'', wat as direkte inspirasie gedien het vir die bekroonde [[Afrikaans|Afrikaanse]] roman en verhoogproduksie ''Kamphoer''.<ref name="ball">https://www.jonathanball.co.za/product-author/nico-moolman/{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Vroeë lewe en loopbaan == Moolman het die grootste deel van sy lewe in die [[Vaaldriehoek]] gewoon en gewerk, waar hy vir jare lank verbonde was aan [[Yskor ]] wat later ''Mittal'' genoem is ,in [[Vanderbijlpark]].<ref>https://www.citizen.co.za/vaalweekblad/news/2025/08/26/beskermheer-van-sa-geskiedenis-sterf/</ref> Ten spyte van sy korporatiewe loopbaan het hy 'n lewenslange passie vir geskiedenis gekoester, met 'n spesifieke fokus op die Anglo-Boereoorlog.<ref>https://www.netwerk24.com/stemme/profiele/storieman-nico-moolman-hou-geskiedenis-lewend-20220818</ref> Oor die loop van etlike dekades het hy hom toegewy aan die insameling, bewaring en digitalisering van historiese foto's, glasnegatiewe en argivale dokumente, waarvan hy baie later aan die Bloemfonteinse Argief teruggeskenk het.<ref>https://maroelamedia.co.za/leefstyl/goeie-nuus/nico-moolman-die-man-wat-skatte-versamel/</ref> == Literêre bydrae en ''The Boer Whore'' == [[Lêer:Boer Whore book by Nico Moolman 03.jpg|duimnael|The Boer Whore boek.]] Moolman het gedurende sy lewe meer as 16 boeke geskryf, wat hy in die meeste gevalle as selfpublikasies uitgegee het.Sy bekendste werk is die historiese dokumentêre vertelling ''The Boer Whore'' (2012).<ref name="ball" /> Tydens sy argivale navorsing het Moolman afgekom op die ware en tragiese verhaal van Susan Nell, 'n jong meisie wat tydens die Anglo-Boereoorlog in die [[Winburg]]-konsentrasiekamp deur Britse offisiere verkrag en vir dood agtergelaat is. Sy het egter oorleef nadat 'n [[Basotho]]-egpaar haar gevind en in 'n grot versorg het, waarna sy uiteindelik na [[Europa]] gereis en een van die wêreld se eerste vroulike psigiaters geword het. Hierdie historiese verslag het later as die basis gedien vir Francois Smith se debuutroman ''Kamphoer'' (Tafelberg), asook die hoogs suksesvolle gelyknamige eenvrouvertoning waarin [[Sandra Prinsloo]] die hoofrol vertolk het.<ref>{{Cite web|url=https://www.quicket.co.za/events/308399-kultura-fees-sandra-prinsloo-in-kamphoer-die-verhaal-van-susan-nell/|title=Book tickets for Kultura-fees: Sandra Prinsloo in Kamphoer die verhaal van Susan Nell|website=www.quicket.co.za|language=en|access-date=2026-07-17}}</ref> == Erkenning en die Buskruit en Laventel-museum == In Maart 2021 is Moolman deur die [[Russiese]] ambassadeur in [[Suid-Afrika]], Ilya Rogachev, in Utrecht vereer vir sy omvattende navorsing oor die historiese bande tussen die Boere en die Russe wat gedurende die Anglo-Boereoorlog aan die [[Boererepubliek|Boere-republieke]] se kant geveg het.<ref>https://www.netwerk24.com/sarie/boeke/boek-afrikaanse-fotograaf-se-vriendskap-met-die-russe-20210511</ref><ref>https://www.citizen.co.za/vaalweekblad/news/2021/03/26/skrywer-uit-vaal-deur-russe-vereer-vir-navorsing-oor-anglo-boereoorlog/</ref> Moolman en sy vrou, Naomi (met wie hy in 1970 getroud is), het hulle later gevestig op die plaas Cesaréa net buite Utrecht in [[KwaZulu-Natal]].<ref>https://www.citizen.co.za/vaalweekblad/news/2023/02/16/lewensliggies-se-baadjie-kuier-saam-met-nico-in-hongkong/</ref><ref>https://novanews.co.za/bloemnewsexpress/geliefde-storieman-van-utrecht-oorlede/</ref> Hier het hy sy eie huismuseum, genaamd die Buskruit en Laventel Plaasmuseum (in Engels bekend as ''Cordite and Cologne''), bedryf. Die museum huisves 'n massiewe versameling historiese kultuurskatte, militêre gedenkplate en Afrikana. == Mysoektog dokumentêr == In 2021 het Moolman, [[Wessel Mostert]], Tumelo Mokoena, Piet Lombard, Theo Molebatsi, [[Twin Mosia]], Leon Meyer en Dawie Fourie 'n reis per perdekar deur Suid-Afrika onderneem; hulle het in Vereeniging, Gauteng, begin en deur verskeie dorpe in die Vrystaat gereis voordat hulle in Utrecht, KwaZulu-Natal, aangekom het.<ref>{{Cite web|url=https://www.netwerk24.com/groep-reis-van-vegkop-na-amajuba-in-n-spaaider-20210420|title=Groep reis van Vegkop na Amajuba in ’n spaaider|last=Smith|first=Charles|website=Netwerk24|language=af-ZA|access-date=2026-07-17}}</ref> Die span het 'n dokumentêr genaamd ''Mysoektog'' verfilm met behulp van 'n Kaapse kar en ses perde, en sodoende uitgebeeld hoe daar in die ou dae gereis is.<ref>{{Cite web|url=https://www.netwerk24.com/n-perdekarreis-vir-die-boeke-20210514|title=’n Perdekarreis vir die boeke|last=Barnard|first=Jandrí|website=Netwerk24|language=af-ZA|access-date=2026-07-17}}</ref> Moolman is op 25 Augustus 2025 in die ouderdom van 77 jaar in Utrecht oorlede, kort nadat hy sy laaste digbundel, ''Amper daar'', gefinaliseer het.<ref>https://www.netwerk24.com/kunste/aktueel/kultuurgees-skrywer-nico-moolman-het-aarde-verlaat-20250826-0863</ref> == Geselekteerde bibliografie == * ''Kuier in 'n Plaaskombuis'' (2005)<ref>https://journals.co.za/doi/10.10520/EJC30659</ref> * ''South Africa at a Canter: A Cultural Rhapsody''.<ref>https://www.abebooks.com/book-search/author/nico-moolman/</ref> * ''The Boer Whore'' (2012)<ref>https://www.goodreads.com/author/show/6168780.Nico_Moolman</ref> * ''Dankie, Generaal: Op die spoor van 'n oorlogspeurder''<ref>https://www.citizen.co.za/vaalweekblad/news/2018/08/30/sloet-steenkamp-leef-liggies/</ref> * ''Karrenmelk vir Ta Nonnie'' (2015) * ''Sij'' * ''Die Pienk Traaisiekel'' * ''Uit Ouma se Uitsetkist'' * ''Die groot Kwilt'' * ''Amper daar'' (Digbundel, 2025) == Bronne/Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse historici]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Mense van die Vrystaat]] [[Kategorie:Geboortes in 1948]] [[Kategorie:Sterftes in 2025]] 59g53zz6ostl51ui2r7qxzcqnv8wr5l Hulpkrageenheid 0 464659 2963622 2963386 2026-08-29T18:07:21Z Oesjaar 7467 /* Vervaardigers */ Verbeter 2963622 wikitext text/x-wiki [[Lêer:AlliedSignal (Honeywell) GTCP36-150 APU2.JPG|duimnael|'n Honeywell GTCP36 HKE gemonteer in die agterkant van 'n besigheidstraler]] [[Lêer:A380 APU P1230093.jpg|duimnael|Die HKE se uitlaatpyp in die stert van 'n [[Airbus A380]]]] 'n '''Hulpkrageenheid''' ('''HKE''') (Engels: Auxiliary power unit) is 'n toestel op 'n voertuig wat energie verskaf vir ander funksies behalwe aandrywing. Hulle word algemeen op groot vliegtuie, vlootskepe en sommige groot landvoertuie aangetref. Vliegtuig-HKE's produseer gewoonlik 115 [[Volt|V]] [[Wisselstroom|WS]] teen 400 [[Hertz|Hz]] (eerder as die 50 of 60 Hz wat algemeen in hoofstroomtoevoer is) om die elektriese stelsels van die vliegtuig te laat werk; ander kan 28 V [[Gelykstroom|GS]] produseer.<ref>{{cite web |url=http://www.aerospaceweb.org/question/electronics/q0219.shtml |title=400 Hz Electrical Systems |work=Ask a Rocket Scientist |publisher=Aerospaceweb.org}}</ref> Hulpkrageenhede kan krag verskaf deur enkel- of [[Driefase elektriese krag|driefasestelsels]]. 'n Straalbrandstofaansitter (jet fuel starter: JFS) is 'n toestel soortgelyk aan 'n HKE, maar direk gekoppel aan 'n hoofenjin en aangeskakel deur 'n ingeboude saamgeperste lugbottel.<ref>A Jet Fuel Starter and Expendable Turbojet, ASME Digital Collection, by C Rodgers · 1986</ref> == Lugvaartuig == === Geskiedenis === [[Lêer:Jumo 004.jpg|duimnael|Die inlaat-afleier van die Jumo 004, met 'n trekkoord-aansitterhandvatsel vir Riedel HKE en sy vonkprop-toegangspoorte.]] Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die Britse Kusklas lugskepe, een van verskeie tipes [[Lugskip|lugskepe]] wat deur die [[Britse Vloot]] bedryf is, 'n 1.30 kW ABC-hulpenjin aan boord gehad. Hierdie hulpenjin het 'n kragopwekker vir die vaartuig se radiosender aangedryf en, in 'n noodgeval, 'n hulplugblaser aandryf.<ref group="nota">'n Deurlopende toevoer van saamgeperste lug was nodig om die lugskip se ballonette opgeblaas te hou, en sodoende die struktuur van die gassak te handhaaf. Tydens normale vlug is dit deur 'n lugskep van die skroef se glystroom versamel.</ref><ref>{{cite book | title=The British Airship at War, 1914–1918 | publisher=Terence Dalton | author=Abbott, Patrick | year=1989 | pages=57 | isbn=0861380738}}</ref> Een van die eerste militêre vastevlerkvliegtuie wat 'n HKE gebruik het, was die Britse [[Supermarine Nighthawk]] uit die Eerste Wêreldoorlog, 'n anti-Zeppelin-nagvegvliegtuig.<ref>Andrews and Morgan 1987, p. 21.</ref> Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] was 'n aantal groot Amerikaanse militêre vliegtuie met hulpkrageenhede toegerus. Hierdie was tipies bekend as ''putt-putts'', selfs in amptelike opleidingsdokumente. Die HKE op die [[Boeing B-29 Superfortress|B-29 Superfortress]]-bomwerper was in die agterkant van die vliegtuig aangebring wat nie onder druk was nie. Verskeie modelle van vierslag-[[plattweesilinder]]- of [[V-enjin|V-tweelingenjins]] is gebruik. Die 5.2&nbsp;kW-enjin het 'n P2-GS-kragopwekker aangedryf, met 'n spanning van 28.5&nbsp;volt en 200&nbsp;ampère (verskeie van dieselfde P2-kragopwekkers, aangedryf deur die hoofenjins, was die B-29 se GS-kragbron tydens vlug). Die HKE het krag verskaf om die hoofenjins aan te skakel en is na opstyg tot 'n hoogte van 3 000 m gebruik. Die HKE is weer aangeskakel toe die B-29 begin daal het om te land.<ref>{{cite book | title=Boeing B-29 Superfortress: the ultimate look: from drawing board to VJ-Day | publisher=Schiffer | author=Wolf, William | year=2005 | pages=205 | isbn=0764322575}}</ref> Sommige modelle van die [[Consolidated B-24 Liberator|B-24 Liberator]] het 'n HKE aan die voorkant van die vliegtuig, binne die neuswielkompartement, gehad.<ref>{{cite book | title=Under the Southern Cross: The B-24 Liberator in the South Pacific | publisher=Turner Publishing Company | author=Livingstone, Bob | year=1998 | pages=162 | isbn=1563114321}}</ref> Sommige modelle van die [[Douglas C-47 Skytrain]]-transportvliegtuig het 'n HKE onder die kajuitvloer gehad.<ref>{{cite book | title=Flying the Hump: In Original World War II Color | publisher=Zenith Imprint | author=Ethell, Jeffrey | year=2004 | pages=84 | isbn=0760319154 | author2=Downie, Don}}</ref> === Hulpkrageenheid as meganiese aansitter vir straalmotors === Die eerste Duitse straalmotor wat tydens die Tweede Wêreldoorlog gebou is, het 'n meganiese hulpkrageenheid-aansitstelsel gebruik wat deur die Duitse [[ingenieur]] Norbert Riedel ontwerp is. Dit het bestaan ​​uit 'n 7.5 kW tweeslag-platmotor, wat vir die Junkers Jumo 004 straalmotor ontwerp in die enjin se neuskegel versteek was, en in wese as 'n baanbrekersvoorbeeld van 'n HKE vir die aanskakeling van 'n straalmotor gefunksioneer het. 'n Opening in die verste gedeelte van die neus van die keël het 'n handtrekhandvatsel bevat wat die suierenjin aangeskakel het, wat weer op sy beurt die kompressor gedraai het. Twee vonkproptoegangspoorte was in die Jumo 004 se neuskeël om die Riedel-eenheid se silinders in situ te diens, vir onderhoudsdoeleindes. Twee klein tenks met vooraf gemengde petrol/oliebrandstof vir die Riedel is in die ringvormige inlaat aangebring. Die enjin is beskou as 'n ontwerp met 'n uiters kort slag (boor/slag: 70 mm/35 mm = 2:1) sodat dit binne die neuskeël van straalmotors soos die Jumo 004 kon pas. Vir reduksie het dit 'n geïntegreerde planeetrat gehad. Dit is deur Victoria in Neurenberg vervaardig en het as 'n meganiese HKE-tipe aansitter gedien vir al drie Duitse straalenjinontwerpe wat dit tot ten minste die prototipe-stadium voor Mei 1945 gemaak het – die Junkers Jumo 004, die BMW 003 (wat uniek 'n elektriese aansitter vir die Riedel HKE gebruik),<ref>{{cite web |url=http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1946/Av_4603_DA_BMW003.html |title=Design Analysis of BMW 003 Turbojet - "Starting the Engine" |last1=Schulte |first1=Rudolph C. |date=1946 |website=legendsintheirowntime.com |publisher=United States Army Air Force - Turbojet and Gas Turbine Developments, HQ, AAF |access-date=September 3, 2016 |quote=Die aanskakelprosedure is soos volg: Die enjin word aangeskakel deur die elektriese aansitskakelaar te druk/gooi, hierna word die ontsteking van die turbostraal en die ontsteking en elektriese aansitmotor van die Riedel-enjin aangeskakel (hierdie enjin kan ook handmatig aangesit word deur 'n kabel te trek). Nadat die Riedel-eenheid 'n spoed van ongeveer 300 opm bereik het, skakel dit outomaties die kompressors van die turbostraal in. Teen ongeveer 800 opm van die aansitmotor word die aansitbrandstofpomp aangeskakel, en teen 1 200 opm word die hoofbrandstof (J-2) aangeskakel. Die aansitmotor word aangeskakel gehou totdat die turbostraal 2 000 opm bereik, waarteen die aansitmotor en aansitbrandstof afgeskakel word, en die turbostraal versnel vinnig tot 'n nominale spoed van 9 500 opm op die J-2-brandstof. |archive-date=September 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929074301/http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1946/Av_4603_DA_BMW003.html |url-status=dead }}</ref> en die prototipes (19 gebou) van die meer gevorderde Heinkel HeS 011-enjin, wat dit net bokant die inlaatkanaal in die Heinkel-vervaardigde plaatmetaal van die enjin se gondelneus gemonteer het.<ref>Gunston 1997, p. 141.</ref> Die [[Boeing 727]] in 1963 was die eerste stralervliegtuig wat 'n gasturbine-HKE gehad het, wat dit toegelaat het om by kleiner lughawens te werk, onafhanklik van grondfasiliteite. Die HKE kan op baie moderne passasiersvliegtuie geïdentifiseer word deur 'n uitlaatpyp aan die vliegtuig se stert.<ref>{{cite news|last=Vanhoenacker|first=Mark|title=What is that hole in the tail of an airplane?|url=http://www.slate.com/blogs/the_eye/2015/02/05/what_s_that_thing_unveils_the_mystery_of_that_hole_on_the_tail_of_the_airplane.html|access-date=20 October 2016|work=Slate (tydskrif)|date=5 February 2015}}</ref> === Afdelings === 'n Tipiese gasturbine-HKE vir kommersiële vervoervliegtuie bestaan ​​uit drie hoofafdelings: ==== Kragafdeling ==== Die kragafdeling is die gasgenerator-gedeelte van die enjin en produseer al die askrag vir die HKE.<ref name="aertecsolutions.com">{{Cite web|url=http://www.aertecsolutions.com/2015/05/11/the-apu-and-its-benefits/?lang=en|title=The APU and its benefits {{!}} AERTEC Solutions|website=www.aertecsolutions.com|date=10 May 2015 |language=en-US|access-date=2018-06-20|archive-date=2018-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620124922/http://www.aertecsolutions.com/2015/05/11/the-apu-and-its-benefits/?lang=en}}</ref> In hierdie gedeelte van die enjin word lug saamgepers, met brandstof gemeng en aangesteek om warm en uitsittende gasse te skep. Hierdie gas is hoogs energiek en word gebruik om die turbine te draai, wat weer ander dele van die enjin aandryf, soos hulpratkaste, pompe en elektriese kragopwekkers.<ref>{{Cite web |title=Turbojet Engines |url=https://www.grc.nasa.gov/www/K-12/airplane/aturbj.html |access-date=2022-03-20 |website=www.grc.nasa.gov}}</ref> ==== Laskompressor afdeling ==== Die laskompressor is gewoonlik 'n as-gemonteerde kompressor wat pneumatiese krag vir die vliegtuig verskaf, hoewel sommige HKE's afblaaslug uit die kragseksiekompressor onttrek. Daar is twee geaktiveerde toestelle om die lugvloei te help beheer: die inlaatgidsskoepe wat die lugvloei na die laskompressor reguleer en die stuwingsbeheerklep wat stabiele of stuwingsvrye werking van die turbomasjien handhaaf.<ref name="aertecsolutions.com"/> ==== Ratkas afdeling ==== Die ratkas dra krag oor vanaf die hoofas van die enjin na 'n olieverkoelde kragopwekker vir elektriese krag. Binne die ratkas word krag ook oorgedra na enjinbykomstighede soos die brandstofbeheereenheid, die smeermodule en verkoelingswaaier. Daar is ook 'n aansittermotor wat deur die ratstelsel gekoppel is om die aansitterfunksie van die HKE te verrig. Sommige HKE-ontwerpe gebruik 'n kombinasie-aansitter/generator vir HKE-aanskakeling en elektriese kragopwekking om kompleksiteit te verminder. Op die [[Boeing 787 Dreamliner]], 'n vliegtuig wat groter afhanklikheid van sy elektriese stelsels het, lewer die HKE slegs elektrisiteit aan die vliegtuig. Die afwesigheid van 'n pneumatiese stelsel vereenvoudig die ontwerp, maar 'n hoë vraag na elektrisiteit vereis swaarder kragopwekkers.<ref name="Sinnet">{{cite web|last=Sinnet|first=Mike|title=Saving Fuel and enhancing operational efficiencies|url=http://www.boeing.com/commercial/aeromagazine/articles/qtr_4_07/AERO_Q407_article2.pdf|publisher=Boeing|access-date=January 17, 2013|year=2007}}</ref><ref name="Ogando">{{cite news |url=http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution: On the 787, Boeing eliminated bleed air and relied heavily on electric starter generators |publisher=[[Design News]] |date=June 4, 2007 |editor=Ogando, Joseph |access-date=September 9, 2011 |archive-date=April 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406062451/http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 }}</ref> Aanboord vasteoksied-[[brandstofsel]] HKE's word ondersoek.<ref>{{cite journal |last=Spenser |first=Jay |date=July 2004 |title=Fuel cells in the air |journal= Boeing Frontiers |volume=3 |issue=3 |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2004/july/ts_sf7a.html}}</ref> === Vervaardigers === Die mark vir hulpkrageenhede word oorheers deur Honeywell, gevolg deur Pratt & Whitney (’n filiaal van RTX Corporation), Motorsich en ander vervaardigers soos PBS Velká Bíteš, Safran Power Units, Aerosila en Klimov. Die markaandeel van 2018 het gewissel volgens die toepassingsplatforms:<ref>{{Cite web |date=September 27, 2018 |title=Case M.8858 – Boeing/Safran/JV (Auxiliary power units), Commission decision pursuant to Article 6(1)(b) of Council, Regulation No 139/2004 and Article 57 of the Agreement on the European Economic Area |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32018M8858&qid=1660219951114&from=EN |access-date=August 11, 2022 |website=[[EUR-Lex]] |publisher=European Commission |page=14}}</ref> * Groot kommersiële vliegtuie: Honeywell 70–80%, Pratt & Whitney 20–30%, ander 0–5% * Streeksvliegtuie: Pratt & Whitney 50–60%, Honeywell 40–50%, ander 0–5% * Besigheidstralers: Honeywell 90–100%, ander 0–5% * [[Helikopter]]s: Pratt & Whitney 40–50%, Motorsich 40–50%, Honeywell 5–10%, Safran Power Units 5–10%, ander 0–5% Op 4 Junie 2018 het [[Boeing]] en [[Safran]] hul 50-50-vennootskap aangekondig om HKE's te ontwerp, te bou en te onderhou na regulatoriese en antitrust-goedkeuring in die tweede helfte van 2018.<ref>{{cite press release |title= Boeing, Safran Agree to Design, Build and Service Auxiliary Power Units |date= June 4, 2018 |url=https://www.safran-group.com/media/boeing-safran-agree-design-build-and-service-auxiliary-power-units-20180604 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617115653/https://www.safran-group.com/media/boeing-safran-agree-design-build-and-service-auxiliary-power-units-20180604 |archive-date=2018-06-17 |website=Safran}}</ref> Boeing het in die vroeë 1960's etlike honderde T50/T60 klein turboas en hul afgeleides vervaardig. Safran vervaardig helikopters en sakestralers se HKE's, maar het die vervaardiging van groot HKE's gestaak sedert Labinal die APIC-gesamentlike onderneming met Sundstrand in 1996 verlaat het.<ref name="Flight5jun2018" /> 'n Joernalis van die aanlyn nuuswebwerf FlightGlobal, Stephen Trimble, het verklaar dat Boeing en Safran se vooruitgang in die mark vir HKE's 'n bedreiging vir die duopolie tussen Honeywell en Pratt & Whitney inhou.<ref>{{cite news |url= https://www.flightglobal.com/news/articles/boeing-and-safran-partner-to-disrupt-apu-market-449184/ |title= Boeing and Safran partner to disrupt APU market |date= June 4, 2018 |author= Stephen Trimble |work= Flightglobal}}</ref> == Ruimtetuie == Die [[ruimtependeltuig]] se HKE's het hidrouliese druk verskaf. Die ruimtependeltuig het drie oorbodige HKE's gehad, aangedryf deur [[hidrasien]]. Hulle is slegs gebruik vir opstyg, hertoetrede en landing. Tydens die opstyging het die HKE's hidrouliese krag verskaf vir die [[Kardanophanging|kardaniese werking]] van die pendeltuig se drie enjins en die beheer van hul groot kleppe, en vir die beweging van die beheervlakke. Tydens die landing het hulle die beheervlakke geskuif, die wiele laat sak en die remme en neuswielstuur aangedryf. Landing kon met slegs een HKE in werking plaasvind.<ref>{{cite web | url = http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/orbiter/hyd | archive-url = https://web.archive.org/web/20010602114515/http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/orbiter/hyd/ | archive-date = 2 June 2001 | title = Hydraulic System | website = spaceflight.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 8 February 2016 }}</ref>In die vroeë jare van die pendeltuig was daar probleme met die betroubaarheid van die HKE, met wanfunksies op drie van die eerste nege pendeltuigmissies.<ref group="nota">Vroeë pendeltuig HKE-falings: *STS-2 (November 1981): Tydens 'n lanseerplatform-wagtyd is hoë oliedruk in twee van die drie HKE's ontdek. Die ratkaste moes uitgespoel en filters vervang word, wat tot gevolg gehad het dat die lansering herskeduleer moes word.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-2.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-2 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }} *STS-3 (Maart 1982): Een HKE het tydens styging oorverhit en moes afgeskakel word, hoewel dit later behoorlik gefunksioneer het tydens herbetreding en landing.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-3.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-3 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }}{{cite interview | title = Jack R. Lousma Edited Oral History Transcript | url=http://www.jsc.nasa.gov/history/oral_histories/LousmaJR/LousmaJR_3-15-10.htm | date=15 March 2010 | access-date=18 February 2016 | last=Lousma | first=Jack R. | subject-link=Jack R. Lousma | interviewer=Ross-Nazzal, Jennifer | work=NASA Johnson Space Center Oral History Project }} *STS-9 (November–Desember 1983): Tydens landing het twee van die drie HKE's aan die brand geslaan.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-9.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-9 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }}</ref> {{Normdata}} == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Vliegtuigonderdele]] gh12v4vy3lsze0mq2wrgig6x157x50f 2963623 2963622 2026-08-29T18:08:59Z Oesjaar 7467 /* Vervaardigers */ Verbeter 2963623 wikitext text/x-wiki [[Lêer:AlliedSignal (Honeywell) GTCP36-150 APU2.JPG|duimnael|'n Honeywell GTCP36 HKE gemonteer in die agterkant van 'n besigheidstraler]] [[Lêer:A380 APU P1230093.jpg|duimnael|Die HKE se uitlaatpyp in die stert van 'n [[Airbus A380]]]] 'n '''Hulpkrageenheid''' ('''HKE''') (Engels: Auxiliary power unit) is 'n toestel op 'n voertuig wat energie verskaf vir ander funksies behalwe aandrywing. Hulle word algemeen op groot vliegtuie, vlootskepe en sommige groot landvoertuie aangetref. Vliegtuig-HKE's produseer gewoonlik 115 [[Volt|V]] [[Wisselstroom|WS]] teen 400 [[Hertz|Hz]] (eerder as die 50 of 60 Hz wat algemeen in hoofstroomtoevoer is) om die elektriese stelsels van die vliegtuig te laat werk; ander kan 28 V [[Gelykstroom|GS]] produseer.<ref>{{cite web |url=http://www.aerospaceweb.org/question/electronics/q0219.shtml |title=400 Hz Electrical Systems |work=Ask a Rocket Scientist |publisher=Aerospaceweb.org}}</ref> Hulpkrageenhede kan krag verskaf deur enkel- of [[Driefase elektriese krag|driefasestelsels]]. 'n Straalbrandstofaansitter (jet fuel starter: JFS) is 'n toestel soortgelyk aan 'n HKE, maar direk gekoppel aan 'n hoofenjin en aangeskakel deur 'n ingeboude saamgeperste lugbottel.<ref>A Jet Fuel Starter and Expendable Turbojet, ASME Digital Collection, by C Rodgers · 1986</ref> == Lugvaartuig == === Geskiedenis === [[Lêer:Jumo 004.jpg|duimnael|Die inlaat-afleier van die Jumo 004, met 'n trekkoord-aansitterhandvatsel vir Riedel HKE en sy vonkprop-toegangspoorte.]] Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die Britse Kusklas lugskepe, een van verskeie tipes [[Lugskip|lugskepe]] wat deur die [[Britse Vloot]] bedryf is, 'n 1.30 kW ABC-hulpenjin aan boord gehad. Hierdie hulpenjin het 'n kragopwekker vir die vaartuig se radiosender aangedryf en, in 'n noodgeval, 'n hulplugblaser aandryf.<ref group="nota">'n Deurlopende toevoer van saamgeperste lug was nodig om die lugskip se ballonette opgeblaas te hou, en sodoende die struktuur van die gassak te handhaaf. Tydens normale vlug is dit deur 'n lugskep van die skroef se glystroom versamel.</ref><ref>{{cite book | title=The British Airship at War, 1914–1918 | publisher=Terence Dalton | author=Abbott, Patrick | year=1989 | pages=57 | isbn=0861380738}}</ref> Een van die eerste militêre vastevlerkvliegtuie wat 'n HKE gebruik het, was die Britse [[Supermarine Nighthawk]] uit die Eerste Wêreldoorlog, 'n anti-Zeppelin-nagvegvliegtuig.<ref>Andrews and Morgan 1987, p. 21.</ref> Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] was 'n aantal groot Amerikaanse militêre vliegtuie met hulpkrageenhede toegerus. Hierdie was tipies bekend as ''putt-putts'', selfs in amptelike opleidingsdokumente. Die HKE op die [[Boeing B-29 Superfortress|B-29 Superfortress]]-bomwerper was in die agterkant van die vliegtuig aangebring wat nie onder druk was nie. Verskeie modelle van vierslag-[[plattweesilinder]]- of [[V-enjin|V-tweelingenjins]] is gebruik. Die 5.2&nbsp;kW-enjin het 'n P2-GS-kragopwekker aangedryf, met 'n spanning van 28.5&nbsp;volt en 200&nbsp;ampère (verskeie van dieselfde P2-kragopwekkers, aangedryf deur die hoofenjins, was die B-29 se GS-kragbron tydens vlug). Die HKE het krag verskaf om die hoofenjins aan te skakel en is na opstyg tot 'n hoogte van 3 000 m gebruik. Die HKE is weer aangeskakel toe die B-29 begin daal het om te land.<ref>{{cite book | title=Boeing B-29 Superfortress: the ultimate look: from drawing board to VJ-Day | publisher=Schiffer | author=Wolf, William | year=2005 | pages=205 | isbn=0764322575}}</ref> Sommige modelle van die [[Consolidated B-24 Liberator|B-24 Liberator]] het 'n HKE aan die voorkant van die vliegtuig, binne die neuswielkompartement, gehad.<ref>{{cite book | title=Under the Southern Cross: The B-24 Liberator in the South Pacific | publisher=Turner Publishing Company | author=Livingstone, Bob | year=1998 | pages=162 | isbn=1563114321}}</ref> Sommige modelle van die [[Douglas C-47 Skytrain]]-transportvliegtuig het 'n HKE onder die kajuitvloer gehad.<ref>{{cite book | title=Flying the Hump: In Original World War II Color | publisher=Zenith Imprint | author=Ethell, Jeffrey | year=2004 | pages=84 | isbn=0760319154 | author2=Downie, Don}}</ref> === Hulpkrageenheid as meganiese aansitter vir straalmotors === Die eerste Duitse straalmotor wat tydens die Tweede Wêreldoorlog gebou is, het 'n meganiese hulpkrageenheid-aansitstelsel gebruik wat deur die Duitse [[ingenieur]] Norbert Riedel ontwerp is. Dit het bestaan ​​uit 'n 7.5 kW tweeslag-platmotor, wat vir die Junkers Jumo 004 straalmotor ontwerp in die enjin se neuskegel versteek was, en in wese as 'n baanbrekersvoorbeeld van 'n HKE vir die aanskakeling van 'n straalmotor gefunksioneer het. 'n Opening in die verste gedeelte van die neus van die keël het 'n handtrekhandvatsel bevat wat die suierenjin aangeskakel het, wat weer op sy beurt die kompressor gedraai het. Twee vonkproptoegangspoorte was in die Jumo 004 se neuskeël om die Riedel-eenheid se silinders in situ te diens, vir onderhoudsdoeleindes. Twee klein tenks met vooraf gemengde petrol/oliebrandstof vir die Riedel is in die ringvormige inlaat aangebring. Die enjin is beskou as 'n ontwerp met 'n uiters kort slag (boor/slag: 70 mm/35 mm = 2:1) sodat dit binne die neuskeël van straalmotors soos die Jumo 004 kon pas. Vir reduksie het dit 'n geïntegreerde planeetrat gehad. Dit is deur Victoria in Neurenberg vervaardig en het as 'n meganiese HKE-tipe aansitter gedien vir al drie Duitse straalenjinontwerpe wat dit tot ten minste die prototipe-stadium voor Mei 1945 gemaak het – die Junkers Jumo 004, die BMW 003 (wat uniek 'n elektriese aansitter vir die Riedel HKE gebruik),<ref>{{cite web |url=http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1946/Av_4603_DA_BMW003.html |title=Design Analysis of BMW 003 Turbojet - "Starting the Engine" |last1=Schulte |first1=Rudolph C. |date=1946 |website=legendsintheirowntime.com |publisher=United States Army Air Force - Turbojet and Gas Turbine Developments, HQ, AAF |access-date=September 3, 2016 |quote=Die aanskakelprosedure is soos volg: Die enjin word aangeskakel deur die elektriese aansitskakelaar te druk/gooi, hierna word die ontsteking van die turbostraal en die ontsteking en elektriese aansitmotor van die Riedel-enjin aangeskakel (hierdie enjin kan ook handmatig aangesit word deur 'n kabel te trek). Nadat die Riedel-eenheid 'n spoed van ongeveer 300 opm bereik het, skakel dit outomaties die kompressors van die turbostraal in. Teen ongeveer 800 opm van die aansitmotor word die aansitbrandstofpomp aangeskakel, en teen 1 200 opm word die hoofbrandstof (J-2) aangeskakel. Die aansitmotor word aangeskakel gehou totdat die turbostraal 2 000 opm bereik, waarteen die aansitmotor en aansitbrandstof afgeskakel word, en die turbostraal versnel vinnig tot 'n nominale spoed van 9 500 opm op die J-2-brandstof. |archive-date=September 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929074301/http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1946/Av_4603_DA_BMW003.html |url-status=dead }}</ref> en die prototipes (19 gebou) van die meer gevorderde Heinkel HeS 011-enjin, wat dit net bokant die inlaatkanaal in die Heinkel-vervaardigde plaatmetaal van die enjin se gondelneus gemonteer het.<ref>Gunston 1997, p. 141.</ref> Die [[Boeing 727]] in 1963 was die eerste stralervliegtuig wat 'n gasturbine-HKE gehad het, wat dit toegelaat het om by kleiner lughawens te werk, onafhanklik van grondfasiliteite. Die HKE kan op baie moderne passasiersvliegtuie geïdentifiseer word deur 'n uitlaatpyp aan die vliegtuig se stert.<ref>{{cite news|last=Vanhoenacker|first=Mark|title=What is that hole in the tail of an airplane?|url=http://www.slate.com/blogs/the_eye/2015/02/05/what_s_that_thing_unveils_the_mystery_of_that_hole_on_the_tail_of_the_airplane.html|access-date=20 October 2016|work=Slate (tydskrif)|date=5 February 2015}}</ref> === Afdelings === 'n Tipiese gasturbine-HKE vir kommersiële vervoervliegtuie bestaan ​​uit drie hoofafdelings: ==== Kragafdeling ==== Die kragafdeling is die gasgenerator-gedeelte van die enjin en produseer al die askrag vir die HKE.<ref name="aertecsolutions.com">{{Cite web|url=http://www.aertecsolutions.com/2015/05/11/the-apu-and-its-benefits/?lang=en|title=The APU and its benefits {{!}} AERTEC Solutions|website=www.aertecsolutions.com|date=10 May 2015 |language=en-US|access-date=2018-06-20|archive-date=2018-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620124922/http://www.aertecsolutions.com/2015/05/11/the-apu-and-its-benefits/?lang=en}}</ref> In hierdie gedeelte van die enjin word lug saamgepers, met brandstof gemeng en aangesteek om warm en uitsittende gasse te skep. Hierdie gas is hoogs energiek en word gebruik om die turbine te draai, wat weer ander dele van die enjin aandryf, soos hulpratkaste, pompe en elektriese kragopwekkers.<ref>{{Cite web |title=Turbojet Engines |url=https://www.grc.nasa.gov/www/K-12/airplane/aturbj.html |access-date=2022-03-20 |website=www.grc.nasa.gov}}</ref> ==== Laskompressor afdeling ==== Die laskompressor is gewoonlik 'n as-gemonteerde kompressor wat pneumatiese krag vir die vliegtuig verskaf, hoewel sommige HKE's afblaaslug uit die kragseksiekompressor onttrek. Daar is twee geaktiveerde toestelle om die lugvloei te help beheer: die inlaatgidsskoepe wat die lugvloei na die laskompressor reguleer en die stuwingsbeheerklep wat stabiele of stuwingsvrye werking van die turbomasjien handhaaf.<ref name="aertecsolutions.com"/> ==== Ratkas afdeling ==== Die ratkas dra krag oor vanaf die hoofas van die enjin na 'n olieverkoelde kragopwekker vir elektriese krag. Binne die ratkas word krag ook oorgedra na enjinbykomstighede soos die brandstofbeheereenheid, die smeermodule en verkoelingswaaier. Daar is ook 'n aansittermotor wat deur die ratstelsel gekoppel is om die aansitterfunksie van die HKE te verrig. Sommige HKE-ontwerpe gebruik 'n kombinasie-aansitter/generator vir HKE-aanskakeling en elektriese kragopwekking om kompleksiteit te verminder. Op die [[Boeing 787 Dreamliner]], 'n vliegtuig wat groter afhanklikheid van sy elektriese stelsels het, lewer die HKE slegs elektrisiteit aan die vliegtuig. Die afwesigheid van 'n pneumatiese stelsel vereenvoudig die ontwerp, maar 'n hoë vraag na elektrisiteit vereis swaarder kragopwekkers.<ref name="Sinnet">{{cite web|last=Sinnet|first=Mike|title=Saving Fuel and enhancing operational efficiencies|url=http://www.boeing.com/commercial/aeromagazine/articles/qtr_4_07/AERO_Q407_article2.pdf|publisher=Boeing|access-date=January 17, 2013|year=2007}}</ref><ref name="Ogando">{{cite news |url=http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution: On the 787, Boeing eliminated bleed air and relied heavily on electric starter generators |publisher=[[Design News]] |date=June 4, 2007 |editor=Ogando, Joseph |access-date=September 9, 2011 |archive-date=April 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406062451/http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 }}</ref> Aanboord vasteoksied-[[brandstofsel]] HKE's word ondersoek.<ref>{{cite journal |last=Spenser |first=Jay |date=July 2004 |title=Fuel cells in the air |journal= Boeing Frontiers |volume=3 |issue=3 |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2004/july/ts_sf7a.html}}</ref> === Vervaardigers === Die mark vir hulpkrageenhede word oorheers deur Honeywell, gevolg deur Pratt & Whitney (’n filiaal van RTX Corporation), Motorsich en ander vervaardigers soos PBS Velká Bíteš, Safran Power Units, Aerosila en Klimov. Die markaandeel van 2018 het gewissel volgens die toepassingsplatforms:<ref>{{Cite web |date=September 27, 2018 |title=Case M.8858 – Boeing/Safran/JV (Auxiliary power units), Commission decision pursuant to Article 6(1)(b) of Council, Regulation No 139/2004 and Article 57 of the Agreement on the European Economic Area |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32018M8858&qid=1660219951114&from=EN |access-date=August 11, 2022 |website=[[EUR-Lex]] |publisher=European Commission |page=14}}</ref> * Groot kommersiële vliegtuie: Honeywell 70–80%, Pratt & Whitney 20–30%, ander 0–5% * Streeksvliegtuie: Pratt & Whitney 50–60%, Honeywell 40–50%, ander 0–5% * Besigheidstralers: Honeywell 90–100%, ander 0–5% * [[Helikopter]]s: Pratt & Whitney 40–50%, Motorsich 40–50%, Honeywell 5–10%, Safran Power Units 5–10%, ander 0–5% Op 4 Junie 2018 het [[Boeing]] en [[Safran]] hul 50-50-vennootskap aangekondig om HKE's te ontwerp, te bou en te onderhou na regulatoriese en antitrust-goedkeuring in die tweede helfte van 2018.<ref>{{cite press release |title= Boeing, Safran Agree to Design, Build and Service Auxiliary Power Units |date= June 4, 2018 |url=https://www.safran-group.com/media/boeing-safran-agree-design-build-and-service-auxiliary-power-units-20180604 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617115653/https://www.safran-group.com/media/boeing-safran-agree-design-build-and-service-auxiliary-power-units-20180604 |archive-date=2018-06-17 |website=Safran}}</ref> Boeing het in die vroeë 1960's etlike honderde T50/T60 klein turboas en hul afgeleides vervaardig. Safran vervaardig helikopters en sakestralers se HKE's, maar het die vervaardiging van groot HKE's gestaak sedert Labinal die APIC-gesamentlike onderneming met Sundstrand in 1996 verlaat het.<ref name="Flight5jun2018" /> 'n Joernalis van die aanlyn nuuswebwerf FlightGlobal, Stephen Trimble, het verklaar dat Boeing en Safran se vooruitgang in die mark vir HKE's 'n bedreiging vir die duopolie tussen Honeywell en Pratt & Whitney inhou.<ref>{{cite news |url= https://www.flightglobal.com/news/articles/boeing-and-safran-partner-to-disrupt-apu-market-449184/ |title= Boeing and Safran partner to disrupt APU market |date= June 4, 2018 |author= Stephen Trimble |work= Flightglobal}}</ref> Honeywell het 'n 65%-aandeel van die hoofstroom-HKE-mark en is die enigste verskaffer vir die Airbus A350, die Boeing 777 en alle enkelgangvliegtuie: die Boeing 737 MAX, Airbus A220 (voorheen Bombardier CSeries), Comac C919, Irkut MC-21 en Airbus A320neo sedert Airbus die P&WC APS3200-opsie uitgeskakel het. == Ruimtetuie == Die [[ruimtependeltuig]] se HKE's het hidrouliese druk verskaf. Die ruimtependeltuig het drie oorbodige HKE's gehad, aangedryf deur [[hidrasien]]. Hulle is slegs gebruik vir opstyg, hertoetrede en landing. Tydens die opstyging het die HKE's hidrouliese krag verskaf vir die [[Kardanophanging|kardaniese werking]] van die pendeltuig se drie enjins en die beheer van hul groot kleppe, en vir die beweging van die beheervlakke. Tydens die landing het hulle die beheervlakke geskuif, die wiele laat sak en die remme en neuswielstuur aangedryf. Landing kon met slegs een HKE in werking plaasvind.<ref>{{cite web | url = http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/orbiter/hyd | archive-url = https://web.archive.org/web/20010602114515/http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/orbiter/hyd/ | archive-date = 2 June 2001 | title = Hydraulic System | website = spaceflight.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 8 February 2016 }}</ref>In die vroeë jare van die pendeltuig was daar probleme met die betroubaarheid van die HKE, met wanfunksies op drie van die eerste nege pendeltuigmissies.<ref group="nota">Vroeë pendeltuig HKE-falings: *STS-2 (November 1981): Tydens 'n lanseerplatform-wagtyd is hoë oliedruk in twee van die drie HKE's ontdek. Die ratkaste moes uitgespoel en filters vervang word, wat tot gevolg gehad het dat die lansering herskeduleer moes word.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-2.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-2 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }} *STS-3 (Maart 1982): Een HKE het tydens styging oorverhit en moes afgeskakel word, hoewel dit later behoorlik gefunksioneer het tydens herbetreding en landing.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-3.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-3 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }}{{cite interview | title = Jack R. Lousma Edited Oral History Transcript | url=http://www.jsc.nasa.gov/history/oral_histories/LousmaJR/LousmaJR_3-15-10.htm | date=15 March 2010 | access-date=18 February 2016 | last=Lousma | first=Jack R. | subject-link=Jack R. Lousma | interviewer=Ross-Nazzal, Jennifer | work=NASA Johnson Space Center Oral History Project }} *STS-9 (November–Desember 1983): Tydens landing het twee van die drie HKE's aan die brand geslaan.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-9.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-9 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }}</ref> {{Normdata}} == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Vliegtuigonderdele]] q456g7xm89e6ua1zdj9l0ywwh9dvexa 2963624 2963623 2026-08-29T18:10:03Z Oesjaar 7467 /* Vervaardigers */ Skakels 2963624 wikitext text/x-wiki [[Lêer:AlliedSignal (Honeywell) GTCP36-150 APU2.JPG|duimnael|'n Honeywell GTCP36 HKE gemonteer in die agterkant van 'n besigheidstraler]] [[Lêer:A380 APU P1230093.jpg|duimnael|Die HKE se uitlaatpyp in die stert van 'n [[Airbus A380]]]] 'n '''Hulpkrageenheid''' ('''HKE''') (Engels: Auxiliary power unit) is 'n toestel op 'n voertuig wat energie verskaf vir ander funksies behalwe aandrywing. Hulle word algemeen op groot vliegtuie, vlootskepe en sommige groot landvoertuie aangetref. Vliegtuig-HKE's produseer gewoonlik 115 [[Volt|V]] [[Wisselstroom|WS]] teen 400 [[Hertz|Hz]] (eerder as die 50 of 60 Hz wat algemeen in hoofstroomtoevoer is) om die elektriese stelsels van die vliegtuig te laat werk; ander kan 28 V [[Gelykstroom|GS]] produseer.<ref>{{cite web |url=http://www.aerospaceweb.org/question/electronics/q0219.shtml |title=400 Hz Electrical Systems |work=Ask a Rocket Scientist |publisher=Aerospaceweb.org}}</ref> Hulpkrageenhede kan krag verskaf deur enkel- of [[Driefase elektriese krag|driefasestelsels]]. 'n Straalbrandstofaansitter (jet fuel starter: JFS) is 'n toestel soortgelyk aan 'n HKE, maar direk gekoppel aan 'n hoofenjin en aangeskakel deur 'n ingeboude saamgeperste lugbottel.<ref>A Jet Fuel Starter and Expendable Turbojet, ASME Digital Collection, by C Rodgers · 1986</ref> == Lugvaartuig == === Geskiedenis === [[Lêer:Jumo 004.jpg|duimnael|Die inlaat-afleier van die Jumo 004, met 'n trekkoord-aansitterhandvatsel vir Riedel HKE en sy vonkprop-toegangspoorte.]] Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die Britse Kusklas lugskepe, een van verskeie tipes [[Lugskip|lugskepe]] wat deur die [[Britse Vloot]] bedryf is, 'n 1.30 kW ABC-hulpenjin aan boord gehad. Hierdie hulpenjin het 'n kragopwekker vir die vaartuig se radiosender aangedryf en, in 'n noodgeval, 'n hulplugblaser aandryf.<ref group="nota">'n Deurlopende toevoer van saamgeperste lug was nodig om die lugskip se ballonette opgeblaas te hou, en sodoende die struktuur van die gassak te handhaaf. Tydens normale vlug is dit deur 'n lugskep van die skroef se glystroom versamel.</ref><ref>{{cite book | title=The British Airship at War, 1914–1918 | publisher=Terence Dalton | author=Abbott, Patrick | year=1989 | pages=57 | isbn=0861380738}}</ref> Een van die eerste militêre vastevlerkvliegtuie wat 'n HKE gebruik het, was die Britse [[Supermarine Nighthawk]] uit die Eerste Wêreldoorlog, 'n anti-Zeppelin-nagvegvliegtuig.<ref>Andrews and Morgan 1987, p. 21.</ref> Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] was 'n aantal groot Amerikaanse militêre vliegtuie met hulpkrageenhede toegerus. Hierdie was tipies bekend as ''putt-putts'', selfs in amptelike opleidingsdokumente. Die HKE op die [[Boeing B-29 Superfortress|B-29 Superfortress]]-bomwerper was in die agterkant van die vliegtuig aangebring wat nie onder druk was nie. Verskeie modelle van vierslag-[[plattweesilinder]]- of [[V-enjin|V-tweelingenjins]] is gebruik. Die 5.2&nbsp;kW-enjin het 'n P2-GS-kragopwekker aangedryf, met 'n spanning van 28.5&nbsp;volt en 200&nbsp;ampère (verskeie van dieselfde P2-kragopwekkers, aangedryf deur die hoofenjins, was die B-29 se GS-kragbron tydens vlug). Die HKE het krag verskaf om die hoofenjins aan te skakel en is na opstyg tot 'n hoogte van 3 000 m gebruik. Die HKE is weer aangeskakel toe die B-29 begin daal het om te land.<ref>{{cite book | title=Boeing B-29 Superfortress: the ultimate look: from drawing board to VJ-Day | publisher=Schiffer | author=Wolf, William | year=2005 | pages=205 | isbn=0764322575}}</ref> Sommige modelle van die [[Consolidated B-24 Liberator|B-24 Liberator]] het 'n HKE aan die voorkant van die vliegtuig, binne die neuswielkompartement, gehad.<ref>{{cite book | title=Under the Southern Cross: The B-24 Liberator in the South Pacific | publisher=Turner Publishing Company | author=Livingstone, Bob | year=1998 | pages=162 | isbn=1563114321}}</ref> Sommige modelle van die [[Douglas C-47 Skytrain]]-transportvliegtuig het 'n HKE onder die kajuitvloer gehad.<ref>{{cite book | title=Flying the Hump: In Original World War II Color | publisher=Zenith Imprint | author=Ethell, Jeffrey | year=2004 | pages=84 | isbn=0760319154 | author2=Downie, Don}}</ref> === Hulpkrageenheid as meganiese aansitter vir straalmotors === Die eerste Duitse straalmotor wat tydens die Tweede Wêreldoorlog gebou is, het 'n meganiese hulpkrageenheid-aansitstelsel gebruik wat deur die Duitse [[ingenieur]] Norbert Riedel ontwerp is. Dit het bestaan ​​uit 'n 7.5 kW tweeslag-platmotor, wat vir die Junkers Jumo 004 straalmotor ontwerp in die enjin se neuskegel versteek was, en in wese as 'n baanbrekersvoorbeeld van 'n HKE vir die aanskakeling van 'n straalmotor gefunksioneer het. 'n Opening in die verste gedeelte van die neus van die keël het 'n handtrekhandvatsel bevat wat die suierenjin aangeskakel het, wat weer op sy beurt die kompressor gedraai het. Twee vonkproptoegangspoorte was in die Jumo 004 se neuskeël om die Riedel-eenheid se silinders in situ te diens, vir onderhoudsdoeleindes. Twee klein tenks met vooraf gemengde petrol/oliebrandstof vir die Riedel is in die ringvormige inlaat aangebring. Die enjin is beskou as 'n ontwerp met 'n uiters kort slag (boor/slag: 70 mm/35 mm = 2:1) sodat dit binne die neuskeël van straalmotors soos die Jumo 004 kon pas. Vir reduksie het dit 'n geïntegreerde planeetrat gehad. Dit is deur Victoria in Neurenberg vervaardig en het as 'n meganiese HKE-tipe aansitter gedien vir al drie Duitse straalenjinontwerpe wat dit tot ten minste die prototipe-stadium voor Mei 1945 gemaak het – die Junkers Jumo 004, die BMW 003 (wat uniek 'n elektriese aansitter vir die Riedel HKE gebruik),<ref>{{cite web |url=http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1946/Av_4603_DA_BMW003.html |title=Design Analysis of BMW 003 Turbojet - "Starting the Engine" |last1=Schulte |first1=Rudolph C. |date=1946 |website=legendsintheirowntime.com |publisher=United States Army Air Force - Turbojet and Gas Turbine Developments, HQ, AAF |access-date=September 3, 2016 |quote=Die aanskakelprosedure is soos volg: Die enjin word aangeskakel deur die elektriese aansitskakelaar te druk/gooi, hierna word die ontsteking van die turbostraal en die ontsteking en elektriese aansitmotor van die Riedel-enjin aangeskakel (hierdie enjin kan ook handmatig aangesit word deur 'n kabel te trek). Nadat die Riedel-eenheid 'n spoed van ongeveer 300 opm bereik het, skakel dit outomaties die kompressors van die turbostraal in. Teen ongeveer 800 opm van die aansitmotor word die aansitbrandstofpomp aangeskakel, en teen 1 200 opm word die hoofbrandstof (J-2) aangeskakel. Die aansitmotor word aangeskakel gehou totdat die turbostraal 2 000 opm bereik, waarteen die aansitmotor en aansitbrandstof afgeskakel word, en die turbostraal versnel vinnig tot 'n nominale spoed van 9 500 opm op die J-2-brandstof. |archive-date=September 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929074301/http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1946/Av_4603_DA_BMW003.html |url-status=dead }}</ref> en die prototipes (19 gebou) van die meer gevorderde Heinkel HeS 011-enjin, wat dit net bokant die inlaatkanaal in die Heinkel-vervaardigde plaatmetaal van die enjin se gondelneus gemonteer het.<ref>Gunston 1997, p. 141.</ref> Die [[Boeing 727]] in 1963 was die eerste stralervliegtuig wat 'n gasturbine-HKE gehad het, wat dit toegelaat het om by kleiner lughawens te werk, onafhanklik van grondfasiliteite. Die HKE kan op baie moderne passasiersvliegtuie geïdentifiseer word deur 'n uitlaatpyp aan die vliegtuig se stert.<ref>{{cite news|last=Vanhoenacker|first=Mark|title=What is that hole in the tail of an airplane?|url=http://www.slate.com/blogs/the_eye/2015/02/05/what_s_that_thing_unveils_the_mystery_of_that_hole_on_the_tail_of_the_airplane.html|access-date=20 October 2016|work=Slate (tydskrif)|date=5 February 2015}}</ref> === Afdelings === 'n Tipiese gasturbine-HKE vir kommersiële vervoervliegtuie bestaan ​​uit drie hoofafdelings: ==== Kragafdeling ==== Die kragafdeling is die gasgenerator-gedeelte van die enjin en produseer al die askrag vir die HKE.<ref name="aertecsolutions.com">{{Cite web|url=http://www.aertecsolutions.com/2015/05/11/the-apu-and-its-benefits/?lang=en|title=The APU and its benefits {{!}} AERTEC Solutions|website=www.aertecsolutions.com|date=10 May 2015 |language=en-US|access-date=2018-06-20|archive-date=2018-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620124922/http://www.aertecsolutions.com/2015/05/11/the-apu-and-its-benefits/?lang=en}}</ref> In hierdie gedeelte van die enjin word lug saamgepers, met brandstof gemeng en aangesteek om warm en uitsittende gasse te skep. Hierdie gas is hoogs energiek en word gebruik om die turbine te draai, wat weer ander dele van die enjin aandryf, soos hulpratkaste, pompe en elektriese kragopwekkers.<ref>{{Cite web |title=Turbojet Engines |url=https://www.grc.nasa.gov/www/K-12/airplane/aturbj.html |access-date=2022-03-20 |website=www.grc.nasa.gov}}</ref> ==== Laskompressor afdeling ==== Die laskompressor is gewoonlik 'n as-gemonteerde kompressor wat pneumatiese krag vir die vliegtuig verskaf, hoewel sommige HKE's afblaaslug uit die kragseksiekompressor onttrek. Daar is twee geaktiveerde toestelle om die lugvloei te help beheer: die inlaatgidsskoepe wat die lugvloei na die laskompressor reguleer en die stuwingsbeheerklep wat stabiele of stuwingsvrye werking van die turbomasjien handhaaf.<ref name="aertecsolutions.com"/> ==== Ratkas afdeling ==== Die ratkas dra krag oor vanaf die hoofas van die enjin na 'n olieverkoelde kragopwekker vir elektriese krag. Binne die ratkas word krag ook oorgedra na enjinbykomstighede soos die brandstofbeheereenheid, die smeermodule en verkoelingswaaier. Daar is ook 'n aansittermotor wat deur die ratstelsel gekoppel is om die aansitterfunksie van die HKE te verrig. Sommige HKE-ontwerpe gebruik 'n kombinasie-aansitter/generator vir HKE-aanskakeling en elektriese kragopwekking om kompleksiteit te verminder. Op die [[Boeing 787 Dreamliner]], 'n vliegtuig wat groter afhanklikheid van sy elektriese stelsels het, lewer die HKE slegs elektrisiteit aan die vliegtuig. Die afwesigheid van 'n pneumatiese stelsel vereenvoudig die ontwerp, maar 'n hoë vraag na elektrisiteit vereis swaarder kragopwekkers.<ref name="Sinnet">{{cite web|last=Sinnet|first=Mike|title=Saving Fuel and enhancing operational efficiencies|url=http://www.boeing.com/commercial/aeromagazine/articles/qtr_4_07/AERO_Q407_article2.pdf|publisher=Boeing|access-date=January 17, 2013|year=2007}}</ref><ref name="Ogando">{{cite news |url=http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution: On the 787, Boeing eliminated bleed air and relied heavily on electric starter generators |publisher=[[Design News]] |date=June 4, 2007 |editor=Ogando, Joseph |access-date=September 9, 2011 |archive-date=April 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406062451/http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 }}</ref> Aanboord vasteoksied-[[brandstofsel]] HKE's word ondersoek.<ref>{{cite journal |last=Spenser |first=Jay |date=July 2004 |title=Fuel cells in the air |journal= Boeing Frontiers |volume=3 |issue=3 |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2004/july/ts_sf7a.html}}</ref> === Vervaardigers === Die mark vir hulpkrageenhede word oorheers deur Honeywell, gevolg deur Pratt & Whitney (’n filiaal van RTX Corporation), Motorsich en ander vervaardigers soos PBS Velká Bíteš, Safran Power Units, Aerosila en Klimov. Die markaandeel van 2018 het gewissel volgens die toepassingsplatforms:<ref>{{Cite web |date=September 27, 2018 |title=Case M.8858 – Boeing/Safran/JV (Auxiliary power units), Commission decision pursuant to Article 6(1)(b) of Council, Regulation No 139/2004 and Article 57 of the Agreement on the European Economic Area |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32018M8858&qid=1660219951114&from=EN |access-date=August 11, 2022 |website=[[EUR-Lex]] |publisher=European Commission |page=14}}</ref> * Groot kommersiële vliegtuie: Honeywell 70–80%, Pratt & Whitney 20–30%, ander 0–5% * Streeksvliegtuie: Pratt & Whitney 50–60%, Honeywell 40–50%, ander 0–5% * Besigheidstralers: Honeywell 90–100%, ander 0–5% * [[Helikopter]]s: Pratt & Whitney 40–50%, Motorsich 40–50%, Honeywell 5–10%, Safran Power Units 5–10%, ander 0–5% Op 4 Junie 2018 het [[Boeing]] en [[Safran]] hul 50-50-vennootskap aangekondig om HKE's te ontwerp, te bou en te onderhou na regulatoriese en antitrust-goedkeuring in die tweede helfte van 2018.<ref>{{cite press release |title= Boeing, Safran Agree to Design, Build and Service Auxiliary Power Units |date= June 4, 2018 |url=https://www.safran-group.com/media/boeing-safran-agree-design-build-and-service-auxiliary-power-units-20180604 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617115653/https://www.safran-group.com/media/boeing-safran-agree-design-build-and-service-auxiliary-power-units-20180604 |archive-date=2018-06-17 |website=Safran}}</ref> Boeing het in die vroeë 1960's etlike honderde T50/T60 klein turboas en hul afgeleides vervaardig. Safran vervaardig helikopters en sakestralers se HKE's, maar het die vervaardiging van groot HKE's gestaak sedert Labinal die APIC-gesamentlike onderneming met Sundstrand in 1996 verlaat het.<ref name="Flight5jun2018" /> 'n Joernalis van die aanlyn nuuswebwerf FlightGlobal, Stephen Trimble, het verklaar dat Boeing en Safran se vooruitgang in die mark vir HKE's 'n bedreiging vir die duopolie tussen Honeywell en Pratt & Whitney inhou.<ref>{{cite news |url= https://www.flightglobal.com/news/articles/boeing-and-safran-partner-to-disrupt-apu-market-449184/ |title= Boeing and Safran partner to disrupt APU market |date= June 4, 2018 |author= Stephen Trimble |work= Flightglobal}}</ref> Honeywell het 'n 65%-aandeel van die hoofstroom-HKE-mark en is die enigste verskaffer vir die [[Airbus A350]], die [[Boeing 777]] en alle enkelgangvliegtuie: die Boeing 737 MAX, Airbus A220 (voorheen Bombardier CSeries), Comac C919, Irkut MC-21 en Airbus A320neo sedert Airbus die P&WC APS3200-opsie uitgeskakel het. == Ruimtetuie == Die [[ruimtependeltuig]] se HKE's het hidrouliese druk verskaf. Die ruimtependeltuig het drie oorbodige HKE's gehad, aangedryf deur [[hidrasien]]. Hulle is slegs gebruik vir opstyg, hertoetrede en landing. Tydens die opstyging het die HKE's hidrouliese krag verskaf vir die [[Kardanophanging|kardaniese werking]] van die pendeltuig se drie enjins en die beheer van hul groot kleppe, en vir die beweging van die beheervlakke. Tydens die landing het hulle die beheervlakke geskuif, die wiele laat sak en die remme en neuswielstuur aangedryf. Landing kon met slegs een HKE in werking plaasvind.<ref>{{cite web | url = http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/orbiter/hyd | archive-url = https://web.archive.org/web/20010602114515/http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/orbiter/hyd/ | archive-date = 2 June 2001 | title = Hydraulic System | website = spaceflight.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 8 February 2016 }}</ref>In die vroeë jare van die pendeltuig was daar probleme met die betroubaarheid van die HKE, met wanfunksies op drie van die eerste nege pendeltuigmissies.<ref group="nota">Vroeë pendeltuig HKE-falings: *STS-2 (November 1981): Tydens 'n lanseerplatform-wagtyd is hoë oliedruk in twee van die drie HKE's ontdek. Die ratkaste moes uitgespoel en filters vervang word, wat tot gevolg gehad het dat die lansering herskeduleer moes word.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-2.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-2 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }} *STS-3 (Maart 1982): Een HKE het tydens styging oorverhit en moes afgeskakel word, hoewel dit later behoorlik gefunksioneer het tydens herbetreding en landing.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-3.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-3 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }}{{cite interview | title = Jack R. Lousma Edited Oral History Transcript | url=http://www.jsc.nasa.gov/history/oral_histories/LousmaJR/LousmaJR_3-15-10.htm | date=15 March 2010 | access-date=18 February 2016 | last=Lousma | first=Jack R. | subject-link=Jack R. Lousma | interviewer=Ross-Nazzal, Jennifer | work=NASA Johnson Space Center Oral History Project }} *STS-9 (November–Desember 1983): Tydens landing het twee van die drie HKE's aan die brand geslaan.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-9.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-9 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }}</ref> {{Normdata}} == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Vliegtuigonderdele]] oob99wufz9fh1y9bei1uni4ghtw5ohw 2963641 2963624 2026-08-29T18:44:32Z Oesjaar 7467 /* Vervaardigers */ Verbeter 2963641 wikitext text/x-wiki [[Lêer:AlliedSignal (Honeywell) GTCP36-150 APU2.JPG|duimnael|'n Honeywell GTCP36 HKE gemonteer in die agterkant van 'n besigheidstraler]] [[Lêer:A380 APU P1230093.jpg|duimnael|Die HKE se uitlaatpyp in die stert van 'n [[Airbus A380]]]] 'n '''Hulpkrageenheid''' ('''HKE''') (Engels: Auxiliary power unit) is 'n toestel op 'n voertuig wat energie verskaf vir ander funksies behalwe aandrywing. Hulle word algemeen op groot vliegtuie, vlootskepe en sommige groot landvoertuie aangetref. Vliegtuig-HKE's produseer gewoonlik 115 [[Volt|V]] [[Wisselstroom|WS]] teen 400 [[Hertz|Hz]] (eerder as die 50 of 60 Hz wat algemeen in hoofstroomtoevoer is) om die elektriese stelsels van die vliegtuig te laat werk; ander kan 28 V [[Gelykstroom|GS]] produseer.<ref>{{cite web |url=http://www.aerospaceweb.org/question/electronics/q0219.shtml |title=400 Hz Electrical Systems |work=Ask a Rocket Scientist |publisher=Aerospaceweb.org}}</ref> Hulpkrageenhede kan krag verskaf deur enkel- of [[Driefase elektriese krag|driefasestelsels]]. 'n Straalbrandstofaansitter (jet fuel starter: JFS) is 'n toestel soortgelyk aan 'n HKE, maar direk gekoppel aan 'n hoofenjin en aangeskakel deur 'n ingeboude saamgeperste lugbottel.<ref>A Jet Fuel Starter and Expendable Turbojet, ASME Digital Collection, by C Rodgers · 1986</ref> == Lugvaartuig == === Geskiedenis === [[Lêer:Jumo 004.jpg|duimnael|Die inlaat-afleier van die Jumo 004, met 'n trekkoord-aansitterhandvatsel vir Riedel HKE en sy vonkprop-toegangspoorte.]] Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die Britse Kusklas lugskepe, een van verskeie tipes [[Lugskip|lugskepe]] wat deur die [[Britse Vloot]] bedryf is, 'n 1.30 kW ABC-hulpenjin aan boord gehad. Hierdie hulpenjin het 'n kragopwekker vir die vaartuig se radiosender aangedryf en, in 'n noodgeval, 'n hulplugblaser aandryf.<ref group="nota">'n Deurlopende toevoer van saamgeperste lug was nodig om die lugskip se ballonette opgeblaas te hou, en sodoende die struktuur van die gassak te handhaaf. Tydens normale vlug is dit deur 'n lugskep van die skroef se glystroom versamel.</ref><ref>{{cite book | title=The British Airship at War, 1914–1918 | publisher=Terence Dalton | author=Abbott, Patrick | year=1989 | pages=57 | isbn=0861380738}}</ref> Een van die eerste militêre vastevlerkvliegtuie wat 'n HKE gebruik het, was die Britse [[Supermarine Nighthawk]] uit die Eerste Wêreldoorlog, 'n anti-Zeppelin-nagvegvliegtuig.<ref>Andrews and Morgan 1987, p. 21.</ref> Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] was 'n aantal groot Amerikaanse militêre vliegtuie met hulpkrageenhede toegerus. Hierdie was tipies bekend as ''putt-putts'', selfs in amptelike opleidingsdokumente. Die HKE op die [[Boeing B-29 Superfortress|B-29 Superfortress]]-bomwerper was in die agterkant van die vliegtuig aangebring wat nie onder druk was nie. Verskeie modelle van vierslag-[[plattweesilinder]]- of [[V-enjin|V-tweelingenjins]] is gebruik. Die 5.2&nbsp;kW-enjin het 'n P2-GS-kragopwekker aangedryf, met 'n spanning van 28.5&nbsp;volt en 200&nbsp;ampère (verskeie van dieselfde P2-kragopwekkers, aangedryf deur die hoofenjins, was die B-29 se GS-kragbron tydens vlug). Die HKE het krag verskaf om die hoofenjins aan te skakel en is na opstyg tot 'n hoogte van 3 000 m gebruik. Die HKE is weer aangeskakel toe die B-29 begin daal het om te land.<ref>{{cite book | title=Boeing B-29 Superfortress: the ultimate look: from drawing board to VJ-Day | publisher=Schiffer | author=Wolf, William | year=2005 | pages=205 | isbn=0764322575}}</ref> Sommige modelle van die [[Consolidated B-24 Liberator|B-24 Liberator]] het 'n HKE aan die voorkant van die vliegtuig, binne die neuswielkompartement, gehad.<ref>{{cite book | title=Under the Southern Cross: The B-24 Liberator in the South Pacific | publisher=Turner Publishing Company | author=Livingstone, Bob | year=1998 | pages=162 | isbn=1563114321}}</ref> Sommige modelle van die [[Douglas C-47 Skytrain]]-transportvliegtuig het 'n HKE onder die kajuitvloer gehad.<ref>{{cite book | title=Flying the Hump: In Original World War II Color | publisher=Zenith Imprint | author=Ethell, Jeffrey | year=2004 | pages=84 | isbn=0760319154 | author2=Downie, Don}}</ref> === Hulpkrageenheid as meganiese aansitter vir straalmotors === Die eerste Duitse straalmotor wat tydens die Tweede Wêreldoorlog gebou is, het 'n meganiese hulpkrageenheid-aansitstelsel gebruik wat deur die Duitse [[ingenieur]] Norbert Riedel ontwerp is. Dit het bestaan ​​uit 'n 7.5 kW tweeslag-platmotor, wat vir die Junkers Jumo 004 straalmotor ontwerp in die enjin se neuskegel versteek was, en in wese as 'n baanbrekersvoorbeeld van 'n HKE vir die aanskakeling van 'n straalmotor gefunksioneer het. 'n Opening in die verste gedeelte van die neus van die keël het 'n handtrekhandvatsel bevat wat die suierenjin aangeskakel het, wat weer op sy beurt die kompressor gedraai het. Twee vonkproptoegangspoorte was in die Jumo 004 se neuskeël om die Riedel-eenheid se silinders in situ te diens, vir onderhoudsdoeleindes. Twee klein tenks met vooraf gemengde petrol/oliebrandstof vir die Riedel is in die ringvormige inlaat aangebring. Die enjin is beskou as 'n ontwerp met 'n uiters kort slag (boor/slag: 70 mm/35 mm = 2:1) sodat dit binne die neuskeël van straalmotors soos die Jumo 004 kon pas. Vir reduksie het dit 'n geïntegreerde planeetrat gehad. Dit is deur Victoria in Neurenberg vervaardig en het as 'n meganiese HKE-tipe aansitter gedien vir al drie Duitse straalenjinontwerpe wat dit tot ten minste die prototipe-stadium voor Mei 1945 gemaak het – die Junkers Jumo 004, die BMW 003 (wat uniek 'n elektriese aansitter vir die Riedel HKE gebruik),<ref>{{cite web |url=http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1946/Av_4603_DA_BMW003.html |title=Design Analysis of BMW 003 Turbojet - "Starting the Engine" |last1=Schulte |first1=Rudolph C. |date=1946 |website=legendsintheirowntime.com |publisher=United States Army Air Force - Turbojet and Gas Turbine Developments, HQ, AAF |access-date=September 3, 2016 |quote=Die aanskakelprosedure is soos volg: Die enjin word aangeskakel deur die elektriese aansitskakelaar te druk/gooi, hierna word die ontsteking van die turbostraal en die ontsteking en elektriese aansitmotor van die Riedel-enjin aangeskakel (hierdie enjin kan ook handmatig aangesit word deur 'n kabel te trek). Nadat die Riedel-eenheid 'n spoed van ongeveer 300 opm bereik het, skakel dit outomaties die kompressors van die turbostraal in. Teen ongeveer 800 opm van die aansitmotor word die aansitbrandstofpomp aangeskakel, en teen 1 200 opm word die hoofbrandstof (J-2) aangeskakel. Die aansitmotor word aangeskakel gehou totdat die turbostraal 2 000 opm bereik, waarteen die aansitmotor en aansitbrandstof afgeskakel word, en die turbostraal versnel vinnig tot 'n nominale spoed van 9 500 opm op die J-2-brandstof. |archive-date=September 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929074301/http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1946/Av_4603_DA_BMW003.html |url-status=dead }}</ref> en die prototipes (19 gebou) van die meer gevorderde Heinkel HeS 011-enjin, wat dit net bokant die inlaatkanaal in die Heinkel-vervaardigde plaatmetaal van die enjin se gondelneus gemonteer het.<ref>Gunston 1997, p. 141.</ref> Die [[Boeing 727]] in 1963 was die eerste stralervliegtuig wat 'n gasturbine-HKE gehad het, wat dit toegelaat het om by kleiner lughawens te werk, onafhanklik van grondfasiliteite. Die HKE kan op baie moderne passasiersvliegtuie geïdentifiseer word deur 'n uitlaatpyp aan die vliegtuig se stert.<ref>{{cite news|last=Vanhoenacker|first=Mark|title=What is that hole in the tail of an airplane?|url=http://www.slate.com/blogs/the_eye/2015/02/05/what_s_that_thing_unveils_the_mystery_of_that_hole_on_the_tail_of_the_airplane.html|access-date=20 October 2016|work=Slate (tydskrif)|date=5 February 2015}}</ref> === Afdelings === 'n Tipiese gasturbine-HKE vir kommersiële vervoervliegtuie bestaan ​​uit drie hoofafdelings: ==== Kragafdeling ==== Die kragafdeling is die gasgenerator-gedeelte van die enjin en produseer al die askrag vir die HKE.<ref name="aertecsolutions.com">{{Cite web|url=http://www.aertecsolutions.com/2015/05/11/the-apu-and-its-benefits/?lang=en|title=The APU and its benefits {{!}} AERTEC Solutions|website=www.aertecsolutions.com|date=10 May 2015 |language=en-US|access-date=2018-06-20|archive-date=2018-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620124922/http://www.aertecsolutions.com/2015/05/11/the-apu-and-its-benefits/?lang=en}}</ref> In hierdie gedeelte van die enjin word lug saamgepers, met brandstof gemeng en aangesteek om warm en uitsittende gasse te skep. Hierdie gas is hoogs energiek en word gebruik om die turbine te draai, wat weer ander dele van die enjin aandryf, soos hulpratkaste, pompe en elektriese kragopwekkers.<ref>{{Cite web |title=Turbojet Engines |url=https://www.grc.nasa.gov/www/K-12/airplane/aturbj.html |access-date=2022-03-20 |website=www.grc.nasa.gov}}</ref> ==== Laskompressor afdeling ==== Die laskompressor is gewoonlik 'n as-gemonteerde kompressor wat pneumatiese krag vir die vliegtuig verskaf, hoewel sommige HKE's afblaaslug uit die kragseksiekompressor onttrek. Daar is twee geaktiveerde toestelle om die lugvloei te help beheer: die inlaatgidsskoepe wat die lugvloei na die laskompressor reguleer en die stuwingsbeheerklep wat stabiele of stuwingsvrye werking van die turbomasjien handhaaf.<ref name="aertecsolutions.com"/> ==== Ratkas afdeling ==== Die ratkas dra krag oor vanaf die hoofas van die enjin na 'n olieverkoelde kragopwekker vir elektriese krag. Binne die ratkas word krag ook oorgedra na enjinbykomstighede soos die brandstofbeheereenheid, die smeermodule en verkoelingswaaier. Daar is ook 'n aansittermotor wat deur die ratstelsel gekoppel is om die aansitterfunksie van die HKE te verrig. Sommige HKE-ontwerpe gebruik 'n kombinasie-aansitter/generator vir HKE-aanskakeling en elektriese kragopwekking om kompleksiteit te verminder. Op die [[Boeing 787 Dreamliner]], 'n vliegtuig wat groter afhanklikheid van sy elektriese stelsels het, lewer die HKE slegs elektrisiteit aan die vliegtuig. Die afwesigheid van 'n pneumatiese stelsel vereenvoudig die ontwerp, maar 'n hoë vraag na elektrisiteit vereis swaarder kragopwekkers.<ref name="Sinnet">{{cite web|last=Sinnet|first=Mike|title=Saving Fuel and enhancing operational efficiencies|url=http://www.boeing.com/commercial/aeromagazine/articles/qtr_4_07/AERO_Q407_article2.pdf|publisher=Boeing|access-date=January 17, 2013|year=2007}}</ref><ref name="Ogando">{{cite news |url=http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution: On the 787, Boeing eliminated bleed air and relied heavily on electric starter generators |publisher=[[Design News]] |date=June 4, 2007 |editor=Ogando, Joseph |access-date=September 9, 2011 |archive-date=April 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406062451/http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 }}</ref> Aanboord vasteoksied-[[brandstofsel]] HKE's word ondersoek.<ref>{{cite journal |last=Spenser |first=Jay |date=July 2004 |title=Fuel cells in the air |journal= Boeing Frontiers |volume=3 |issue=3 |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2004/july/ts_sf7a.html}}</ref> === Vervaardigers === Die mark vir hulpkrageenhede word oorheers deur Honeywell, gevolg deur Pratt & Whitney (’n filiaal van RTX Corporation), Motorsich en ander vervaardigers soos PBS Velká Bíteš, Safran Power Units, Aerosila en Klimov. Die markaandeel van 2018 het gewissel volgens die toepassingsplatforms:<ref>{{Cite web |date=September 27, 2018 |title=Case M.8858 – Boeing/Safran/JV (Auxiliary power units), Commission decision pursuant to Article 6(1)(b) of Council, Regulation No 139/2004 and Article 57 of the Agreement on the European Economic Area |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32018M8858&qid=1660219951114&from=EN |access-date=August 11, 2022 |website=[[EUR-Lex]] |publisher=European Commission |page=14}}</ref> * Groot kommersiële vliegtuie: Honeywell 70–80%, Pratt & Whitney 20–30%, ander 0–5% * Streeksvliegtuie: Pratt & Whitney 50–60%, Honeywell 40–50%, ander 0–5% * Besigheidstralers: Honeywell 90–100%, ander 0–5% * [[Helikopter]]s: Pratt & Whitney 40–50%, Motorsich 40–50%, Honeywell 5–10%, Safran Power Units 5–10%, ander 0–5% Op 4 Junie 2018 het [[Boeing]] en [[Safran]] hul 50-50-vennootskap aangekondig om HKE's te ontwerp, te bou en te onderhou na regulatoriese en antitrust-goedkeuring in die tweede helfte van 2018.<ref>{{cite press release |title= Boeing, Safran Agree to Design, Build and Service Auxiliary Power Units |date= June 4, 2018 |url=https://www.safran-group.com/media/boeing-safran-agree-design-build-and-service-auxiliary-power-units-20180604 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617115653/https://www.safran-group.com/media/boeing-safran-agree-design-build-and-service-auxiliary-power-units-20180604 |archive-date=2018-06-17 |website=Safran}}</ref> Boeing het in die vroeë 1960's etlike honderde T50/T60 klein turboas en hul afgeleides vervaardig. Safran vervaardig helikopters en sakestralers se HKE's, maar het die vervaardiging van groot HKE's gestaak sedert Labinal die APIC-gesamentlike onderneming met Sundstrand in 1996 verlaat het.<ref name="Flight5jun2018" /> 'n Joernalis van die aanlyn nuuswebwerf FlightGlobal, Stephen Trimble, het verklaar dat Boeing en Safran se vooruitgang in die mark vir HKE's 'n bedreiging vir die duopolie tussen Honeywell en Pratt & Whitney inhou.<ref>{{cite news |url= https://www.flightglobal.com/news/articles/boeing-and-safran-partner-to-disrupt-apu-market-449184/ |title= Boeing and Safran partner to disrupt APU market |date= June 4, 2018 |author= Stephen Trimble |work= Flightglobal}}</ref> Honeywell het 'n 65%-aandeel van die hoofstroom-HKE-mark en is die enigste verskaffer vir die [[Airbus A350]], die [[Boeing 777]] en alle enkelgangvliegtuie: die Boeing 737 MAX, Airbus A220 (voorheen Bombardier CSeries), Comac C919, Irkut MC-21 en Airbus A320neo sedert Airbus die P&WC APS3200-opsie uitgeskakel het. P&WC eis die oorblywende 35% met die Airbus A380, Boeing 787 en Boeing 747-8 op.<ref name=Flight5jun2018>{{cite news |url= https://www.flightglobal.com/news/articles/analysis-how-will-boeing-safran-venture-shake-up-ap-449234/ |title= How will Boeing-Safran venture shake up APUs? |date= June 5, 2018 |author= Stephen Trimble |work= Flightglobal}}</ref> == Ruimtetuie == Die [[ruimtependeltuig]] se HKE's het hidrouliese druk verskaf. Die ruimtependeltuig het drie oorbodige HKE's gehad, aangedryf deur [[hidrasien]]. Hulle is slegs gebruik vir opstyg, hertoetrede en landing. Tydens die opstyging het die HKE's hidrouliese krag verskaf vir die [[Kardanophanging|kardaniese werking]] van die pendeltuig se drie enjins en die beheer van hul groot kleppe, en vir die beweging van die beheervlakke. Tydens die landing het hulle die beheervlakke geskuif, die wiele laat sak en die remme en neuswielstuur aangedryf. Landing kon met slegs een HKE in werking plaasvind.<ref>{{cite web | url = http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/orbiter/hyd | archive-url = https://web.archive.org/web/20010602114515/http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/orbiter/hyd/ | archive-date = 2 June 2001 | title = Hydraulic System | website = spaceflight.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 8 February 2016 }}</ref>In die vroeë jare van die pendeltuig was daar probleme met die betroubaarheid van die HKE, met wanfunksies op drie van die eerste nege pendeltuigmissies.<ref group="nota">Vroeë pendeltuig HKE-falings: *STS-2 (November 1981): Tydens 'n lanseerplatform-wagtyd is hoë oliedruk in twee van die drie HKE's ontdek. Die ratkaste moes uitgespoel en filters vervang word, wat tot gevolg gehad het dat die lansering herskeduleer moes word.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-2.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-2 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }} *STS-3 (Maart 1982): Een HKE het tydens styging oorverhit en moes afgeskakel word, hoewel dit later behoorlik gefunksioneer het tydens herbetreding en landing.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-3.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-3 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }}{{cite interview | title = Jack R. Lousma Edited Oral History Transcript | url=http://www.jsc.nasa.gov/history/oral_histories/LousmaJR/LousmaJR_3-15-10.htm | date=15 March 2010 | access-date=18 February 2016 | last=Lousma | first=Jack R. | subject-link=Jack R. Lousma | interviewer=Ross-Nazzal, Jennifer | work=NASA Johnson Space Center Oral History Project }} *STS-9 (November–Desember 1983): Tydens landing het twee van die drie HKE's aan die brand geslaan.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-9.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-9 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }}</ref> {{Normdata}} == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Vliegtuigonderdele]] qfvgvbsjbz02c99rkry3e9jwqa6meqq 2963643 2963641 2026-08-29T18:45:48Z Oesjaar 7467 /* Vervaardigers */ Verbeter 2963643 wikitext text/x-wiki [[Lêer:AlliedSignal (Honeywell) GTCP36-150 APU2.JPG|duimnael|'n Honeywell GTCP36 HKE gemonteer in die agterkant van 'n besigheidstraler]] [[Lêer:A380 APU P1230093.jpg|duimnael|Die HKE se uitlaatpyp in die stert van 'n [[Airbus A380]]]] 'n '''Hulpkrageenheid''' ('''HKE''') (Engels: Auxiliary power unit) is 'n toestel op 'n voertuig wat energie verskaf vir ander funksies behalwe aandrywing. Hulle word algemeen op groot vliegtuie, vlootskepe en sommige groot landvoertuie aangetref. Vliegtuig-HKE's produseer gewoonlik 115 [[Volt|V]] [[Wisselstroom|WS]] teen 400 [[Hertz|Hz]] (eerder as die 50 of 60 Hz wat algemeen in hoofstroomtoevoer is) om die elektriese stelsels van die vliegtuig te laat werk; ander kan 28 V [[Gelykstroom|GS]] produseer.<ref>{{cite web |url=http://www.aerospaceweb.org/question/electronics/q0219.shtml |title=400 Hz Electrical Systems |work=Ask a Rocket Scientist |publisher=Aerospaceweb.org}}</ref> Hulpkrageenhede kan krag verskaf deur enkel- of [[Driefase elektriese krag|driefasestelsels]]. 'n Straalbrandstofaansitter (jet fuel starter: JFS) is 'n toestel soortgelyk aan 'n HKE, maar direk gekoppel aan 'n hoofenjin en aangeskakel deur 'n ingeboude saamgeperste lugbottel.<ref>A Jet Fuel Starter and Expendable Turbojet, ASME Digital Collection, by C Rodgers · 1986</ref> == Lugvaartuig == === Geskiedenis === [[Lêer:Jumo 004.jpg|duimnael|Die inlaat-afleier van die Jumo 004, met 'n trekkoord-aansitterhandvatsel vir Riedel HKE en sy vonkprop-toegangspoorte.]] Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die Britse Kusklas lugskepe, een van verskeie tipes [[Lugskip|lugskepe]] wat deur die [[Britse Vloot]] bedryf is, 'n 1.30 kW ABC-hulpenjin aan boord gehad. Hierdie hulpenjin het 'n kragopwekker vir die vaartuig se radiosender aangedryf en, in 'n noodgeval, 'n hulplugblaser aandryf.<ref group="nota">'n Deurlopende toevoer van saamgeperste lug was nodig om die lugskip se ballonette opgeblaas te hou, en sodoende die struktuur van die gassak te handhaaf. Tydens normale vlug is dit deur 'n lugskep van die skroef se glystroom versamel.</ref><ref>{{cite book | title=The British Airship at War, 1914–1918 | publisher=Terence Dalton | author=Abbott, Patrick | year=1989 | pages=57 | isbn=0861380738}}</ref> Een van die eerste militêre vastevlerkvliegtuie wat 'n HKE gebruik het, was die Britse [[Supermarine Nighthawk]] uit die Eerste Wêreldoorlog, 'n anti-Zeppelin-nagvegvliegtuig.<ref>Andrews and Morgan 1987, p. 21.</ref> Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] was 'n aantal groot Amerikaanse militêre vliegtuie met hulpkrageenhede toegerus. Hierdie was tipies bekend as ''putt-putts'', selfs in amptelike opleidingsdokumente. Die HKE op die [[Boeing B-29 Superfortress|B-29 Superfortress]]-bomwerper was in die agterkant van die vliegtuig aangebring wat nie onder druk was nie. Verskeie modelle van vierslag-[[plattweesilinder]]- of [[V-enjin|V-tweelingenjins]] is gebruik. Die 5.2&nbsp;kW-enjin het 'n P2-GS-kragopwekker aangedryf, met 'n spanning van 28.5&nbsp;volt en 200&nbsp;ampère (verskeie van dieselfde P2-kragopwekkers, aangedryf deur die hoofenjins, was die B-29 se GS-kragbron tydens vlug). Die HKE het krag verskaf om die hoofenjins aan te skakel en is na opstyg tot 'n hoogte van 3 000 m gebruik. Die HKE is weer aangeskakel toe die B-29 begin daal het om te land.<ref>{{cite book | title=Boeing B-29 Superfortress: the ultimate look: from drawing board to VJ-Day | publisher=Schiffer | author=Wolf, William | year=2005 | pages=205 | isbn=0764322575}}</ref> Sommige modelle van die [[Consolidated B-24 Liberator|B-24 Liberator]] het 'n HKE aan die voorkant van die vliegtuig, binne die neuswielkompartement, gehad.<ref>{{cite book | title=Under the Southern Cross: The B-24 Liberator in the South Pacific | publisher=Turner Publishing Company | author=Livingstone, Bob | year=1998 | pages=162 | isbn=1563114321}}</ref> Sommige modelle van die [[Douglas C-47 Skytrain]]-transportvliegtuig het 'n HKE onder die kajuitvloer gehad.<ref>{{cite book | title=Flying the Hump: In Original World War II Color | publisher=Zenith Imprint | author=Ethell, Jeffrey | year=2004 | pages=84 | isbn=0760319154 | author2=Downie, Don}}</ref> === Hulpkrageenheid as meganiese aansitter vir straalmotors === Die eerste Duitse straalmotor wat tydens die Tweede Wêreldoorlog gebou is, het 'n meganiese hulpkrageenheid-aansitstelsel gebruik wat deur die Duitse [[ingenieur]] Norbert Riedel ontwerp is. Dit het bestaan ​​uit 'n 7.5 kW tweeslag-platmotor, wat vir die Junkers Jumo 004 straalmotor ontwerp in die enjin se neuskegel versteek was, en in wese as 'n baanbrekersvoorbeeld van 'n HKE vir die aanskakeling van 'n straalmotor gefunksioneer het. 'n Opening in die verste gedeelte van die neus van die keël het 'n handtrekhandvatsel bevat wat die suierenjin aangeskakel het, wat weer op sy beurt die kompressor gedraai het. Twee vonkproptoegangspoorte was in die Jumo 004 se neuskeël om die Riedel-eenheid se silinders in situ te diens, vir onderhoudsdoeleindes. Twee klein tenks met vooraf gemengde petrol/oliebrandstof vir die Riedel is in die ringvormige inlaat aangebring. Die enjin is beskou as 'n ontwerp met 'n uiters kort slag (boor/slag: 70 mm/35 mm = 2:1) sodat dit binne die neuskeël van straalmotors soos die Jumo 004 kon pas. Vir reduksie het dit 'n geïntegreerde planeetrat gehad. Dit is deur Victoria in Neurenberg vervaardig en het as 'n meganiese HKE-tipe aansitter gedien vir al drie Duitse straalenjinontwerpe wat dit tot ten minste die prototipe-stadium voor Mei 1945 gemaak het – die Junkers Jumo 004, die BMW 003 (wat uniek 'n elektriese aansitter vir die Riedel HKE gebruik),<ref>{{cite web |url=http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1946/Av_4603_DA_BMW003.html |title=Design Analysis of BMW 003 Turbojet - "Starting the Engine" |last1=Schulte |first1=Rudolph C. |date=1946 |website=legendsintheirowntime.com |publisher=United States Army Air Force - Turbojet and Gas Turbine Developments, HQ, AAF |access-date=September 3, 2016 |quote=Die aanskakelprosedure is soos volg: Die enjin word aangeskakel deur die elektriese aansitskakelaar te druk/gooi, hierna word die ontsteking van die turbostraal en die ontsteking en elektriese aansitmotor van die Riedel-enjin aangeskakel (hierdie enjin kan ook handmatig aangesit word deur 'n kabel te trek). Nadat die Riedel-eenheid 'n spoed van ongeveer 300 opm bereik het, skakel dit outomaties die kompressors van die turbostraal in. Teen ongeveer 800 opm van die aansitmotor word die aansitbrandstofpomp aangeskakel, en teen 1 200 opm word die hoofbrandstof (J-2) aangeskakel. Die aansitmotor word aangeskakel gehou totdat die turbostraal 2 000 opm bereik, waarteen die aansitmotor en aansitbrandstof afgeskakel word, en die turbostraal versnel vinnig tot 'n nominale spoed van 9 500 opm op die J-2-brandstof. |archive-date=September 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929074301/http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1946/Av_4603_DA_BMW003.html |url-status=dead }}</ref> en die prototipes (19 gebou) van die meer gevorderde Heinkel HeS 011-enjin, wat dit net bokant die inlaatkanaal in die Heinkel-vervaardigde plaatmetaal van die enjin se gondelneus gemonteer het.<ref>Gunston 1997, p. 141.</ref> Die [[Boeing 727]] in 1963 was die eerste stralervliegtuig wat 'n gasturbine-HKE gehad het, wat dit toegelaat het om by kleiner lughawens te werk, onafhanklik van grondfasiliteite. Die HKE kan op baie moderne passasiersvliegtuie geïdentifiseer word deur 'n uitlaatpyp aan die vliegtuig se stert.<ref>{{cite news|last=Vanhoenacker|first=Mark|title=What is that hole in the tail of an airplane?|url=http://www.slate.com/blogs/the_eye/2015/02/05/what_s_that_thing_unveils_the_mystery_of_that_hole_on_the_tail_of_the_airplane.html|access-date=20 October 2016|work=Slate (tydskrif)|date=5 February 2015}}</ref> === Afdelings === 'n Tipiese gasturbine-HKE vir kommersiële vervoervliegtuie bestaan ​​uit drie hoofafdelings: ==== Kragafdeling ==== Die kragafdeling is die gasgenerator-gedeelte van die enjin en produseer al die askrag vir die HKE.<ref name="aertecsolutions.com">{{Cite web|url=http://www.aertecsolutions.com/2015/05/11/the-apu-and-its-benefits/?lang=en|title=The APU and its benefits {{!}} AERTEC Solutions|website=www.aertecsolutions.com|date=10 May 2015 |language=en-US|access-date=2018-06-20|archive-date=2018-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620124922/http://www.aertecsolutions.com/2015/05/11/the-apu-and-its-benefits/?lang=en}}</ref> In hierdie gedeelte van die enjin word lug saamgepers, met brandstof gemeng en aangesteek om warm en uitsittende gasse te skep. Hierdie gas is hoogs energiek en word gebruik om die turbine te draai, wat weer ander dele van die enjin aandryf, soos hulpratkaste, pompe en elektriese kragopwekkers.<ref>{{Cite web |title=Turbojet Engines |url=https://www.grc.nasa.gov/www/K-12/airplane/aturbj.html |access-date=2022-03-20 |website=www.grc.nasa.gov}}</ref> ==== Laskompressor afdeling ==== Die laskompressor is gewoonlik 'n as-gemonteerde kompressor wat pneumatiese krag vir die vliegtuig verskaf, hoewel sommige HKE's afblaaslug uit die kragseksiekompressor onttrek. Daar is twee geaktiveerde toestelle om die lugvloei te help beheer: die inlaatgidsskoepe wat die lugvloei na die laskompressor reguleer en die stuwingsbeheerklep wat stabiele of stuwingsvrye werking van die turbomasjien handhaaf.<ref name="aertecsolutions.com"/> ==== Ratkas afdeling ==== Die ratkas dra krag oor vanaf die hoofas van die enjin na 'n olieverkoelde kragopwekker vir elektriese krag. Binne die ratkas word krag ook oorgedra na enjinbykomstighede soos die brandstofbeheereenheid, die smeermodule en verkoelingswaaier. Daar is ook 'n aansittermotor wat deur die ratstelsel gekoppel is om die aansitterfunksie van die HKE te verrig. Sommige HKE-ontwerpe gebruik 'n kombinasie-aansitter/generator vir HKE-aanskakeling en elektriese kragopwekking om kompleksiteit te verminder. Op die [[Boeing 787 Dreamliner]], 'n vliegtuig wat groter afhanklikheid van sy elektriese stelsels het, lewer die HKE slegs elektrisiteit aan die vliegtuig. Die afwesigheid van 'n pneumatiese stelsel vereenvoudig die ontwerp, maar 'n hoë vraag na elektrisiteit vereis swaarder kragopwekkers.<ref name="Sinnet">{{cite web|last=Sinnet|first=Mike|title=Saving Fuel and enhancing operational efficiencies|url=http://www.boeing.com/commercial/aeromagazine/articles/qtr_4_07/AERO_Q407_article2.pdf|publisher=Boeing|access-date=January 17, 2013|year=2007}}</ref><ref name="Ogando">{{cite news |url=http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution: On the 787, Boeing eliminated bleed air and relied heavily on electric starter generators |publisher=[[Design News]] |date=June 4, 2007 |editor=Ogando, Joseph |access-date=September 9, 2011 |archive-date=April 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406062451/http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 }}</ref> Aanboord vasteoksied-[[brandstofsel]] HKE's word ondersoek.<ref>{{cite journal |last=Spenser |first=Jay |date=July 2004 |title=Fuel cells in the air |journal= Boeing Frontiers |volume=3 |issue=3 |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2004/july/ts_sf7a.html}}</ref> === Vervaardigers === Die mark vir hulpkrageenhede word oorheers deur Honeywell, gevolg deur Pratt & Whitney (’n filiaal van RTX Corporation), Motorsich en ander vervaardigers soos PBS Velká Bíteš, Safran Power Units, Aerosila en Klimov. Die markaandeel van 2018 het gewissel volgens die toepassingsplatforms:<ref>{{Cite web |date=September 27, 2018 |title=Case M.8858 – Boeing/Safran/JV (Auxiliary power units), Commission decision pursuant to Article 6(1)(b) of Council, Regulation No 139/2004 and Article 57 of the Agreement on the European Economic Area |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32018M8858&qid=1660219951114&from=EN |access-date=August 11, 2022 |website=[[EUR-Lex]] |publisher=European Commission |page=14}}</ref> * Groot kommersiële vliegtuie: Honeywell 70–80%, Pratt & Whitney 20–30%, ander 0–5% * Streeksvliegtuie: Pratt & Whitney 50–60%, Honeywell 40–50%, ander 0–5% * Besigheidstralers: Honeywell 90–100%, ander 0–5% * [[Helikopter]]s: Pratt & Whitney 40–50%, Motorsich 40–50%, Honeywell 5–10%, Safran Power Units 5–10%, ander 0–5% Op 4 Junie 2018 het [[Boeing]] en [[Safran]] hul 50-50-vennootskap aangekondig om HKE's te ontwerp, te bou en te onderhou na regulatoriese en antitrust-goedkeuring in die tweede helfte van 2018.<ref>{{cite press release |title= Boeing, Safran Agree to Design, Build and Service Auxiliary Power Units |date= June 4, 2018 |url=https://www.safran-group.com/media/boeing-safran-agree-design-build-and-service-auxiliary-power-units-20180604 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617115653/https://www.safran-group.com/media/boeing-safran-agree-design-build-and-service-auxiliary-power-units-20180604 |archive-date=2018-06-17 |website=Safran}}</ref> Boeing het in die vroeë 1960's etlike honderde T50/T60 klein turboas en hul afgeleides vervaardig. Safran vervaardig helikopters en sakestralers se HKE's, maar het die vervaardiging van groot HKE's gestaak sedert Labinal die APIC-gesamentlike onderneming met Sundstrand in 1996 verlaat het.<ref name="Flight5jun2018" /> 'n Joernalis van die aanlyn nuuswebwerf FlightGlobal, Stephen Trimble, het verklaar dat Boeing en Safran se vooruitgang in die mark vir HKE's 'n bedreiging vir die duopolie tussen Honeywell en Pratt & Whitney inhou.<ref>{{cite news |url= https://www.flightglobal.com/news/articles/boeing-and-safran-partner-to-disrupt-apu-market-449184/ |title= Boeing and Safran partner to disrupt APU market |date= June 4, 2018 |author= Stephen Trimble |work= Flightglobal}}</ref> Honeywell het 'n 65%-aandeel van die hoofstroom-HKE-mark en is die enigste verskaffer vir die [[Airbus A350]], die [[Boeing 777]] en alle enkelgangvliegtuie: die Boeing 737 MAX, Airbus A220 (voorheen Bombardier CSeries), Comac C919, Irkut MC-21 en Airbus A320neo sedert Airbus die P&WC APS3200-opsie uitgeskakel het. P&WC eis die oorblywende 35% met die Airbus A380, Boeing 787 en Boeing 747-8 op.<ref name=Flight5jun2018>{{cite news |url= https://www.flightglobal.com/news/articles/analysis-how-will-boeing-safran-venture-shake-up-ap-449234/ |title= How will Boeing-Safran venture shake up APUs? |date= June 5, 2018 |author= Stephen Trimble |work= Flightglobal}}</ref> Dit behoort ten minste 'n dekade te neem vir die Boeing/Safran-samewerking om $100 miljoen in diensinkomste te bereik. Die 2017-mark vir produksie was $800 miljoen werd (88% siviel en 12% militêr), terwyl die MRO-mark $2,4 miljard werd was, gelykop versprei tussen siviel en militêr.<ref name="Michaels">{{cite news |url= http://aviationweek.com/commercial-aviation/opinion-why-boeing-diving-apu-production |title= Opinion: Why Is Boeing Diving Into APU Production? |date= June 27, 2018 |author= Kevin Michaels |work= Aviation Week & Space Technology}}</ref> == Ruimtetuie == Die [[ruimtependeltuig]] se HKE's het hidrouliese druk verskaf. Die ruimtependeltuig het drie oorbodige HKE's gehad, aangedryf deur [[hidrasien]]. Hulle is slegs gebruik vir opstyg, hertoetrede en landing. Tydens die opstyging het die HKE's hidrouliese krag verskaf vir die [[Kardanophanging|kardaniese werking]] van die pendeltuig se drie enjins en die beheer van hul groot kleppe, en vir die beweging van die beheervlakke. Tydens die landing het hulle die beheervlakke geskuif, die wiele laat sak en die remme en neuswielstuur aangedryf. Landing kon met slegs een HKE in werking plaasvind.<ref>{{cite web | url = http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/orbiter/hyd | archive-url = https://web.archive.org/web/20010602114515/http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/orbiter/hyd/ | archive-date = 2 June 2001 | title = Hydraulic System | website = spaceflight.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 8 February 2016 }}</ref>In die vroeë jare van die pendeltuig was daar probleme met die betroubaarheid van die HKE, met wanfunksies op drie van die eerste nege pendeltuigmissies.<ref group="nota">Vroeë pendeltuig HKE-falings: *STS-2 (November 1981): Tydens 'n lanseerplatform-wagtyd is hoë oliedruk in twee van die drie HKE's ontdek. Die ratkaste moes uitgespoel en filters vervang word, wat tot gevolg gehad het dat die lansering herskeduleer moes word.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-2.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-2 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }} *STS-3 (Maart 1982): Een HKE het tydens styging oorverhit en moes afgeskakel word, hoewel dit later behoorlik gefunksioneer het tydens herbetreding en landing.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-3.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-3 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }}{{cite interview | title = Jack R. Lousma Edited Oral History Transcript | url=http://www.jsc.nasa.gov/history/oral_histories/LousmaJR/LousmaJR_3-15-10.htm | date=15 March 2010 | access-date=18 February 2016 | last=Lousma | first=Jack R. | subject-link=Jack R. Lousma | interviewer=Ross-Nazzal, Jennifer | work=NASA Johnson Space Center Oral History Project }} *STS-9 (November–Desember 1983): Tydens landing het twee van die drie HKE's aan die brand geslaan.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-9.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-9 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }}</ref> {{Normdata}} == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Vliegtuigonderdele]] 60qm8kekf88iuc163oav3a9b73h73la 2963645 2963643 2026-08-29T18:48:33Z Oesjaar 7467 /* Ruimtetuie */ Verbeter 2963645 wikitext text/x-wiki [[Lêer:AlliedSignal (Honeywell) GTCP36-150 APU2.JPG|duimnael|'n Honeywell GTCP36 HKE gemonteer in die agterkant van 'n besigheidstraler]] [[Lêer:A380 APU P1230093.jpg|duimnael|Die HKE se uitlaatpyp in die stert van 'n [[Airbus A380]]]] 'n '''Hulpkrageenheid''' ('''HKE''') (Engels: Auxiliary power unit) is 'n toestel op 'n voertuig wat energie verskaf vir ander funksies behalwe aandrywing. Hulle word algemeen op groot vliegtuie, vlootskepe en sommige groot landvoertuie aangetref. Vliegtuig-HKE's produseer gewoonlik 115 [[Volt|V]] [[Wisselstroom|WS]] teen 400 [[Hertz|Hz]] (eerder as die 50 of 60 Hz wat algemeen in hoofstroomtoevoer is) om die elektriese stelsels van die vliegtuig te laat werk; ander kan 28 V [[Gelykstroom|GS]] produseer.<ref>{{cite web |url=http://www.aerospaceweb.org/question/electronics/q0219.shtml |title=400 Hz Electrical Systems |work=Ask a Rocket Scientist |publisher=Aerospaceweb.org}}</ref> Hulpkrageenhede kan krag verskaf deur enkel- of [[Driefase elektriese krag|driefasestelsels]]. 'n Straalbrandstofaansitter (jet fuel starter: JFS) is 'n toestel soortgelyk aan 'n HKE, maar direk gekoppel aan 'n hoofenjin en aangeskakel deur 'n ingeboude saamgeperste lugbottel.<ref>A Jet Fuel Starter and Expendable Turbojet, ASME Digital Collection, by C Rodgers · 1986</ref> == Lugvaartuig == === Geskiedenis === [[Lêer:Jumo 004.jpg|duimnael|Die inlaat-afleier van die Jumo 004, met 'n trekkoord-aansitterhandvatsel vir Riedel HKE en sy vonkprop-toegangspoorte.]] Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die Britse Kusklas lugskepe, een van verskeie tipes [[Lugskip|lugskepe]] wat deur die [[Britse Vloot]] bedryf is, 'n 1.30 kW ABC-hulpenjin aan boord gehad. Hierdie hulpenjin het 'n kragopwekker vir die vaartuig se radiosender aangedryf en, in 'n noodgeval, 'n hulplugblaser aandryf.<ref group="nota">'n Deurlopende toevoer van saamgeperste lug was nodig om die lugskip se ballonette opgeblaas te hou, en sodoende die struktuur van die gassak te handhaaf. Tydens normale vlug is dit deur 'n lugskep van die skroef se glystroom versamel.</ref><ref>{{cite book | title=The British Airship at War, 1914–1918 | publisher=Terence Dalton | author=Abbott, Patrick | year=1989 | pages=57 | isbn=0861380738}}</ref> Een van die eerste militêre vastevlerkvliegtuie wat 'n HKE gebruik het, was die Britse [[Supermarine Nighthawk]] uit die Eerste Wêreldoorlog, 'n anti-Zeppelin-nagvegvliegtuig.<ref>Andrews and Morgan 1987, p. 21.</ref> Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] was 'n aantal groot Amerikaanse militêre vliegtuie met hulpkrageenhede toegerus. Hierdie was tipies bekend as ''putt-putts'', selfs in amptelike opleidingsdokumente. Die HKE op die [[Boeing B-29 Superfortress|B-29 Superfortress]]-bomwerper was in die agterkant van die vliegtuig aangebring wat nie onder druk was nie. Verskeie modelle van vierslag-[[plattweesilinder]]- of [[V-enjin|V-tweelingenjins]] is gebruik. Die 5.2&nbsp;kW-enjin het 'n P2-GS-kragopwekker aangedryf, met 'n spanning van 28.5&nbsp;volt en 200&nbsp;ampère (verskeie van dieselfde P2-kragopwekkers, aangedryf deur die hoofenjins, was die B-29 se GS-kragbron tydens vlug). Die HKE het krag verskaf om die hoofenjins aan te skakel en is na opstyg tot 'n hoogte van 3 000 m gebruik. Die HKE is weer aangeskakel toe die B-29 begin daal het om te land.<ref>{{cite book | title=Boeing B-29 Superfortress: the ultimate look: from drawing board to VJ-Day | publisher=Schiffer | author=Wolf, William | year=2005 | pages=205 | isbn=0764322575}}</ref> Sommige modelle van die [[Consolidated B-24 Liberator|B-24 Liberator]] het 'n HKE aan die voorkant van die vliegtuig, binne die neuswielkompartement, gehad.<ref>{{cite book | title=Under the Southern Cross: The B-24 Liberator in the South Pacific | publisher=Turner Publishing Company | author=Livingstone, Bob | year=1998 | pages=162 | isbn=1563114321}}</ref> Sommige modelle van die [[Douglas C-47 Skytrain]]-transportvliegtuig het 'n HKE onder die kajuitvloer gehad.<ref>{{cite book | title=Flying the Hump: In Original World War II Color | publisher=Zenith Imprint | author=Ethell, Jeffrey | year=2004 | pages=84 | isbn=0760319154 | author2=Downie, Don}}</ref> === Hulpkrageenheid as meganiese aansitter vir straalmotors === Die eerste Duitse straalmotor wat tydens die Tweede Wêreldoorlog gebou is, het 'n meganiese hulpkrageenheid-aansitstelsel gebruik wat deur die Duitse [[ingenieur]] Norbert Riedel ontwerp is. Dit het bestaan ​​uit 'n 7.5 kW tweeslag-platmotor, wat vir die Junkers Jumo 004 straalmotor ontwerp in die enjin se neuskegel versteek was, en in wese as 'n baanbrekersvoorbeeld van 'n HKE vir die aanskakeling van 'n straalmotor gefunksioneer het. 'n Opening in die verste gedeelte van die neus van die keël het 'n handtrekhandvatsel bevat wat die suierenjin aangeskakel het, wat weer op sy beurt die kompressor gedraai het. Twee vonkproptoegangspoorte was in die Jumo 004 se neuskeël om die Riedel-eenheid se silinders in situ te diens, vir onderhoudsdoeleindes. Twee klein tenks met vooraf gemengde petrol/oliebrandstof vir die Riedel is in die ringvormige inlaat aangebring. Die enjin is beskou as 'n ontwerp met 'n uiters kort slag (boor/slag: 70 mm/35 mm = 2:1) sodat dit binne die neuskeël van straalmotors soos die Jumo 004 kon pas. Vir reduksie het dit 'n geïntegreerde planeetrat gehad. Dit is deur Victoria in Neurenberg vervaardig en het as 'n meganiese HKE-tipe aansitter gedien vir al drie Duitse straalenjinontwerpe wat dit tot ten minste die prototipe-stadium voor Mei 1945 gemaak het – die Junkers Jumo 004, die BMW 003 (wat uniek 'n elektriese aansitter vir die Riedel HKE gebruik),<ref>{{cite web |url=http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1946/Av_4603_DA_BMW003.html |title=Design Analysis of BMW 003 Turbojet - "Starting the Engine" |last1=Schulte |first1=Rudolph C. |date=1946 |website=legendsintheirowntime.com |publisher=United States Army Air Force - Turbojet and Gas Turbine Developments, HQ, AAF |access-date=September 3, 2016 |quote=Die aanskakelprosedure is soos volg: Die enjin word aangeskakel deur die elektriese aansitskakelaar te druk/gooi, hierna word die ontsteking van die turbostraal en die ontsteking en elektriese aansitmotor van die Riedel-enjin aangeskakel (hierdie enjin kan ook handmatig aangesit word deur 'n kabel te trek). Nadat die Riedel-eenheid 'n spoed van ongeveer 300 opm bereik het, skakel dit outomaties die kompressors van die turbostraal in. Teen ongeveer 800 opm van die aansitmotor word die aansitbrandstofpomp aangeskakel, en teen 1 200 opm word die hoofbrandstof (J-2) aangeskakel. Die aansitmotor word aangeskakel gehou totdat die turbostraal 2 000 opm bereik, waarteen die aansitmotor en aansitbrandstof afgeskakel word, en die turbostraal versnel vinnig tot 'n nominale spoed van 9 500 opm op die J-2-brandstof. |archive-date=September 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929074301/http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1946/Av_4603_DA_BMW003.html |url-status=dead }}</ref> en die prototipes (19 gebou) van die meer gevorderde Heinkel HeS 011-enjin, wat dit net bokant die inlaatkanaal in die Heinkel-vervaardigde plaatmetaal van die enjin se gondelneus gemonteer het.<ref>Gunston 1997, p. 141.</ref> Die [[Boeing 727]] in 1963 was die eerste stralervliegtuig wat 'n gasturbine-HKE gehad het, wat dit toegelaat het om by kleiner lughawens te werk, onafhanklik van grondfasiliteite. Die HKE kan op baie moderne passasiersvliegtuie geïdentifiseer word deur 'n uitlaatpyp aan die vliegtuig se stert.<ref>{{cite news|last=Vanhoenacker|first=Mark|title=What is that hole in the tail of an airplane?|url=http://www.slate.com/blogs/the_eye/2015/02/05/what_s_that_thing_unveils_the_mystery_of_that_hole_on_the_tail_of_the_airplane.html|access-date=20 October 2016|work=Slate (tydskrif)|date=5 February 2015}}</ref> === Afdelings === 'n Tipiese gasturbine-HKE vir kommersiële vervoervliegtuie bestaan ​​uit drie hoofafdelings: ==== Kragafdeling ==== Die kragafdeling is die gasgenerator-gedeelte van die enjin en produseer al die askrag vir die HKE.<ref name="aertecsolutions.com">{{Cite web|url=http://www.aertecsolutions.com/2015/05/11/the-apu-and-its-benefits/?lang=en|title=The APU and its benefits {{!}} AERTEC Solutions|website=www.aertecsolutions.com|date=10 May 2015 |language=en-US|access-date=2018-06-20|archive-date=2018-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620124922/http://www.aertecsolutions.com/2015/05/11/the-apu-and-its-benefits/?lang=en}}</ref> In hierdie gedeelte van die enjin word lug saamgepers, met brandstof gemeng en aangesteek om warm en uitsittende gasse te skep. Hierdie gas is hoogs energiek en word gebruik om die turbine te draai, wat weer ander dele van die enjin aandryf, soos hulpratkaste, pompe en elektriese kragopwekkers.<ref>{{Cite web |title=Turbojet Engines |url=https://www.grc.nasa.gov/www/K-12/airplane/aturbj.html |access-date=2022-03-20 |website=www.grc.nasa.gov}}</ref> ==== Laskompressor afdeling ==== Die laskompressor is gewoonlik 'n as-gemonteerde kompressor wat pneumatiese krag vir die vliegtuig verskaf, hoewel sommige HKE's afblaaslug uit die kragseksiekompressor onttrek. Daar is twee geaktiveerde toestelle om die lugvloei te help beheer: die inlaatgidsskoepe wat die lugvloei na die laskompressor reguleer en die stuwingsbeheerklep wat stabiele of stuwingsvrye werking van die turbomasjien handhaaf.<ref name="aertecsolutions.com"/> ==== Ratkas afdeling ==== Die ratkas dra krag oor vanaf die hoofas van die enjin na 'n olieverkoelde kragopwekker vir elektriese krag. Binne die ratkas word krag ook oorgedra na enjinbykomstighede soos die brandstofbeheereenheid, die smeermodule en verkoelingswaaier. Daar is ook 'n aansittermotor wat deur die ratstelsel gekoppel is om die aansitterfunksie van die HKE te verrig. Sommige HKE-ontwerpe gebruik 'n kombinasie-aansitter/generator vir HKE-aanskakeling en elektriese kragopwekking om kompleksiteit te verminder. Op die [[Boeing 787 Dreamliner]], 'n vliegtuig wat groter afhanklikheid van sy elektriese stelsels het, lewer die HKE slegs elektrisiteit aan die vliegtuig. Die afwesigheid van 'n pneumatiese stelsel vereenvoudig die ontwerp, maar 'n hoë vraag na elektrisiteit vereis swaarder kragopwekkers.<ref name="Sinnet">{{cite web|last=Sinnet|first=Mike|title=Saving Fuel and enhancing operational efficiencies|url=http://www.boeing.com/commercial/aeromagazine/articles/qtr_4_07/AERO_Q407_article2.pdf|publisher=Boeing|access-date=January 17, 2013|year=2007}}</ref><ref name="Ogando">{{cite news |url=http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution: On the 787, Boeing eliminated bleed air and relied heavily on electric starter generators |publisher=[[Design News]] |date=June 4, 2007 |editor=Ogando, Joseph |access-date=September 9, 2011 |archive-date=April 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406062451/http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 }}</ref> Aanboord vasteoksied-[[brandstofsel]] HKE's word ondersoek.<ref>{{cite journal |last=Spenser |first=Jay |date=July 2004 |title=Fuel cells in the air |journal= Boeing Frontiers |volume=3 |issue=3 |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2004/july/ts_sf7a.html}}</ref> === Vervaardigers === Die mark vir hulpkrageenhede word oorheers deur Honeywell, gevolg deur Pratt & Whitney (’n filiaal van RTX Corporation), Motorsich en ander vervaardigers soos PBS Velká Bíteš, Safran Power Units, Aerosila en Klimov. Die markaandeel van 2018 het gewissel volgens die toepassingsplatforms:<ref>{{Cite web |date=September 27, 2018 |title=Case M.8858 – Boeing/Safran/JV (Auxiliary power units), Commission decision pursuant to Article 6(1)(b) of Council, Regulation No 139/2004 and Article 57 of the Agreement on the European Economic Area |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32018M8858&qid=1660219951114&from=EN |access-date=August 11, 2022 |website=[[EUR-Lex]] |publisher=European Commission |page=14}}</ref> * Groot kommersiële vliegtuie: Honeywell 70–80%, Pratt & Whitney 20–30%, ander 0–5% * Streeksvliegtuie: Pratt & Whitney 50–60%, Honeywell 40–50%, ander 0–5% * Besigheidstralers: Honeywell 90–100%, ander 0–5% * [[Helikopter]]s: Pratt & Whitney 40–50%, Motorsich 40–50%, Honeywell 5–10%, Safran Power Units 5–10%, ander 0–5% Op 4 Junie 2018 het [[Boeing]] en [[Safran]] hul 50-50-vennootskap aangekondig om HKE's te ontwerp, te bou en te onderhou na regulatoriese en antitrust-goedkeuring in die tweede helfte van 2018.<ref>{{cite press release |title= Boeing, Safran Agree to Design, Build and Service Auxiliary Power Units |date= June 4, 2018 |url=https://www.safran-group.com/media/boeing-safran-agree-design-build-and-service-auxiliary-power-units-20180604 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617115653/https://www.safran-group.com/media/boeing-safran-agree-design-build-and-service-auxiliary-power-units-20180604 |archive-date=2018-06-17 |website=Safran}}</ref> Boeing het in die vroeë 1960's etlike honderde T50/T60 klein turboas en hul afgeleides vervaardig. Safran vervaardig helikopters en sakestralers se HKE's, maar het die vervaardiging van groot HKE's gestaak sedert Labinal die APIC-gesamentlike onderneming met Sundstrand in 1996 verlaat het.<ref name="Flight5jun2018" /> 'n Joernalis van die aanlyn nuuswebwerf FlightGlobal, Stephen Trimble, het verklaar dat Boeing en Safran se vooruitgang in die mark vir HKE's 'n bedreiging vir die duopolie tussen Honeywell en Pratt & Whitney inhou.<ref>{{cite news |url= https://www.flightglobal.com/news/articles/boeing-and-safran-partner-to-disrupt-apu-market-449184/ |title= Boeing and Safran partner to disrupt APU market |date= June 4, 2018 |author= Stephen Trimble |work= Flightglobal}}</ref> Honeywell het 'n 65%-aandeel van die hoofstroom-HKE-mark en is die enigste verskaffer vir die [[Airbus A350]], die [[Boeing 777]] en alle enkelgangvliegtuie: die Boeing 737 MAX, Airbus A220 (voorheen Bombardier CSeries), Comac C919, Irkut MC-21 en Airbus A320neo sedert Airbus die P&WC APS3200-opsie uitgeskakel het. P&WC eis die oorblywende 35% met die Airbus A380, Boeing 787 en Boeing 747-8 op.<ref name=Flight5jun2018>{{cite news |url= https://www.flightglobal.com/news/articles/analysis-how-will-boeing-safran-venture-shake-up-ap-449234/ |title= How will Boeing-Safran venture shake up APUs? |date= June 5, 2018 |author= Stephen Trimble |work= Flightglobal}}</ref> Dit behoort ten minste 'n dekade te neem vir die Boeing/Safran-samewerking om $100 miljoen in diensinkomste te bereik. Die 2017-mark vir produksie was $800 miljoen werd (88% siviel en 12% militêr), terwyl die MRO-mark $2,4 miljard werd was, gelykop versprei tussen siviel en militêr.<ref name="Michaels">{{cite news |url= http://aviationweek.com/commercial-aviation/opinion-why-boeing-diving-apu-production |title= Opinion: Why Is Boeing Diving Into APU Production? |date= June 27, 2018 |author= Kevin Michaels |work= Aviation Week & Space Technology}}</ref> == Ruimtetuie == Die [[ruimtependeltuig]] se HKE's het hidrouliese druk verskaf. Die ruimtependeltuig het drie oorbodige HKE's gehad, aangedryf deur [[hidrasien]]. Hulle is slegs gebruik vir opstyg, hertoetrede en landing. Tydens die opstyging het die HKE's hidrouliese krag verskaf vir die [[Kardanophanging|kardaniese werking]] van die pendeltuig se drie enjins en die beheer van hul groot kleppe, en vir die beweging van die beheervlakke. Tydens die landing het hulle die beheervlakke geskuif, die wiele laat sak en die remme en neuswielstuur aangedryf. Landing kon met slegs een HKE in werking plaasvind.<ref>{{cite web | url = http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/orbiter/hyd | archive-url = https://web.archive.org/web/20010602114515/http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/orbiter/hyd/ | archive-date = 2 June 2001 | title = Hydraulic System | website = spaceflight.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 8 February 2016 }}</ref>In die vroeë jare van die pendeltuig was daar probleme met die betroubaarheid van die HKE, met wanfunksies op drie van die eerste nege pendeltuigmissies.<ref group="nota">Vroeë pendeltuig HKE-falings: *STS-2 (November 1981): Tydens 'n lanseerplatform-wagtyd is hoë oliedruk in twee van die drie HKE's ontdek. Die ratkaste moes uitgespoel en filters vervang word, wat tot gevolg gehad het dat die lansering herskeduleer moes word.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-2.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-2 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }} *STS-3 (Maart 1982): Een HKE het tydens styging oorverhit en moes afgeskakel word, hoewel dit later behoorlik gefunksioneer het tydens herbetreding en landing.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-3.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-3 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }}{{cite interview | title = Jack R. Lousma Edited Oral History Transcript | url=http://www.jsc.nasa.gov/history/oral_histories/LousmaJR/LousmaJR_3-15-10.htm | date=15 March 2010 | access-date=18 February 2016 | last=Lousma | first=Jack R. | subject-link=Jack R. Lousma | interviewer=Ross-Nazzal, Jennifer | work=NASA Johnson Space Center Oral History Project }} *STS-9 (November–Desember 1983): Tydens landing het twee van die drie HKE's aan die brand geslaan.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-9.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-9 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }}</ref> == Gepantserde voertuie == Hulpkrageenhede word in sommige tenks aangebring om elektriese krag te verskaf sonder die hoë brandstofverbruik en groot infrarooi-handtekening van die hoofenjin. Reeds in die Tweede Wêreldoorlog het die Amerikaanse M4 Sherman 'n klein, suierenjin-aangedrewe HKE gehad om die tenk se batterye te laai, 'n fasiliteit wat die Sowjet-vervaardigde T-34-tenk nie gehad het nie.<ref>{{cite web |url=https://iremember.ru/en/memoirs/tankers/dmitriy-loza/ |title=IRemember.ru WW II Memoirs |last=Loza |first=Dimitri |date=September 21, 2010 |website=iremember.ru/en |publisher=IRemember |access-date=June 13, 2017 |quote=Still one great plus of the Sherman was in the charging of its batteries. On our T-34 it was necessary to run the engine, all 500 horsepower of it, in order to charge batteries. In the crew compartment of the Sherman was an auxiliary gasoline engine, small like a motorcycle's one. Start it up and it charged the batteries. This was a big deal to us!}}</ref> {{Normdata}} == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Vliegtuigonderdele]] 3xmdj18ysbp7ucb104dy91bbsawdyag 2963646 2963645 2026-08-29T18:49:46Z Oesjaar 7467 /* Gepantserde voertuie */ Skakel 2963646 wikitext text/x-wiki [[Lêer:AlliedSignal (Honeywell) GTCP36-150 APU2.JPG|duimnael|'n Honeywell GTCP36 HKE gemonteer in die agterkant van 'n besigheidstraler]] [[Lêer:A380 APU P1230093.jpg|duimnael|Die HKE se uitlaatpyp in die stert van 'n [[Airbus A380]]]] 'n '''Hulpkrageenheid''' ('''HKE''') (Engels: Auxiliary power unit) is 'n toestel op 'n voertuig wat energie verskaf vir ander funksies behalwe aandrywing. Hulle word algemeen op groot vliegtuie, vlootskepe en sommige groot landvoertuie aangetref. Vliegtuig-HKE's produseer gewoonlik 115 [[Volt|V]] [[Wisselstroom|WS]] teen 400 [[Hertz|Hz]] (eerder as die 50 of 60 Hz wat algemeen in hoofstroomtoevoer is) om die elektriese stelsels van die vliegtuig te laat werk; ander kan 28 V [[Gelykstroom|GS]] produseer.<ref>{{cite web |url=http://www.aerospaceweb.org/question/electronics/q0219.shtml |title=400 Hz Electrical Systems |work=Ask a Rocket Scientist |publisher=Aerospaceweb.org}}</ref> Hulpkrageenhede kan krag verskaf deur enkel- of [[Driefase elektriese krag|driefasestelsels]]. 'n Straalbrandstofaansitter (jet fuel starter: JFS) is 'n toestel soortgelyk aan 'n HKE, maar direk gekoppel aan 'n hoofenjin en aangeskakel deur 'n ingeboude saamgeperste lugbottel.<ref>A Jet Fuel Starter and Expendable Turbojet, ASME Digital Collection, by C Rodgers · 1986</ref> == Lugvaartuig == === Geskiedenis === [[Lêer:Jumo 004.jpg|duimnael|Die inlaat-afleier van die Jumo 004, met 'n trekkoord-aansitterhandvatsel vir Riedel HKE en sy vonkprop-toegangspoorte.]] Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die Britse Kusklas lugskepe, een van verskeie tipes [[Lugskip|lugskepe]] wat deur die [[Britse Vloot]] bedryf is, 'n 1.30 kW ABC-hulpenjin aan boord gehad. Hierdie hulpenjin het 'n kragopwekker vir die vaartuig se radiosender aangedryf en, in 'n noodgeval, 'n hulplugblaser aandryf.<ref group="nota">'n Deurlopende toevoer van saamgeperste lug was nodig om die lugskip se ballonette opgeblaas te hou, en sodoende die struktuur van die gassak te handhaaf. Tydens normale vlug is dit deur 'n lugskep van die skroef se glystroom versamel.</ref><ref>{{cite book | title=The British Airship at War, 1914–1918 | publisher=Terence Dalton | author=Abbott, Patrick | year=1989 | pages=57 | isbn=0861380738}}</ref> Een van die eerste militêre vastevlerkvliegtuie wat 'n HKE gebruik het, was die Britse [[Supermarine Nighthawk]] uit die Eerste Wêreldoorlog, 'n anti-Zeppelin-nagvegvliegtuig.<ref>Andrews and Morgan 1987, p. 21.</ref> Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] was 'n aantal groot Amerikaanse militêre vliegtuie met hulpkrageenhede toegerus. Hierdie was tipies bekend as ''putt-putts'', selfs in amptelike opleidingsdokumente. Die HKE op die [[Boeing B-29 Superfortress|B-29 Superfortress]]-bomwerper was in die agterkant van die vliegtuig aangebring wat nie onder druk was nie. Verskeie modelle van vierslag-[[plattweesilinder]]- of [[V-enjin|V-tweelingenjins]] is gebruik. Die 5.2&nbsp;kW-enjin het 'n P2-GS-kragopwekker aangedryf, met 'n spanning van 28.5&nbsp;volt en 200&nbsp;ampère (verskeie van dieselfde P2-kragopwekkers, aangedryf deur die hoofenjins, was die B-29 se GS-kragbron tydens vlug). Die HKE het krag verskaf om die hoofenjins aan te skakel en is na opstyg tot 'n hoogte van 3 000 m gebruik. Die HKE is weer aangeskakel toe die B-29 begin daal het om te land.<ref>{{cite book | title=Boeing B-29 Superfortress: the ultimate look: from drawing board to VJ-Day | publisher=Schiffer | author=Wolf, William | year=2005 | pages=205 | isbn=0764322575}}</ref> Sommige modelle van die [[Consolidated B-24 Liberator|B-24 Liberator]] het 'n HKE aan die voorkant van die vliegtuig, binne die neuswielkompartement, gehad.<ref>{{cite book | title=Under the Southern Cross: The B-24 Liberator in the South Pacific | publisher=Turner Publishing Company | author=Livingstone, Bob | year=1998 | pages=162 | isbn=1563114321}}</ref> Sommige modelle van die [[Douglas C-47 Skytrain]]-transportvliegtuig het 'n HKE onder die kajuitvloer gehad.<ref>{{cite book | title=Flying the Hump: In Original World War II Color | publisher=Zenith Imprint | author=Ethell, Jeffrey | year=2004 | pages=84 | isbn=0760319154 | author2=Downie, Don}}</ref> === Hulpkrageenheid as meganiese aansitter vir straalmotors === Die eerste Duitse straalmotor wat tydens die Tweede Wêreldoorlog gebou is, het 'n meganiese hulpkrageenheid-aansitstelsel gebruik wat deur die Duitse [[ingenieur]] Norbert Riedel ontwerp is. Dit het bestaan ​​uit 'n 7.5 kW tweeslag-platmotor, wat vir die Junkers Jumo 004 straalmotor ontwerp in die enjin se neuskegel versteek was, en in wese as 'n baanbrekersvoorbeeld van 'n HKE vir die aanskakeling van 'n straalmotor gefunksioneer het. 'n Opening in die verste gedeelte van die neus van die keël het 'n handtrekhandvatsel bevat wat die suierenjin aangeskakel het, wat weer op sy beurt die kompressor gedraai het. Twee vonkproptoegangspoorte was in die Jumo 004 se neuskeël om die Riedel-eenheid se silinders in situ te diens, vir onderhoudsdoeleindes. Twee klein tenks met vooraf gemengde petrol/oliebrandstof vir die Riedel is in die ringvormige inlaat aangebring. Die enjin is beskou as 'n ontwerp met 'n uiters kort slag (boor/slag: 70 mm/35 mm = 2:1) sodat dit binne die neuskeël van straalmotors soos die Jumo 004 kon pas. Vir reduksie het dit 'n geïntegreerde planeetrat gehad. Dit is deur Victoria in Neurenberg vervaardig en het as 'n meganiese HKE-tipe aansitter gedien vir al drie Duitse straalenjinontwerpe wat dit tot ten minste die prototipe-stadium voor Mei 1945 gemaak het – die Junkers Jumo 004, die BMW 003 (wat uniek 'n elektriese aansitter vir die Riedel HKE gebruik),<ref>{{cite web |url=http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1946/Av_4603_DA_BMW003.html |title=Design Analysis of BMW 003 Turbojet - "Starting the Engine" |last1=Schulte |first1=Rudolph C. |date=1946 |website=legendsintheirowntime.com |publisher=United States Army Air Force - Turbojet and Gas Turbine Developments, HQ, AAF |access-date=September 3, 2016 |quote=Die aanskakelprosedure is soos volg: Die enjin word aangeskakel deur die elektriese aansitskakelaar te druk/gooi, hierna word die ontsteking van die turbostraal en die ontsteking en elektriese aansitmotor van die Riedel-enjin aangeskakel (hierdie enjin kan ook handmatig aangesit word deur 'n kabel te trek). Nadat die Riedel-eenheid 'n spoed van ongeveer 300 opm bereik het, skakel dit outomaties die kompressors van die turbostraal in. Teen ongeveer 800 opm van die aansitmotor word die aansitbrandstofpomp aangeskakel, en teen 1 200 opm word die hoofbrandstof (J-2) aangeskakel. Die aansitmotor word aangeskakel gehou totdat die turbostraal 2 000 opm bereik, waarteen die aansitmotor en aansitbrandstof afgeskakel word, en die turbostraal versnel vinnig tot 'n nominale spoed van 9 500 opm op die J-2-brandstof. |archive-date=September 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929074301/http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1946/Av_4603_DA_BMW003.html |url-status=dead }}</ref> en die prototipes (19 gebou) van die meer gevorderde Heinkel HeS 011-enjin, wat dit net bokant die inlaatkanaal in die Heinkel-vervaardigde plaatmetaal van die enjin se gondelneus gemonteer het.<ref>Gunston 1997, p. 141.</ref> Die [[Boeing 727]] in 1963 was die eerste stralervliegtuig wat 'n gasturbine-HKE gehad het, wat dit toegelaat het om by kleiner lughawens te werk, onafhanklik van grondfasiliteite. Die HKE kan op baie moderne passasiersvliegtuie geïdentifiseer word deur 'n uitlaatpyp aan die vliegtuig se stert.<ref>{{cite news|last=Vanhoenacker|first=Mark|title=What is that hole in the tail of an airplane?|url=http://www.slate.com/blogs/the_eye/2015/02/05/what_s_that_thing_unveils_the_mystery_of_that_hole_on_the_tail_of_the_airplane.html|access-date=20 October 2016|work=Slate (tydskrif)|date=5 February 2015}}</ref> === Afdelings === 'n Tipiese gasturbine-HKE vir kommersiële vervoervliegtuie bestaan ​​uit drie hoofafdelings: ==== Kragafdeling ==== Die kragafdeling is die gasgenerator-gedeelte van die enjin en produseer al die askrag vir die HKE.<ref name="aertecsolutions.com">{{Cite web|url=http://www.aertecsolutions.com/2015/05/11/the-apu-and-its-benefits/?lang=en|title=The APU and its benefits {{!}} AERTEC Solutions|website=www.aertecsolutions.com|date=10 May 2015 |language=en-US|access-date=2018-06-20|archive-date=2018-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620124922/http://www.aertecsolutions.com/2015/05/11/the-apu-and-its-benefits/?lang=en}}</ref> In hierdie gedeelte van die enjin word lug saamgepers, met brandstof gemeng en aangesteek om warm en uitsittende gasse te skep. Hierdie gas is hoogs energiek en word gebruik om die turbine te draai, wat weer ander dele van die enjin aandryf, soos hulpratkaste, pompe en elektriese kragopwekkers.<ref>{{Cite web |title=Turbojet Engines |url=https://www.grc.nasa.gov/www/K-12/airplane/aturbj.html |access-date=2022-03-20 |website=www.grc.nasa.gov}}</ref> ==== Laskompressor afdeling ==== Die laskompressor is gewoonlik 'n as-gemonteerde kompressor wat pneumatiese krag vir die vliegtuig verskaf, hoewel sommige HKE's afblaaslug uit die kragseksiekompressor onttrek. Daar is twee geaktiveerde toestelle om die lugvloei te help beheer: die inlaatgidsskoepe wat die lugvloei na die laskompressor reguleer en die stuwingsbeheerklep wat stabiele of stuwingsvrye werking van die turbomasjien handhaaf.<ref name="aertecsolutions.com"/> ==== Ratkas afdeling ==== Die ratkas dra krag oor vanaf die hoofas van die enjin na 'n olieverkoelde kragopwekker vir elektriese krag. Binne die ratkas word krag ook oorgedra na enjinbykomstighede soos die brandstofbeheereenheid, die smeermodule en verkoelingswaaier. Daar is ook 'n aansittermotor wat deur die ratstelsel gekoppel is om die aansitterfunksie van die HKE te verrig. Sommige HKE-ontwerpe gebruik 'n kombinasie-aansitter/generator vir HKE-aanskakeling en elektriese kragopwekking om kompleksiteit te verminder. Op die [[Boeing 787 Dreamliner]], 'n vliegtuig wat groter afhanklikheid van sy elektriese stelsels het, lewer die HKE slegs elektrisiteit aan die vliegtuig. Die afwesigheid van 'n pneumatiese stelsel vereenvoudig die ontwerp, maar 'n hoë vraag na elektrisiteit vereis swaarder kragopwekkers.<ref name="Sinnet">{{cite web|last=Sinnet|first=Mike|title=Saving Fuel and enhancing operational efficiencies|url=http://www.boeing.com/commercial/aeromagazine/articles/qtr_4_07/AERO_Q407_article2.pdf|publisher=Boeing|access-date=January 17, 2013|year=2007}}</ref><ref name="Ogando">{{cite news |url=http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution: On the 787, Boeing eliminated bleed air and relied heavily on electric starter generators |publisher=[[Design News]] |date=June 4, 2007 |editor=Ogando, Joseph |access-date=September 9, 2011 |archive-date=April 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406062451/http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 }}</ref> Aanboord vasteoksied-[[brandstofsel]] HKE's word ondersoek.<ref>{{cite journal |last=Spenser |first=Jay |date=July 2004 |title=Fuel cells in the air |journal= Boeing Frontiers |volume=3 |issue=3 |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2004/july/ts_sf7a.html}}</ref> === Vervaardigers === Die mark vir hulpkrageenhede word oorheers deur Honeywell, gevolg deur Pratt & Whitney (’n filiaal van RTX Corporation), Motorsich en ander vervaardigers soos PBS Velká Bíteš, Safran Power Units, Aerosila en Klimov. Die markaandeel van 2018 het gewissel volgens die toepassingsplatforms:<ref>{{Cite web |date=September 27, 2018 |title=Case M.8858 – Boeing/Safran/JV (Auxiliary power units), Commission decision pursuant to Article 6(1)(b) of Council, Regulation No 139/2004 and Article 57 of the Agreement on the European Economic Area |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32018M8858&qid=1660219951114&from=EN |access-date=August 11, 2022 |website=[[EUR-Lex]] |publisher=European Commission |page=14}}</ref> * Groot kommersiële vliegtuie: Honeywell 70–80%, Pratt & Whitney 20–30%, ander 0–5% * Streeksvliegtuie: Pratt & Whitney 50–60%, Honeywell 40–50%, ander 0–5% * Besigheidstralers: Honeywell 90–100%, ander 0–5% * [[Helikopter]]s: Pratt & Whitney 40–50%, Motorsich 40–50%, Honeywell 5–10%, Safran Power Units 5–10%, ander 0–5% Op 4 Junie 2018 het [[Boeing]] en [[Safran]] hul 50-50-vennootskap aangekondig om HKE's te ontwerp, te bou en te onderhou na regulatoriese en antitrust-goedkeuring in die tweede helfte van 2018.<ref>{{cite press release |title= Boeing, Safran Agree to Design, Build and Service Auxiliary Power Units |date= June 4, 2018 |url=https://www.safran-group.com/media/boeing-safran-agree-design-build-and-service-auxiliary-power-units-20180604 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617115653/https://www.safran-group.com/media/boeing-safran-agree-design-build-and-service-auxiliary-power-units-20180604 |archive-date=2018-06-17 |website=Safran}}</ref> Boeing het in die vroeë 1960's etlike honderde T50/T60 klein turboas en hul afgeleides vervaardig. Safran vervaardig helikopters en sakestralers se HKE's, maar het die vervaardiging van groot HKE's gestaak sedert Labinal die APIC-gesamentlike onderneming met Sundstrand in 1996 verlaat het.<ref name="Flight5jun2018" /> 'n Joernalis van die aanlyn nuuswebwerf FlightGlobal, Stephen Trimble, het verklaar dat Boeing en Safran se vooruitgang in die mark vir HKE's 'n bedreiging vir die duopolie tussen Honeywell en Pratt & Whitney inhou.<ref>{{cite news |url= https://www.flightglobal.com/news/articles/boeing-and-safran-partner-to-disrupt-apu-market-449184/ |title= Boeing and Safran partner to disrupt APU market |date= June 4, 2018 |author= Stephen Trimble |work= Flightglobal}}</ref> Honeywell het 'n 65%-aandeel van die hoofstroom-HKE-mark en is die enigste verskaffer vir die [[Airbus A350]], die [[Boeing 777]] en alle enkelgangvliegtuie: die Boeing 737 MAX, Airbus A220 (voorheen Bombardier CSeries), Comac C919, Irkut MC-21 en Airbus A320neo sedert Airbus die P&WC APS3200-opsie uitgeskakel het. P&WC eis die oorblywende 35% met die Airbus A380, Boeing 787 en Boeing 747-8 op.<ref name=Flight5jun2018>{{cite news |url= https://www.flightglobal.com/news/articles/analysis-how-will-boeing-safran-venture-shake-up-ap-449234/ |title= How will Boeing-Safran venture shake up APUs? |date= June 5, 2018 |author= Stephen Trimble |work= Flightglobal}}</ref> Dit behoort ten minste 'n dekade te neem vir die Boeing/Safran-samewerking om $100 miljoen in diensinkomste te bereik. Die 2017-mark vir produksie was $800 miljoen werd (88% siviel en 12% militêr), terwyl die MRO-mark $2,4 miljard werd was, gelykop versprei tussen siviel en militêr.<ref name="Michaels">{{cite news |url= http://aviationweek.com/commercial-aviation/opinion-why-boeing-diving-apu-production |title= Opinion: Why Is Boeing Diving Into APU Production? |date= June 27, 2018 |author= Kevin Michaels |work= Aviation Week & Space Technology}}</ref> == Ruimtetuie == Die [[ruimtependeltuig]] se HKE's het hidrouliese druk verskaf. Die ruimtependeltuig het drie oorbodige HKE's gehad, aangedryf deur [[hidrasien]]. Hulle is slegs gebruik vir opstyg, hertoetrede en landing. Tydens die opstyging het die HKE's hidrouliese krag verskaf vir die [[Kardanophanging|kardaniese werking]] van die pendeltuig se drie enjins en die beheer van hul groot kleppe, en vir die beweging van die beheervlakke. Tydens die landing het hulle die beheervlakke geskuif, die wiele laat sak en die remme en neuswielstuur aangedryf. Landing kon met slegs een HKE in werking plaasvind.<ref>{{cite web | url = http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/orbiter/hyd | archive-url = https://web.archive.org/web/20010602114515/http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/orbiter/hyd/ | archive-date = 2 June 2001 | title = Hydraulic System | website = spaceflight.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 8 February 2016 }}</ref>In die vroeë jare van die pendeltuig was daar probleme met die betroubaarheid van die HKE, met wanfunksies op drie van die eerste nege pendeltuigmissies.<ref group="nota">Vroeë pendeltuig HKE-falings: *STS-2 (November 1981): Tydens 'n lanseerplatform-wagtyd is hoë oliedruk in twee van die drie HKE's ontdek. Die ratkaste moes uitgespoel en filters vervang word, wat tot gevolg gehad het dat die lansering herskeduleer moes word.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-2.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-2 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }} *STS-3 (Maart 1982): Een HKE het tydens styging oorverhit en moes afgeskakel word, hoewel dit later behoorlik gefunksioneer het tydens herbetreding en landing.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-3.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-3 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }}{{cite interview | title = Jack R. Lousma Edited Oral History Transcript | url=http://www.jsc.nasa.gov/history/oral_histories/LousmaJR/LousmaJR_3-15-10.htm | date=15 March 2010 | access-date=18 February 2016 | last=Lousma | first=Jack R. | subject-link=Jack R. Lousma | interviewer=Ross-Nazzal, Jennifer | work=NASA Johnson Space Center Oral History Project }} *STS-9 (November–Desember 1983): Tydens landing het twee van die drie HKE's aan die brand geslaan.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-9.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-9 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }}</ref> == Gepantserde voertuie == Hulpkrageenhede word in sommige tenks aangebring om elektriese krag te verskaf sonder die hoë brandstofverbruik en groot infrarooi-handtekening van die hoofenjin. Reeds in die Tweede Wêreldoorlog het die Amerikaanse M4 Sherman 'n klein, suierenjin-aangedrewe HKE gehad om die tenk se batterye te laai, 'n fasiliteit wat die [[T-34 Sowjettenk|Sowjet-vervaardigde T-34-tenk]] nie gehad het nie.<ref>{{cite web |url=https://iremember.ru/en/memoirs/tankers/dmitriy-loza/ |title=IRemember.ru WW II Memoirs |last=Loza |first=Dimitri |date=September 21, 2010 |website=iremember.ru/en |publisher=IRemember |access-date=June 13, 2017 |quote=Still one great plus of the Sherman was in the charging of its batteries. On our T-34 it was necessary to run the engine, all 500 horsepower of it, in order to charge batteries. In the crew compartment of the Sherman was an auxiliary gasoline engine, small like a motorcycle's one. Start it up and it charged the batteries. This was a big deal to us!}}</ref> {{Normdata}} == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Vliegtuigonderdele]] 8wl6pjw7cbu0rr6p6fwlr0mkdqxecr7 2963647 2963646 2026-08-29T18:50:22Z Oesjaar 7467 /* Verwysings */ Verbeter 2963647 wikitext text/x-wiki [[Lêer:AlliedSignal (Honeywell) GTCP36-150 APU2.JPG|duimnael|'n Honeywell GTCP36 HKE gemonteer in die agterkant van 'n besigheidstraler]] [[Lêer:A380 APU P1230093.jpg|duimnael|Die HKE se uitlaatpyp in die stert van 'n [[Airbus A380]]]] 'n '''Hulpkrageenheid''' ('''HKE''') (Engels: Auxiliary power unit) is 'n toestel op 'n voertuig wat energie verskaf vir ander funksies behalwe aandrywing. Hulle word algemeen op groot vliegtuie, vlootskepe en sommige groot landvoertuie aangetref. Vliegtuig-HKE's produseer gewoonlik 115 [[Volt|V]] [[Wisselstroom|WS]] teen 400 [[Hertz|Hz]] (eerder as die 50 of 60 Hz wat algemeen in hoofstroomtoevoer is) om die elektriese stelsels van die vliegtuig te laat werk; ander kan 28 V [[Gelykstroom|GS]] produseer.<ref>{{cite web |url=http://www.aerospaceweb.org/question/electronics/q0219.shtml |title=400 Hz Electrical Systems |work=Ask a Rocket Scientist |publisher=Aerospaceweb.org}}</ref> Hulpkrageenhede kan krag verskaf deur enkel- of [[Driefase elektriese krag|driefasestelsels]]. 'n Straalbrandstofaansitter (jet fuel starter: JFS) is 'n toestel soortgelyk aan 'n HKE, maar direk gekoppel aan 'n hoofenjin en aangeskakel deur 'n ingeboude saamgeperste lugbottel.<ref>A Jet Fuel Starter and Expendable Turbojet, ASME Digital Collection, by C Rodgers · 1986</ref> == Lugvaartuig == === Geskiedenis === [[Lêer:Jumo 004.jpg|duimnael|Die inlaat-afleier van die Jumo 004, met 'n trekkoord-aansitterhandvatsel vir Riedel HKE en sy vonkprop-toegangspoorte.]] Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die Britse Kusklas lugskepe, een van verskeie tipes [[Lugskip|lugskepe]] wat deur die [[Britse Vloot]] bedryf is, 'n 1.30 kW ABC-hulpenjin aan boord gehad. Hierdie hulpenjin het 'n kragopwekker vir die vaartuig se radiosender aangedryf en, in 'n noodgeval, 'n hulplugblaser aandryf.<ref group="nota">'n Deurlopende toevoer van saamgeperste lug was nodig om die lugskip se ballonette opgeblaas te hou, en sodoende die struktuur van die gassak te handhaaf. Tydens normale vlug is dit deur 'n lugskep van die skroef se glystroom versamel.</ref><ref>{{cite book | title=The British Airship at War, 1914–1918 | publisher=Terence Dalton | author=Abbott, Patrick | year=1989 | pages=57 | isbn=0861380738}}</ref> Een van die eerste militêre vastevlerkvliegtuie wat 'n HKE gebruik het, was die Britse [[Supermarine Nighthawk]] uit die Eerste Wêreldoorlog, 'n anti-Zeppelin-nagvegvliegtuig.<ref>Andrews and Morgan 1987, p. 21.</ref> Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] was 'n aantal groot Amerikaanse militêre vliegtuie met hulpkrageenhede toegerus. Hierdie was tipies bekend as ''putt-putts'', selfs in amptelike opleidingsdokumente. Die HKE op die [[Boeing B-29 Superfortress|B-29 Superfortress]]-bomwerper was in die agterkant van die vliegtuig aangebring wat nie onder druk was nie. Verskeie modelle van vierslag-[[plattweesilinder]]- of [[V-enjin|V-tweelingenjins]] is gebruik. Die 5.2&nbsp;kW-enjin het 'n P2-GS-kragopwekker aangedryf, met 'n spanning van 28.5&nbsp;volt en 200&nbsp;ampère (verskeie van dieselfde P2-kragopwekkers, aangedryf deur die hoofenjins, was die B-29 se GS-kragbron tydens vlug). Die HKE het krag verskaf om die hoofenjins aan te skakel en is na opstyg tot 'n hoogte van 3 000 m gebruik. Die HKE is weer aangeskakel toe die B-29 begin daal het om te land.<ref>{{cite book | title=Boeing B-29 Superfortress: the ultimate look: from drawing board to VJ-Day | publisher=Schiffer | author=Wolf, William | year=2005 | pages=205 | isbn=0764322575}}</ref> Sommige modelle van die [[Consolidated B-24 Liberator|B-24 Liberator]] het 'n HKE aan die voorkant van die vliegtuig, binne die neuswielkompartement, gehad.<ref>{{cite book | title=Under the Southern Cross: The B-24 Liberator in the South Pacific | publisher=Turner Publishing Company | author=Livingstone, Bob | year=1998 | pages=162 | isbn=1563114321}}</ref> Sommige modelle van die [[Douglas C-47 Skytrain]]-transportvliegtuig het 'n HKE onder die kajuitvloer gehad.<ref>{{cite book | title=Flying the Hump: In Original World War II Color | publisher=Zenith Imprint | author=Ethell, Jeffrey | year=2004 | pages=84 | isbn=0760319154 | author2=Downie, Don}}</ref> === Hulpkrageenheid as meganiese aansitter vir straalmotors === Die eerste Duitse straalmotor wat tydens die Tweede Wêreldoorlog gebou is, het 'n meganiese hulpkrageenheid-aansitstelsel gebruik wat deur die Duitse [[ingenieur]] Norbert Riedel ontwerp is. Dit het bestaan ​​uit 'n 7.5 kW tweeslag-platmotor, wat vir die Junkers Jumo 004 straalmotor ontwerp in die enjin se neuskegel versteek was, en in wese as 'n baanbrekersvoorbeeld van 'n HKE vir die aanskakeling van 'n straalmotor gefunksioneer het. 'n Opening in die verste gedeelte van die neus van die keël het 'n handtrekhandvatsel bevat wat die suierenjin aangeskakel het, wat weer op sy beurt die kompressor gedraai het. Twee vonkproptoegangspoorte was in die Jumo 004 se neuskeël om die Riedel-eenheid se silinders in situ te diens, vir onderhoudsdoeleindes. Twee klein tenks met vooraf gemengde petrol/oliebrandstof vir die Riedel is in die ringvormige inlaat aangebring. Die enjin is beskou as 'n ontwerp met 'n uiters kort slag (boor/slag: 70 mm/35 mm = 2:1) sodat dit binne die neuskeël van straalmotors soos die Jumo 004 kon pas. Vir reduksie het dit 'n geïntegreerde planeetrat gehad. Dit is deur Victoria in Neurenberg vervaardig en het as 'n meganiese HKE-tipe aansitter gedien vir al drie Duitse straalenjinontwerpe wat dit tot ten minste die prototipe-stadium voor Mei 1945 gemaak het – die Junkers Jumo 004, die BMW 003 (wat uniek 'n elektriese aansitter vir die Riedel HKE gebruik),<ref>{{cite web |url=http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1946/Av_4603_DA_BMW003.html |title=Design Analysis of BMW 003 Turbojet - "Starting the Engine" |last1=Schulte |first1=Rudolph C. |date=1946 |website=legendsintheirowntime.com |publisher=United States Army Air Force - Turbojet and Gas Turbine Developments, HQ, AAF |access-date=September 3, 2016 |quote=Die aanskakelprosedure is soos volg: Die enjin word aangeskakel deur die elektriese aansitskakelaar te druk/gooi, hierna word die ontsteking van die turbostraal en die ontsteking en elektriese aansitmotor van die Riedel-enjin aangeskakel (hierdie enjin kan ook handmatig aangesit word deur 'n kabel te trek). Nadat die Riedel-eenheid 'n spoed van ongeveer 300 opm bereik het, skakel dit outomaties die kompressors van die turbostraal in. Teen ongeveer 800 opm van die aansitmotor word die aansitbrandstofpomp aangeskakel, en teen 1 200 opm word die hoofbrandstof (J-2) aangeskakel. Die aansitmotor word aangeskakel gehou totdat die turbostraal 2 000 opm bereik, waarteen die aansitmotor en aansitbrandstof afgeskakel word, en die turbostraal versnel vinnig tot 'n nominale spoed van 9 500 opm op die J-2-brandstof. |archive-date=September 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929074301/http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1946/Av_4603_DA_BMW003.html |url-status=dead }}</ref> en die prototipes (19 gebou) van die meer gevorderde Heinkel HeS 011-enjin, wat dit net bokant die inlaatkanaal in die Heinkel-vervaardigde plaatmetaal van die enjin se gondelneus gemonteer het.<ref>Gunston 1997, p. 141.</ref> Die [[Boeing 727]] in 1963 was die eerste stralervliegtuig wat 'n gasturbine-HKE gehad het, wat dit toegelaat het om by kleiner lughawens te werk, onafhanklik van grondfasiliteite. Die HKE kan op baie moderne passasiersvliegtuie geïdentifiseer word deur 'n uitlaatpyp aan die vliegtuig se stert.<ref>{{cite news|last=Vanhoenacker|first=Mark|title=What is that hole in the tail of an airplane?|url=http://www.slate.com/blogs/the_eye/2015/02/05/what_s_that_thing_unveils_the_mystery_of_that_hole_on_the_tail_of_the_airplane.html|access-date=20 October 2016|work=Slate (tydskrif)|date=5 February 2015}}</ref> === Afdelings === 'n Tipiese gasturbine-HKE vir kommersiële vervoervliegtuie bestaan ​​uit drie hoofafdelings: ==== Kragafdeling ==== Die kragafdeling is die gasgenerator-gedeelte van die enjin en produseer al die askrag vir die HKE.<ref name="aertecsolutions.com">{{Cite web|url=http://www.aertecsolutions.com/2015/05/11/the-apu-and-its-benefits/?lang=en|title=The APU and its benefits {{!}} AERTEC Solutions|website=www.aertecsolutions.com|date=10 May 2015 |language=en-US|access-date=2018-06-20|archive-date=2018-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620124922/http://www.aertecsolutions.com/2015/05/11/the-apu-and-its-benefits/?lang=en}}</ref> In hierdie gedeelte van die enjin word lug saamgepers, met brandstof gemeng en aangesteek om warm en uitsittende gasse te skep. Hierdie gas is hoogs energiek en word gebruik om die turbine te draai, wat weer ander dele van die enjin aandryf, soos hulpratkaste, pompe en elektriese kragopwekkers.<ref>{{Cite web |title=Turbojet Engines |url=https://www.grc.nasa.gov/www/K-12/airplane/aturbj.html |access-date=2022-03-20 |website=www.grc.nasa.gov}}</ref> ==== Laskompressor afdeling ==== Die laskompressor is gewoonlik 'n as-gemonteerde kompressor wat pneumatiese krag vir die vliegtuig verskaf, hoewel sommige HKE's afblaaslug uit die kragseksiekompressor onttrek. Daar is twee geaktiveerde toestelle om die lugvloei te help beheer: die inlaatgidsskoepe wat die lugvloei na die laskompressor reguleer en die stuwingsbeheerklep wat stabiele of stuwingsvrye werking van die turbomasjien handhaaf.<ref name="aertecsolutions.com"/> ==== Ratkas afdeling ==== Die ratkas dra krag oor vanaf die hoofas van die enjin na 'n olieverkoelde kragopwekker vir elektriese krag. Binne die ratkas word krag ook oorgedra na enjinbykomstighede soos die brandstofbeheereenheid, die smeermodule en verkoelingswaaier. Daar is ook 'n aansittermotor wat deur die ratstelsel gekoppel is om die aansitterfunksie van die HKE te verrig. Sommige HKE-ontwerpe gebruik 'n kombinasie-aansitter/generator vir HKE-aanskakeling en elektriese kragopwekking om kompleksiteit te verminder. Op die [[Boeing 787 Dreamliner]], 'n vliegtuig wat groter afhanklikheid van sy elektriese stelsels het, lewer die HKE slegs elektrisiteit aan die vliegtuig. Die afwesigheid van 'n pneumatiese stelsel vereenvoudig die ontwerp, maar 'n hoë vraag na elektrisiteit vereis swaarder kragopwekkers.<ref name="Sinnet">{{cite web|last=Sinnet|first=Mike|title=Saving Fuel and enhancing operational efficiencies|url=http://www.boeing.com/commercial/aeromagazine/articles/qtr_4_07/AERO_Q407_article2.pdf|publisher=Boeing|access-date=January 17, 2013|year=2007}}</ref><ref name="Ogando">{{cite news |url=http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution: On the 787, Boeing eliminated bleed air and relied heavily on electric starter generators |publisher=[[Design News]] |date=June 4, 2007 |editor=Ogando, Joseph |access-date=September 9, 2011 |archive-date=April 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406062451/http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 }}</ref> Aanboord vasteoksied-[[brandstofsel]] HKE's word ondersoek.<ref>{{cite journal |last=Spenser |first=Jay |date=July 2004 |title=Fuel cells in the air |journal= Boeing Frontiers |volume=3 |issue=3 |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2004/july/ts_sf7a.html}}</ref> === Vervaardigers === Die mark vir hulpkrageenhede word oorheers deur Honeywell, gevolg deur Pratt & Whitney (’n filiaal van RTX Corporation), Motorsich en ander vervaardigers soos PBS Velká Bíteš, Safran Power Units, Aerosila en Klimov. Die markaandeel van 2018 het gewissel volgens die toepassingsplatforms:<ref>{{Cite web |date=September 27, 2018 |title=Case M.8858 – Boeing/Safran/JV (Auxiliary power units), Commission decision pursuant to Article 6(1)(b) of Council, Regulation No 139/2004 and Article 57 of the Agreement on the European Economic Area |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32018M8858&qid=1660219951114&from=EN |access-date=August 11, 2022 |website=[[EUR-Lex]] |publisher=European Commission |page=14}}</ref> * Groot kommersiële vliegtuie: Honeywell 70–80%, Pratt & Whitney 20–30%, ander 0–5% * Streeksvliegtuie: Pratt & Whitney 50–60%, Honeywell 40–50%, ander 0–5% * Besigheidstralers: Honeywell 90–100%, ander 0–5% * [[Helikopter]]s: Pratt & Whitney 40–50%, Motorsich 40–50%, Honeywell 5–10%, Safran Power Units 5–10%, ander 0–5% Op 4 Junie 2018 het [[Boeing]] en [[Safran]] hul 50-50-vennootskap aangekondig om HKE's te ontwerp, te bou en te onderhou na regulatoriese en antitrust-goedkeuring in die tweede helfte van 2018.<ref>{{cite press release |title= Boeing, Safran Agree to Design, Build and Service Auxiliary Power Units |date= June 4, 2018 |url=https://www.safran-group.com/media/boeing-safran-agree-design-build-and-service-auxiliary-power-units-20180604 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617115653/https://www.safran-group.com/media/boeing-safran-agree-design-build-and-service-auxiliary-power-units-20180604 |archive-date=2018-06-17 |website=Safran}}</ref> Boeing het in die vroeë 1960's etlike honderde T50/T60 klein turboas en hul afgeleides vervaardig. Safran vervaardig helikopters en sakestralers se HKE's, maar het die vervaardiging van groot HKE's gestaak sedert Labinal die APIC-gesamentlike onderneming met Sundstrand in 1996 verlaat het.<ref name="Flight5jun2018" /> 'n Joernalis van die aanlyn nuuswebwerf FlightGlobal, Stephen Trimble, het verklaar dat Boeing en Safran se vooruitgang in die mark vir HKE's 'n bedreiging vir die duopolie tussen Honeywell en Pratt & Whitney inhou.<ref>{{cite news |url= https://www.flightglobal.com/news/articles/boeing-and-safran-partner-to-disrupt-apu-market-449184/ |title= Boeing and Safran partner to disrupt APU market |date= June 4, 2018 |author= Stephen Trimble |work= Flightglobal}}</ref> Honeywell het 'n 65%-aandeel van die hoofstroom-HKE-mark en is die enigste verskaffer vir die [[Airbus A350]], die [[Boeing 777]] en alle enkelgangvliegtuie: die Boeing 737 MAX, Airbus A220 (voorheen Bombardier CSeries), Comac C919, Irkut MC-21 en Airbus A320neo sedert Airbus die P&WC APS3200-opsie uitgeskakel het. P&WC eis die oorblywende 35% met die Airbus A380, Boeing 787 en Boeing 747-8 op.<ref name=Flight5jun2018>{{cite news |url= https://www.flightglobal.com/news/articles/analysis-how-will-boeing-safran-venture-shake-up-ap-449234/ |title= How will Boeing-Safran venture shake up APUs? |date= June 5, 2018 |author= Stephen Trimble |work= Flightglobal}}</ref> Dit behoort ten minste 'n dekade te neem vir die Boeing/Safran-samewerking om $100 miljoen in diensinkomste te bereik. Die 2017-mark vir produksie was $800 miljoen werd (88% siviel en 12% militêr), terwyl die MRO-mark $2,4 miljard werd was, gelykop versprei tussen siviel en militêr.<ref name="Michaels">{{cite news |url= http://aviationweek.com/commercial-aviation/opinion-why-boeing-diving-apu-production |title= Opinion: Why Is Boeing Diving Into APU Production? |date= June 27, 2018 |author= Kevin Michaels |work= Aviation Week & Space Technology}}</ref> == Ruimtetuie == Die [[ruimtependeltuig]] se HKE's het hidrouliese druk verskaf. Die ruimtependeltuig het drie oorbodige HKE's gehad, aangedryf deur [[hidrasien]]. Hulle is slegs gebruik vir opstyg, hertoetrede en landing. Tydens die opstyging het die HKE's hidrouliese krag verskaf vir die [[Kardanophanging|kardaniese werking]] van die pendeltuig se drie enjins en die beheer van hul groot kleppe, en vir die beweging van die beheervlakke. Tydens die landing het hulle die beheervlakke geskuif, die wiele laat sak en die remme en neuswielstuur aangedryf. Landing kon met slegs een HKE in werking plaasvind.<ref>{{cite web | url = http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/orbiter/hyd | archive-url = https://web.archive.org/web/20010602114515/http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/orbiter/hyd/ | archive-date = 2 June 2001 | title = Hydraulic System | website = spaceflight.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 8 February 2016 }}</ref>In die vroeë jare van die pendeltuig was daar probleme met die betroubaarheid van die HKE, met wanfunksies op drie van die eerste nege pendeltuigmissies.<ref group="nota">Vroeë pendeltuig HKE-falings: *STS-2 (November 1981): Tydens 'n lanseerplatform-wagtyd is hoë oliedruk in twee van die drie HKE's ontdek. Die ratkaste moes uitgespoel en filters vervang word, wat tot gevolg gehad het dat die lansering herskeduleer moes word.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-2.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-2 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }} *STS-3 (Maart 1982): Een HKE het tydens styging oorverhit en moes afgeskakel word, hoewel dit later behoorlik gefunksioneer het tydens herbetreding en landing.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-3.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-3 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }}{{cite interview | title = Jack R. Lousma Edited Oral History Transcript | url=http://www.jsc.nasa.gov/history/oral_histories/LousmaJR/LousmaJR_3-15-10.htm | date=15 March 2010 | access-date=18 February 2016 | last=Lousma | first=Jack R. | subject-link=Jack R. Lousma | interviewer=Ross-Nazzal, Jennifer | work=NASA Johnson Space Center Oral History Project }} *STS-9 (November–Desember 1983): Tydens landing het twee van die drie HKE's aan die brand geslaan.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-9.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-9 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }}</ref> == Gepantserde voertuie == Hulpkrageenhede word in sommige tenks aangebring om elektriese krag te verskaf sonder die hoë brandstofverbruik en groot infrarooi-handtekening van die hoofenjin. Reeds in die Tweede Wêreldoorlog het die Amerikaanse M4 Sherman 'n klein, suierenjin-aangedrewe HKE gehad om die tenk se batterye te laai, 'n fasiliteit wat die [[T-34 Sowjettenk|Sowjet-vervaardigde T-34-tenk]] nie gehad het nie.<ref>{{cite web |url=https://iremember.ru/en/memoirs/tankers/dmitriy-loza/ |title=IRemember.ru WW II Memoirs |last=Loza |first=Dimitri |date=September 21, 2010 |website=iremember.ru/en |publisher=IRemember |access-date=June 13, 2017 |quote=Still one great plus of the Sherman was in the charging of its batteries. On our T-34 it was necessary to run the engine, all 500 horsepower of it, in order to charge batteries. In the crew compartment of the Sherman was an auxiliary gasoline engine, small like a motorcycle's one. Start it up and it charged the batteries. This was a big deal to us!}}</ref> {{Normdata}} == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings|3}} [[Kategorie:Vliegtuigonderdele]] s99bji5bkfk7owx6ca8g4jvm8ucznyq 2963650 2963647 2026-08-29T18:53:05Z Oesjaar 7467 /* Gepantserde voertuie */ Verbeter 2963650 wikitext text/x-wiki [[Lêer:AlliedSignal (Honeywell) GTCP36-150 APU2.JPG|duimnael|'n Honeywell GTCP36 HKE gemonteer in die agterkant van 'n besigheidstraler]] [[Lêer:A380 APU P1230093.jpg|duimnael|Die HKE se uitlaatpyp in die stert van 'n [[Airbus A380]]]] 'n '''Hulpkrageenheid''' ('''HKE''') (Engels: Auxiliary power unit) is 'n toestel op 'n voertuig wat energie verskaf vir ander funksies behalwe aandrywing. Hulle word algemeen op groot vliegtuie, vlootskepe en sommige groot landvoertuie aangetref. Vliegtuig-HKE's produseer gewoonlik 115 [[Volt|V]] [[Wisselstroom|WS]] teen 400 [[Hertz|Hz]] (eerder as die 50 of 60 Hz wat algemeen in hoofstroomtoevoer is) om die elektriese stelsels van die vliegtuig te laat werk; ander kan 28 V [[Gelykstroom|GS]] produseer.<ref>{{cite web |url=http://www.aerospaceweb.org/question/electronics/q0219.shtml |title=400 Hz Electrical Systems |work=Ask a Rocket Scientist |publisher=Aerospaceweb.org}}</ref> Hulpkrageenhede kan krag verskaf deur enkel- of [[Driefase elektriese krag|driefasestelsels]]. 'n Straalbrandstofaansitter (jet fuel starter: JFS) is 'n toestel soortgelyk aan 'n HKE, maar direk gekoppel aan 'n hoofenjin en aangeskakel deur 'n ingeboude saamgeperste lugbottel.<ref>A Jet Fuel Starter and Expendable Turbojet, ASME Digital Collection, by C Rodgers · 1986</ref> == Lugvaartuig == === Geskiedenis === [[Lêer:Jumo 004.jpg|duimnael|Die inlaat-afleier van die Jumo 004, met 'n trekkoord-aansitterhandvatsel vir Riedel HKE en sy vonkprop-toegangspoorte.]] Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die Britse Kusklas lugskepe, een van verskeie tipes [[Lugskip|lugskepe]] wat deur die [[Britse Vloot]] bedryf is, 'n 1.30 kW ABC-hulpenjin aan boord gehad. Hierdie hulpenjin het 'n kragopwekker vir die vaartuig se radiosender aangedryf en, in 'n noodgeval, 'n hulplugblaser aandryf.<ref group="nota">'n Deurlopende toevoer van saamgeperste lug was nodig om die lugskip se ballonette opgeblaas te hou, en sodoende die struktuur van die gassak te handhaaf. Tydens normale vlug is dit deur 'n lugskep van die skroef se glystroom versamel.</ref><ref>{{cite book | title=The British Airship at War, 1914–1918 | publisher=Terence Dalton | author=Abbott, Patrick | year=1989 | pages=57 | isbn=0861380738}}</ref> Een van die eerste militêre vastevlerkvliegtuie wat 'n HKE gebruik het, was die Britse [[Supermarine Nighthawk]] uit die Eerste Wêreldoorlog, 'n anti-Zeppelin-nagvegvliegtuig.<ref>Andrews and Morgan 1987, p. 21.</ref> Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] was 'n aantal groot Amerikaanse militêre vliegtuie met hulpkrageenhede toegerus. Hierdie was tipies bekend as ''putt-putts'', selfs in amptelike opleidingsdokumente. Die HKE op die [[Boeing B-29 Superfortress|B-29 Superfortress]]-bomwerper was in die agterkant van die vliegtuig aangebring wat nie onder druk was nie. Verskeie modelle van vierslag-[[plattweesilinder]]- of [[V-enjin|V-tweelingenjins]] is gebruik. Die 5.2&nbsp;kW-enjin het 'n P2-GS-kragopwekker aangedryf, met 'n spanning van 28.5&nbsp;volt en 200&nbsp;ampère (verskeie van dieselfde P2-kragopwekkers, aangedryf deur die hoofenjins, was die B-29 se GS-kragbron tydens vlug). Die HKE het krag verskaf om die hoofenjins aan te skakel en is na opstyg tot 'n hoogte van 3 000 m gebruik. Die HKE is weer aangeskakel toe die B-29 begin daal het om te land.<ref>{{cite book | title=Boeing B-29 Superfortress: the ultimate look: from drawing board to VJ-Day | publisher=Schiffer | author=Wolf, William | year=2005 | pages=205 | isbn=0764322575}}</ref> Sommige modelle van die [[Consolidated B-24 Liberator|B-24 Liberator]] het 'n HKE aan die voorkant van die vliegtuig, binne die neuswielkompartement, gehad.<ref>{{cite book | title=Under the Southern Cross: The B-24 Liberator in the South Pacific | publisher=Turner Publishing Company | author=Livingstone, Bob | year=1998 | pages=162 | isbn=1563114321}}</ref> Sommige modelle van die [[Douglas C-47 Skytrain]]-transportvliegtuig het 'n HKE onder die kajuitvloer gehad.<ref>{{cite book | title=Flying the Hump: In Original World War II Color | publisher=Zenith Imprint | author=Ethell, Jeffrey | year=2004 | pages=84 | isbn=0760319154 | author2=Downie, Don}}</ref> === Hulpkrageenheid as meganiese aansitter vir straalmotors === Die eerste Duitse straalmotor wat tydens die Tweede Wêreldoorlog gebou is, het 'n meganiese hulpkrageenheid-aansitstelsel gebruik wat deur die Duitse [[ingenieur]] Norbert Riedel ontwerp is. Dit het bestaan ​​uit 'n 7.5 kW tweeslag-platmotor, wat vir die Junkers Jumo 004 straalmotor ontwerp in die enjin se neuskegel versteek was, en in wese as 'n baanbrekersvoorbeeld van 'n HKE vir die aanskakeling van 'n straalmotor gefunksioneer het. 'n Opening in die verste gedeelte van die neus van die keël het 'n handtrekhandvatsel bevat wat die suierenjin aangeskakel het, wat weer op sy beurt die kompressor gedraai het. Twee vonkproptoegangspoorte was in die Jumo 004 se neuskeël om die Riedel-eenheid se silinders in situ te diens, vir onderhoudsdoeleindes. Twee klein tenks met vooraf gemengde petrol/oliebrandstof vir die Riedel is in die ringvormige inlaat aangebring. Die enjin is beskou as 'n ontwerp met 'n uiters kort slag (boor/slag: 70 mm/35 mm = 2:1) sodat dit binne die neuskeël van straalmotors soos die Jumo 004 kon pas. Vir reduksie het dit 'n geïntegreerde planeetrat gehad. Dit is deur Victoria in Neurenberg vervaardig en het as 'n meganiese HKE-tipe aansitter gedien vir al drie Duitse straalenjinontwerpe wat dit tot ten minste die prototipe-stadium voor Mei 1945 gemaak het – die Junkers Jumo 004, die BMW 003 (wat uniek 'n elektriese aansitter vir die Riedel HKE gebruik),<ref>{{cite web |url=http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1946/Av_4603_DA_BMW003.html |title=Design Analysis of BMW 003 Turbojet - "Starting the Engine" |last1=Schulte |first1=Rudolph C. |date=1946 |website=legendsintheirowntime.com |publisher=United States Army Air Force - Turbojet and Gas Turbine Developments, HQ, AAF |access-date=September 3, 2016 |quote=Die aanskakelprosedure is soos volg: Die enjin word aangeskakel deur die elektriese aansitskakelaar te druk/gooi, hierna word die ontsteking van die turbostraal en die ontsteking en elektriese aansitmotor van die Riedel-enjin aangeskakel (hierdie enjin kan ook handmatig aangesit word deur 'n kabel te trek). Nadat die Riedel-eenheid 'n spoed van ongeveer 300 opm bereik het, skakel dit outomaties die kompressors van die turbostraal in. Teen ongeveer 800 opm van die aansitmotor word die aansitbrandstofpomp aangeskakel, en teen 1 200 opm word die hoofbrandstof (J-2) aangeskakel. Die aansitmotor word aangeskakel gehou totdat die turbostraal 2 000 opm bereik, waarteen die aansitmotor en aansitbrandstof afgeskakel word, en die turbostraal versnel vinnig tot 'n nominale spoed van 9 500 opm op die J-2-brandstof. |archive-date=September 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929074301/http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1946/Av_4603_DA_BMW003.html |url-status=dead }}</ref> en die prototipes (19 gebou) van die meer gevorderde Heinkel HeS 011-enjin, wat dit net bokant die inlaatkanaal in die Heinkel-vervaardigde plaatmetaal van die enjin se gondelneus gemonteer het.<ref>Gunston 1997, p. 141.</ref> Die [[Boeing 727]] in 1963 was die eerste stralervliegtuig wat 'n gasturbine-HKE gehad het, wat dit toegelaat het om by kleiner lughawens te werk, onafhanklik van grondfasiliteite. Die HKE kan op baie moderne passasiersvliegtuie geïdentifiseer word deur 'n uitlaatpyp aan die vliegtuig se stert.<ref>{{cite news|last=Vanhoenacker|first=Mark|title=What is that hole in the tail of an airplane?|url=http://www.slate.com/blogs/the_eye/2015/02/05/what_s_that_thing_unveils_the_mystery_of_that_hole_on_the_tail_of_the_airplane.html|access-date=20 October 2016|work=Slate (tydskrif)|date=5 February 2015}}</ref> === Afdelings === 'n Tipiese gasturbine-HKE vir kommersiële vervoervliegtuie bestaan ​​uit drie hoofafdelings: ==== Kragafdeling ==== Die kragafdeling is die gasgenerator-gedeelte van die enjin en produseer al die askrag vir die HKE.<ref name="aertecsolutions.com">{{Cite web|url=http://www.aertecsolutions.com/2015/05/11/the-apu-and-its-benefits/?lang=en|title=The APU and its benefits {{!}} AERTEC Solutions|website=www.aertecsolutions.com|date=10 May 2015 |language=en-US|access-date=2018-06-20|archive-date=2018-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620124922/http://www.aertecsolutions.com/2015/05/11/the-apu-and-its-benefits/?lang=en}}</ref> In hierdie gedeelte van die enjin word lug saamgepers, met brandstof gemeng en aangesteek om warm en uitsittende gasse te skep. Hierdie gas is hoogs energiek en word gebruik om die turbine te draai, wat weer ander dele van die enjin aandryf, soos hulpratkaste, pompe en elektriese kragopwekkers.<ref>{{Cite web |title=Turbojet Engines |url=https://www.grc.nasa.gov/www/K-12/airplane/aturbj.html |access-date=2022-03-20 |website=www.grc.nasa.gov}}</ref> ==== Laskompressor afdeling ==== Die laskompressor is gewoonlik 'n as-gemonteerde kompressor wat pneumatiese krag vir die vliegtuig verskaf, hoewel sommige HKE's afblaaslug uit die kragseksiekompressor onttrek. Daar is twee geaktiveerde toestelle om die lugvloei te help beheer: die inlaatgidsskoepe wat die lugvloei na die laskompressor reguleer en die stuwingsbeheerklep wat stabiele of stuwingsvrye werking van die turbomasjien handhaaf.<ref name="aertecsolutions.com"/> ==== Ratkas afdeling ==== Die ratkas dra krag oor vanaf die hoofas van die enjin na 'n olieverkoelde kragopwekker vir elektriese krag. Binne die ratkas word krag ook oorgedra na enjinbykomstighede soos die brandstofbeheereenheid, die smeermodule en verkoelingswaaier. Daar is ook 'n aansittermotor wat deur die ratstelsel gekoppel is om die aansitterfunksie van die HKE te verrig. Sommige HKE-ontwerpe gebruik 'n kombinasie-aansitter/generator vir HKE-aanskakeling en elektriese kragopwekking om kompleksiteit te verminder. Op die [[Boeing 787 Dreamliner]], 'n vliegtuig wat groter afhanklikheid van sy elektriese stelsels het, lewer die HKE slegs elektrisiteit aan die vliegtuig. Die afwesigheid van 'n pneumatiese stelsel vereenvoudig die ontwerp, maar 'n hoë vraag na elektrisiteit vereis swaarder kragopwekkers.<ref name="Sinnet">{{cite web|last=Sinnet|first=Mike|title=Saving Fuel and enhancing operational efficiencies|url=http://www.boeing.com/commercial/aeromagazine/articles/qtr_4_07/AERO_Q407_article2.pdf|publisher=Boeing|access-date=January 17, 2013|year=2007}}</ref><ref name="Ogando">{{cite news |url=http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution: On the 787, Boeing eliminated bleed air and relied heavily on electric starter generators |publisher=[[Design News]] |date=June 4, 2007 |editor=Ogando, Joseph |access-date=September 9, 2011 |archive-date=April 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406062451/http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 }}</ref> Aanboord vasteoksied-[[brandstofsel]] HKE's word ondersoek.<ref>{{cite journal |last=Spenser |first=Jay |date=July 2004 |title=Fuel cells in the air |journal= Boeing Frontiers |volume=3 |issue=3 |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2004/july/ts_sf7a.html}}</ref> === Vervaardigers === Die mark vir hulpkrageenhede word oorheers deur Honeywell, gevolg deur Pratt & Whitney (’n filiaal van RTX Corporation), Motorsich en ander vervaardigers soos PBS Velká Bíteš, Safran Power Units, Aerosila en Klimov. Die markaandeel van 2018 het gewissel volgens die toepassingsplatforms:<ref>{{Cite web |date=September 27, 2018 |title=Case M.8858 – Boeing/Safran/JV (Auxiliary power units), Commission decision pursuant to Article 6(1)(b) of Council, Regulation No 139/2004 and Article 57 of the Agreement on the European Economic Area |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32018M8858&qid=1660219951114&from=EN |access-date=August 11, 2022 |website=[[EUR-Lex]] |publisher=European Commission |page=14}}</ref> * Groot kommersiële vliegtuie: Honeywell 70–80%, Pratt & Whitney 20–30%, ander 0–5% * Streeksvliegtuie: Pratt & Whitney 50–60%, Honeywell 40–50%, ander 0–5% * Besigheidstralers: Honeywell 90–100%, ander 0–5% * [[Helikopter]]s: Pratt & Whitney 40–50%, Motorsich 40–50%, Honeywell 5–10%, Safran Power Units 5–10%, ander 0–5% Op 4 Junie 2018 het [[Boeing]] en [[Safran]] hul 50-50-vennootskap aangekondig om HKE's te ontwerp, te bou en te onderhou na regulatoriese en antitrust-goedkeuring in die tweede helfte van 2018.<ref>{{cite press release |title= Boeing, Safran Agree to Design, Build and Service Auxiliary Power Units |date= June 4, 2018 |url=https://www.safran-group.com/media/boeing-safran-agree-design-build-and-service-auxiliary-power-units-20180604 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617115653/https://www.safran-group.com/media/boeing-safran-agree-design-build-and-service-auxiliary-power-units-20180604 |archive-date=2018-06-17 |website=Safran}}</ref> Boeing het in die vroeë 1960's etlike honderde T50/T60 klein turboas en hul afgeleides vervaardig. Safran vervaardig helikopters en sakestralers se HKE's, maar het die vervaardiging van groot HKE's gestaak sedert Labinal die APIC-gesamentlike onderneming met Sundstrand in 1996 verlaat het.<ref name="Flight5jun2018" /> 'n Joernalis van die aanlyn nuuswebwerf FlightGlobal, Stephen Trimble, het verklaar dat Boeing en Safran se vooruitgang in die mark vir HKE's 'n bedreiging vir die duopolie tussen Honeywell en Pratt & Whitney inhou.<ref>{{cite news |url= https://www.flightglobal.com/news/articles/boeing-and-safran-partner-to-disrupt-apu-market-449184/ |title= Boeing and Safran partner to disrupt APU market |date= June 4, 2018 |author= Stephen Trimble |work= Flightglobal}}</ref> Honeywell het 'n 65%-aandeel van die hoofstroom-HKE-mark en is die enigste verskaffer vir die [[Airbus A350]], die [[Boeing 777]] en alle enkelgangvliegtuie: die Boeing 737 MAX, Airbus A220 (voorheen Bombardier CSeries), Comac C919, Irkut MC-21 en Airbus A320neo sedert Airbus die P&WC APS3200-opsie uitgeskakel het. P&WC eis die oorblywende 35% met die Airbus A380, Boeing 787 en Boeing 747-8 op.<ref name=Flight5jun2018>{{cite news |url= https://www.flightglobal.com/news/articles/analysis-how-will-boeing-safran-venture-shake-up-ap-449234/ |title= How will Boeing-Safran venture shake up APUs? |date= June 5, 2018 |author= Stephen Trimble |work= Flightglobal}}</ref> Dit behoort ten minste 'n dekade te neem vir die Boeing/Safran-samewerking om $100 miljoen in diensinkomste te bereik. Die 2017-mark vir produksie was $800 miljoen werd (88% siviel en 12% militêr), terwyl die MRO-mark $2,4 miljard werd was, gelykop versprei tussen siviel en militêr.<ref name="Michaels">{{cite news |url= http://aviationweek.com/commercial-aviation/opinion-why-boeing-diving-apu-production |title= Opinion: Why Is Boeing Diving Into APU Production? |date= June 27, 2018 |author= Kevin Michaels |work= Aviation Week & Space Technology}}</ref> == Ruimtetuie == Die [[ruimtependeltuig]] se HKE's het hidrouliese druk verskaf. Die ruimtependeltuig het drie oorbodige HKE's gehad, aangedryf deur [[hidrasien]]. Hulle is slegs gebruik vir opstyg, hertoetrede en landing. Tydens die opstyging het die HKE's hidrouliese krag verskaf vir die [[Kardanophanging|kardaniese werking]] van die pendeltuig se drie enjins en die beheer van hul groot kleppe, en vir die beweging van die beheervlakke. Tydens die landing het hulle die beheervlakke geskuif, die wiele laat sak en die remme en neuswielstuur aangedryf. Landing kon met slegs een HKE in werking plaasvind.<ref>{{cite web | url = http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/orbiter/hyd | archive-url = https://web.archive.org/web/20010602114515/http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/orbiter/hyd/ | archive-date = 2 June 2001 | title = Hydraulic System | website = spaceflight.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 8 February 2016 }}</ref>In die vroeë jare van die pendeltuig was daar probleme met die betroubaarheid van die HKE, met wanfunksies op drie van die eerste nege pendeltuigmissies.<ref group="nota">Vroeë pendeltuig HKE-falings: *STS-2 (November 1981): Tydens 'n lanseerplatform-wagtyd is hoë oliedruk in twee van die drie HKE's ontdek. Die ratkaste moes uitgespoel en filters vervang word, wat tot gevolg gehad het dat die lansering herskeduleer moes word.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-2.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-2 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }} *STS-3 (Maart 1982): Een HKE het tydens styging oorverhit en moes afgeskakel word, hoewel dit later behoorlik gefunksioneer het tydens herbetreding en landing.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-3.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-3 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }}{{cite interview | title = Jack R. Lousma Edited Oral History Transcript | url=http://www.jsc.nasa.gov/history/oral_histories/LousmaJR/LousmaJR_3-15-10.htm | date=15 March 2010 | access-date=18 February 2016 | last=Lousma | first=Jack R. | subject-link=Jack R. Lousma | interviewer=Ross-Nazzal, Jennifer | work=NASA Johnson Space Center Oral History Project }} *STS-9 (November–Desember 1983): Tydens landing het twee van die drie HKE's aan die brand geslaan.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-9.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-9 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }}</ref> == Gepantserde voertuie == Hulpkrageenhede word in sommige tenks aangebring om elektriese krag te verskaf sonder die hoë brandstofverbruik en groot infrarooi-handtekening van die hoofenjin. Reeds in die Tweede Wêreldoorlog het die Amerikaanse M4 Sherman 'n klein, suierenjin-aangedrewe HKE gehad om die tenk se batterye te laai, 'n fasiliteit wat die [[T-34 Sowjettenk|Sowjet-vervaardigde T-34-tenk]] nie gehad het nie.<ref>{{cite web |url=https://iremember.ru/en/memoirs/tankers/dmitriy-loza/ |title=IRemember.ru WW II Memoirs |last=Loza |first=Dimitri |date=September 21, 2010 |website=iremember.ru/en |publisher=IRemember |access-date=June 13, 2017 |quote=Still one great plus of the Sherman was in the charging of its batteries. On our T-34 it was necessary to run the engine, all 500 horsepower of it, in order to charge batteries. In the crew compartment of the Sherman was an auxiliary gasoline engine, small like a motorcycle's one. Start it up and it charged the batteries. This was a big deal to us!}}</ref> Die Verenigde State se Leër se Tenkmotornavorsing-, Ontwikkelings- en Ingenieursentrum (TARDEC) het 'n 100 kg hulpkrageenheid vir die M1 Abrams-tenk ontwikkel om 'n 230 kg-battery te vervang. Die nuwe HKE sal ook meer brandstofdoeltreffend wees as die tenk se hoofenjin.<ref>{{cite web |url=http://engineeringtv.com/blogs/etv/archive/2008/07/08/tardec-auxiliary-power-unit-for-tank.aspx |title=TARDEC Auxiliary Power Unit for a tank |access-date=June 9, 2009|website=Engineeringtv.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090621011057/http://engineeringtv.com/blogs/etv/archive/2008/07/08/tardec-auxiliary-power-unit-for-tank.aspx |archivedate=June 21, 2009}}</ref> {{Normdata}} == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings|3}} [[Kategorie:Vliegtuigonderdele]] fysjbe1boop3mlp8kfxhpc1ves9xo6a 2963651 2963650 2026-08-29T18:53:51Z Oesjaar 7467 /* Gepantserde voertuie */ Verbeter 2963651 wikitext text/x-wiki [[Lêer:AlliedSignal (Honeywell) GTCP36-150 APU2.JPG|duimnael|'n Honeywell GTCP36 HKE gemonteer in die agterkant van 'n besigheidstraler]] [[Lêer:A380 APU P1230093.jpg|duimnael|Die HKE se uitlaatpyp in die stert van 'n [[Airbus A380]]]] 'n '''Hulpkrageenheid''' ('''HKE''') (Engels: Auxiliary power unit) is 'n toestel op 'n voertuig wat energie verskaf vir ander funksies behalwe aandrywing. Hulle word algemeen op groot vliegtuie, vlootskepe en sommige groot landvoertuie aangetref. Vliegtuig-HKE's produseer gewoonlik 115 [[Volt|V]] [[Wisselstroom|WS]] teen 400 [[Hertz|Hz]] (eerder as die 50 of 60 Hz wat algemeen in hoofstroomtoevoer is) om die elektriese stelsels van die vliegtuig te laat werk; ander kan 28 V [[Gelykstroom|GS]] produseer.<ref>{{cite web |url=http://www.aerospaceweb.org/question/electronics/q0219.shtml |title=400 Hz Electrical Systems |work=Ask a Rocket Scientist |publisher=Aerospaceweb.org}}</ref> Hulpkrageenhede kan krag verskaf deur enkel- of [[Driefase elektriese krag|driefasestelsels]]. 'n Straalbrandstofaansitter (jet fuel starter: JFS) is 'n toestel soortgelyk aan 'n HKE, maar direk gekoppel aan 'n hoofenjin en aangeskakel deur 'n ingeboude saamgeperste lugbottel.<ref>A Jet Fuel Starter and Expendable Turbojet, ASME Digital Collection, by C Rodgers · 1986</ref> == Lugvaartuig == === Geskiedenis === [[Lêer:Jumo 004.jpg|duimnael|Die inlaat-afleier van die Jumo 004, met 'n trekkoord-aansitterhandvatsel vir Riedel HKE en sy vonkprop-toegangspoorte.]] Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die Britse Kusklas lugskepe, een van verskeie tipes [[Lugskip|lugskepe]] wat deur die [[Britse Vloot]] bedryf is, 'n 1.30 kW ABC-hulpenjin aan boord gehad. Hierdie hulpenjin het 'n kragopwekker vir die vaartuig se radiosender aangedryf en, in 'n noodgeval, 'n hulplugblaser aandryf.<ref group="nota">'n Deurlopende toevoer van saamgeperste lug was nodig om die lugskip se ballonette opgeblaas te hou, en sodoende die struktuur van die gassak te handhaaf. Tydens normale vlug is dit deur 'n lugskep van die skroef se glystroom versamel.</ref><ref>{{cite book | title=The British Airship at War, 1914–1918 | publisher=Terence Dalton | author=Abbott, Patrick | year=1989 | pages=57 | isbn=0861380738}}</ref> Een van die eerste militêre vastevlerkvliegtuie wat 'n HKE gebruik het, was die Britse [[Supermarine Nighthawk]] uit die Eerste Wêreldoorlog, 'n anti-Zeppelin-nagvegvliegtuig.<ref>Andrews and Morgan 1987, p. 21.</ref> Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] was 'n aantal groot Amerikaanse militêre vliegtuie met hulpkrageenhede toegerus. Hierdie was tipies bekend as ''putt-putts'', selfs in amptelike opleidingsdokumente. Die HKE op die [[Boeing B-29 Superfortress|B-29 Superfortress]]-bomwerper was in die agterkant van die vliegtuig aangebring wat nie onder druk was nie. Verskeie modelle van vierslag-[[plattweesilinder]]- of [[V-enjin|V-tweelingenjins]] is gebruik. Die 5.2&nbsp;kW-enjin het 'n P2-GS-kragopwekker aangedryf, met 'n spanning van 28.5&nbsp;volt en 200&nbsp;ampère (verskeie van dieselfde P2-kragopwekkers, aangedryf deur die hoofenjins, was die B-29 se GS-kragbron tydens vlug). Die HKE het krag verskaf om die hoofenjins aan te skakel en is na opstyg tot 'n hoogte van 3 000 m gebruik. Die HKE is weer aangeskakel toe die B-29 begin daal het om te land.<ref>{{cite book | title=Boeing B-29 Superfortress: the ultimate look: from drawing board to VJ-Day | publisher=Schiffer | author=Wolf, William | year=2005 | pages=205 | isbn=0764322575}}</ref> Sommige modelle van die [[Consolidated B-24 Liberator|B-24 Liberator]] het 'n HKE aan die voorkant van die vliegtuig, binne die neuswielkompartement, gehad.<ref>{{cite book | title=Under the Southern Cross: The B-24 Liberator in the South Pacific | publisher=Turner Publishing Company | author=Livingstone, Bob | year=1998 | pages=162 | isbn=1563114321}}</ref> Sommige modelle van die [[Douglas C-47 Skytrain]]-transportvliegtuig het 'n HKE onder die kajuitvloer gehad.<ref>{{cite book | title=Flying the Hump: In Original World War II Color | publisher=Zenith Imprint | author=Ethell, Jeffrey | year=2004 | pages=84 | isbn=0760319154 | author2=Downie, Don}}</ref> === Hulpkrageenheid as meganiese aansitter vir straalmotors === Die eerste Duitse straalmotor wat tydens die Tweede Wêreldoorlog gebou is, het 'n meganiese hulpkrageenheid-aansitstelsel gebruik wat deur die Duitse [[ingenieur]] Norbert Riedel ontwerp is. Dit het bestaan ​​uit 'n 7.5 kW tweeslag-platmotor, wat vir die Junkers Jumo 004 straalmotor ontwerp in die enjin se neuskegel versteek was, en in wese as 'n baanbrekersvoorbeeld van 'n HKE vir die aanskakeling van 'n straalmotor gefunksioneer het. 'n Opening in die verste gedeelte van die neus van die keël het 'n handtrekhandvatsel bevat wat die suierenjin aangeskakel het, wat weer op sy beurt die kompressor gedraai het. Twee vonkproptoegangspoorte was in die Jumo 004 se neuskeël om die Riedel-eenheid se silinders in situ te diens, vir onderhoudsdoeleindes. Twee klein tenks met vooraf gemengde petrol/oliebrandstof vir die Riedel is in die ringvormige inlaat aangebring. Die enjin is beskou as 'n ontwerp met 'n uiters kort slag (boor/slag: 70 mm/35 mm = 2:1) sodat dit binne die neuskeël van straalmotors soos die Jumo 004 kon pas. Vir reduksie het dit 'n geïntegreerde planeetrat gehad. Dit is deur Victoria in Neurenberg vervaardig en het as 'n meganiese HKE-tipe aansitter gedien vir al drie Duitse straalenjinontwerpe wat dit tot ten minste die prototipe-stadium voor Mei 1945 gemaak het – die Junkers Jumo 004, die BMW 003 (wat uniek 'n elektriese aansitter vir die Riedel HKE gebruik),<ref>{{cite web |url=http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1946/Av_4603_DA_BMW003.html |title=Design Analysis of BMW 003 Turbojet - "Starting the Engine" |last1=Schulte |first1=Rudolph C. |date=1946 |website=legendsintheirowntime.com |publisher=United States Army Air Force - Turbojet and Gas Turbine Developments, HQ, AAF |access-date=September 3, 2016 |quote=Die aanskakelprosedure is soos volg: Die enjin word aangeskakel deur die elektriese aansitskakelaar te druk/gooi, hierna word die ontsteking van die turbostraal en die ontsteking en elektriese aansitmotor van die Riedel-enjin aangeskakel (hierdie enjin kan ook handmatig aangesit word deur 'n kabel te trek). Nadat die Riedel-eenheid 'n spoed van ongeveer 300 opm bereik het, skakel dit outomaties die kompressors van die turbostraal in. Teen ongeveer 800 opm van die aansitmotor word die aansitbrandstofpomp aangeskakel, en teen 1 200 opm word die hoofbrandstof (J-2) aangeskakel. Die aansitmotor word aangeskakel gehou totdat die turbostraal 2 000 opm bereik, waarteen die aansitmotor en aansitbrandstof afgeskakel word, en die turbostraal versnel vinnig tot 'n nominale spoed van 9 500 opm op die J-2-brandstof. |archive-date=September 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929074301/http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1946/Av_4603_DA_BMW003.html |url-status=dead }}</ref> en die prototipes (19 gebou) van die meer gevorderde Heinkel HeS 011-enjin, wat dit net bokant die inlaatkanaal in die Heinkel-vervaardigde plaatmetaal van die enjin se gondelneus gemonteer het.<ref>Gunston 1997, p. 141.</ref> Die [[Boeing 727]] in 1963 was die eerste stralervliegtuig wat 'n gasturbine-HKE gehad het, wat dit toegelaat het om by kleiner lughawens te werk, onafhanklik van grondfasiliteite. Die HKE kan op baie moderne passasiersvliegtuie geïdentifiseer word deur 'n uitlaatpyp aan die vliegtuig se stert.<ref>{{cite news|last=Vanhoenacker|first=Mark|title=What is that hole in the tail of an airplane?|url=http://www.slate.com/blogs/the_eye/2015/02/05/what_s_that_thing_unveils_the_mystery_of_that_hole_on_the_tail_of_the_airplane.html|access-date=20 October 2016|work=Slate (tydskrif)|date=5 February 2015}}</ref> === Afdelings === 'n Tipiese gasturbine-HKE vir kommersiële vervoervliegtuie bestaan ​​uit drie hoofafdelings: ==== Kragafdeling ==== Die kragafdeling is die gasgenerator-gedeelte van die enjin en produseer al die askrag vir die HKE.<ref name="aertecsolutions.com">{{Cite web|url=http://www.aertecsolutions.com/2015/05/11/the-apu-and-its-benefits/?lang=en|title=The APU and its benefits {{!}} AERTEC Solutions|website=www.aertecsolutions.com|date=10 May 2015 |language=en-US|access-date=2018-06-20|archive-date=2018-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620124922/http://www.aertecsolutions.com/2015/05/11/the-apu-and-its-benefits/?lang=en}}</ref> In hierdie gedeelte van die enjin word lug saamgepers, met brandstof gemeng en aangesteek om warm en uitsittende gasse te skep. Hierdie gas is hoogs energiek en word gebruik om die turbine te draai, wat weer ander dele van die enjin aandryf, soos hulpratkaste, pompe en elektriese kragopwekkers.<ref>{{Cite web |title=Turbojet Engines |url=https://www.grc.nasa.gov/www/K-12/airplane/aturbj.html |access-date=2022-03-20 |website=www.grc.nasa.gov}}</ref> ==== Laskompressor afdeling ==== Die laskompressor is gewoonlik 'n as-gemonteerde kompressor wat pneumatiese krag vir die vliegtuig verskaf, hoewel sommige HKE's afblaaslug uit die kragseksiekompressor onttrek. Daar is twee geaktiveerde toestelle om die lugvloei te help beheer: die inlaatgidsskoepe wat die lugvloei na die laskompressor reguleer en die stuwingsbeheerklep wat stabiele of stuwingsvrye werking van die turbomasjien handhaaf.<ref name="aertecsolutions.com"/> ==== Ratkas afdeling ==== Die ratkas dra krag oor vanaf die hoofas van die enjin na 'n olieverkoelde kragopwekker vir elektriese krag. Binne die ratkas word krag ook oorgedra na enjinbykomstighede soos die brandstofbeheereenheid, die smeermodule en verkoelingswaaier. Daar is ook 'n aansittermotor wat deur die ratstelsel gekoppel is om die aansitterfunksie van die HKE te verrig. Sommige HKE-ontwerpe gebruik 'n kombinasie-aansitter/generator vir HKE-aanskakeling en elektriese kragopwekking om kompleksiteit te verminder. Op die [[Boeing 787 Dreamliner]], 'n vliegtuig wat groter afhanklikheid van sy elektriese stelsels het, lewer die HKE slegs elektrisiteit aan die vliegtuig. Die afwesigheid van 'n pneumatiese stelsel vereenvoudig die ontwerp, maar 'n hoë vraag na elektrisiteit vereis swaarder kragopwekkers.<ref name="Sinnet">{{cite web|last=Sinnet|first=Mike|title=Saving Fuel and enhancing operational efficiencies|url=http://www.boeing.com/commercial/aeromagazine/articles/qtr_4_07/AERO_Q407_article2.pdf|publisher=Boeing|access-date=January 17, 2013|year=2007}}</ref><ref name="Ogando">{{cite news |url=http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution: On the 787, Boeing eliminated bleed air and relied heavily on electric starter generators |publisher=[[Design News]] |date=June 4, 2007 |editor=Ogando, Joseph |access-date=September 9, 2011 |archive-date=April 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406062451/http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 }}</ref> Aanboord vasteoksied-[[brandstofsel]] HKE's word ondersoek.<ref>{{cite journal |last=Spenser |first=Jay |date=July 2004 |title=Fuel cells in the air |journal= Boeing Frontiers |volume=3 |issue=3 |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2004/july/ts_sf7a.html}}</ref> === Vervaardigers === Die mark vir hulpkrageenhede word oorheers deur Honeywell, gevolg deur Pratt & Whitney (’n filiaal van RTX Corporation), Motorsich en ander vervaardigers soos PBS Velká Bíteš, Safran Power Units, Aerosila en Klimov. Die markaandeel van 2018 het gewissel volgens die toepassingsplatforms:<ref>{{Cite web |date=September 27, 2018 |title=Case M.8858 – Boeing/Safran/JV (Auxiliary power units), Commission decision pursuant to Article 6(1)(b) of Council, Regulation No 139/2004 and Article 57 of the Agreement on the European Economic Area |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32018M8858&qid=1660219951114&from=EN |access-date=August 11, 2022 |website=[[EUR-Lex]] |publisher=European Commission |page=14}}</ref> * Groot kommersiële vliegtuie: Honeywell 70–80%, Pratt & Whitney 20–30%, ander 0–5% * Streeksvliegtuie: Pratt & Whitney 50–60%, Honeywell 40–50%, ander 0–5% * Besigheidstralers: Honeywell 90–100%, ander 0–5% * [[Helikopter]]s: Pratt & Whitney 40–50%, Motorsich 40–50%, Honeywell 5–10%, Safran Power Units 5–10%, ander 0–5% Op 4 Junie 2018 het [[Boeing]] en [[Safran]] hul 50-50-vennootskap aangekondig om HKE's te ontwerp, te bou en te onderhou na regulatoriese en antitrust-goedkeuring in die tweede helfte van 2018.<ref>{{cite press release |title= Boeing, Safran Agree to Design, Build and Service Auxiliary Power Units |date= June 4, 2018 |url=https://www.safran-group.com/media/boeing-safran-agree-design-build-and-service-auxiliary-power-units-20180604 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617115653/https://www.safran-group.com/media/boeing-safran-agree-design-build-and-service-auxiliary-power-units-20180604 |archive-date=2018-06-17 |website=Safran}}</ref> Boeing het in die vroeë 1960's etlike honderde T50/T60 klein turboas en hul afgeleides vervaardig. Safran vervaardig helikopters en sakestralers se HKE's, maar het die vervaardiging van groot HKE's gestaak sedert Labinal die APIC-gesamentlike onderneming met Sundstrand in 1996 verlaat het.<ref name="Flight5jun2018" /> 'n Joernalis van die aanlyn nuuswebwerf FlightGlobal, Stephen Trimble, het verklaar dat Boeing en Safran se vooruitgang in die mark vir HKE's 'n bedreiging vir die duopolie tussen Honeywell en Pratt & Whitney inhou.<ref>{{cite news |url= https://www.flightglobal.com/news/articles/boeing-and-safran-partner-to-disrupt-apu-market-449184/ |title= Boeing and Safran partner to disrupt APU market |date= June 4, 2018 |author= Stephen Trimble |work= Flightglobal}}</ref> Honeywell het 'n 65%-aandeel van die hoofstroom-HKE-mark en is die enigste verskaffer vir die [[Airbus A350]], die [[Boeing 777]] en alle enkelgangvliegtuie: die Boeing 737 MAX, Airbus A220 (voorheen Bombardier CSeries), Comac C919, Irkut MC-21 en Airbus A320neo sedert Airbus die P&WC APS3200-opsie uitgeskakel het. P&WC eis die oorblywende 35% met die Airbus A380, Boeing 787 en Boeing 747-8 op.<ref name=Flight5jun2018>{{cite news |url= https://www.flightglobal.com/news/articles/analysis-how-will-boeing-safran-venture-shake-up-ap-449234/ |title= How will Boeing-Safran venture shake up APUs? |date= June 5, 2018 |author= Stephen Trimble |work= Flightglobal}}</ref> Dit behoort ten minste 'n dekade te neem vir die Boeing/Safran-samewerking om $100 miljoen in diensinkomste te bereik. Die 2017-mark vir produksie was $800 miljoen werd (88% siviel en 12% militêr), terwyl die MRO-mark $2,4 miljard werd was, gelykop versprei tussen siviel en militêr.<ref name="Michaels">{{cite news |url= http://aviationweek.com/commercial-aviation/opinion-why-boeing-diving-apu-production |title= Opinion: Why Is Boeing Diving Into APU Production? |date= June 27, 2018 |author= Kevin Michaels |work= Aviation Week & Space Technology}}</ref> == Ruimtetuie == Die [[ruimtependeltuig]] se HKE's het hidrouliese druk verskaf. Die ruimtependeltuig het drie oorbodige HKE's gehad, aangedryf deur [[hidrasien]]. Hulle is slegs gebruik vir opstyg, hertoetrede en landing. Tydens die opstyging het die HKE's hidrouliese krag verskaf vir die [[Kardanophanging|kardaniese werking]] van die pendeltuig se drie enjins en die beheer van hul groot kleppe, en vir die beweging van die beheervlakke. Tydens die landing het hulle die beheervlakke geskuif, die wiele laat sak en die remme en neuswielstuur aangedryf. Landing kon met slegs een HKE in werking plaasvind.<ref>{{cite web | url = http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/orbiter/hyd | archive-url = https://web.archive.org/web/20010602114515/http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/orbiter/hyd/ | archive-date = 2 June 2001 | title = Hydraulic System | website = spaceflight.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 8 February 2016 }}</ref>In die vroeë jare van die pendeltuig was daar probleme met die betroubaarheid van die HKE, met wanfunksies op drie van die eerste nege pendeltuigmissies.<ref group="nota">Vroeë pendeltuig HKE-falings: *STS-2 (November 1981): Tydens 'n lanseerplatform-wagtyd is hoë oliedruk in twee van die drie HKE's ontdek. Die ratkaste moes uitgespoel en filters vervang word, wat tot gevolg gehad het dat die lansering herskeduleer moes word.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-2.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-2 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }} *STS-3 (Maart 1982): Een HKE het tydens styging oorverhit en moes afgeskakel word, hoewel dit later behoorlik gefunksioneer het tydens herbetreding en landing.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-3.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-3 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }}{{cite interview | title = Jack R. Lousma Edited Oral History Transcript | url=http://www.jsc.nasa.gov/history/oral_histories/LousmaJR/LousmaJR_3-15-10.htm | date=15 March 2010 | access-date=18 February 2016 | last=Lousma | first=Jack R. | subject-link=Jack R. Lousma | interviewer=Ross-Nazzal, Jennifer | work=NASA Johnson Space Center Oral History Project }} *STS-9 (November–Desember 1983): Tydens landing het twee van die drie HKE's aan die brand geslaan.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-9.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-9 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }}</ref> == Gepantserde voertuie == Hulpkrageenhede word in sommige tenks aangebring om elektriese krag te verskaf sonder die hoë brandstofverbruik en groot infrarooi-handtekening van die hoofenjin. Reeds in die Tweede Wêreldoorlog het die Amerikaanse M4 Sherman 'n klein, suierenjin-aangedrewe HKE gehad om die tenk se batterye te laai, 'n fasiliteit wat die [[T-34 Sowjettenk|Sowjet-vervaardigde T-34-tenk]] nie gehad het nie.<ref>{{cite web |url=https://iremember.ru/en/memoirs/tankers/dmitriy-loza/ |title=IRemember.ru WW II Memoirs |last=Loza |first=Dimitri |date=September 21, 2010 |website=iremember.ru/en |publisher=IRemember |access-date=June 13, 2017 |quote=Still one great plus of the Sherman was in the charging of its batteries. On our T-34 it was necessary to run the engine, all 500 horsepower of it, in order to charge batteries. In the crew compartment of the Sherman was an auxiliary gasoline engine, small like a motorcycle's one. Start it up and it charged the batteries. This was a big deal to us!}}</ref> Die Verenigde State se Leër se Tenkmotornavorsing-, Ontwikkelings- en Ingenieursentrum (TARDEC) het 'n 100 kg hulpkrageenheid vir die M1 Abrams-tenk ontwikkel om 'n 230 kg-battery te vervang. Die nuwe HKE sal ook meer brandstofdoeltreffend as die tenk se hoofenjin wees.<ref>{{cite web |url=http://engineeringtv.com/blogs/etv/archive/2008/07/08/tardec-auxiliary-power-unit-for-tank.aspx |title=TARDEC Auxiliary Power Unit for a tank |access-date=June 9, 2009|website=Engineeringtv.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090621011057/http://engineeringtv.com/blogs/etv/archive/2008/07/08/tardec-auxiliary-power-unit-for-tank.aspx |archivedate=June 21, 2009}}</ref> {{Normdata}} == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings|3}} [[Kategorie:Vliegtuigonderdele]] 24bg3300dn3byvjsjxpd22shm50bn5o 2963652 2963651 2026-08-29T18:55:41Z Oesjaar 7467 /* Gepantserde voertuie */ Verbeter 2963652 wikitext text/x-wiki [[Lêer:AlliedSignal (Honeywell) GTCP36-150 APU2.JPG|duimnael|'n Honeywell GTCP36 HKE gemonteer in die agterkant van 'n besigheidstraler]] [[Lêer:A380 APU P1230093.jpg|duimnael|Die HKE se uitlaatpyp in die stert van 'n [[Airbus A380]]]] 'n '''Hulpkrageenheid''' ('''HKE''') (Engels: Auxiliary power unit) is 'n toestel op 'n voertuig wat energie verskaf vir ander funksies behalwe aandrywing. Hulle word algemeen op groot vliegtuie, vlootskepe en sommige groot landvoertuie aangetref. Vliegtuig-HKE's produseer gewoonlik 115 [[Volt|V]] [[Wisselstroom|WS]] teen 400 [[Hertz|Hz]] (eerder as die 50 of 60 Hz wat algemeen in hoofstroomtoevoer is) om die elektriese stelsels van die vliegtuig te laat werk; ander kan 28 V [[Gelykstroom|GS]] produseer.<ref>{{cite web |url=http://www.aerospaceweb.org/question/electronics/q0219.shtml |title=400 Hz Electrical Systems |work=Ask a Rocket Scientist |publisher=Aerospaceweb.org}}</ref> Hulpkrageenhede kan krag verskaf deur enkel- of [[Driefase elektriese krag|driefasestelsels]]. 'n Straalbrandstofaansitter (jet fuel starter: JFS) is 'n toestel soortgelyk aan 'n HKE, maar direk gekoppel aan 'n hoofenjin en aangeskakel deur 'n ingeboude saamgeperste lugbottel.<ref>A Jet Fuel Starter and Expendable Turbojet, ASME Digital Collection, by C Rodgers · 1986</ref> == Lugvaartuig == === Geskiedenis === [[Lêer:Jumo 004.jpg|duimnael|Die inlaat-afleier van die Jumo 004, met 'n trekkoord-aansitterhandvatsel vir Riedel HKE en sy vonkprop-toegangspoorte.]] Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die Britse Kusklas lugskepe, een van verskeie tipes [[Lugskip|lugskepe]] wat deur die [[Britse Vloot]] bedryf is, 'n 1.30 kW ABC-hulpenjin aan boord gehad. Hierdie hulpenjin het 'n kragopwekker vir die vaartuig se radiosender aangedryf en, in 'n noodgeval, 'n hulplugblaser aandryf.<ref group="nota">'n Deurlopende toevoer van saamgeperste lug was nodig om die lugskip se ballonette opgeblaas te hou, en sodoende die struktuur van die gassak te handhaaf. Tydens normale vlug is dit deur 'n lugskep van die skroef se glystroom versamel.</ref><ref>{{cite book | title=The British Airship at War, 1914–1918 | publisher=Terence Dalton | author=Abbott, Patrick | year=1989 | pages=57 | isbn=0861380738}}</ref> Een van die eerste militêre vastevlerkvliegtuie wat 'n HKE gebruik het, was die Britse [[Supermarine Nighthawk]] uit die Eerste Wêreldoorlog, 'n anti-Zeppelin-nagvegvliegtuig.<ref>Andrews and Morgan 1987, p. 21.</ref> Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] was 'n aantal groot Amerikaanse militêre vliegtuie met hulpkrageenhede toegerus. Hierdie was tipies bekend as ''putt-putts'', selfs in amptelike opleidingsdokumente. Die HKE op die [[Boeing B-29 Superfortress|B-29 Superfortress]]-bomwerper was in die agterkant van die vliegtuig aangebring wat nie onder druk was nie. Verskeie modelle van vierslag-[[plattweesilinder]]- of [[V-enjin|V-tweelingenjins]] is gebruik. Die 5.2&nbsp;kW-enjin het 'n P2-GS-kragopwekker aangedryf, met 'n spanning van 28.5&nbsp;volt en 200&nbsp;ampère (verskeie van dieselfde P2-kragopwekkers, aangedryf deur die hoofenjins, was die B-29 se GS-kragbron tydens vlug). Die HKE het krag verskaf om die hoofenjins aan te skakel en is na opstyg tot 'n hoogte van 3 000 m gebruik. Die HKE is weer aangeskakel toe die B-29 begin daal het om te land.<ref>{{cite book | title=Boeing B-29 Superfortress: the ultimate look: from drawing board to VJ-Day | publisher=Schiffer | author=Wolf, William | year=2005 | pages=205 | isbn=0764322575}}</ref> Sommige modelle van die [[Consolidated B-24 Liberator|B-24 Liberator]] het 'n HKE aan die voorkant van die vliegtuig, binne die neuswielkompartement, gehad.<ref>{{cite book | title=Under the Southern Cross: The B-24 Liberator in the South Pacific | publisher=Turner Publishing Company | author=Livingstone, Bob | year=1998 | pages=162 | isbn=1563114321}}</ref> Sommige modelle van die [[Douglas C-47 Skytrain]]-transportvliegtuig het 'n HKE onder die kajuitvloer gehad.<ref>{{cite book | title=Flying the Hump: In Original World War II Color | publisher=Zenith Imprint | author=Ethell, Jeffrey | year=2004 | pages=84 | isbn=0760319154 | author2=Downie, Don}}</ref> === Hulpkrageenheid as meganiese aansitter vir straalmotors === Die eerste Duitse straalmotor wat tydens die Tweede Wêreldoorlog gebou is, het 'n meganiese hulpkrageenheid-aansitstelsel gebruik wat deur die Duitse [[ingenieur]] Norbert Riedel ontwerp is. Dit het bestaan ​​uit 'n 7.5 kW tweeslag-platmotor, wat vir die Junkers Jumo 004 straalmotor ontwerp in die enjin se neuskegel versteek was, en in wese as 'n baanbrekersvoorbeeld van 'n HKE vir die aanskakeling van 'n straalmotor gefunksioneer het. 'n Opening in die verste gedeelte van die neus van die keël het 'n handtrekhandvatsel bevat wat die suierenjin aangeskakel het, wat weer op sy beurt die kompressor gedraai het. Twee vonkproptoegangspoorte was in die Jumo 004 se neuskeël om die Riedel-eenheid se silinders in situ te diens, vir onderhoudsdoeleindes. Twee klein tenks met vooraf gemengde petrol/oliebrandstof vir die Riedel is in die ringvormige inlaat aangebring. Die enjin is beskou as 'n ontwerp met 'n uiters kort slag (boor/slag: 70 mm/35 mm = 2:1) sodat dit binne die neuskeël van straalmotors soos die Jumo 004 kon pas. Vir reduksie het dit 'n geïntegreerde planeetrat gehad. Dit is deur Victoria in Neurenberg vervaardig en het as 'n meganiese HKE-tipe aansitter gedien vir al drie Duitse straalenjinontwerpe wat dit tot ten minste die prototipe-stadium voor Mei 1945 gemaak het – die Junkers Jumo 004, die BMW 003 (wat uniek 'n elektriese aansitter vir die Riedel HKE gebruik),<ref>{{cite web |url=http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1946/Av_4603_DA_BMW003.html |title=Design Analysis of BMW 003 Turbojet - "Starting the Engine" |last1=Schulte |first1=Rudolph C. |date=1946 |website=legendsintheirowntime.com |publisher=United States Army Air Force - Turbojet and Gas Turbine Developments, HQ, AAF |access-date=September 3, 2016 |quote=Die aanskakelprosedure is soos volg: Die enjin word aangeskakel deur die elektriese aansitskakelaar te druk/gooi, hierna word die ontsteking van die turbostraal en die ontsteking en elektriese aansitmotor van die Riedel-enjin aangeskakel (hierdie enjin kan ook handmatig aangesit word deur 'n kabel te trek). Nadat die Riedel-eenheid 'n spoed van ongeveer 300 opm bereik het, skakel dit outomaties die kompressors van die turbostraal in. Teen ongeveer 800 opm van die aansitmotor word die aansitbrandstofpomp aangeskakel, en teen 1 200 opm word die hoofbrandstof (J-2) aangeskakel. Die aansitmotor word aangeskakel gehou totdat die turbostraal 2 000 opm bereik, waarteen die aansitmotor en aansitbrandstof afgeskakel word, en die turbostraal versnel vinnig tot 'n nominale spoed van 9 500 opm op die J-2-brandstof. |archive-date=September 29, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929074301/http://legendsintheirowntime.com/LiTOT/Content/1946/Av_4603_DA_BMW003.html |url-status=dead }}</ref> en die prototipes (19 gebou) van die meer gevorderde Heinkel HeS 011-enjin, wat dit net bokant die inlaatkanaal in die Heinkel-vervaardigde plaatmetaal van die enjin se gondelneus gemonteer het.<ref>Gunston 1997, p. 141.</ref> Die [[Boeing 727]] in 1963 was die eerste stralervliegtuig wat 'n gasturbine-HKE gehad het, wat dit toegelaat het om by kleiner lughawens te werk, onafhanklik van grondfasiliteite. Die HKE kan op baie moderne passasiersvliegtuie geïdentifiseer word deur 'n uitlaatpyp aan die vliegtuig se stert.<ref>{{cite news|last=Vanhoenacker|first=Mark|title=What is that hole in the tail of an airplane?|url=http://www.slate.com/blogs/the_eye/2015/02/05/what_s_that_thing_unveils_the_mystery_of_that_hole_on_the_tail_of_the_airplane.html|access-date=20 October 2016|work=Slate (tydskrif)|date=5 February 2015}}</ref> === Afdelings === 'n Tipiese gasturbine-HKE vir kommersiële vervoervliegtuie bestaan ​​uit drie hoofafdelings: ==== Kragafdeling ==== Die kragafdeling is die gasgenerator-gedeelte van die enjin en produseer al die askrag vir die HKE.<ref name="aertecsolutions.com">{{Cite web|url=http://www.aertecsolutions.com/2015/05/11/the-apu-and-its-benefits/?lang=en|title=The APU and its benefits {{!}} AERTEC Solutions|website=www.aertecsolutions.com|date=10 May 2015 |language=en-US|access-date=2018-06-20|archive-date=2018-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620124922/http://www.aertecsolutions.com/2015/05/11/the-apu-and-its-benefits/?lang=en}}</ref> In hierdie gedeelte van die enjin word lug saamgepers, met brandstof gemeng en aangesteek om warm en uitsittende gasse te skep. Hierdie gas is hoogs energiek en word gebruik om die turbine te draai, wat weer ander dele van die enjin aandryf, soos hulpratkaste, pompe en elektriese kragopwekkers.<ref>{{Cite web |title=Turbojet Engines |url=https://www.grc.nasa.gov/www/K-12/airplane/aturbj.html |access-date=2022-03-20 |website=www.grc.nasa.gov}}</ref> ==== Laskompressor afdeling ==== Die laskompressor is gewoonlik 'n as-gemonteerde kompressor wat pneumatiese krag vir die vliegtuig verskaf, hoewel sommige HKE's afblaaslug uit die kragseksiekompressor onttrek. Daar is twee geaktiveerde toestelle om die lugvloei te help beheer: die inlaatgidsskoepe wat die lugvloei na die laskompressor reguleer en die stuwingsbeheerklep wat stabiele of stuwingsvrye werking van die turbomasjien handhaaf.<ref name="aertecsolutions.com"/> ==== Ratkas afdeling ==== Die ratkas dra krag oor vanaf die hoofas van die enjin na 'n olieverkoelde kragopwekker vir elektriese krag. Binne die ratkas word krag ook oorgedra na enjinbykomstighede soos die brandstofbeheereenheid, die smeermodule en verkoelingswaaier. Daar is ook 'n aansittermotor wat deur die ratstelsel gekoppel is om die aansitterfunksie van die HKE te verrig. Sommige HKE-ontwerpe gebruik 'n kombinasie-aansitter/generator vir HKE-aanskakeling en elektriese kragopwekking om kompleksiteit te verminder. Op die [[Boeing 787 Dreamliner]], 'n vliegtuig wat groter afhanklikheid van sy elektriese stelsels het, lewer die HKE slegs elektrisiteit aan die vliegtuig. Die afwesigheid van 'n pneumatiese stelsel vereenvoudig die ontwerp, maar 'n hoë vraag na elektrisiteit vereis swaarder kragopwekkers.<ref name="Sinnet">{{cite web|last=Sinnet|first=Mike|title=Saving Fuel and enhancing operational efficiencies|url=http://www.boeing.com/commercial/aeromagazine/articles/qtr_4_07/AERO_Q407_article2.pdf|publisher=Boeing|access-date=January 17, 2013|year=2007}}</ref><ref name="Ogando">{{cite news |url=http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 |title=Boeing's 'More Electric' 787 Dreamliner Spurs Engine Evolution: On the 787, Boeing eliminated bleed air and relied heavily on electric starter generators |publisher=[[Design News]] |date=June 4, 2007 |editor=Ogando, Joseph |access-date=September 9, 2011 |archive-date=April 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406062451/http://www.designnews.com/document.asp?doc_id=222308 }}</ref> Aanboord vasteoksied-[[brandstofsel]] HKE's word ondersoek.<ref>{{cite journal |last=Spenser |first=Jay |date=July 2004 |title=Fuel cells in the air |journal= Boeing Frontiers |volume=3 |issue=3 |url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2004/july/ts_sf7a.html}}</ref> === Vervaardigers === Die mark vir hulpkrageenhede word oorheers deur Honeywell, gevolg deur Pratt & Whitney (’n filiaal van RTX Corporation), Motorsich en ander vervaardigers soos PBS Velká Bíteš, Safran Power Units, Aerosila en Klimov. Die markaandeel van 2018 het gewissel volgens die toepassingsplatforms:<ref>{{Cite web |date=September 27, 2018 |title=Case M.8858 – Boeing/Safran/JV (Auxiliary power units), Commission decision pursuant to Article 6(1)(b) of Council, Regulation No 139/2004 and Article 57 of the Agreement on the European Economic Area |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32018M8858&qid=1660219951114&from=EN |access-date=August 11, 2022 |website=[[EUR-Lex]] |publisher=European Commission |page=14}}</ref> * Groot kommersiële vliegtuie: Honeywell 70–80%, Pratt & Whitney 20–30%, ander 0–5% * Streeksvliegtuie: Pratt & Whitney 50–60%, Honeywell 40–50%, ander 0–5% * Besigheidstralers: Honeywell 90–100%, ander 0–5% * [[Helikopter]]s: Pratt & Whitney 40–50%, Motorsich 40–50%, Honeywell 5–10%, Safran Power Units 5–10%, ander 0–5% Op 4 Junie 2018 het [[Boeing]] en [[Safran]] hul 50-50-vennootskap aangekondig om HKE's te ontwerp, te bou en te onderhou na regulatoriese en antitrust-goedkeuring in die tweede helfte van 2018.<ref>{{cite press release |title= Boeing, Safran Agree to Design, Build and Service Auxiliary Power Units |date= June 4, 2018 |url=https://www.safran-group.com/media/boeing-safran-agree-design-build-and-service-auxiliary-power-units-20180604 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617115653/https://www.safran-group.com/media/boeing-safran-agree-design-build-and-service-auxiliary-power-units-20180604 |archive-date=2018-06-17 |website=Safran}}</ref> Boeing het in die vroeë 1960's etlike honderde T50/T60 klein turboas en hul afgeleides vervaardig. Safran vervaardig helikopters en sakestralers se HKE's, maar het die vervaardiging van groot HKE's gestaak sedert Labinal die APIC-gesamentlike onderneming met Sundstrand in 1996 verlaat het.<ref name="Flight5jun2018" /> 'n Joernalis van die aanlyn nuuswebwerf FlightGlobal, Stephen Trimble, het verklaar dat Boeing en Safran se vooruitgang in die mark vir HKE's 'n bedreiging vir die duopolie tussen Honeywell en Pratt & Whitney inhou.<ref>{{cite news |url= https://www.flightglobal.com/news/articles/boeing-and-safran-partner-to-disrupt-apu-market-449184/ |title= Boeing and Safran partner to disrupt APU market |date= June 4, 2018 |author= Stephen Trimble |work= Flightglobal}}</ref> Honeywell het 'n 65%-aandeel van die hoofstroom-HKE-mark en is die enigste verskaffer vir die [[Airbus A350]], die [[Boeing 777]] en alle enkelgangvliegtuie: die Boeing 737 MAX, Airbus A220 (voorheen Bombardier CSeries), Comac C919, Irkut MC-21 en Airbus A320neo sedert Airbus die P&WC APS3200-opsie uitgeskakel het. P&WC eis die oorblywende 35% met die Airbus A380, Boeing 787 en Boeing 747-8 op.<ref name=Flight5jun2018>{{cite news |url= https://www.flightglobal.com/news/articles/analysis-how-will-boeing-safran-venture-shake-up-ap-449234/ |title= How will Boeing-Safran venture shake up APUs? |date= June 5, 2018 |author= Stephen Trimble |work= Flightglobal}}</ref> Dit behoort ten minste 'n dekade te neem vir die Boeing/Safran-samewerking om $100 miljoen in diensinkomste te bereik. Die 2017-mark vir produksie was $800 miljoen werd (88% siviel en 12% militêr), terwyl die MRO-mark $2,4 miljard werd was, gelykop versprei tussen siviel en militêr.<ref name="Michaels">{{cite news |url= http://aviationweek.com/commercial-aviation/opinion-why-boeing-diving-apu-production |title= Opinion: Why Is Boeing Diving Into APU Production? |date= June 27, 2018 |author= Kevin Michaels |work= Aviation Week & Space Technology}}</ref> == Ruimtetuie == Die [[ruimtependeltuig]] se HKE's het hidrouliese druk verskaf. Die ruimtependeltuig het drie oorbodige HKE's gehad, aangedryf deur [[hidrasien]]. Hulle is slegs gebruik vir opstyg, hertoetrede en landing. Tydens die opstyging het die HKE's hidrouliese krag verskaf vir die [[Kardanophanging|kardaniese werking]] van die pendeltuig se drie enjins en die beheer van hul groot kleppe, en vir die beweging van die beheervlakke. Tydens die landing het hulle die beheervlakke geskuif, die wiele laat sak en die remme en neuswielstuur aangedryf. Landing kon met slegs een HKE in werking plaasvind.<ref>{{cite web | url = http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/orbiter/hyd | archive-url = https://web.archive.org/web/20010602114515/http://spaceflight.nasa.gov/shuttle/reference/shutref/orbiter/hyd/ | archive-date = 2 June 2001 | title = Hydraulic System | website = spaceflight.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 8 February 2016 }}</ref>In die vroeë jare van die pendeltuig was daar probleme met die betroubaarheid van die HKE, met wanfunksies op drie van die eerste nege pendeltuigmissies.<ref group="nota">Vroeë pendeltuig HKE-falings: *STS-2 (November 1981): Tydens 'n lanseerplatform-wagtyd is hoë oliedruk in twee van die drie HKE's ontdek. Die ratkaste moes uitgespoel en filters vervang word, wat tot gevolg gehad het dat die lansering herskeduleer moes word.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-2.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-2 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }} *STS-3 (Maart 1982): Een HKE het tydens styging oorverhit en moes afgeskakel word, hoewel dit later behoorlik gefunksioneer het tydens herbetreding en landing.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-3.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-3 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }}{{cite interview | title = Jack R. Lousma Edited Oral History Transcript | url=http://www.jsc.nasa.gov/history/oral_histories/LousmaJR/LousmaJR_3-15-10.htm | date=15 March 2010 | access-date=18 February 2016 | last=Lousma | first=Jack R. | subject-link=Jack R. Lousma | interviewer=Ross-Nazzal, Jennifer | work=NASA Johnson Space Center Oral History Project }} *STS-9 (November–Desember 1983): Tydens landing het twee van die drie HKE's aan die brand geslaan.{{cite web | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/shuttlemissions/archives/sts-9.html | title = Space Shuttle Mission Archives STS-9 | website = www.nasa.gov | publisher = NASA | access-date = 18 February 2016 }}</ref> == Gepantserde voertuie == Hulpkrageenhede word in sommige tenks aangebring om elektriese krag te verskaf sonder die hoë brandstofverbruik en groot infrarooi-handtekening van die hoofenjin. Reeds in die Tweede Wêreldoorlog het die Amerikaanse M4 Sherman 'n klein, suierenjin-aangedrewe HKE gehad om die tenk se batterye te laai, 'n fasiliteit wat die [[T-34 Sowjettenk|Sowjet-vervaardigde T-34-tenk]] nie gehad het nie.<ref>{{cite web |url=https://iremember.ru/en/memoirs/tankers/dmitriy-loza/ |title=IRemember.ru WW II Memoirs |last=Loza |first=Dimitri |date=September 21, 2010 |website=iremember.ru/en |publisher=IRemember |access-date=June 13, 2017 |quote=Still one great plus of the Sherman was in the charging of its batteries. On our T-34 it was necessary to run the engine, all 500 horsepower of it, in order to charge batteries. In the crew compartment of the Sherman was an auxiliary gasoline engine, small like a motorcycle's one. Start it up and it charged the batteries. This was a big deal to us!}}</ref> Die Verenigde State se Leër se Tenkmotornavorsing-, Ontwikkelings- en Ingenieursentrum (TARDEC) het 'n 100 kg hulpkrageenheid vir die M1 Abrams-tenk ontwikkel om 'n 230 kg-battery te vervang. Die nuwe HKE sal ook meer brandstofdoeltreffend as die tenk se hoofenjin wees.<ref>{{cite web |url=http://engineeringtv.com/blogs/etv/archive/2008/07/08/tardec-auxiliary-power-unit-for-tank.aspx |title=TARDEC Auxiliary Power Unit for a tank |access-date=June 9, 2009|website=Engineeringtv.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090621011057/http://engineeringtv.com/blogs/etv/archive/2008/07/08/tardec-auxiliary-power-unit-for-tank.aspx |archivedate=June 21, 2009}}</ref> == Kommersiële voertuie == 'n Verkoelde of bevrore voedsel-semi-sleepwa of treinwa kan toegerus wees met 'n onafhanklike HKE en brandstoftenk om lae temperature vir die vrag tydens vervoer te handhaaf, sonder die behoefte aan 'n eksterne vervoer-toevoerde kragbron.<ref>{{Cite web |title=Santa Fe Types of refrigerator railway cars |url=https://sfrhms.org/files/Sandifer/Clinics/SFRD/1.htm |access-date=2026-02-16 |website=sfrhms.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ooida.com/EducationTools/Info/weight-exemptions.asp |title=Vehicle weight exemptions for APUs}}</ref> {{Normdata}} == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings|3}} [[Kategorie:Vliegtuigonderdele]] 015pq8x0i53oek832g3ba4zfj6822dx Porboodskapingenieurswese 0 465229 2963752 2940223 2026-08-30T10:56:04Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963752 wikitext text/x-wiki {{Kort beskrywing|Die strukturering van teks as toevoer vir generatiewe kunsmatige intelligensie}} '''Porboodskapingenieurswese''' is die proses om [[natuurlike taal|natuurliketaal]]-[[Toevoer/afvoer|toevoere]] (bekend as '''porboodskappe''') te struktureer ten einde bepaalde afvoere van 'n [[generatiewe kunsmatige intelligensie|generatiewe-KI]] (GenKI) -model te verkry. '''Konteksingenieurswese''' is die verwante gebied van [[sagteware-ingenieurswese]] wat fokus op die bestuur van nie-porboodskap- en porboodskapkontekste wat aan die GenKI-model verskaf word, soos stelselinstruksies, [[metadata]], [[Programmeerkoppelvlak|API]]-gereedskap en tokens. Dit kan ook omskryf word as die praktyk om toevoerinstruksies wat aan 'n generatiewe KI-model gegee word, te ontwerp en te verfyn sodat meer akkurate, relevante of nuttige afvoere geproduseer word. Doeltreffende porboodskapingenieurswese behels 'n begrip van hoe 'n model taal interpreteer, en kan tegnieke insluit soos ''few-shot''-porboodskapbou, gedagtekettingporboodskapbou en die toekenning van rolle. Gedurende die [[KI-oplewing]] van die 2020's is porboodskapingenieurswese as 'n sakevaardigheid oor korporasies en bedrywe heen beskou. Werknemers met die titel '''porboodskapingenieur''' is aangestel om porboodskappe te skep wat produktiwiteit en doeltreffendheid sou verhoog, hoewel die individuele titel sedertdien minder algemeen geword het te midde van KI-modelle wat beter porboodskappe as mense skep, asook korporatiewe opleiding in porboodskapbou vir algemene werknemers. Algemene porboodskaptegnieke sluit in ''multi-shot''-, gedagteketting- en gedagteboomporboodskapbou, sowel as die toekenning van rolle aan die model. Geoutomatiseerde porboodskapgenereringsmetodes, soos [[herwinningsaangevulde generering]] (Engels: ''retrieval augmented generation'', RAG), bied groter akkuraatheid en 'n wyer omvang van funksies vir porboodskapingenieurs. [[Porboodskapinspuiting]] is 'n soort [[Rekenaarsekuriteit|kuberveiligheids]]aanval wat [[masjienleer]]modelle deur middel van kwaadwillige porboodskappe teiken. == Terminologie == Die [[Oxford English Dictionary]] omskryf porboodskapingenieurswese (Engels: ''prompt engineering'') as "die handeling of proses om porboodskappe vir 'n [[Kunsmatige intelligensie|kunsmatige-intelligensie]]-program, -algoritme, ensovoorts, te formuleer en te verfyn ten einde die afvoer daarvan te optimeer of 'n verlangde uitkoms te bereik; die dissipline of beroep wat hiermee gemoeid is."<ref>{{Cite book |url=https://www.oed.com/dictionary/prompt-engineering |title=Oxford English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2025 |chapter=prompt engineering }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In 2023 was die Engelse woord ''prompt'' (''porboodskap''; "'n instruksie wat aan 'n kunsmatige-intelligensieprogram, algoritme, ensovoorts, gegee word en wat die inhoud wat dit genereer, bepaal of beïnvloed") die naaswenner vir Oxford se [[woord van die jaar]].<ref>{{Cite web |title=Oxford Word of the Year 2023 |url=https://languages.oup.com/word-of-the-year/2023/ |access-date=2026-02-06 |website=Oxford Languages |publisher=[[Oxford University Press]] |language=en-GB |archive-date=January 31, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131001517/https://languages.oup.com/word-of-the-year/2023/ |url-status=live }}</ref> === Porboodskap === 'n Porboodskap is [[natuurlike taal|natuurliketaal]]teks wat die taak beskryf en voorskryf wat 'n kunsmatige intelligensie (KI) moet uitvoer.<ref name="language-models-are-multitask">{{cite web |last1=Radford |first1=Alec |last2=Wu |first2=Jeffrey |last3=Child |first3=Rewon |last4=Luan |first4=David |last5=Amodei |first5=Dario |author-link5=Dario Amodei |last6=Sutskever |first6=Ilya |author-link6=Ilya Sutskever |year=2019 |title=Language Models are Unsupervised Multitask Learners |url=https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf |publisher=OpenAI |quote="We demonstrate language models can perform down-stream tasks in a zero-shot setting – without any parameter or architecture modification" |access-date=June 19, 2023 |archive-date=February 6, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210206183945/https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf |url-status=live }}</ref> 'n Porboodskap vir 'n teks-na-teks-[[Groot taalmodel|taalmodel]] kan 'n navraag, 'n [[Bevel (rekenaarwese)|bevel]], of 'n langer stelling wees wat na konteks, [[Rekenaarprogram|instruksies]] en gespreksgeskiedenis verwys. Die proses van porboodskapingenieurswese kan behels dat duidelike navrae ontwerp word, bewoording verfyn word, tersaaklike konteks verskaf word, die styl van die afvoer gespesifiseer word, en 'n karakter toegeken word wat die KI moet naboots om die model na meer akkurate, nuttige en konsekwente antwoorde te lei.<ref name="Genkina">{{cite web |last=Genkina |first=Dina |date=2024-03-06 |title=AI Prompt Engineering is Dead: Long live AI prompt engineering |url=https://spectrum.ieee.org/prompt-engineering-is-dead |access-date=2025-01-18 |website=[[IEEE Spectrum]] |archive-date=January 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250117210904/https://spectrum.ieee.org/prompt-engineering-is-dead |url-status=live }}</ref><ref name="auto1">{{Cite book |last1=Wahle |first1=Jan Philip |title=Proceedings of the 2024 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing |last2=Ruas |first2=Terry |last3=Xu |first3=Yang |last4=Gipp |first4=Bela |date=2024 |publisher=Association for Computational Linguistics |editor-last=Al-Onaizan |editor-first=Yaser |location=Miami, Florida, USA |pages=11004–11033 |chapter=Paraphrase Types Elicit Prompt Engineering Capabilities |doi=10.18653/v1/2024.emnlp-main.617 |editor2-last=Bansal |editor2-first=Mohit |editor3-last=Chen |editor3-first=Yun-Nung |chapter-url=https://aclanthology.org/2024.emnlp-main.617/ |arxiv=2406.19898}}</ref> Wanneer daar met 'n [[teks-na-beeld]]- of teks-na-klank-model gekommunikeer word, bevat 'n tipiese porboodskap 'n beskrywing van 'n verlangde afvoer, soos "'n hoëgehaltefoto van 'n ruimtevaarder wat op 'n perd ry"<ref>{{Cite web |last=Heaven |first=Will Douglas |date=April 6, 2022 |title=This horse-riding astronaut is a milestone on AI's long road towards understanding |url=https://www.technologyreview.com/2022/04/06/1049061/dalle-openai-gpt3-ai-agi-multimodal-image-generation/ |access-date=2023-08-14 |website=MIT Technology Review}}</ref> of "lo-fi stadige BPM elektro-chill met organiese monsters".<ref>{{cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=2023-06-12 |title=Meta open sources an AI-powered music generator |url=https://techcrunch.com/2023/06/12/meta-open-sources-an-ai-powered-music-generator/ |access-date=2023-08-15 |publisher=TechCrunch |quote=Next, I gave a more complicated prompt to attempt to throw MusicGen for a loop: "Lo-fi slow BPM electro chill with organic samples."}}</ref> Porboodskapingenieurswese kan op teks-na-beeld-modelle toegepas word om 'n verlangde onderwerp, styl, uitleg, beligting en estetika te verkry.<ref name=":3">{{Cite web |last=Mittal |first=Aayush |date=2023-07-27 |title=Mastering AI Art: A Concise Guide to Midjourney and Prompt Engineering |url=https://www.unite.ai/mastering-ai-art-a-concise-guide-to-midjourney-and-prompt-engineering/ |access-date=2025-05-09 |website=Unite.AI |language=en-US |archive-date=May 9, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250509164100/https://www.unite.ai/mastering-ai-art-a-concise-guide-to-midjourney-and-prompt-engineering/ |url-status=live }}</ref> === Tegnieke === Algemene terme wat gebruik word om verskeie spesifieke porboodskapingenieurswesetegnieke te beskryf, sluit in ''gedagteketting'' (''chain-of-thought''),<ref name="weipaper" /> ''gedagteboom'' (''tree-of-thought''),<ref name=":5">{{Cite conference |date=2023 |title=Tree of Thoughts: Deliberate Problem Solving with Large Language Models |arxiv=2305.10601 |conference=NeurIPS}}</ref> en [[herwinningsaangevulde generering]] (RAG).<ref name=":6">{{Cite web |date=31 May 2024 |title=Why Google's AI Overviews gets things wrong |url=https://www.technologyreview.com/2024/05/31/1093019/why-are-googles-ai-overviews-results-so-bad/ |access-date=7 March 2025 |website=MIT Technology Review |archive-date=May 3, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250503021705/https://www.technologyreview.com/2024/05/31/1093019/why-are-googles-ai-overviews-results-so-bad/ |url-status=live }}</ref> 'n Oorsig van die veld in 2024 het meer as 50 afsonderlike teksgebaseerde porboodskaptegnieke, 40 multimodale variante en 'n woordeskat van 33 terme wat in porboodskapnavorsing gebruik word, geïdentifiseer, wat 'n huidige gebrek aan gestandaardiseerde terminologie vir porboodskapingenieurswese uitlig.<ref name=":4">{{Cite arXiv |eprint=2406.06608 |class=cs.CL |first1=Sander |last1=Schulhoff |first2=Michael |last2=Ilie |title=The Prompt Report: A Systematic Survey of Prompt Engineering Techniques |date=2024 |last3=Balepur |first3=Nishant |last4=Kahadze |first4=Konstantine |last5=Liu |first5=Amanda |last6=Si |first6=Chenglei |last7=Li |first7=Yinheng |last8=Gupta |first8=Aayush |last9=Han |first9=HyoJung |last10=Schulhoff |first10=Sevien |author11=Pranav Sandeep Dulepet |last12=Vidyadhara |first12=Saurav |last13=Ki |first13=Dayeon |last14=Agrawal |first14=Sweta |last15=Pham |first15=Chau |last16=Kroiz |first16=Gerson |last17=Li |first17=Feileen |last18=Tao |first18=Hudson |last19=Srivastava |first19=Ashay |author20=Hevander Da Costa |last21=Gupta |first21=Saloni |last22=Rogers |first22=Megan L. |last23=Goncearenco |first23=Inna |last24=Sarli |first24=Giuseppe |last25=Galynker |first25=Igor |last26=Peskoff |first26=Denis |last27=Carpuat |first27=Marine |last28=White |first28=Jules |last29=Anadkat |first29=Shyamal |last30=Hoyle |first30=Alexander |display-authors=1}}</ref> [[Vibe-programmering]] is 'n [[KI-ondersteunde sagtewareontwikkeling|KI-ondersteunde sagtewareontwikkelingsmetode]] waar 'n gebruiker 'n groot taalmodel por met 'n beskrywing van wat hulle wil hê en dit toelaat om die kode te genereer of te wysig. In 2025 was die Engelse woord "vibe coding" die [[Collins English Dictionary|Collins-woordeboek]] se woord van die jaar.<ref>{{Cite web |last=Kolirin |first=Lianne |date=2025-11-06 |title='Vibe coding' named Collins Dictionary's Word of the Year |url=https://www.cnn.com/2025/11/06/tech/vibe-coding-collins-word-year-scli-intl |access-date=2026-02-07 |website=CNN |language=en |archive-date=November 14, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114002226/https://www.cnn.com/2025/11/06/tech/vibe-coding-collins-word-year-scli-intl |url-status=live }}</ref> === Konteksingenieurswese === [[Konteksingenieurswese]] is 'n verwante proses wat fokus op die kontekselemente wat gebruikerporboodskappe vergesel, waaronder stelselinstruksies, herwinde kennis, gereedskapdefinisies, gespreksopsommings en taakmetadata. Konteksingenieurswese word toegepas om betroubaarheid, herkoms en tokendoeltreffendheid in [[Sagtewarelewensiklus|produksie]]stelsels met groot taalmodelle te verbeter.<ref>{{cite web |last=Casey |first=Matt M. |date=2025-11-05 |title=Context Engineering: The Discipline Behind Reliable LLM Applications & Agents |url=https://www.comet.com/site/blog/context-engineering/ |access-date=2025-11-10 |publisher=Comet |archive-date=November 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111224338/https://www.comet.com/site/blog/context-engineering/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |date=2025-07-02 |title=Context Engineering |url=https://blog.langchain.com/context-engineering-for-agents/ |access-date=2025-11-10 |publisher=LangChain |archive-date=November 11, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111102526/https://blog.langchain.com/context-engineering-for-agents/ |url-status=live }}</ref> Die konsep beklemtoon operasionele praktyke soos tokenbegroting, herkomsetikette, weergawebeheer van konteks-artefakte, waarneembaarheid (die aanteken van watter konteks verskaf is), en konteks-regressietoetse om te verseker dat veranderinge aan die verskafde konteks nie die stelsel se gedrag stilweg verander nie.<ref>{{cite arXiv |eprint=2507.13334 |class=cs.CL |first=Lingrui |last=Mei |title=A Survey of Context Engineering for Large Language Models |date=2025-07-17}}</ref> == Rasionaal == Navorsing het bevind dat die werkverrigting van [[Groot taalmodel|groot taalmodelle]] hoogs sensitief is vir keuses soos die volgorde van voorbeelde, die gehalte van demonstrasie-etikette, en selfs klein variasies in bewoording. In sommige gevalle het die herrangskikking van voorbeelde in 'n porboodskap akkuraatheidsverskuiwings van meer as 40 persent tot gevolg gehad.<ref name=":4" /> === In-konteks-leer === 'n Model se vermoë om tydelik uit porboodskappe te leer, staan bekend as ''in-konteks-leer''. In-konteks-leer is 'n [[ontluikende vermoëns van groot taalmodelle|ontluikende vermoë]]<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Wei |first1=Jason |last2=Tay |first2=Yi |last3=Bommasani |first3=Rishi |last4=Raffel |first4=Colin |last5=Zoph |first5=Barret |last6=Borgeaud |first6=Sebastian |last7=Yogatama |first7=Dani |last8=Bosma |first8=Maarten |last9=Zhou |first9=Denny |last10=Metzler |first10=Donald |last11=Chi |first11=Ed H. |last12=Hashimoto |first12=Tatsunori |last13=Vinyals |first13=Oriol |last14=Liang |first14=Percy |last15=Dean |first15=Jeff |date=October 2022 |title=Emergent Abilities of Large Language Models |journal=Transactions on Machine Learning Research |arxiv=2206.07682 |quote="In prompting, a pre-trained language model is given a prompt (e.g. a natural language instruction) of a task and completes the response without any further training or gradient updates to its parameters... The ability to perform a task via few-shot prompting is emergent when a model has random performance until a certain scale, after which performance increases to well-above random" |last16=Fedus |first16=William}}</ref> van groot taalmodelle. Dit is 'n ontluikende eienskap van modelskaal, wat beteken dat breuke in [[Neurale skaalwet|skaalwette]] voorkom, sodat die doeltreffendheid daarvan teen 'n ander tempo in groter modelle as in kleiner modelle toeneem.<ref name=":2" /><ref>{{Cite journal |last1=Caballero |first1=Ethan |last2=Gupta |first2=Kshitij |last3=Rish |first3=Irina |last4=Krueger |first4=David |date=2023 |title=Broken Neural Scaling Laws |journal=ICLR |arxiv=2210.14891}}</ref> Anders as afrigting en [[Fynafstemming (diepleer)|fynafstemming]], wat blywende veranderinge meebring, is in-konteks-leer tydelik.<ref>{{cite web |last1=Musser |first1=George |author-link=George Musser |title=How AI Knows Things No One Told It |url=https://www.scientificamerican.com/article/how-ai-knows-things-no-one-told-it/ |access-date=17 May 2023 |website=[[Scientific American]] |quote="By the time you type a query into ChatGPT, the network should be fixed; unlike humans, it should not continue to learn. So it came as a surprise that LLMs do, in fact, learn from their users' prompts—an ability known as in-context learning." |archive-date=July 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703174606/https://www.scientificamerican.com/article/how-ai-knows-things-no-one-told-it/ |url-status=live }}</ref> Die afrigting van modelle om in-konteks-leer uit te voer, kan as 'n vorm van [[Meta-leer (rekenaarwetenskap)|meta-leer]], of "leer om te leer", beskou word.<ref>{{Cite journal |last1=Garg |first1=Shivam |last2=Tsipras |first2=Dimitris |last3=Liang |first3=Percy |last4=Valiant |first4=Gregory |date=2022 |title=What Can Transformers Learn In-Context? A Case Study of Simple Function Classes |url= |journal=NeurIPS |arxiv=2208.01066 |quote=Training a model to perform in-context learning can be viewed as an instance of the more general learning-to-learn or meta-learning paradigm}}</ref> === Porboodskapbou om modelsensitiwiteit te skat === Navorsing toon deurgaans dat groot taalmodelle hoogs sensitief is vir subtiele variasies in porboodskapformatering, -struktuur en taalkundige eienskappe. Sommige studies het tot 76 akkuraatheidspunte se verskil oor formateringsveranderinge in ''few-shot''-omgewings aangetoon.<ref name="auto">{{Cite conference |date=2024 |title=Quantifying Language Models' Sensitivity to Spurious Features in Prompt Design or: How I learned to start worrying about prompt formatting |conference=ICLR |arxiv=2310.11324}}</ref> Taalkundige kenmerke beïnvloed porboodskapdoeltreffendheid aansienlik – soos morfologie, sintaksis en leksiko-semantiese veranderinge – wat taakverrigting oor 'n verskeidenheid take heen betekenisvol verbeter.<ref name="auto1" /><ref>{{Cite journal |last1=Leidinger |first1=Alina |last2=van Rooij |first2=Robert |last3=Shutova |first3=Ekaterina |date=2023 |editor-last=Bouamor |editor-first=Houda |editor2-last=Pino |editor2-first=Juan |editor3-last=Bali |editor3-first=Kalika |title=The language of prompting: What linguistic properties make a prompt successful? |url=https://aclanthology.org/2023.findings-emnlp.618/ |journal=Findings of the Association for Computational Linguistics: EMNLP 2023 |location=Singapore |publisher=Association for Computational Linguistics |pages=9210–9232 |arxiv=2311.01967 |doi=10.18653/v1/2023.findings-emnlp.618 |archive-date=December 13, 2024 |access-date=November 18, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213140628/https://aclanthology.org/2023.findings-emnlp.618/ |url-status=live }}</ref> Bysinsintaksis, byvoorbeeld, verbeter konsekwentheid en verminder onsekerheid in kennisherwinning.<ref>{{Cite book |last1=Linzbach |first1=Stephan |title=Proceedings of the 2024 Conference of the North American Chapter of the Association for Computational Linguistics: Human Language Technologies (Volume 1: Long Papers) |last2=Dimitrov |first2=Dimitar |last3=Kallmeyer |first3=Laura |last4=Evang |first4=Kilian |last5=Jabeen |first5=Hajira |last6=Dietze |first6=Stefan |date=June 2024 |publisher=Association for Computational Linguistics |editor-last=Duh |editor-first=Kevin |location=Mexico City, Mexico |pages=3645–3655 |chapter=Dissecting Paraphrases: The Impact of Prompt Syntax and supplementary Information on Knowledge Retrieval from Pretrained Language Models |doi=10.18653/v1/2024.naacl-long.201 |editor2-last=Gomez |editor2-first=Helena |editor3-last=Bethard |editor3-first=Steven |chapter-url=https://aclanthology.org/2024.naacl-long.201/ |arxiv=2404.01992 |archive-date=November 3, 2024 |access-date=November 18, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103184605/https://aclanthology.org/2024.naacl-long.201/ |url-status=live }}</ref> Hierdie sensitiwiteit duur voort selfs met groter modelgroottes, bykomende ''few-shot''-voorbeelde, of instruksie-afstemming. Om modelle se sensitiwiteit aan te spreek en hulle meer robuust te maak, is verskeie evalueringsmetodes voorgestel. FormatSpread fasiliteer sistematiese ontleding deur 'n reeks aanneemlike porboodskapformate te evalueer, wat 'n meer omvattende werkverrigtingsinterval bied.<ref name="auto" /> Op soortgelyke wyse skat PromptEval werkverrigtingsverdelings oor uiteenlopende porboodskappe heen, wat robuuste maatstawwe soos werkverrigtingskwantiele en akkurate evaluerings binne beperkte begrotings moontlik maak.<ref>{{Cite conference |date=2024 |title=Efficient multi-prompt evaluation of LLMs |conference=NeurIPS |arxiv=2405.17202}}</ref> == Porboodskaptegnieke == === Multi-shot === 'n Porboodskap kan 'n paar voorbeelde insluit waaruit 'n model in konteks kan leer – 'n implementering van [[few-shot-leer]] vir groot taalmodelle.<ref name="weipaper" /><ref>{{Cite journal |last1=Brown |first1=Tom |last2=Mann |first2=Benjamin |last3=Ryder |first3=Nick |last4=Subbiah |first4=Melanie |last5=Kaplan |first5=Jared D. |last6=Dhariwal |first6=Prafulla |last7=Neelakantan |first7=Arvind |year=2020 |title=Language models are few-shot learners |journal=Advances in Neural Information Processing Systems |volume=33 |pages=1877–1901 |arxiv=2005.14165}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wang |first1=Yaqing |last2=Yao |first2=Quanming |last3=Kwok |first3=James T. |last4=Ni |first4=Lionel M. |date=2020-06-12 |title=Generalizing from a Few Examples: A Survey on Few-shot Learning |url=https://doi.org/10.1145/3386252 |journal=ACM Comput. Surv. |volume=53 |issue=3 |pages=63:1–63:34 |doi=10.1145/3386252 |issn=0360-0300|url-access=subscription }}</ref> Die porboodskap kan die model byvoorbeeld vra om "''<span lang="fr" dir="ltr">maison</span>'' {{arrow}} huis, ''<span lang="fr" dir="ltr">chat</span>'' {{arrow}} kat, ''<span lang="fr" dir="ltr">chien</span>'' {{arrow}}" te voltooi, met die verwagte antwoord ''hond''.<ref>{{Cite journal |last1=Garg |first1=Shivam |last2=Tsipras |first2=Dimitris |last3=Liang |first3=Percy |author3-link=Percy Liang |last4=Valiant |first4=Gregory |date=2022 |title=What Can Transformers Learn In-Context? A Case Study of Simple Function Classes |journal=NeurIPS |arxiv=2208.01066}}</ref> === Gedagteketting === {{Sien ook|Refleksie (kunsmatige intelligensie)}} ''Gedagteketting''-porboodskapbou (Engels: ''chain-of-thought'', CoT) is 'n tegniek wat [[groot taalmodel]]le in staat stel om 'n probleem as 'n reeks tussenstappe op te los voordat 'n finale antwoord gegee word. In 2022 het [[Google Brain]] berig dat gedagtekettingporboodskapbou [[outomatiese redenering|redeneervermoë]] verbeter deur die model aan te spoor om 'n meerstapprobleem met redenasiestappe te beantwoord wat 'n [[gedagtegang]] naboots.<ref name="weipaper" /><ref>{{Cite web |author=Narang |first1=Sharan |last2=Chowdhery |first2=Aakanksha |date=2022-04-04 |title=Pathways Language Model (PaLM): Scaling to 540 Billion Parameters for Breakthrough Performance |url=https://ai.googleblog.com/2022/04/pathways-language-model-palm-scaling-to.html |website=ai.googleblog.com |access-date=August 14, 2023 |archive-date=April 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220404161447/https://ai.googleblog.com/2022/04/pathways-language-model-palm-scaling-to.html |url-status=live }}</ref> Gedagtekettingtegnieke is ontwikkel om groot taalmodelle te help om meerstapredeneertake, soos [[rekenkunde]] of vrae oor [[gesondeverstandredenering]], te hanteer.<ref>{{cite web |last1=Dang |first1=Ekta |date=8 February 2023 |title=Harnessing the power of GPT-3 in scientific research |url=https://venturebeat.com/ai/harnessing-the-power-of-gpt-3-in-scientific-research/ |access-date=10 March 2023 |website=VentureBeat |archive-date=March 18, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318050303/https://venturebeat.com/ai/harnessing-the-power-of-gpt-3-in-scientific-research/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Montti |first1=Roger |date=13 May 2022 |title=Google's Chain of Thought Prompting Can Boost Today's Best Algorithms |url=https://www.searchenginejournal.com/google-chain-of-thought-prompting/450106/ |access-date=10 March 2023 |website=Search Engine Journal |language=en |archive-date=March 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326222835/https://www.searchenginejournal.com/google-chain-of-thought-prompting/450106/ |url-status=live }}</ref> Toe dit op [[PaLM]], 'n [[taalmodel]] met 540 miljard parameters, toegepas is, het CoT-porboodskapbou volgens Google die model beduidend gehelp, wat dit in staat gestel het om vergelykbaar met taakspesifieke [[fynafstemming (masjienleer)|fyngestemde]] modelle op verskeie take te presteer en destyds die [[nuutste stand van tegniek|beste resultate tot dusver]] op die GSM8K-[[wiskundige redenering|wiskundigeredenering]]s[[maatstaf (rekenaarwese)|maatstaf]] te behaal.<ref name="weipaper" /> Dit is moontlik om modelle op CoT-redenasiedatastelle fyn af te stem om hierdie vermoë verder te versterk en beter [[interpreteerbaarheid]] te bevorder.<ref>{{Cite journal |date=2024 |title=Scaling Instruction-Finetuned Language Models |url=https://jmlr.org/papers/volume25/23-0870/23-0870.pdf |journal=Journal of Machine Learning Research |archive-date=May 8, 2025 |access-date=May 9, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250508091413/http://jmlr.org/papers/volume25/23-0870/23-0870.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Wei |first1=Jason |last2=Tay |first2=Yi |date=29 November 2022 |title=Better Language Models Without Massive Compute |url=https://ai.googleblog.com/2022/11/better-language-models-without-massive.html |access-date=10 March 2023 |website=ai.googleblog.com |language=en |archive-date=March 10, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230310184903/https://ai.googleblog.com/2022/11/better-language-models-without-massive.html |url-status=live }}</ref> Soos oorspronklik deur Google voorgestel,<ref name="weipaper" /> word elke CoT-porboodskap vergesel van 'n stel toevoer-/afvoervoorbeelde – genoem ''eksemplare'' – om die verlangde modelafvoer te demonstreer, wat dit 'n [[few-shot]]-porboodskaptegniek maak. Volgens 'n latere artikel deur navorsers van Google en die [[Universiteit van Tokio]] was dit egter ook doeltreffend om bloot die woorde "Kom ons dink stap vir stap" ("Let's think step-by-step")<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Kojima |first1=Takeshi |author2=Shixiang Shane Gu |last3=Reid |first3=Machel |last4=Matsuo |first4=Yutaka |last5=Iwasawa |first5=Yusuke |date=2022 |title=Large Language Models are Zero-Shot Reasoners |journal=NeurIPS |arxiv=2205.11916}}</ref> by te voeg, wat CoT as 'n [[zero-shot]]-tegniek moontlik gemaak het. Die voordele van gedagtekettingporboodskapbou wissel aansienlik volgens taaktipe. 'n Meta-ontleding wat meer as 100 studies van CoT gedek het, het bevind dat dit hoofsaaklik groot winste op wiskundige, logiese en simboliese redeneerprobleme lewer, met veel kleiner verbeterings op ander soorte take, en het tot die gevolgtrekking gekom dat CoT selektief toegepas kan word om afleidingskoste te verminder.<ref name="Sprague2024">{{Cite arXiv |last1=Sprague |first1=Zayne |last2=Yin |first2=Fangcong |last3=Rodríguez |first3=Juan Diego |last4=Jiang |first4=Dongwei |last5=Wadhwa |first5=Manya |last6=Singhal |first6=Prasann |display-authors=etal |title=To CoT or not to CoT? Chain-of-thought helps mainly on math and symbolic reasoning |year=2024 |class=cs.CL |eprint=2409.12183}}</ref> By take uit die kognitiewe sielkunde waar dit bekend is dat oorweging menslike prestasie benadeel, is bevind dat CoT die akkuraatheid van die beste huidige modelle verminder, in sommige gevalle aansienlik.<ref name="Liu2024">{{Cite arXiv |last1=Liu |first1=Ryan |last2=Geng |first2=Jiayi |last3=Wu |first3=Aiping |last4=Sucholutsky |first4=Ilia |last5=Lombrozo |first5=Tania |last6=Griffiths |first6=Thomas L. |title=Mind Your Step (by Step): Chain-of-Thought can Reduce Performance on Tasks where Thinking Makes Humans Worse |year=2024 |class=cs.LG |eprint=2410.21333}}</ref> 'n Sistematiese oorsig van gestruktureerde porboodskaptegnieke berig eweneens dat die bykomende redenasiestappe reaksietye en interaksiekompleksiteit verhoog, sodat die tegniek nie deurgaans verkieslik bo eenvoudiger porboodskappe vir feitelike of laekompleksiteitsnavrae is nie.<ref name="Cantini2026">{{Cite journal |last1=Cantini |first1=Alessia |last2=De Mauro |first2=Andrea |title=Better Prompts, Better Usefulness: A Systematic Review and Experimental Evaluation of Structured Prompting Techniques in Large Language Models |journal=Big Data and Cognitive Computing |year=2026 |volume=10 |issue=7 |pages=224 |doi=10.3390/bdcc10070224 |doi-access=free}}</ref> ==== Selfkonsekwentheid ==== ''Selfkonsekwentheid'' voer verskeie gedagtekettinguitvoerings uit en kies dan die gevolgtrekking wat die meeste algemeen oor al die uitvoerings heen bereik is.<ref>{{Cite conference |date=2023 |title=Self-Consistency Improves Chain of Thought Reasoning in Language Models |conference=ICLR |arxiv=2203.11171}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Mittal |first=Aayush |date=2024-05-27 |title=Latest Modern Advances in Prompt Engineering: A Comprehensive Guide |url=https://www.unite.ai/latest-modern-advances-in-prompt-engineering-a-comprehensive-guide/ |access-date=2025-05-08 |website=Unite.AI |language=en-US |archive-date=August 19, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819050708/https://www.unite.ai/latest-modern-advances-in-prompt-engineering-a-comprehensive-guide/ |url-status=live }}</ref> === Gedagteboom === ''Gedagteboom''-porboodskapbou veralgemeen gedagteketting deur verskeie redenasielyne gelyktydig te genereer, met die vermoë om terug te keer of ander paaie te verken. Dit kan [[Boomsoekalgoritme|boomsoekalgoritmes]] soos [[Breedte-eerste-soektog|breedte-eerste]], [[Diepte-eerste-soektog|diepte-eerste]] of [[Straalsoektog|straal]] gebruik.<ref name=":5" /> === Teks-na-beeld-porboodskapbou === {{Sien ook|Kunsmatige-intelligensie-beeldkuns#Porboodskapingenieurswese en deling|Kunsmatige-intelligensie-beeldkuns}} In 2022 is [[teks-na-beeld]]-modelle soos [[DALL-E 2]], [[Stable Diffusion]] en [[Midjourney]] aan die publiek vrygestel. Hierdie modelle neem teksporboodskappe as toevoer en gebruik dit om beelde te genereer.<ref>{{Cite web |last=Goldman |first=Sharon |date=2023-01-05 |title=Two years after DALL-E debut, its inventor is "surprised" by impact |url=https://venturebeat.com/ai/two-years-after-dall-e-debut-its-inventor-is-surprised-by-impact/ |access-date=2025-05-09 |website=VentureBeat |language=en-US |archive-date=January 18, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118182528/https://venturebeat.com/ai/two-years-after-dall-e-debut-its-inventor-is-surprised-by-impact/ |url-status=live }}</ref><ref name=":3" /> Vroeë teks-na-beeld-modelle verstaan tipies nie ontkenning, grammatika en sinstruktuur op dieselfde manier as [[groot taalmodel]]le nie, en mag dus 'n ander stel porboodskaptegnieke vereis. Die porboodskap "'n partytjie sonder koek" mag 'n beeld voortbring wat wel 'n koek insluit.<ref name="Prompts">{{Cite web |title=Prompts |url=https://docs.midjourney.com/docs/prompts |access-date=2023-08-14 |website=docs.midjourney.com |archive-date=August 23, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230823160959/https://docs.midjourney.com/docs/prompts |url-status=dead }}</ref> {{multiple image | direction = vertical | align = right | total_width = 200 | image1 = Algorithmically-generated landscape artwork of forest with Shinto shrine.png | image2 = Algorithmically-generated landscape artwork of forest with Shinto shrine using negative prompt for green trees.png | image3 = Algorithmically-generated landscape artwork of forest with Shinto shrine using negative prompt for round stones.png | footer = Demonstrasie van die uitwerking van negatiewe porboodskappe op beelde wat met [[Stable Diffusion]] gegenereer is<br>'''Bo''': geen negatiewe porboodskap<br>'''Middel''': "groen bome"<br>'''Onder''': "ronde klippe, ronde rotse" }} 'n Teks-na-beeld-porboodskap sluit gewoonlik 'n beskrywing van die onderwerp van die kunswerk in, die verlangde medium (soos ''digitale skildery'' of ''fotografie''), styl (soos ''hiperrealisties'' of ''popkuns''), beligting (soos ''randbeligting'' of ''skemerstrale''), kleur en tekstuur.<ref>{{Cite web |date=2023-05-14 |title=Stable Diffusion prompt: a definitive guide |url=https://stable-diffusion-art.com/prompt-guide/ |access-date=2023-08-14 |archive-date=August 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814211136/https://stable-diffusion-art.com/prompt-guide/ |url-status=live }}</ref> Woordorde beïnvloed ook die afvoer van 'n teks-na-beeld-porboodskap. Woorde nader aan die begin van 'n porboodskap word moontlik swaarder beklemtoon.<ref name="diab">{{Cite web |last1=Diab |first1=Mohamad |last2=Herrera |first2=Julian |last3=Chernow |first3=Bob |date=2022-10-28 |title=Stable Diffusion Prompt Book |url=https://cdn.openart.ai/assets/Stable%20Diffusion%20Prompt%20Book%20From%20OpenArt%2011-13.pdf |access-date=2023-08-07 |quote="Prompt engineering is the process of structuring words that can be interpreted and understood by a ''text-to-image'' model. Think of it as the language you need to speak in order to tell an AI model what to draw." |archive-date=30 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330010200/https://cdn.openart.ai/assets/Stable%20Diffusion%20Prompt%20Book%20From%20OpenArt%2011-13.pdf |url-status=live }}</ref> ==== Kunstenaarstyle ==== Sommige teks-na-beeld-modelle is in staat om die styl van bepaalde kunstenaars by die naam na te boots. Die frase ''in the style of Greg Rutkowski'' ("in die styl van Greg Rutkowski") is byvoorbeeld in Stable Diffusion- en Midjourney-porboodskappe gebruik om beelde in die kenmerkende styl van die Poolse digitale kunstenaar [[Greg Rutkowski]] te genereer.<ref>{{Cite web |last=Heikkilä |first=Melissa |date=2022-09-16 |title=This Artist Is Dominating AI-Generated Art and He's Not Happy About It |url=https://www.technologyreview.com/2022/09/16/1059598/this-artist-is-dominating-ai-generated-art-and-hes-not-happy-about-it/ |access-date=2023-08-14 |website=MIT Technology Review |archive-date=January 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114125952/https://www.technologyreview.com/2022/09/16/1059598/this-artist-is-dominating-ai-generated-art-and-hes-not-happy-about-it/ |url-status=live }}</ref> Beroemde kunstenaars soos [[Vincent van Gogh]] en [[Salvador Dalí]] is ook vir stilering en toetsing gebruik.<ref>{{Cite web |last=Solomon |first=Tessa |date=2024-08-28 |title=The AI-Powered Ask Dalí and Hello Vincent Installations Raise Uncomfortable Questions about Ventriloquizing the Dead |url=https://www.artnews.com/art-news/issue/salvador-dali-vincent-van-gogh-ai-installations-ethics-1234714954/ |access-date=2025-01-10 |website=ARTnews.com |language=en-US |archive-date=January 24, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250124074321/https://www.artnews.com/art-news/issue/salvador-dali-vincent-van-gogh-ai-installations-ethics-1234714954/ |url-status=live }}</ref> ==== Tekstuele inversie en inbeddings ==== Vir teks-na-beeld-modelle voer ''tekstuele inversie'' 'n optimeringsproses uit om 'n nuwe [[woordinbedding]] te skep wat op 'n stel voorbeeldbeelde gebaseer is. Hierdie inbeddingsvektor tree op as 'n "pseudowoord" wat in 'n porboodskap ingesluit kan word om die inhoud of styl van die voorbeelde uit te druk.<ref>{{Cite journal |last1=Gal |first1=Rinon |last2=Alaluf |first2=Yuval |last3=Atzmon |first3=Yuval |last4=Patashnik |first4=Or |last5=Bermano |first5=Amit H. |last6=Chechik |first6=Gal |last7=Cohen-Or |first7=Daniel |date=2023 |title=An Image is Worth One Word: Personalizing Text-to-Image Generation using Textual Inversion |journal=ICLR |arxiv=2208.01618 |quote=Using only 3-5 images of a user-provided concept, like an object or a style, we learn to represent it through new "words" in the embedding space of a frozen text-to-image model.}}</ref> === Beeldporboodskapbou === In 2023 het [[Meta Platforms|Meta]] se KI-navorsingsafdeling Segment Anything vrygestel, 'n [[rekenaarvisie]]model wat [[beeldsegmentering]] deur middel van porboodskapbou kan uitvoer. As alternatief vir tekspromts kan Segment Anything begrensingskaste, segmenteringsmaskers en voorgrond-/agtergrondpunte aanvaar.<ref name="Kirillov">{{Cite conference |date=2023 |title=Segment Anything |url=https://openaccess.thecvf.com/content/ICCV2023/papers/Kirillov_Segment_Anything_ICCV_2023_paper.pdf |conference=ICCV |access-date=May 9, 2025 |archive-date=April 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250428221529/https://openaccess.thecvf.com/content/ICCV2023/papers/Kirillov_Segment_Anything_ICCV_2023_paper.pdf |url-status=live }}</ref> === Beperkings === Die proses om 'n porboodskap vir 'n groot taalmodel of generatiewe KI te skryf en te verfyn, toon sekere ooreenkomste met 'n iteratiewe ingenieursontwerpproses, byvoorbeeld deurdat herbruikbare beste praktyke deur reproduseerbare eksperimentering ontdek word. Verskeie fundamentele beperkings beperk egter die betroubaarheid daarvan as 'n dissipline. Doeltreffende porboodskapstrategieë is hoogs modelspesifiek; 'n tegniek wat werkverrigting op een model verbeter, kan dit op 'n ander model laat verswak, wat veralgemening bemoeilik. Porboodskappe is ook broos: geringe oppervlakkige veranderinge in bewoording, leestekens of woordorde kan dramaties verskillende afvoere lewer, selfs wanneer die semantiese bedoeling identies bly.<ref>{{Cite journal |last=Berry |first=David M. |date=2026-06-02 |title=Prompt anxiety and the algorithmic politics of uncertainty |url=https://doi.org/10.1007/s00146-026-03093-8 |journal=AI & Society |language=en |doi=10.1007/s00146-026-03093-8 |issn=1435-5655}}</ref> Hierdie onstabiliteit maak dit moeilik om duursame, oordraagbare porboodskappatrone oor ontplooiingskontekste heen te vestig.<ref>{{cite report |last1=Meincke |first1=Lennart |last2=Mollick |first2=Ethan R. |last3=Mollick |first3=Lilach |last4=Shapiro |first4=Dan |title=Prompting Science Report 1: Prompt Engineering is Complicated and Contingent |date=2025-03-04 |ssrn=5165270 }}</ref> Verder raak baie handmatige porboodskaptegnieke verouderd namate KI-modelle se vermoë om gebruikersbedoeling direk te interpreteer bly verbeter. Vordering in instruksievolging en modelredenering het die marginale waarde van uitgebreide porboodskapkonstruksie vir alledaagse take verminder, wat vrae laat ontstaan oor die langtermynlewensvatbaarheid van porboodskapingenieurswese as 'n selfstandige dissipline.<ref>{{Cite news |last=Bousquette |first=Isabelle |date=2025-04-25 |title=The Hottest AI Job of 2023 Is Already Obsolete |url=https://www.wsj.com/articles/the-hottest-ai-job-of-2023-is-already-obsolete-1961b054 |access-date=2026-05-24 |work=The Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660 |archive-date=May 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250507053042/https://www.wsj.com/articles/the-hottest-ai-job-of-2023-is-already-obsolete-1961b054 |url-status=live }}</ref> == Geoutomatiseerde porboodskapgenerering == Onlangse navorsing het geoutomatiseerde porboodskapingenieurswese ondersoek, waar optimeringsalgoritmes gebruik word om porboodskappe sonder menslike ingryping te genereer of te verfyn. Hierdie geoutomatiseerde benaderings poog om doeltreffende porboodskappatrone te identifiseer deur modelgradiënte, versterkingsterugvoer of evolusionêre prosesse te ontleed, wat die behoefte aan handmatige eksperimentering verminder.<ref>{{Cite arXiv |eprint=2502.11560 |class=cs.AI |first1=Wenwu |last1=Li |first2=Xiangfeng |last2=Wang |title=A Survey of Automatic Prompt Engineering: An Optimization Perspective |date=2025 |last3=Li |first3=Wenhao |last4=Jin |first4=Bo}}</ref> === Herwinningsaangevulde generering (RAG) === [[Herwinningsaangevulde generering]] is 'n tegniek wat generatiewe KI-modelle in staat stel om nuwe inligting te herwin en in te sluit. Dit wysig interaksies met 'n groot taalmodel sodat die model op gebruikersnavrae reageer met verwysing na 'n gespesifiseerde stel dokumente, en gebruik hierdie inligting om die inligting uit sy bestaande [[afrigtingsdata]] aan te vul. Dit stel groot taalmodelle in staat om domeinspesifieke en/of bygewerkte inligting te gebruik.<ref name=":6" /> RAG verbeter groot taalmodelle deur [[inligtingherwinning]] in te sluit voordat antwoorde gegenereer word. Anders as tradisionele groot taalmodelle wat op statiese afrigtingsdata staatmaak, trek RAG tersaaklike teks uit databasisse, opgelaaide dokumente of webbronne. Deur inligting dinamies te herwin, stel RAG KI in staat om meer akkurate antwoorde en minder [[Hallusinasie (kunsmatige intelligensie)|KI-hallusinasies]] te genereer sonder gereelde heropleiding.<ref>{{Cite web |date=6 June 2024 |title=Can a technology called RAG keep AI models from making stuff up? |url=https://arstechnica.com/ai/2024/06/can-a-technology-called-rag-keep-ai-models-from-making-stuff-up/ |access-date=7 March 2025 |website=Ars Technica |archive-date=June 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606121243/https://arstechnica.com/ai/2024/06/can-a-technology-called-rag-keep-ai-models-from-making-stuff-up/ |url-status=live }}</ref> === Grafiekherwinningsaangevulde generering (GraphRAG) === [[File:GraphRAG.svg|thumb|GraphRAG met 'n kennisgrafiek wat toegangspatrone vir ongestruktureerde, gestruktureerde en gemengde data kombineer]] GraphRAG (deur [[Microsoft Research]] geskep) is 'n tegniek wat RAG uitbrei deur die gebruik van 'n [[kennisgrafiek]] om die model in staat te stel om uiteenlopende stukke inligting te verbind, insigte te sintetiseer en opgesomde semantiese konsepte oor groot dataversamelings heen te verstaan. Dit is bewys as doeltreffend op datastelle soos Violent Incident Information from News Articles.<ref>{{citation |last1=Larson |first1=Jonathan |title=GraphRAG: Unlocking LLM discovery on narrative private data |date=February 13, 2024 |url=https://www.microsoft.com/en-us/research/blog/graphrag-unlocking-llm-discovery-on-narrative-private-data/ |publisher=Microsoft |last2=Truitt |first2=Steven |access-date=May 7, 2024 |archive-date=May 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507061745/https://www.microsoft.com/en-us/research/blog/graphrag-unlocking-llm-discovery-on-narrative-private-data/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=An Introduction to Graph RAG |url=https://www.kdnuggets.com/an-introduction-to-graph-rag |access-date=2025-05-09 |website=KDnuggets |language=en-US |archive-date=August 20, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250820103627/https://www.kdnuggets.com/an-introduction-to-graph-rag |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sequeda |first1=Juan |last2=Allemang |first2=Dean |last3=Jacob |first3=Bryon |date=2023 |title=A Benchmark to Understand the Role of Knowledge Graphs on Large Language Model's Accuracy for Question Answering on Enterprise SQL Databases |journal=Grades-Nda |arxiv=2311.07509}}</ref> === Die gebruik van taalmodelle om porboodskappe te genereer === Groot taalmodelle self kan gebruik word om porboodskappe vir groot taalmodelle op te stel.<ref>{{Cite conference |date=2023 |title=Explaining Patterns in Data with Language Models via Interpretable Autoprompting |url=https://aclanthology.org/2023.blackboxnlp-1.3.pdf |conference=BlackboxNLP Workshop |arxiv=2210.01848 |access-date=May 9, 2025 |archive-date=May 9, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250509161046/https://aclanthology.org/2023.blackboxnlp-1.3.pdf |url-status=live }}</ref> Die ''outomatiese porboodskapingenieur''-algoritme gebruik een groot taalmodel om 'n [[straalsoektog]] oor porboodskappe vir 'n ander groot taalmodel uit te voer:<ref>{{Cite conference |date=2023 |title=Large Language Models are Human-Level Prompt Engineers |conference=ICLR |arxiv=2211.01910}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pryzant |first1=Reid |last2=Iter |first2=Dan |last3=Li |first3=Jerry |last4=Lee |first4=Yin Tat |last5=Zhu |first5=Chenguang |last6=Zeng |first6=Michael |date=2023 |title=Automatic Prompt Optimization with "Gradient Descent" and Beam Search |url=https://aclanthology.org/2023.emnlp-main.494/ |journal=Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing |pages=7957–7968 |arxiv=2305.03495 |doi=10.18653/v1/2023.emnlp-main.494 |archive-date=April 27, 2025 |access-date=May 9, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250427054832/https://aclanthology.org/2023.emnlp-main.494/ |url-status=live }}</ref> * Daar is twee groot taalmodelle. Een is die teikenmodel, en die ander die porboodskapmodel. * Die porboodskapmodel word voorbeelde van toevoer-afvoerpare voorgelê en gevra om instruksies te genereer wat 'n model wat daardie instruksies volg, sou laat om die gegewe afvoere uit die gegewe toevoere te lewer. * Elkeen van die gegenereerde instruksies word gebruik om die teikenmodel te por, gevolg deur elkeen van die toevoere. Die log-waarskynlikhede van die afvoere word bereken en bymekaar getel. Dit is die telling van die instruksie. * Die hoogsaangeslane instruksies word aan die porboodskapmodel gegee vir verdere variasies. * Herhaal totdat 'n stopkriterium bereik word, en lewer dan die hoogsaangeslane instruksies as afvoer. CoT-voorbeelde kan deur groot taalmodelle self gegenereer word. In "auto-CoT" word 'n biblioteek van vrae deur 'n model soos [[BERT (taalmodel)|BERT]] na vektore omgeskakel. Die vraagvektore word [[Trosontleding|gegroepeer]]. Vrae naby aan die [[swaartepunt]] van elke groep word gekies om 'n uiteenlopende subversameling vrae te verkry. 'n Groot taalmodel doen ''zero-shot''-CoT op elke gekose vraag. Die vraag en die ooreenstemmende CoT-antwoord word by 'n datastel van demonstrasies gevoeg. Hierdie uiteenlopende demonstrasies kan dan by porboodskappe gevoeg word vir ''few-shot''-leer.<ref>{{Cite conference |date=2023 |title=Automatic Chain of Thought Prompting in Large Language Models |conference=ICLR |arxiv=2210.03493}}</ref> === Outomatiese porboodskapoptimering === Outomatiese porboodskapoptimeringstegnieke verfyn porboodskappe vir groot taalmodelle deur outomaties oor alternatiewe porboodskapstringe te soek met behulp van evalueringsdatastelle en taakspesifieke maatstawwe: * MIPRO (''Multi-prompt Instruction Proposal Optimizer'') optimeer die instruksies en ''few-shot''-demonstrasies van meerfase-taalmodelprogramme deur klein veranderinge aan moduleporboodskappe voor te stel en dié te behou wat 'n stroomaf-werkverrigtingsmaatstaf verbeter, sonder toegang tot etikette of gradiënte op moduelvlak.<ref>{{Cite conference |last1=Opsahl-Ong |first1=Krista |last2=Ryan |first2=Michael J. |last3=Purtell |first3=Josh |last4=Broman |first4=David |last5=Potts |first5=Christopher |last6=Zaharia |first6=Matei |last7=Khattab |first7=Omar |date=2024 |title=Optimizing Instructions and Demonstrations for Multi-Stage Language Model Programs |conference=Proceedings of the 2024 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing (EMNLP) |location=Miami, Florida |publisher=Association for Computational Linguistics |arxiv=2406.11695 |doi=10.18653/v1/2024.emnlp-main.525}}</ref> * GEPA (''Genetic-Pareto'') is 'n refleksiewe porboodskapoptimeerder vir saamgestelde KI-stelsels wat taalmodelgebaseerde ontleding van uitvoeringspore en tekstuele terugvoer kombineer met 'n Pareto-gebaseerde evolusionêre soektog oor 'n populasie kandidaatstelsels; oor vier take heen rapporteer GEPA gemiddelde winste van ongeveer 10% bo [[Versterkingsleer|versterkingsleer]]gebaseerde ''Group Relative Policy Optimization'' (GRPO) en meer as 10% bo die MIPROv2-porboodskapoptimeerder, terwyl dit tot 35 keer minder uitvoerings as GRPO gebruik.<ref>{{Cite arXiv |eprint=2507.19457 |class=cs.CL |first=Lakshya A. |last=Agrawal |title=GEPA: Reflective Prompt Evolution Can Outperform Reinforcement Learning |date=2025}}</ref> * Oopbronraamwerke soos DSPy en Opik stel hierdie en verwante optimeerders beskikbaar, wat dit moontlik maak om porboodskapsoektog as deel van 'n programmatiese pyplyn uit te druk eerder as deur handmatige proefneming.<ref>{{Cite arXiv |eprint=2310.03714 |class=cs.CL |first=Omar |last=Khattab |title=DSPy: Compiling Declarative Language Model Calls into Self-Improving Pipelines |date=2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Agent Optimization |url=https://www.comet.com/docs/opik/agent_optimization/overview |access-date=2025-11-29 |website=comet.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20260122134444/https://www.comet.com/docs/opik/agent_optimization/overview |archive-date=2026-01-22}}</ref> === Die gebruik van gradiëntdaling om na porboodskappe te soek === In "voorvoegselafstemming" (''prefix-tuning''),<ref>{{cite book |last1=Li |first1=Xiang Lisa |title=Proceedings of the 59th Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics and the 11th International Joint Conference on Natural Language Processing (Volume 1: Long Papers) |last2=Liang |first2=Percy |year=2021 |pages=4582–4597 |chapter=Prefix-Tuning: Optimizing Continuous Prompts for Generation |doi=10.18653/V1/2021.ACL-LONG.353 |quote="In this paper, we propose prefix-tuning, a lightweight alternative to fine-tuning... Prefix-tuning draws inspiration from prompting" |s2cid=230433941}}</ref> "porboodskapafstemming" of "sagte porboodskapbou",<ref>{{cite book |last1=Lester |first1=Brian |title=Proceedings of the 2021 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing |last2=Al-Rfou |first2=Rami |last3=Constant |first3=Noah |year=2021 |pages=3045–3059 |chapter=The Power of Scale for Parameter-Efficient Prompt Tuning |doi=10.18653/V1/2021.EMNLP-MAIN.243 |quote="In this work, we explore "prompt tuning," a simple yet effective mechanism for learning "soft prompts"...Unlike the discrete text prompts used by GPT-3, soft prompts are learned through back-propagation" |s2cid=233296808 |arxiv=2104.08691}}</ref> word [[Wisselpuntrekenkunde|wisselpunt]]vektore direk deur [[gradiëntdaling]] deursoek om die log-aanneemlikheid op afvoere te maksimeer. 'n Vroeëre resultaat gebruik dieselfde idee van gradiëntdalingsoektog, maar is vir gemaskerde taalmodelle soos BERT ontwerp en soek slegs oor tokenreekse, eerder as numeriese vektore. Formeel soek dit na <math>\arg\max_{\tilde X} \sum_i \log Pr[Y^i | \tilde X \ast X^i]</math>, waar <math>\tilde X</math> oor tokenreekse van 'n gespesifiseerde lengte strek.<ref>{{Cite book |last1=Shin |first1=Taylor |title=Proceedings of the 2020 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing (EMNLP) |last2=Razeghi |first2=Yasaman |last3=Logan IV |first3=Robert L. |last4=Wallace |first4=Eric |last5=Singh |first5=Sameer |date=November 2020 |publisher=Association for Computational Linguistics |location=Online |pages=4222–4235 |chapter=AutoPrompt: Eliciting Knowledge from Language Models with Automatically Generated Prompts |doi=10.18653/v1/2020.emnlp-main.346 |chapter-url=https://aclanthology.org/2020.emnlp-main.346 |doi-access=free |s2cid=226222232 |archive-date=June 11, 2023 |access-date=June 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611194552/https://aclanthology.org/2020.emnlp-main.346/ |url-status=live }}</ref> == Geskiedenis == Vroeë presedente van gestruktureerde gebruikersinteraksie met reëlgebaseerde KI-stelsels kan in ondernemingsoutomatiseringsagteware uit die 1990's gevind word. Die Intelligent Filing Manager (1999), ontwikkel deur Krishna C. Mukherjee, het byvoorbeeld 'n dinamiese vraag-en-antwoord-koppelvlak gebruik wat deur 'n reëlgebaseerde [[ekspertstelsel]] aangedryf is om gebruikerstoevoere in te samel vir die outomatiese generering van regulatoriese indienings oor jurisdiksies heen.<ref>{{Cite conference |last=Mukherjee |first=Krishna C. |year=1999 |title=Automating Forms Publishing with the Intelligent Filing Manager |conference=IEEE International Conference on Systems, Man, and Cybernetics |pages=378–383 |doi=10.1109/ICSMC.1999.814108 }}</ref> Hoewel sulke stelsels nie neurale netwerke behels het nie, het hulle porboodskapagtige werkvloeie gehad wat latere mens-in-die-lus-KI-ontwerpe beïnvloed het. In 2018 het navorsers vir die eerste keer voorgestel dat alle voorheen afsonderlike take in [[natuurliketaalverwerking]] as vraag-en-antwoordprobleme oor 'n konteks geformuleer kon word. Daarbenewens het hulle 'n eerste enkele, gesamentlike, multitaakmodel afgerig wat enige taakverwante vraag sou beantwoord, soos "Wat is die sentiment?" of "Vertaal hierdie sin na Duits" of "Wie is die president?"<ref>{{Cite conference |last1=McCann |first1=Bryan |last2=Keskar |first2=Nitish |last3=Xiong |first3=Caiming |last4=Socher |first4=Richard| date=2018-06-20 |title=The Natural Language Decathlon: Multitask Learning as Question Answering |arxiv=1806.08730 |conference=ICLR}}</ref> Die [[KI-oplewing]] het 'n toenemende fokus binne akademiese literatuur en professionele praktyk gesien op die toepassing van porboodskaptegnieke om die model die verlangde uitkoms te laat lewer en [[Hallusinasie (kunsmatige intelligensie)|onsinnige afvoer]] te vermy – 'n proses wat deur [[Proef en fout|proef en fout]] gekenmerk word.<ref>{{Cite journal |last1=Knoth |first1=Nils |last2=Tolzin |first2=Antonia |last3=Janson |first3=Andreas |last4=Leimeister |first4=Jan Marco |date=2024-06-01 |title=AI literacy and its implications for prompt engineering strategies |journal=Computers and Education: Artificial Intelligence |volume=6 |article-number=100225 |doi=10.1016/j.caeai.2024.100225 |issn=2666-920X|doi-access=free }}</ref> Ná die vrystelling van [[ChatGPT]] in November 2022 is porboodskapingenieurswese gou as 'n belangrike sakevaardigheid beskou; maatskappye het begin om toegewyde porboodskapingenieurs aan te stel, hoewel die arbeidsmark vir porboodskapingenieurs onsekerheid in die gesig gestaar het gegewe vordering in KI se vermoë om beter porboodskappe as mense te genereer.<ref name="Genkina"/> Volgens ''[[The Wall Street Journal]]'' in 2025 was die pos van porboodskapingenieur een van die gewildste in 2023, maar het dit verouderd geraak weens modelle wat gebruikersbedoeling beter aanvoel en weens maatskappyopleiding.<ref>{{Cite news |last=Bousquette |first=Isabelle |date=2025-04-25 |title=The Hottest AI Job of 2023 Is Already Obsolete |url=https://www.wsj.com/articles/the-hottest-ai-job-of-2023-is-already-obsolete-1961b054 |access-date=2025-05-07 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660 |archive-date=May 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250507053042/https://www.wsj.com/articles/the-hottest-ai-job-of-2023-is-already-obsolete-1961b054 |url-status=live }}</ref> 'n Bewaarplek vir porboodskappe het berig dat meer as 2 000 openbare porboodskappe vir ongeveer 170 datastelle in Februarie 2022 beskikbaar was.<ref>{{Cite conference |date=2022 |title=PromptSource: An Integrated Development Environment and Repository for Natural Language Prompts |url=https://aclanthology.org/2022.acl-demo.9/ |conference=Association for Computational Linguistics |access-date=May 9, 2025 |archive-date=May 19, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519061045/https://aclanthology.org/2022.acl-demo.9/ |url-status=live }}</ref> In 2022 is die ''gedagteketting''-porboodskaptegniek deur [[Google]]-navorsers voorgestel.<ref name="weipaper">{{cite conference |last1=Wei |first1=Jason |last2=Wang |first2=Xuezhi |last3=Schuurmans |first3=Dale |last4=Bosma |first4=Maarten |last5=Ichter |first5=Brian |last6=Xia |first6=Fei |last7=Chi |first7=Ed H. |last8=Le |first8=Quoc V. |last9=Zhou |first9=Denny |date=31 October 2022 |title=Chain-of-Thought Prompting Elicits Reasoning in Large Language Models |conference=Advances in Neural Information Processing Systems (NeurIPS 2022) |language=en |volume=35 |arxiv=2201.11903}}</ref><ref>{{Cite web |last=Brubaker |first=Ben |date=2024-03-21 |title=How Chain-of-Thought Reasoning Helps Neural Networks Compute |url=https://www.quantamagazine.org/how-chain-of-thought-reasoning-helps-neural-networks-compute-20240321/ |access-date=2025-05-09 |website=Quanta Magazine |language=en |archive-date=May 9, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250509153705/https://www.quantamagazine.org/how-chain-of-thought-reasoning-helps-neural-networks-compute-20240321/ |url-status=live }}</ref> In 2023 is verskeie teks-na-teks- en teks-na-beeld-porboodskapdatabasisse openbaar beskikbaar gestel.<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2023/06/23/technology/ai-chatbot-life-coach.html|title=How to Turn Your Chatbot Into a Life Coach|last=Chen|first=Brian X.|date=2023-06-23|website=The New York Times|access-date=August 14, 2023|archive-date=August 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230814211132/https://www.nytimes.com/2023/06/23/technology/ai-chatbot-life-coach.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Chen |first=Brian X. |date=2023-05-25 |title=Get the Best From ChatGPT With These Golden Prompts |url=https://www.nytimes.com/2023/05/25/technology/ai-chatbot-chatgpt-prompts.html |url-access=registration |access-date=2023-08-16 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=August 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814211132/https://www.nytimes.com/2023/05/25/technology/ai-chatbot-chatgpt-prompts.html |url-status=live }}</ref> Die Personalized Image-Prompt (PIP)-datastel, 'n gegenereerde beeld-teks-datastel wat deur 3 115 gebruikers gekategoriseer is, is ook in 2024 openbaar beskikbaar gestel.<ref>{{Cite book |last1=Chen |first1=Zijie |last2=Zhang |first2=Lichao |last3=Weng |first3=Fangsheng |last4=Pan |first4=Lili |last5=Lan |first5=Zhenzhong |chapter=Tailored Visions: Enhancing Text-to-Image Generation with Personalized Prompt Rewriting |date=2024-06-16 |title=2024 IEEE/CVF Conference on Computer Vision and Pattern Recognition (CVPR) |chapter-url=https://doi.org/10.1109/cvpr52733.2024.00738 |publisher=IEEE |pages=7727–7736 |doi=10.1109/cvpr52733.2024.00738|arxiv=2310.08129 |isbn=979-8-3503-5300-6 }}</ref> == Porboodskapinspuiting == {{Hoofartikel|Porboodskapinspuiting}} {{Sien ook|SQL-inspuiting|Kruistuiste-skripsie|Sosiale ingenieurswese (sekuriteit)}} Porboodskapinspuiting is 'n [[kuberveiligheid]]seksploit waarin teenstanders toevoere skep wat wettig lyk maar ontwerp is om onbedoelde gedrag in [[Masjienleermodel|masjienleermodelle]], veral groot taalmodelle, te veroorsaak. Hierdie aanval buit die model se onvermoë uit om tussen ontwikkelaargedefinieerde porboodskappe en gebruikerstoevoere te onderskei, wat teenstanders in staat stel om veiligheidsmaatreëls te omseil en modelgedrag te beïnvloed. Hoewel groot taalmodelle ontwerp is om vertroude instruksies te volg, kan hulle deur versigtig saamgestelde toevoere gemanipuleer word om onbedoelde reaksies uit te voer.<ref>{{Cite web |last=Vigliarolo |first=Brandon |date=19 September 2022 |title=GPT-3 'prompt injection' attack causes bot bad manners |url=https://www.theregister.com/2022/09/19/in_brief_security/ |access-date=2023-02-09 |website=[[The Register]] |language=en |archive-date=March 29, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329110712/https://www.theregister.com/2022/09/19/in_brief_security/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=26 March 2024 |title=What is a prompt injection attack? |url=https://www.ibm.com/think/topics/prompt-injection |access-date=7 March 2025 |website=IBM |archive-date=March 3, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250303201800/https://www.ibm.com/think/topics/prompt-injection |url-status=live }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Masjienleer]] [[Kategorie:Taalkunde]] [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] rs5ir78x2066i3s47alqvszesubpaxy La Provence 0 468317 2963709 2963286 2026-08-30T08:14:56Z AFM 21229 2963709 wikitext text/x-wiki Die huis in die [[Kaaps-Hollandse boustyl]] op die historiese plaas '''La Provence''' word deur kenners as die aantreklikste in die Franschhoekvallei beskou. '' ==Ligging== La Provence lê net wes van [[Franschhoek]] in die rigting van [[Simondium]], [[Paarl]] en [[Wellington]] en by die koordinate 33° 53′ 33″ suid en 19° 5′ 9″ oos. Ander bekende plase in die omgewing uit dieselfde tydperk is [[Allée Bleue]], [[Bien Donné]], [[Babilonstoring]], [[Boschendal]], [[Laborie]], L’Arc d’Orleans, La Concorde, [[La Motte]], La Paris, Lekkerwyn, [[L’Ormarins]], [[Meerlust]], [[Rhône]], [[Simonsvlei]] en [[Zorgvliet]]. ==Huis== Hierdie plaas van meer as 60 hektaar is in 1694 deur die [[VOC]] toegken aan die Hugenoot Pierre Joubert uit De la Motte d’Aigues in Provence. In 1756 bou Pieter de Villiers die huis en in 1800 word die huis tot ‘n H-vorm omskep met ‘n holbol-gewel. Op hierdie gewel staan D3MD13D, met die betekenis “die derde maand, die 13de dag”, dus 13 Maart 1800. ‘n Volgende eienaar. Pieter Joubert, bou in 1815 aan die westelike kant van die huis nog ‘n gewel. Dus het die huis nou twee perfekte neo-klassieke gewels. Dit het ‘n rietdak, vensters met klein ruitjies en hortjies en bo- en onderdeure. Binne die huis is ingeboude kaste van stinkkout. Met die [[Bolandse aardbewing van 1969]] is die huis beskadig, maar met die hulp van [[Gawie Fagan]] is dit so herstel dat dit nou as een van die besbewaarde opstalle uit die 18de eeu in die [[Boland]] is. ==Bibliografie== *Fransen, Hans: A guide to the old buildings of the Cape. A survey of extant architecture from before c1910 in the area of Cape Town, Calvinia, Colesberg, Uitenhage. Kaapstad: Jonathan Ball, 2004. ISBN 1-86842-191-0 *https://artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes_mob.php?bldgid=377 *https://www.grandeprovence.co.za/ *https://www.wineries.co.za/franschhoek/la-provence [[Kategorie: Wes-Kaap]] 4y9zgwer8ituqnm1xvfu8li9b6lnfs4 Nederlandse skilderkuns in die Goue Eeu 0 468319 2963727 2963301 2026-08-30T09:30:38Z Interlingvisto 213611 2963727 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Girl with a Pearl Earring.jpg|thumb|Johannes Vermeer: ''[[Meisie met die pêrel]]'', circa 1665-1667, [[Mauritshuis]], een van die bekendste werke uit die Goue Eeu. Kenmerkend van hierdie werk is die studie van die karakter van ’n persoon.]] Die '''Nederlandse skilderkuns''' het '''in die Goue Eeu''', wat grotendeels met die [[17de eeu]] saamgeval het, tot groot bloei gekom. Die vraag na skilderye het geweldig toegeneem en kunstenaars moes maniere vind om hulle van mekaar te onderskei. Dit het gelei tot groot artistieke dinamiek en die ontwikkeling van ’n eie styl. Die dominante rigting het aangesluit by strominge met Italiaanse wortels, soos die [[Barok (stylperiode)|barok]] en [[Caravaggisme|caravaggisme]], maar het geleidelik, onder die invloed van [[Calvinisme|calvinisme]], meer na ’n ingetoë realisme geneig. Hierdie skilderwyse sou uiteindelik as tipies "Hollands" bestempel word. Parallel daarmee was ook die [[Klassisisme (hoofbetekenis)|klassisisme]] en die [[Maniërisme]] van invloed. Tematies het die bloei in die 17de-eeuse Nederlandse skilderkuns in feitlik alle genres tot uiting gekom. Historiese en Bybelse tonele, dikwels [[Allegorie (beeldende kuns)|allegories]] uitgewerk, portrette (sowel individuele as groepsportrette), huislike tonele, interieurs, landskappe, stadsuitsigte, see-uitsigte en stillewes: feitlik elke onderwerp het sy eie bloeitydperk geken. Die belangrikste Nederlandse kunstenaars uit die [[Goue Eeu (Nederland)|Goue Eeu]] is [[Rembrandt van Rijn]], [[Johannes Vermeer]] en [[Frans Hals]],<ref>Cf. ''Hollandse skilders in die Goue Eeu'', bl. 9</ref> soms aangevul met name soos [[Jacob van Ruisdael]] en [[Jan Steen (hoofbetekenis)|Jan Steen]]. Tot vandag toe word die skilderkuns uit hierdie tydperk beskou as een van die belangrikste handelsmerke en toeriste-aantreklikhede van Nederland. == Historiese konteks == [[Lêer:The Mill.jpg|thumb|Jacob van Ruisdael: ''[[Die meul by Wijk bij Duurstede]]'', circa 1670, met ’n weidse, kenmerkende Hollandse lug, dreigend, getrotseer deur ’n heroïese meul.]] Die Noord-Nederlandse geweste het in die tweede helfte van die sestiende eeu in opstand gekom teen die [[Spaanse Nederlande|Spaanse oorheersing]], wat uiteindelik sou lei tot die vorming van die [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]]. ’n Eerste belangrike gebeurtenis in hierdie vryheidstryd was die [[Beeldebestorming]] in 1566, toe [[Calvinisme|calviniste]] en [[Lutheranisme|lutherane]] in verskeie groot stede die beelde en altaarstukke in Katolieke kerke vernietig het. Die reaksie vanuit Spanje was genadeloos. {{nowrap|Koning [[Filips II van Spanje|Filips II]]}} het die [[Fernando Álvarez de Toledo|hertog van Alva]] na die Nederlande gestuur om die [[Reformasie|reformatoriese]] opstand te onderdruk. Hierdie optrede het egter die teenoorgestelde uitwerking gehad en slegs tot ’n verskerping van die konflik gelei. Veral die provinsies [[Holland (hoofbetekenis)|Holland]] en [[Zeeland (provinsie)|Zeeland]], wat deur moerasse, water en riviere omring en gevolglik goed verdedigbaar en van voedselvoorrade voorsien was, is in oninneembare vestings omskep en kon nie herower word nie. Aan die ander kant was hierdie provinsies in die stryd teen Spanje eweneens nie in staat om die hele Nederlande te verenig nie. ’n Tweede deurslaggewende gebeurtenis in die onafhanklikheidstryd teen die Spanjaarde was die [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|val van Antwerpen]] in 1585, tot op daardie stadium die belangrikste handelsplek van die Lae Lande. Hierdie nederlaag het die verskuiwing van die maritieme welvaart van die suide na die provinsies Zeeland en Holland ingelui. Boonop het hierdie nederlaag teen die Spanjaarde gelei tot ’n migrasie van duisende, meestal ontwikkelde, burgers na die noorde, mede as gevolg van die onderdrukking van die [[reformasie]]. Die vlugtelinge het industriële en wetenskaplike kennis saamgebring, wat onder meer tot uiting gekom het in die latere bloei van die [[lakenindustrie]] in stede soos [[Haarlem (hoofbetekenis)|Haarlem]] en [[Leiden (hoofbetekenis)|Leiden]], asook in die [[boekdrukkuns]], [[seewaartkunde]] en [[kartografie]]. Daarbenewens het daar ’n verskuiwing op die gebied van die beeldende kunste plaasgevind. Volgens die kunshistorikus [[Jan Briels]] het omstreeks die eeuwisseling minstens byna honderd kunstenaars van Suid-Nederlandse herkoms na die provinsies Zeeland en Holland verhuis.<ref>Jan Briels, [https://www.dbnl.org/tekst/_nee003200501_01/_nee003200501_01_0099.php ''Die Suid-Nederlandse immigrasie en die dageraad van die Goue Eeu''], uit: ''Neerlandia/Nederlands van Nu''. Jaargang 109, 2005, dbnl.org</ref> Saam met hulle het nie net die aansien van die kuns verhuis nie, maar ook verskeie tegnieke en ’n aantal genres wat later as tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu beskou sou word. == Die kunswêreld in die Goue Eeu == === Kunsmark === [[Lêer:Bartholomeus van der Helst - Gerard Andriesz Bicker.jpg|thumb|upright|Bartholomeus van der Helst: ''[[Portret van Gerard Andriesz Bicker]]'', circa 1642, ’n jong burger. Die nuwe burgery en regente het ’n belangrike groep opdraggewers gevorm.]] Die sedert die einde van die 16de eeu in die Nederlande geformaliseerde afbakening tussen die [[Katolisisme|Katolieke]] suide en die gereformeerde noorde het in die noorde tot ’n verdere uitbanning van Katolieke [[devotionalia]] gelei, in die nasleep van die Beeldebestorming. Gevolglik was daar skielik geen artistieke bestaansmiddel meer op die gebied van kerklike versiering nie. Gelukkig vir die kunswêreld het die reformatoriese afkeer van afbeeldings egter geblyk beperk te wees tot kerkinterieurs. Waar die mure daar in ’n kort tyd kaal en witgekalk is, het diegene wat ’n mate van luuksheid kon bekostig, hulle huise in die 17de eeu met skilderkuns versier. Veel meer as in ander lande is die Hollandse skilderkuns deur die kunshandel en die daarmee verband houdende kunsversameling oorheers. Die versameling van kuns het vroeër veral in Italië plaasgevind, maar hoofsaaklik ter versiering van paleise of villa's. Die versameling van kuns bloot vir die plesier daarvan was ’n nuwe verskynsel wat in die Republiek ’n groot opbloei beleef het. In Amsterdam en omgewing was daar in die 17de eeu honderde versamelings, waaronder dié van [[Jan Six (1618-1700)|Jan Six]] en [[Jan Reynst]]. Verskeie ander handelaars, wat ’n minder kapitaalkragtige segment van die mark bedien het en dikwels honderde skilderye in voorraad gehad het, was weer aan hierdie handel verbonde. Hulle het dikwels skilders in diens gehad. Hulle invloed op die skilderkuns was groot. Vir Rembrandt was die belangstelling van die kunshandelaar [[Hendrick van Uylenburgh]] ’n belangrike rede om in die 1630's van Leiden na Amsterdam te verhuis. Daar was geen artistiek bepalende sentrum nie, byvoorbeeld rondom ’n [[Absolute monargie|absolutistiese]] vorstehuis, soos in baie ander Europese lande. Die meeste skilders en hul afsetgebied was egter in die stede gevestig, hoofsaaklik dié van die provinsie Holland. Volgens [[John Michael Montias]] was daar in 1650 in die stede Haarlem, 's-Gravenhage, Leiden, Utrecht, Delft en Alkmaar 280 meesterskilders werksaam op ’n totaal van 192 000 inwoners, ’n gemiddeld van ongeveer een per 700 inwoners. In Amsterdam was daar in dieselfde jaar 175 meesterskilders aktief op 175 000 inwoners.<ref>Cf. ''Die skilderkuns van die Lae Lande'', deel 2, bl. 138</ref> Volgens Bert Biemans is daar gedurende die hele 17de eeu in die Republiek ongeveer een miljoen skilderye vervaardig.<ref>Bert Biemans, ''Een skatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007</ref>{{#tag:ref|Skattings wissel van ongeveer een tot tien miljoen, afhangende van watter definisies gebruik word. Montias (1990) het op ses en ’n half tot sewe miljoen vir die hele 17de eeu uitgekom en Van de Woude (1991) op tien miljoen vir die tydperk 1580-1800 in die hele Republiek en vir die tydperk 1600-1700 op ses miljoen vir slegs Holland. Daar is kritiek gelewer op hul berekeningsmetodes deur Kloos-Frölich (2005) en Biemans (2007). Volgens [[Rudi Ekkart]] (2007) is daar in die 17de eeu tussen 750 000 en 1 100 000 portrette geskilder. Bronne: Bert Biemans, ''Een schatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007; Marten Jan Bok (2008) ''Schilderien te coop. Nieuwe marketingtechnieken op de Nederlandse kunstmarkt van de Gouden Eeuw'', in: ''Thuis in de Gouden Eeuw. Kleine meesterwerken uit de SØR Rusche collectie'', bl. 9+29, en Ekkart, Rudi (2007) ''Portraits in the Golden Age'', in: ''Dutch Portraits'', bl. 17.|group=noot}} Die groot vraag na skilderye kan nie los gesien word van ’n sterk toegenomen welvaart in die Republiek nie, wat ’n groot opbloei beleef het ná die stigting van die [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] in 1602 en eers ietwat afgeneem het ná die [[Rampjaar 1672|Rampjaar]] (1672). Hierdie welvaart was boonop volgens Europese standaarde redelik wyd versprei. Ook ’n verandering in mode en smaak by die inrigting van ’n huis was bepalend. Daarbenewens het skilders hul tegnieke aangepas en meer sketsmatig, monochromer en dus vinniger begin skilder; hulle het ook kleiner skilderye gemaak, waardeur die kosprys gedaal het. ’n Skilder soos [[Hendrick Avercamp]] het vir sy ''Winterlandskap met skaatsers'' van omstreeks 1610 eers ’n gedetailleerde voortekening gemaak en dit vervolgens [[Glaceringstegniek|glacerend]], met telkens ’n ander dun, deursigtige kleurlaag, uitgewerk. Elke laag [[olieverf]] moes eers volledig droog word voordat ’n volgende laag aangebring kon word. Omstreeks 1625 is die '[[Nat-in-nat-skildering|nat in nat]]' ingevoer, wat ingehou het dat die hele werk in een keer geskilder is. Die produksietyd is daardeur van enkele weke tot ’n paar dae verkort.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 26-27</ref> Veral stilleweskilders het egter steeds die glaceringstegniek gebruik. Kunstenaars in die Republiek het oor die algemeen nie in opdrag gewerk nie, afgesien van portrette, verskeie blommerangskikkings of ’n sporadiese openbare opdrag. Dat ’n skildery onderteken was, het in die eerste helfte van die sewentiende eeu nie beteken dat dit altyd deur die kunstenaar self geskilder is nie. Gewoonlik het die meesterskilder slegs die ontwerp vervaardig en die belangrikste dele geskilder. Dit het ook voorgekom dat hy dit slegs deeglik bygewerk het. Weens die hewige onderlinge mededinging het die belangrikheid van ’n volledig eiehandige skepping wel toegeneem, maar tot in die middel van die sewentiende eeu het dit geen wesenlike verandering meegebring in die manier waarop ’n skildery gemaak is nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 22</ref> === Maniere van verkoop === Deur die ontwikkeling van nuwe genres soos landskappe, seetonele en stillewes is ’n nuwe mark van belangstellendes aangeboor. Deur die verskillende maniere waarop kuns aan die man gebring is, is daar volop geleenthede geskep om ’n skildery aan te skaf. Wie genoeg geld gehad het om die "volle prys" te betaal, kon byvoorbeeld by kunswinkels teregkom, terwyl iemand wat min geld gehad het om te spandeer, ’n kans kon waag om deur middel van ’n lotery ’n skildery te bekom. Skilderye kon ook dikwels by die skilder se huis aangeskaf word. Kunstenaars het sodoende ’n soort entrepreneurs geword, wat dikwels ook in ’n bepaalde genre gespesialiseer het waarvan hulle gewoonlik nie meer afgewyk het nie. Hulle het in die eerste plek probeer om soveel as moontlik te verkoop. Om nie klante te verloor nie, het die skilders vertroude komposisies sowel as beproefde onderwerpe op die mark gebring, met ’n bepaalde tipe koper in gedagte.<ref>John Loughman (1999) ''De markt voor Nederlandse stillevens, 1600-1720'', in: ''Het Nederlandse Stilleven 1550-1720'', blz. 94</ref> Verder is veilings gehou en kon ’n mens op jaarmarkte en kermisse ’n skildery koop of een by skietkompetisies en dobbelary met dobbelstene (rijfelarijen) wen. Skilderye is ook op straat verkoop, in herberge, by boekhandelaars, en in Amsterdam was die opvallendste verkope op brûe en by sluise waar baie mense verbygekom het.{{#tag:ref|Tot en met die 17de eeu is skilderye hoofsaaklik in opdrag gemaak en was die mark vir skilderye beperk. Met die opkoms van veilings, deels tesame met die toenemende welvaart, het vraag en aanbod ná 1600 nader aan mekaar gekom, met ’n stimulerende uitwerking tot gevolg.|group=noot}} === Kunsbesit === Vanaf ongeveer 1625 kon al hoe meer mense ’n oorspronklike skildery bekostig, en sommige het selfs tientalle skilderye besit.<ref name="Boers">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 28</ref> Tog was in die provinsie Holland minder as tien persent van die bevolking ryk genoeg om ’n oorspronklike skildery te koop.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 33</ref> In ’n stad soos [[Dordrecht (hoofdbetekenis)|Dordrecht]], waar die ekonomiese vooruitgang minder was, kon hoofsaaklik slegs die rykste boonste laag van die bevolking ’n skildery bekostig. Feitlik alle skilderye is aangeskaf deur [[patriciër]]s, welgestelde handelaars, meester-ambagsmanne met ’n groot eie onderneming, kleiner handelaars, vooraanstaande amptenare en persone wat vrye beroepe soos notaris, predikant en advokaat beoefen het. Ook skoolmeesters kon dit bekostig, net soos winkeliers en selfstandige ambagsmanne.<ref name="Boers" /> ’n Geskoolde ambagsman het omstreeks 1650 genoeg geld gehad om ’n kopie te koop, en ’n middelklas-handelaar of beter opgeleide ambagsman kon ’n oorspronklike werk van ’n skilder van die tweede garnituur bekostig. Skilderye is destyds as ’n betaalmiddel beskou. Talle skilders het goedere daarmee gekoop. Sodoende kon ook klein handelaars ’n skildery bekom. Dit is byvoorbeeld bekend dat Jan Steen ’n skildery in ruil vir wyn verruil het.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 32</ref> Omstreeks 1650 was dit feitlik ondenkbaar dat iemand in die bogenoemde stedelike welvaartsklasse nie ’n skildery aan die muur gehad het nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 29</ref> In die tweede helfte van die sewentiende eeu het die vraag na skilderye verander. Werke van skilders wat nog geleef het, het al hoe minder gewild geword, terwyl dié van oorlede meesters al hoe gewilder geword het. Daarby het die mode met betrekking tot die inrichting van die interieur verander.<ref name="Marion">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 13</ref> Ekonomiese terugslae – vanaf 1672 – het die res gedoen. As gevolg hiervan het die verkoop van nuwe skilderye ernstig verswak en het die mark vir ’nuwe meesters’ opgedroog.<ref name="Marion" /> == Nuwe invloede == [[Bestand:Gerrit van Honthorst - De koppelaarster.jpg|thumb|Gerard van Honthorst: ''[[De koppelaarster (Gerard van Honthorst)|De koppelaarster]]'', 1625, waarin die gebruik van clair-obscur deur die Utrechtse caravaggiste ten volle vertoon word.]] Toe die digter-diplomaat [[Constantijn Huygens]] in sy outobiografie van 1630 sy spyt uitgespreek het dat Rembrandt en [[Jan Lievens]] nie ’n studiereis na Italië wou onderneem nie, het hy die volgende verskoning vermeld: "Hulle sê dat hulle nie tyd het om te vermors op ’n pelgrimstog nie, omdat hulle daarmee rekening moet hou dat hulle in die fleur van hul lewe is. Daarbenewens beweer hulle dat, met die huidige versamelwoede van die vorste noord van die Alpe, die beste skilderye buite Italië te sien is en dat dit wat ’n mens daar hier en daar met moeite moet opspoor, hier in sale vol en na hartelus aan jou voorgeskoteld word."<ref name="ReferenceB">Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 142.</ref> Dat Rembrandt en Lievens nie na Italië afgereis het nie, beteken nie dat hulle nie deur die ontwikkelinge in die buitelandse skilderkuns beïnvloed is nie. Inteendeel. Veral die Italiaanse skilderkuns het reeds vanaf die begin van die 17de eeu ’n groot stimulus gebied. ’n Belangrike figuur hierin was [[Pieter Lastman]], wat van 1602 tot 1607 in Italië gewerk het en daarna Rembrandt se leermeester geword het. Lastman het met betrekking tot [[Bijbel (christendom)|Bybelse]], [[mythologie|mitologiese]] en geskiedenisskilderye ’n manier van skilder uit Italië saamgebring wat kenmerkend sou word van die latere Hollandse skilderkuns. Dit is gekenmerk deur betreklik klein, liggende voorstellings, dikwels van vergesogte temas (meestal nie die "moment suprême" nie), dikwels dramaties geënsceneer, met opgestapelde figure, met baie aandag aan "interessante" besonderhede en [[stofuitdrukking]]. Die horison is gewoonlik hoog gehou, waardeur onnatuurlike diepte-effekte vermy is. ’n Ander invloedslijn vanuit Italië het via die [[Utrechtse caravaggisten]] geloop, ’n groep skilders wat in die eerste dekades van die 17de eeu as deel van hul opleiding na Italië gereis het. Daar het hulle sterk onder die invloed gekom van die werke van [[Caravaggio (schilder)|Caravaggio]] en [[Orazio Gentileschi]]. Die belangrikste caravaggiste was [[Hendrick ter Brugghen]], [[Dirck van Baburen]], [[Jan van Bijlert]] en [[Gerard van Honthorst]]. Kenmerkend van hul werkwyse was die realistiese skilderstyl en die besondere behandeling van lig, met sterk lig-donker-kontraste ([[Clair-obscur (schilderkunst)|clair-obscur]] of chiaroscuro genoem). Hulle het ook ’n besondere belangstelling in sielkundige aspekte in hul werk bekendgestel. Tematies het hulle dikwels [[genrestuk|genretonele]] met opvallende figure gekies: dikwels was dit musikante, spelers of drinkers wat hulle halflyf, naby aan die toeskouer, uitgebeeld het. Hierdie onderwerpkeuse het onder andere Frans Hals en ook Nederland se bekendste vroulike skilder uit dié tyd, [[Judith Leyster]], geïnspireer. Die Italiaanse invloede uit die begin van die 17de eeu sou uiteindelik bepalender vir die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu wees as dié van die skilderstyl wat deur die [[maniërisme]] geïnspireer is,<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 14.</ref> wat ná die val van Antwerpen deur die Vlaamse immigrante saamgebring is. Omstreeks 1600 was die maniëristiese skilderstyl, onder invloed van die uit [[Meulebeke]] afkomstige [[Karel van Mander (I)|Karel van Mander]], nog duidelik sigbaar in die werk van die [[Haarlem (hoofdbetekenis)|Haarlemse]] kunstenaars [[Hendrick Goltzius]] en [[Cornelis Cornelisz. van Haarlem|Cornelis van Haarlem]]. Maar gou is die gekunstelde houdings van menslike figure as verouderd en kunsmatig beskou. Die aanspraak van die maniëristen om "na die natuur" te skilder, is egter wyd oorgeneem, maar wel met ’n heel ander, sobere en uiteindelik as tipies Hollands beskoude invulling. == Notas == <references group="noot"/> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nederlandse skilderkuns| ]] [[Kategorie:Goue Eeu (Nederland)|Skilderkuns]] hbm3vflj2r8ehqnpia7n42eol1waukj 2963728 2963727 2026-08-30T09:30:51Z Interlingvisto 213611 /* Nuwe invloede */ 2963728 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Girl with a Pearl Earring.jpg|thumb|Johannes Vermeer: ''[[Meisie met die pêrel]]'', circa 1665-1667, [[Mauritshuis]], een van die bekendste werke uit die Goue Eeu. Kenmerkend van hierdie werk is die studie van die karakter van ’n persoon.]] Die '''Nederlandse skilderkuns''' het '''in die Goue Eeu''', wat grotendeels met die [[17de eeu]] saamgeval het, tot groot bloei gekom. Die vraag na skilderye het geweldig toegeneem en kunstenaars moes maniere vind om hulle van mekaar te onderskei. Dit het gelei tot groot artistieke dinamiek en die ontwikkeling van ’n eie styl. Die dominante rigting het aangesluit by strominge met Italiaanse wortels, soos die [[Barok (stylperiode)|barok]] en [[Caravaggisme|caravaggisme]], maar het geleidelik, onder die invloed van [[Calvinisme|calvinisme]], meer na ’n ingetoë realisme geneig. Hierdie skilderwyse sou uiteindelik as tipies "Hollands" bestempel word. Parallel daarmee was ook die [[Klassisisme (hoofbetekenis)|klassisisme]] en die [[Maniërisme]] van invloed. Tematies het die bloei in die 17de-eeuse Nederlandse skilderkuns in feitlik alle genres tot uiting gekom. Historiese en Bybelse tonele, dikwels [[Allegorie (beeldende kuns)|allegories]] uitgewerk, portrette (sowel individuele as groepsportrette), huislike tonele, interieurs, landskappe, stadsuitsigte, see-uitsigte en stillewes: feitlik elke onderwerp het sy eie bloeitydperk geken. Die belangrikste Nederlandse kunstenaars uit die [[Goue Eeu (Nederland)|Goue Eeu]] is [[Rembrandt van Rijn]], [[Johannes Vermeer]] en [[Frans Hals]],<ref>Cf. ''Hollandse skilders in die Goue Eeu'', bl. 9</ref> soms aangevul met name soos [[Jacob van Ruisdael]] en [[Jan Steen (hoofbetekenis)|Jan Steen]]. Tot vandag toe word die skilderkuns uit hierdie tydperk beskou as een van die belangrikste handelsmerke en toeriste-aantreklikhede van Nederland. == Historiese konteks == [[Lêer:The Mill.jpg|thumb|Jacob van Ruisdael: ''[[Die meul by Wijk bij Duurstede]]'', circa 1670, met ’n weidse, kenmerkende Hollandse lug, dreigend, getrotseer deur ’n heroïese meul.]] Die Noord-Nederlandse geweste het in die tweede helfte van die sestiende eeu in opstand gekom teen die [[Spaanse Nederlande|Spaanse oorheersing]], wat uiteindelik sou lei tot die vorming van die [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]]. ’n Eerste belangrike gebeurtenis in hierdie vryheidstryd was die [[Beeldebestorming]] in 1566, toe [[Calvinisme|calviniste]] en [[Lutheranisme|lutherane]] in verskeie groot stede die beelde en altaarstukke in Katolieke kerke vernietig het. Die reaksie vanuit Spanje was genadeloos. {{nowrap|Koning [[Filips II van Spanje|Filips II]]}} het die [[Fernando Álvarez de Toledo|hertog van Alva]] na die Nederlande gestuur om die [[Reformasie|reformatoriese]] opstand te onderdruk. Hierdie optrede het egter die teenoorgestelde uitwerking gehad en slegs tot ’n verskerping van die konflik gelei. Veral die provinsies [[Holland (hoofbetekenis)|Holland]] en [[Zeeland (provinsie)|Zeeland]], wat deur moerasse, water en riviere omring en gevolglik goed verdedigbaar en van voedselvoorrade voorsien was, is in oninneembare vestings omskep en kon nie herower word nie. Aan die ander kant was hierdie provinsies in die stryd teen Spanje eweneens nie in staat om die hele Nederlande te verenig nie. ’n Tweede deurslaggewende gebeurtenis in die onafhanklikheidstryd teen die Spanjaarde was die [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|val van Antwerpen]] in 1585, tot op daardie stadium die belangrikste handelsplek van die Lae Lande. Hierdie nederlaag het die verskuiwing van die maritieme welvaart van die suide na die provinsies Zeeland en Holland ingelui. Boonop het hierdie nederlaag teen die Spanjaarde gelei tot ’n migrasie van duisende, meestal ontwikkelde, burgers na die noorde, mede as gevolg van die onderdrukking van die [[reformasie]]. Die vlugtelinge het industriële en wetenskaplike kennis saamgebring, wat onder meer tot uiting gekom het in die latere bloei van die [[lakenindustrie]] in stede soos [[Haarlem (hoofbetekenis)|Haarlem]] en [[Leiden (hoofbetekenis)|Leiden]], asook in die [[boekdrukkuns]], [[seewaartkunde]] en [[kartografie]]. Daarbenewens het daar ’n verskuiwing op die gebied van die beeldende kunste plaasgevind. Volgens die kunshistorikus [[Jan Briels]] het omstreeks die eeuwisseling minstens byna honderd kunstenaars van Suid-Nederlandse herkoms na die provinsies Zeeland en Holland verhuis.<ref>Jan Briels, [https://www.dbnl.org/tekst/_nee003200501_01/_nee003200501_01_0099.php ''Die Suid-Nederlandse immigrasie en die dageraad van die Goue Eeu''], uit: ''Neerlandia/Nederlands van Nu''. Jaargang 109, 2005, dbnl.org</ref> Saam met hulle het nie net die aansien van die kuns verhuis nie, maar ook verskeie tegnieke en ’n aantal genres wat later as tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu beskou sou word. == Die kunswêreld in die Goue Eeu == === Kunsmark === [[Lêer:Bartholomeus van der Helst - Gerard Andriesz Bicker.jpg|thumb|upright|Bartholomeus van der Helst: ''[[Portret van Gerard Andriesz Bicker]]'', circa 1642, ’n jong burger. Die nuwe burgery en regente het ’n belangrike groep opdraggewers gevorm.]] Die sedert die einde van die 16de eeu in die Nederlande geformaliseerde afbakening tussen die [[Katolisisme|Katolieke]] suide en die gereformeerde noorde het in die noorde tot ’n verdere uitbanning van Katolieke [[devotionalia]] gelei, in die nasleep van die Beeldebestorming. Gevolglik was daar skielik geen artistieke bestaansmiddel meer op die gebied van kerklike versiering nie. Gelukkig vir die kunswêreld het die reformatoriese afkeer van afbeeldings egter geblyk beperk te wees tot kerkinterieurs. Waar die mure daar in ’n kort tyd kaal en witgekalk is, het diegene wat ’n mate van luuksheid kon bekostig, hulle huise in die 17de eeu met skilderkuns versier. Veel meer as in ander lande is die Hollandse skilderkuns deur die kunshandel en die daarmee verband houdende kunsversameling oorheers. Die versameling van kuns het vroeër veral in Italië plaasgevind, maar hoofsaaklik ter versiering van paleise of villa's. Die versameling van kuns bloot vir die plesier daarvan was ’n nuwe verskynsel wat in die Republiek ’n groot opbloei beleef het. In Amsterdam en omgewing was daar in die 17de eeu honderde versamelings, waaronder dié van [[Jan Six (1618-1700)|Jan Six]] en [[Jan Reynst]]. Verskeie ander handelaars, wat ’n minder kapitaalkragtige segment van die mark bedien het en dikwels honderde skilderye in voorraad gehad het, was weer aan hierdie handel verbonde. Hulle het dikwels skilders in diens gehad. Hulle invloed op die skilderkuns was groot. Vir Rembrandt was die belangstelling van die kunshandelaar [[Hendrick van Uylenburgh]] ’n belangrike rede om in die 1630's van Leiden na Amsterdam te verhuis. Daar was geen artistiek bepalende sentrum nie, byvoorbeeld rondom ’n [[Absolute monargie|absolutistiese]] vorstehuis, soos in baie ander Europese lande. Die meeste skilders en hul afsetgebied was egter in die stede gevestig, hoofsaaklik dié van die provinsie Holland. Volgens [[John Michael Montias]] was daar in 1650 in die stede Haarlem, 's-Gravenhage, Leiden, Utrecht, Delft en Alkmaar 280 meesterskilders werksaam op ’n totaal van 192 000 inwoners, ’n gemiddeld van ongeveer een per 700 inwoners. In Amsterdam was daar in dieselfde jaar 175 meesterskilders aktief op 175 000 inwoners.<ref>Cf. ''Die skilderkuns van die Lae Lande'', deel 2, bl. 138</ref> Volgens Bert Biemans is daar gedurende die hele 17de eeu in die Republiek ongeveer een miljoen skilderye vervaardig.<ref>Bert Biemans, ''Een skatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007</ref>{{#tag:ref|Skattings wissel van ongeveer een tot tien miljoen, afhangende van watter definisies gebruik word. Montias (1990) het op ses en ’n half tot sewe miljoen vir die hele 17de eeu uitgekom en Van de Woude (1991) op tien miljoen vir die tydperk 1580-1800 in die hele Republiek en vir die tydperk 1600-1700 op ses miljoen vir slegs Holland. Daar is kritiek gelewer op hul berekeningsmetodes deur Kloos-Frölich (2005) en Biemans (2007). Volgens [[Rudi Ekkart]] (2007) is daar in die 17de eeu tussen 750 000 en 1 100 000 portrette geskilder. Bronne: Bert Biemans, ''Een schatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007; Marten Jan Bok (2008) ''Schilderien te coop. Nieuwe marketingtechnieken op de Nederlandse kunstmarkt van de Gouden Eeuw'', in: ''Thuis in de Gouden Eeuw. Kleine meesterwerken uit de SØR Rusche collectie'', bl. 9+29, en Ekkart, Rudi (2007) ''Portraits in the Golden Age'', in: ''Dutch Portraits'', bl. 17.|group=noot}} Die groot vraag na skilderye kan nie los gesien word van ’n sterk toegenomen welvaart in die Republiek nie, wat ’n groot opbloei beleef het ná die stigting van die [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] in 1602 en eers ietwat afgeneem het ná die [[Rampjaar 1672|Rampjaar]] (1672). Hierdie welvaart was boonop volgens Europese standaarde redelik wyd versprei. Ook ’n verandering in mode en smaak by die inrigting van ’n huis was bepalend. Daarbenewens het skilders hul tegnieke aangepas en meer sketsmatig, monochromer en dus vinniger begin skilder; hulle het ook kleiner skilderye gemaak, waardeur die kosprys gedaal het. ’n Skilder soos [[Hendrick Avercamp]] het vir sy ''Winterlandskap met skaatsers'' van omstreeks 1610 eers ’n gedetailleerde voortekening gemaak en dit vervolgens [[Glaceringstegniek|glacerend]], met telkens ’n ander dun, deursigtige kleurlaag, uitgewerk. Elke laag [[olieverf]] moes eers volledig droog word voordat ’n volgende laag aangebring kon word. Omstreeks 1625 is die '[[Nat-in-nat-skildering|nat in nat]]' ingevoer, wat ingehou het dat die hele werk in een keer geskilder is. Die produksietyd is daardeur van enkele weke tot ’n paar dae verkort.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 26-27</ref> Veral stilleweskilders het egter steeds die glaceringstegniek gebruik. Kunstenaars in die Republiek het oor die algemeen nie in opdrag gewerk nie, afgesien van portrette, verskeie blommerangskikkings of ’n sporadiese openbare opdrag. Dat ’n skildery onderteken was, het in die eerste helfte van die sewentiende eeu nie beteken dat dit altyd deur die kunstenaar self geskilder is nie. Gewoonlik het die meesterskilder slegs die ontwerp vervaardig en die belangrikste dele geskilder. Dit het ook voorgekom dat hy dit slegs deeglik bygewerk het. Weens die hewige onderlinge mededinging het die belangrikheid van ’n volledig eiehandige skepping wel toegeneem, maar tot in die middel van die sewentiende eeu het dit geen wesenlike verandering meegebring in die manier waarop ’n skildery gemaak is nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 22</ref> === Maniere van verkoop === Deur die ontwikkeling van nuwe genres soos landskappe, seetonele en stillewes is ’n nuwe mark van belangstellendes aangeboor. Deur die verskillende maniere waarop kuns aan die man gebring is, is daar volop geleenthede geskep om ’n skildery aan te skaf. Wie genoeg geld gehad het om die "volle prys" te betaal, kon byvoorbeeld by kunswinkels teregkom, terwyl iemand wat min geld gehad het om te spandeer, ’n kans kon waag om deur middel van ’n lotery ’n skildery te bekom. Skilderye kon ook dikwels by die skilder se huis aangeskaf word. Kunstenaars het sodoende ’n soort entrepreneurs geword, wat dikwels ook in ’n bepaalde genre gespesialiseer het waarvan hulle gewoonlik nie meer afgewyk het nie. Hulle het in die eerste plek probeer om soveel as moontlik te verkoop. Om nie klante te verloor nie, het die skilders vertroude komposisies sowel as beproefde onderwerpe op die mark gebring, met ’n bepaalde tipe koper in gedagte.<ref>John Loughman (1999) ''De markt voor Nederlandse stillevens, 1600-1720'', in: ''Het Nederlandse Stilleven 1550-1720'', blz. 94</ref> Verder is veilings gehou en kon ’n mens op jaarmarkte en kermisse ’n skildery koop of een by skietkompetisies en dobbelary met dobbelstene (rijfelarijen) wen. Skilderye is ook op straat verkoop, in herberge, by boekhandelaars, en in Amsterdam was die opvallendste verkope op brûe en by sluise waar baie mense verbygekom het.{{#tag:ref|Tot en met die 17de eeu is skilderye hoofsaaklik in opdrag gemaak en was die mark vir skilderye beperk. Met die opkoms van veilings, deels tesame met die toenemende welvaart, het vraag en aanbod ná 1600 nader aan mekaar gekom, met ’n stimulerende uitwerking tot gevolg.|group=noot}} === Kunsbesit === Vanaf ongeveer 1625 kon al hoe meer mense ’n oorspronklike skildery bekostig, en sommige het selfs tientalle skilderye besit.<ref name="Boers">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 28</ref> Tog was in die provinsie Holland minder as tien persent van die bevolking ryk genoeg om ’n oorspronklike skildery te koop.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 33</ref> In ’n stad soos [[Dordrecht (hoofdbetekenis)|Dordrecht]], waar die ekonomiese vooruitgang minder was, kon hoofsaaklik slegs die rykste boonste laag van die bevolking ’n skildery bekostig. Feitlik alle skilderye is aangeskaf deur [[patriciër]]s, welgestelde handelaars, meester-ambagsmanne met ’n groot eie onderneming, kleiner handelaars, vooraanstaande amptenare en persone wat vrye beroepe soos notaris, predikant en advokaat beoefen het. Ook skoolmeesters kon dit bekostig, net soos winkeliers en selfstandige ambagsmanne.<ref name="Boers" /> ’n Geskoolde ambagsman het omstreeks 1650 genoeg geld gehad om ’n kopie te koop, en ’n middelklas-handelaar of beter opgeleide ambagsman kon ’n oorspronklike werk van ’n skilder van die tweede garnituur bekostig. Skilderye is destyds as ’n betaalmiddel beskou. Talle skilders het goedere daarmee gekoop. Sodoende kon ook klein handelaars ’n skildery bekom. Dit is byvoorbeeld bekend dat Jan Steen ’n skildery in ruil vir wyn verruil het.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 32</ref> Omstreeks 1650 was dit feitlik ondenkbaar dat iemand in die bogenoemde stedelike welvaartsklasse nie ’n skildery aan die muur gehad het nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 29</ref> In die tweede helfte van die sewentiende eeu het die vraag na skilderye verander. Werke van skilders wat nog geleef het, het al hoe minder gewild geword, terwyl dié van oorlede meesters al hoe gewilder geword het. Daarby het die mode met betrekking tot die inrichting van die interieur verander.<ref name="Marion">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 13</ref> Ekonomiese terugslae – vanaf 1672 – het die res gedoen. As gevolg hiervan het die verkoop van nuwe skilderye ernstig verswak en het die mark vir ’nuwe meesters’ opgedroog.<ref name="Marion" /> == Nuwe invloede == [[File:Gerrit van Honthorst - De koppelaarster.jpg|thumb|Gerard van Honthorst: ''[[De koppelaarster (Gerard van Honthorst)|De koppelaarster]]'', 1625, waarin die gebruik van clair-obscur deur die Utrechtse caravaggiste ten volle vertoon word.]] Toe die digter-diplomaat [[Constantijn Huygens]] in sy outobiografie van 1630 sy spyt uitgespreek het dat Rembrandt en [[Jan Lievens]] nie ’n studiereis na Italië wou onderneem nie, het hy die volgende verskoning vermeld: "Hulle sê dat hulle nie tyd het om te vermors op ’n pelgrimstog nie, omdat hulle daarmee rekening moet hou dat hulle in die fleur van hul lewe is. Daarbenewens beweer hulle dat, met die huidige versamelwoede van die vorste noord van die Alpe, die beste skilderye buite Italië te sien is en dat dit wat ’n mens daar hier en daar met moeite moet opspoor, hier in sale vol en na hartelus aan jou voorgeskoteld word."<ref name="ReferenceB">Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 142.</ref> Dat Rembrandt en Lievens nie na Italië afgereis het nie, beteken nie dat hulle nie deur die ontwikkelinge in die buitelandse skilderkuns beïnvloed is nie. Inteendeel. Veral die Italiaanse skilderkuns het reeds vanaf die begin van die 17de eeu ’n groot stimulus gebied. ’n Belangrike figuur hierin was [[Pieter Lastman]], wat van 1602 tot 1607 in Italië gewerk het en daarna Rembrandt se leermeester geword het. Lastman het met betrekking tot [[Bijbel (christendom)|Bybelse]], [[mythologie|mitologiese]] en geskiedenisskilderye ’n manier van skilder uit Italië saamgebring wat kenmerkend sou word van die latere Hollandse skilderkuns. Dit is gekenmerk deur betreklik klein, liggende voorstellings, dikwels van vergesogte temas (meestal nie die "moment suprême" nie), dikwels dramaties geënsceneer, met opgestapelde figure, met baie aandag aan "interessante" besonderhede en [[stofuitdrukking]]. Die horison is gewoonlik hoog gehou, waardeur onnatuurlike diepte-effekte vermy is. ’n Ander invloedslijn vanuit Italië het via die [[Utrechtse caravaggisten]] geloop, ’n groep skilders wat in die eerste dekades van die 17de eeu as deel van hul opleiding na Italië gereis het. Daar het hulle sterk onder die invloed gekom van die werke van [[Caravaggio (schilder)|Caravaggio]] en [[Orazio Gentileschi]]. Die belangrikste caravaggiste was [[Hendrick ter Brugghen]], [[Dirck van Baburen]], [[Jan van Bijlert]] en [[Gerard van Honthorst]]. Kenmerkend van hul werkwyse was die realistiese skilderstyl en die besondere behandeling van lig, met sterk lig-donker-kontraste ([[Clair-obscur (schilderkunst)|clair-obscur]] of chiaroscuro genoem). Hulle het ook ’n besondere belangstelling in sielkundige aspekte in hul werk bekendgestel. Tematies het hulle dikwels [[genrestuk|genretonele]] met opvallende figure gekies: dikwels was dit musikante, spelers of drinkers wat hulle halflyf, naby aan die toeskouer, uitgebeeld het. Hierdie onderwerpkeuse het onder andere Frans Hals en ook Nederland se bekendste vroulike skilder uit dié tyd, [[Judith Leyster]], geïnspireer. Die Italiaanse invloede uit die begin van die 17de eeu sou uiteindelik bepalender vir die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu wees as dié van die skilderstyl wat deur die [[maniërisme]] geïnspireer is,<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 14.</ref> wat ná die val van Antwerpen deur die Vlaamse immigrante saamgebring is. Omstreeks 1600 was die maniëristiese skilderstyl, onder invloed van die uit [[Meulebeke]] afkomstige [[Karel van Mander (I)|Karel van Mander]], nog duidelik sigbaar in die werk van die [[Haarlem (hoofdbetekenis)|Haarlemse]] kunstenaars [[Hendrick Goltzius]] en [[Cornelis Cornelisz. van Haarlem|Cornelis van Haarlem]]. Maar gou is die gekunstelde houdings van menslike figure as verouderd en kunsmatig beskou. Die aanspraak van die maniëristen om "na die natuur" te skilder, is egter wyd oorgeneem, maar wel met ’n heel ander, sobere en uiteindelik as tipies Hollands beskoude invulling. == Notas == <references group="noot"/> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nederlandse skilderkuns| ]] [[Kategorie:Goue Eeu (Nederland)|Skilderkuns]] 5j7w6tnwh69ha5w1cmtwx3220ih9dko 2963732 2963728 2026-08-30T09:56:57Z Aliwal2012 39067 totsiens rooi skakels 2963732 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Girl with a Pearl Earring.jpg|thumb|Johannes Vermeer: ''[[Meisie met die pêrel]]'', circa 1665-1667, Mauritshuis, een van die bekendste werke uit die Goue Eeu. Kenmerkend van hierdie werk is die studie van die karakter van ’n persoon.]] Die '''Nederlandse skilderkuns''' het '''in die Goue Eeu''', wat grotendeels met die [[17de eeu]] saamgeval het, tot groot bloei gekom. Die vraag na skilderye het geweldig toegeneem en kunstenaars moes maniere vind om hulle van mekaar te onderskei. Dit het gelei tot groot artistieke dinamiek en die ontwikkeling van ’n eie styl. Die dominante rigting het aangesluit by strominge met Italiaanse wortels, soos die [[Barok (stylperiode)|barok]] en caravaggisme, maar het geleidelik, onder die invloed van [[Calvinisme|calvinisme]], meer na ’n ingetoë realisme geneig. Hierdie skilderwyse sou uiteindelik as tipies "Hollands" bestempel word. Parallel daarmee was ook die klassisisme en die Maniërisme van invloed. Tematies het die bloei in die 17de-eeuse Nederlandse skilderkuns in feitlik alle genres tot uiting gekom. Historiese en Bybelse tonele, dikwels allegories uitgewerk, portrette (sowel individuele as groepsportrette), huislike tonele, interieurs, landskappe, stadsuitsigte, see-uitsigte en stillewes: feitlik elke onderwerp het sy eie bloeitydperk geken. Die belangrikste Nederlandse kunstenaars uit die [[Goue Eeu (Nederland)|Goue Eeu]] is [[Rembrandt van Rijn]], [[Johannes Vermeer]] en [[Frans Hals]],<ref>Cf. ''Hollandse skilders in die Goue Eeu'', bl. 9</ref> soms aangevul met name soos Jacob van Ruisdael en Jan Steen. Tot vandag toe word die skilderkuns uit hierdie tydperk beskou as een van die belangrikste handelsmerke en toeriste-aantreklikhede van Nederland. == Historiese konteks == [[Lêer:The Mill.jpg|thumb|Jacob van Ruisdael: ''[[Die meul by Wijk bij Duurstede]]'', circa 1670, met ’n weidse, kenmerkende Hollandse lug, dreigend, getrotseer deur ’n heroïese meul.]] Die Noord-Nederlandse geweste het in die tweede helfte van die sestiende eeu in opstand gekom teen die Spaanse oorheersing, wat uiteindelik sou lei tot die vorming van die [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]]. ’n Eerste belangrike gebeurtenis in hierdie vryheidstryd was die Beeldebestorming in 1566, toe [[Calvinisme|calviniste]] en [[Lutheranisme|lutherane]] in verskeie groot stede die beelde en altaarstukke in Katolieke kerke vernietig het. Die reaksie vanuit Spanje was genadeloos. {{nowrap|Koning [[Filips II van Spanje|Filips II]]}} het die hertog van Alva na die Nederlande gestuur om die [[Reformasie|reformatoriese]] opstand te onderdruk. Hierdie optrede het egter die teenoorgestelde uitwerking gehad en slegs tot ’n verskerping van die konflik gelei. Veral die provinsies Holland en [[Zeeland (provinsie)|Zeeland]], wat deur moerasse, water en riviere omring en gevolglik goed verdedigbaar en van voedselvoorrade voorsien was, is in oninneembare vestings omskep en kon nie herower word nie. Aan die ander kant was hierdie provinsies in die stryd teen Spanje eweneens nie in staat om die hele Nederlande te verenig nie. ’n Tweede deurslaggewende gebeurtenis in die onafhanklikheidstryd teen die Spanjaarde was die [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|val van Antwerpen]] in 1585, tot op daardie stadium die belangrikste handelsplek van die Lae Lande. Hierdie nederlaag het die verskuiwing van die maritieme welvaart van die suide na die provinsies Zeeland en Holland ingelui. Boonop het hierdie nederlaag teen die Spanjaarde gelei tot ’n migrasie van duisende, meestal ontwikkelde, burgers na die noorde, mede as gevolg van die onderdrukking van die [[reformasie]]. Die vlugtelinge het industriële en wetenskaplike kennis saamgebring, wat onder meer tot uiting gekom het in die latere bloei van die lakenindustrie in stede soos [[Haarlem (stad)|Haarlem]] en [[Leiden]], asook in die boekdrukkuns, seevaartkunde en [[kartografie]]. Daarbenewens het daar ’n verskuiwing op die gebied van die beeldende kunste plaasgevind. Volgens die kunshistorikus Jan Briels het omstreeks die eeuwisseling minstens byna honderd kunstenaars van Suid-Nederlandse herkoms na die provinsies Zeeland en Holland verhuis.<ref>Jan Briels, [https://www.dbnl.org/tekst/_nee003200501_01/_nee003200501_01_0099.php ''Die Suid-Nederlandse immigrasie en die dageraad van die Goue Eeu''], uit: ''Neerlandia/Nederlands van Nu''. Jaargang 109, 2005, dbnl.org</ref> Saam met hulle het nie net die aansien van die kuns verhuis nie, maar ook verskeie tegnieke en ’n aantal genres wat later as tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu beskou sou word. == Die kunswêreld in die Goue Eeu == === Kunsmark === [[Lêer:Bartholomeus van der Helst - Gerard Andriesz Bicker.jpg|thumb|upright|Bartholomeus van der Helst: ''Portret van Gerard Andriesz Bicker'', circa 1642, ’n jong burger. Die nuwe burgery en regente het ’n belangrike groep opdraggewers gevorm.]] Die sedert die einde van die 16de eeu in die Nederlande geformaliseerde afbakening tussen die [[Katolisisme|Katolieke]] suide en die gereformeerde noorde het in die noorde tot ’n verdere uitbanning van Katolieke devotionalia gelei, in die nasleep van die Beeldebestorming. Gevolglik was daar skielik geen artistieke bestaansmiddel meer op die gebied van kerklike versiering nie. Gelukkig vir die kunswêreld het die reformatoriese afkeer van afbeeldings egter geblyk beperk te wees tot kerkinterieurs. Waar die mure daar in ’n kort tyd kaal en witgekalk is, het diegene wat ’n mate van luuksheid kon bekostig, hulle huise in die 17de eeu met skilderkuns versier. Veel meer as in ander lande is die Hollandse skilderkuns deur die kunshandel en die daarmee verband houdende kunsversameling oorheers. Die versameling van kuns het vroeër veral in Italië plaasgevind, maar hoofsaaklik ter versiering van paleise of villa's. Die versameling van kuns bloot vir die plesier daarvan was ’n nuwe verskynsel wat in die Republiek ’n groot opbloei beleef het. In Amsterdam en omgewing was daar in die 17de eeu honderde versamelings, waaronder dié van Jan Six en Jan Reynst. Verskeie ander handelaars, wat ’n minder kapitaalkragtige segment van die mark bedien het en dikwels honderde skilderye in voorraad gehad het, was weer aan hierdie handel verbonde. Hulle het dikwels skilders in diens gehad. Hulle invloed op die skilderkuns was groot. Vir Rembrandt was die belangstelling van die kunshandelaar Hendrick van Uylenburgh ’n belangrike rede om in die 1630's van Leiden na Amsterdam te verhuis. Daar was geen artistiek bepalende sentrum nie, byvoorbeeld rondom ’n [[Absolute monargie|absolutistiese]] vorstehuis, soos in baie ander Europese lande. Die meeste skilders en hul afsetgebied was egter in die stede gevestig, hoofsaaklik dié van die provinsie Holland. Volgens John Michael Montias was daar in 1650 in die stede Haarlem, 's-Gravenhage, Leiden, Utrecht, Delft en Alkmaar 280 meesterskilders werksaam op ’n totaal van 192 000 inwoners, ’n gemiddeld van ongeveer een per 700 inwoners. In Amsterdam was daar in dieselfde jaar 175 meesterskilders aktief op 175 000 inwoners.<ref>Cf. ''Die skilderkuns van die Lae Lande'', deel 2, bl. 138</ref> Volgens Bert Biemans is daar gedurende die hele 17de eeu in die Republiek ongeveer een miljoen skilderye vervaardig.<ref>Bert Biemans, ''Een skatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007</ref>{{#tag:ref|Skattings wissel van ongeveer een tot tien miljoen, afhangende van watter definisies gebruik word. Montias (1990) het op ses en ’n half tot sewe miljoen vir die hele 17de eeu uitgekom en Van de Woude (1991) op tien miljoen vir die tydperk 1580-1800 in die hele Republiek en vir die tydperk 1600-1700 op ses miljoen vir slegs Holland. Daar is kritiek gelewer op hul berekeningsmetodes deur Kloos-Frölich (2005) en Biemans (2007). Volgens [[Rudi Ekkart]] (2007) is daar in die 17de eeu tussen 750 000 en 1 100 000 portrette geskilder. Bronne: Bert Biemans, ''Een schatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007; Marten Jan Bok (2008) ''Schilderien te coop. Nieuwe marketingtechnieken op de Nederlandse kunstmarkt van de Gouden Eeuw'', in: ''Thuis in de Gouden Eeuw. Kleine meesterwerken uit de SØR Rusche collectie'', bl. 9+29, en Ekkart, Rudi (2007) ''Portraits in the Golden Age'', in: ''Dutch Portraits'', bl. 17.|group=noot}} Die groot vraag na skilderye kan nie los gesien word van ’n sterk toegenomen welvaart in die Republiek nie, wat ’n groot opbloei beleef het ná die stigting van die [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] in 1602 en eers ietwat afgeneem het ná die Rampjaar (1672). Hierdie welvaart was boonop volgens Europese standaarde redelik wyd versprei. Ook ’n verandering in mode en smaak by die inrigting van ’n huis was bepalend. Daarbenewens het skilders hul tegnieke aangepas en meer sketsmatig, monochromer en dus vinniger begin skilder; hulle het ook kleiner skilderye gemaak, waardeur die kosprys gedaal het. ’n Skilder soos Hendrick Avercamp het vir sy ''Winterlandskap met skaatsers'' van omstreeks 1610 eers ’n gedetailleerde voortekening gemaak en dit vervolgens glaserend, met telkens ’n ander dun, deursigtige kleurlaag, uitgewerk. Elke laag olieverf moes eers volledig droog word voordat ’n volgende laag aangebring kon word. Omstreeks 1625 is die 'nat in nat' ingevoer, wat ingehou het dat die hele werk in een keer geskilder is. Die produksietyd is daardeur van enkele weke tot ’n paar dae verkort.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 26-27</ref> Veral stilleweskilders het egter steeds die glaceringstegniek gebruik. Kunstenaars in die Republiek het oor die algemeen nie in opdrag gewerk nie, afgesien van portrette, verskeie blommerangskikkings of ’n sporadiese openbare opdrag. Dat ’n skildery onderteken was, het in die eerste helfte van die sewentiende eeu nie beteken dat dit altyd deur die kunstenaar self geskilder is nie. Gewoonlik het die meesterskilder slegs die ontwerp vervaardig en die belangrikste dele geskilder. Dit het ook voorgekom dat hy dit slegs deeglik bygewerk het. Weens die hewige onderlinge mededinging het die belangrikheid van ’n volledig eiehandige skepping wel toegeneem, maar tot in die middel van die sewentiende eeu het dit geen wesenlike verandering meegebring in die manier waarop ’n skildery gemaak is nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 22</ref> === Maniere van verkoop === Deur die ontwikkeling van nuwe genres soos landskappe, seetonele en stillewes is ’n nuwe mark van belangstellendes aangeboor. Deur die verskillende maniere waarop kuns aan die man gebring is, is daar volop geleenthede geskep om ’n skildery aan te skaf. Wie genoeg geld gehad het om die "volle prys" te betaal, kon byvoorbeeld by kunswinkels teregkom, terwyl iemand wat min geld gehad het om te spandeer, ’n kans kon waag om deur middel van ’n lotery ’n skildery te bekom. Skilderye kon ook dikwels by die skilder se huis aangeskaf word. Kunstenaars het sodoende ’n soort entrepreneurs geword, wat dikwels ook in ’n bepaalde genre gespesialiseer het waarvan hulle gewoonlik nie meer afgewyk het nie. Hulle het in die eerste plek probeer om soveel as moontlik te verkoop. Om nie klante te verloor nie, het die skilders vertroude komposisies sowel as beproefde onderwerpe op die mark gebring, met ’n bepaalde tipe koper in gedagte.<ref>John Loughman (1999) ''De markt voor Nederlandse stillevens, 1600-1720'', in: ''Het Nederlandse Stilleven 1550-1720'', blz. 94</ref> Verder is veilings gehou en kon ’n mens op jaarmarkte en kermisse ’n skildery koop of een by skietkompetisies en dobbelary met dobbelstene (rijfelarijen) wen. Skilderye is ook op straat verkoop, in herberge, by boekhandelaars, en in Amsterdam was die opvallendste verkope op brûe en by sluise waar baie mense verbygekom het.{{#tag:ref|Tot en met die 17de eeu is skilderye hoofsaaklik in opdrag gemaak en was die mark vir skilderye beperk. Met die opkoms van veilings, deels tesame met die toenemende welvaart, het vraag en aanbod ná 1600 nader aan mekaar gekom, met ’n stimulerende uitwerking tot gevolg.|group=noot}} === Kunsbesit === Vanaf ongeveer 1625 kon al hoe meer mense ’n oorspronklike skildery bekostig, en sommige het selfs tientalle skilderye besit.<ref name="Boers">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 28</ref> Tog was in die provinsie Holland minder as tien persent van die bevolking ryk genoeg om ’n oorspronklike skildery te koop.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 33</ref> In ’n stad soos [[Dordrecht, Nederland|Dordrecht]], waar die ekonomiese vooruitgang minder was, kon hoofsaaklik slegs die rykste boonste laag van die bevolking ’n skildery bekostig. Feitlik alle skilderye is aangeskaf deur patriciërs, welgestelde handelaars, meester-ambagsmanne met ’n groot eie onderneming, kleiner handelaars, vooraanstaande amptenare en persone wat vrye beroepe soos notaris, predikant en advokaat beoefen het. Ook skoolmeesters kon dit bekostig, net soos winkeliers en selfstandige ambagsmanne.<ref name="Boers" /> ’n Geskoolde ambagsman het omstreeks 1650 genoeg geld gehad om ’n kopie te koop, en ’n middelklas-handelaar of beter opgeleide ambagsman kon ’n oorspronklike werk van ’n skilder van die tweede garnituur bekostig. Skilderye is destyds as ’n betaalmiddel beskou. Talle skilders het goedere daarmee gekoop. Sodoende kon ook klein handelaars ’n skildery bekom. Dit is byvoorbeeld bekend dat Jan Steen ’n skildery in ruil vir wyn verruil het.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 32</ref> Omstreeks 1650 was dit feitlik ondenkbaar dat iemand in die bogenoemde stedelike welvaartsklasse nie ’n skildery aan die muur gehad het nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 29</ref> In die tweede helfte van die sewentiende eeu het die vraag na skilderye verander. Werke van skilders wat nog geleef het, het al hoe minder gewild geword, terwyl dié van oorlede meesters al hoe gewilder geword het. Daarby het die mode met betrekking tot die inrichting van die interieur verander.<ref name="Marion">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 13</ref> Ekonomiese terugslae – vanaf 1672 – het die res gedoen. As gevolg hiervan het die verkoop van nuwe skilderye ernstig verswak en het die mark vir ’nuwe meesters’ opgedroog.<ref name="Marion" /> == Nuwe invloede == [[File:Gerrit van Honthorst - De koppelaarster.jpg|thumb|Gerard van Honthorst: ''De koppelaarster'', 1625, waarin die gebruik van clair-obscur deur die Utrechtse caravaggiste ten volle vertoon word.]] Toe die digter-diplomaat [[Constantijn Huygens]] in sy outobiografie van 1630 sy spyt uitgespreek het dat Rembrandt en Jan Lievens nie ’n studiereis na Italië wou onderneem nie, het hy die volgende verskoning vermeld: "Hulle sê dat hulle nie tyd het om te vermors op ’n pelgrimstog nie, omdat hulle daarmee rekening moet hou dat hulle in die fleur van hul lewe is. Daarbenewens beweer hulle dat, met die huidige versamelwoede van die vorste noord van die Alpe, die beste skilderye buite Italië te sien is en dat dit wat ’n mens daar hier en daar met moeite moet opspoor, hier in sale vol en na hartelus aan jou voorgeskoteld word."<ref name="ReferenceB">Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 142.</ref> Dat Rembrandt en Lievens nie na Italië afgereis het nie, beteken nie dat hulle nie deur die ontwikkelinge in die buitelandse skilderkuns beïnvloed is nie. Inteendeel. Veral die Italiaanse skilderkuns het reeds vanaf die begin van die 17de eeu ’n groot stimulus gebied. ’n Belangrike figuur hierin was Pieter Lastman, wat van 1602 tot 1607 in Italië gewerk het en daarna Rembrandt se leermeester geword het. Lastman het met betrekking tot [[Bybel|Bybelse]], mitologiese en geskiedenisskilderye ’n manier van skilder uit Italië saamgebring wat kenmerkend sou word van die latere Hollandse skilderkuns. Dit is gekenmerk deur betreklik klein, liggende voorstellings, dikwels van vergesogte temas (meestal nie die "moment suprême" nie), dikwels dramaties geënsceneer, met opgestapelde figure, met baie aandag aan "interessante" besonderhede en stofuitdrukking. Die horison is gewoonlik hoog gehou, waardeur onnatuurlike diepte-effekte vermy is. ’n Ander invloedslijn vanuit Italië het via die Utrechtse caravaggisten geloop, ’n groep skilders wat in die eerste dekades van die 17de eeu as deel van hul opleiding na Italië gereis het. Daar het hulle sterk onder die invloed gekom van die werke van Caravaggio en Orazio Gentileschi. Die belangrikste caravaggiste was Hendrick ter Brugghen, Dirck van Baburen, Jan van Bijlert en Gerard van Honthorst. Kenmerkend van hul werkwyse was die realistiese skilderstyl en die besondere behandeling van lig, met sterk lig-donker-kontraste (clair-obscur of chiaroscuro genoem). Hulle het ook ’n besondere belangstelling in sielkundige aspekte in hul werk bekendgestel. Tematies het hulle dikwels genretonele met opvallende figure gekies: dikwels was dit musikante, spelers of drinkers wat hulle halflyf, naby aan die toeskouer, uitgebeeld het. Hierdie onderwerpkeuse het onder andere Frans Hals en ook Nederland se bekendste vroulike skilder uit dié tyd, Judith Leyster, geïnspireer. Die Italiaanse invloede uit die begin van die 17de eeu sou uiteindelik bepalender vir die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu wees as dié van die skilderstyl wat deur die maniërisme geïnspireer is,<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 14.</ref> wat ná die val van Antwerpen deur die Vlaamse immigrante saamgebring is. Omstreeks 1600 was die maniëristiese skilderstyl, onder invloed van die uit Meulebeke afkomstige Karel van Mander, nog duidelik sigbaar in die werk van die Haarlemse kunstenaars Hendrick Goltzius en Cornelis van Haarlem. Maar gou is die gekunstelde houdings van menslike figure as verouderd en kunsmatig beskou. Die aanspraak van die maniëristen om "na die natuur" te skilder, is egter wyd oorgeneem, maar wel met ’n heel ander, sobere en uiteindelik as tipies Hollands beskoude invulling. == Notas == <references group="noot"/> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nederlandse skilderkuns| ]] [[Kategorie:Goue Eeu (Nederland)|Skilderkuns]] g79g6ouo22eqwsiibdmyhng35thga7z 2963739 2963732 2026-08-30T10:27:13Z Interlingvisto 213611 /* Nuwe invloede */ 2963739 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Girl with a Pearl Earring.jpg|thumb|Johannes Vermeer: ''[[Meisie met die pêrel]]'', circa 1665-1667, Mauritshuis, een van die bekendste werke uit die Goue Eeu. Kenmerkend van hierdie werk is die studie van die karakter van ’n persoon.]] Die '''Nederlandse skilderkuns''' het '''in die Goue Eeu''', wat grotendeels met die [[17de eeu]] saamgeval het, tot groot bloei gekom. Die vraag na skilderye het geweldig toegeneem en kunstenaars moes maniere vind om hulle van mekaar te onderskei. Dit het gelei tot groot artistieke dinamiek en die ontwikkeling van ’n eie styl. Die dominante rigting het aangesluit by strominge met Italiaanse wortels, soos die [[Barok (stylperiode)|barok]] en caravaggisme, maar het geleidelik, onder die invloed van [[Calvinisme|calvinisme]], meer na ’n ingetoë realisme geneig. Hierdie skilderwyse sou uiteindelik as tipies "Hollands" bestempel word. Parallel daarmee was ook die klassisisme en die Maniërisme van invloed. Tematies het die bloei in die 17de-eeuse Nederlandse skilderkuns in feitlik alle genres tot uiting gekom. Historiese en Bybelse tonele, dikwels allegories uitgewerk, portrette (sowel individuele as groepsportrette), huislike tonele, interieurs, landskappe, stadsuitsigte, see-uitsigte en stillewes: feitlik elke onderwerp het sy eie bloeitydperk geken. Die belangrikste Nederlandse kunstenaars uit die [[Goue Eeu (Nederland)|Goue Eeu]] is [[Rembrandt van Rijn]], [[Johannes Vermeer]] en [[Frans Hals]],<ref>Cf. ''Hollandse skilders in die Goue Eeu'', bl. 9</ref> soms aangevul met name soos Jacob van Ruisdael en Jan Steen. Tot vandag toe word die skilderkuns uit hierdie tydperk beskou as een van die belangrikste handelsmerke en toeriste-aantreklikhede van Nederland. == Historiese konteks == [[Lêer:The Mill.jpg|thumb|Jacob van Ruisdael: ''[[Die meul by Wijk bij Duurstede]]'', circa 1670, met ’n weidse, kenmerkende Hollandse lug, dreigend, getrotseer deur ’n heroïese meul.]] Die Noord-Nederlandse geweste het in die tweede helfte van die sestiende eeu in opstand gekom teen die Spaanse oorheersing, wat uiteindelik sou lei tot die vorming van die [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]]. ’n Eerste belangrike gebeurtenis in hierdie vryheidstryd was die Beeldebestorming in 1566, toe [[Calvinisme|calviniste]] en [[Lutheranisme|lutherane]] in verskeie groot stede die beelde en altaarstukke in Katolieke kerke vernietig het. Die reaksie vanuit Spanje was genadeloos. {{nowrap|Koning [[Filips II van Spanje|Filips II]]}} het die hertog van Alva na die Nederlande gestuur om die [[Reformasie|reformatoriese]] opstand te onderdruk. Hierdie optrede het egter die teenoorgestelde uitwerking gehad en slegs tot ’n verskerping van die konflik gelei. Veral die provinsies Holland en [[Zeeland (provinsie)|Zeeland]], wat deur moerasse, water en riviere omring en gevolglik goed verdedigbaar en van voedselvoorrade voorsien was, is in oninneembare vestings omskep en kon nie herower word nie. Aan die ander kant was hierdie provinsies in die stryd teen Spanje eweneens nie in staat om die hele Nederlande te verenig nie. ’n Tweede deurslaggewende gebeurtenis in die onafhanklikheidstryd teen die Spanjaarde was die [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|val van Antwerpen]] in 1585, tot op daardie stadium die belangrikste handelsplek van die Lae Lande. Hierdie nederlaag het die verskuiwing van die maritieme welvaart van die suide na die provinsies Zeeland en Holland ingelui. Boonop het hierdie nederlaag teen die Spanjaarde gelei tot ’n migrasie van duisende, meestal ontwikkelde, burgers na die noorde, mede as gevolg van die onderdrukking van die [[reformasie]]. Die vlugtelinge het industriële en wetenskaplike kennis saamgebring, wat onder meer tot uiting gekom het in die latere bloei van die lakenindustrie in stede soos [[Haarlem (stad)|Haarlem]] en [[Leiden]], asook in die boekdrukkuns, seevaartkunde en [[kartografie]]. Daarbenewens het daar ’n verskuiwing op die gebied van die beeldende kunste plaasgevind. Volgens die kunshistorikus Jan Briels het omstreeks die eeuwisseling minstens byna honderd kunstenaars van Suid-Nederlandse herkoms na die provinsies Zeeland en Holland verhuis.<ref>Jan Briels, [https://www.dbnl.org/tekst/_nee003200501_01/_nee003200501_01_0099.php ''Die Suid-Nederlandse immigrasie en die dageraad van die Goue Eeu''], uit: ''Neerlandia/Nederlands van Nu''. Jaargang 109, 2005, dbnl.org</ref> Saam met hulle het nie net die aansien van die kuns verhuis nie, maar ook verskeie tegnieke en ’n aantal genres wat later as tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu beskou sou word. == Die kunswêreld in die Goue Eeu == === Kunsmark === [[Lêer:Bartholomeus van der Helst - Gerard Andriesz Bicker.jpg|thumb|upright|Bartholomeus van der Helst: ''Portret van Gerard Andriesz Bicker'', circa 1642, ’n jong burger. Die nuwe burgery en regente het ’n belangrike groep opdraggewers gevorm.]] Die sedert die einde van die 16de eeu in die Nederlande geformaliseerde afbakening tussen die [[Katolisisme|Katolieke]] suide en die gereformeerde noorde het in die noorde tot ’n verdere uitbanning van Katolieke devotionalia gelei, in die nasleep van die Beeldebestorming. Gevolglik was daar skielik geen artistieke bestaansmiddel meer op die gebied van kerklike versiering nie. Gelukkig vir die kunswêreld het die reformatoriese afkeer van afbeeldings egter geblyk beperk te wees tot kerkinterieurs. Waar die mure daar in ’n kort tyd kaal en witgekalk is, het diegene wat ’n mate van luuksheid kon bekostig, hulle huise in die 17de eeu met skilderkuns versier. Veel meer as in ander lande is die Hollandse skilderkuns deur die kunshandel en die daarmee verband houdende kunsversameling oorheers. Die versameling van kuns het vroeër veral in Italië plaasgevind, maar hoofsaaklik ter versiering van paleise of villa's. Die versameling van kuns bloot vir die plesier daarvan was ’n nuwe verskynsel wat in die Republiek ’n groot opbloei beleef het. In Amsterdam en omgewing was daar in die 17de eeu honderde versamelings, waaronder dié van Jan Six en Jan Reynst. Verskeie ander handelaars, wat ’n minder kapitaalkragtige segment van die mark bedien het en dikwels honderde skilderye in voorraad gehad het, was weer aan hierdie handel verbonde. Hulle het dikwels skilders in diens gehad. Hulle invloed op die skilderkuns was groot. Vir Rembrandt was die belangstelling van die kunshandelaar Hendrick van Uylenburgh ’n belangrike rede om in die 1630's van Leiden na Amsterdam te verhuis. Daar was geen artistiek bepalende sentrum nie, byvoorbeeld rondom ’n [[Absolute monargie|absolutistiese]] vorstehuis, soos in baie ander Europese lande. Die meeste skilders en hul afsetgebied was egter in die stede gevestig, hoofsaaklik dié van die provinsie Holland. Volgens John Michael Montias was daar in 1650 in die stede Haarlem, 's-Gravenhage, Leiden, Utrecht, Delft en Alkmaar 280 meesterskilders werksaam op ’n totaal van 192 000 inwoners, ’n gemiddeld van ongeveer een per 700 inwoners. In Amsterdam was daar in dieselfde jaar 175 meesterskilders aktief op 175 000 inwoners.<ref>Cf. ''Die skilderkuns van die Lae Lande'', deel 2, bl. 138</ref> Volgens Bert Biemans is daar gedurende die hele 17de eeu in die Republiek ongeveer een miljoen skilderye vervaardig.<ref>Bert Biemans, ''Een skatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007</ref>{{#tag:ref|Skattings wissel van ongeveer een tot tien miljoen, afhangende van watter definisies gebruik word. Montias (1990) het op ses en ’n half tot sewe miljoen vir die hele 17de eeu uitgekom en Van de Woude (1991) op tien miljoen vir die tydperk 1580-1800 in die hele Republiek en vir die tydperk 1600-1700 op ses miljoen vir slegs Holland. Daar is kritiek gelewer op hul berekeningsmetodes deur Kloos-Frölich (2005) en Biemans (2007). Volgens [[Rudi Ekkart]] (2007) is daar in die 17de eeu tussen 750 000 en 1 100 000 portrette geskilder. Bronne: Bert Biemans, ''Een schatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007; Marten Jan Bok (2008) ''Schilderien te coop. Nieuwe marketingtechnieken op de Nederlandse kunstmarkt van de Gouden Eeuw'', in: ''Thuis in de Gouden Eeuw. Kleine meesterwerken uit de SØR Rusche collectie'', bl. 9+29, en Ekkart, Rudi (2007) ''Portraits in the Golden Age'', in: ''Dutch Portraits'', bl. 17.|group=noot}} Die groot vraag na skilderye kan nie los gesien word van ’n sterk toegenomen welvaart in die Republiek nie, wat ’n groot opbloei beleef het ná die stigting van die [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] in 1602 en eers ietwat afgeneem het ná die Rampjaar (1672). Hierdie welvaart was boonop volgens Europese standaarde redelik wyd versprei. Ook ’n verandering in mode en smaak by die inrigting van ’n huis was bepalend. Daarbenewens het skilders hul tegnieke aangepas en meer sketsmatig, monochromer en dus vinniger begin skilder; hulle het ook kleiner skilderye gemaak, waardeur die kosprys gedaal het. ’n Skilder soos Hendrick Avercamp het vir sy ''Winterlandskap met skaatsers'' van omstreeks 1610 eers ’n gedetailleerde voortekening gemaak en dit vervolgens glaserend, met telkens ’n ander dun, deursigtige kleurlaag, uitgewerk. Elke laag olieverf moes eers volledig droog word voordat ’n volgende laag aangebring kon word. Omstreeks 1625 is die 'nat in nat' ingevoer, wat ingehou het dat die hele werk in een keer geskilder is. Die produksietyd is daardeur van enkele weke tot ’n paar dae verkort.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 26-27</ref> Veral stilleweskilders het egter steeds die glaceringstegniek gebruik. Kunstenaars in die Republiek het oor die algemeen nie in opdrag gewerk nie, afgesien van portrette, verskeie blommerangskikkings of ’n sporadiese openbare opdrag. Dat ’n skildery onderteken was, het in die eerste helfte van die sewentiende eeu nie beteken dat dit altyd deur die kunstenaar self geskilder is nie. Gewoonlik het die meesterskilder slegs die ontwerp vervaardig en die belangrikste dele geskilder. Dit het ook voorgekom dat hy dit slegs deeglik bygewerk het. Weens die hewige onderlinge mededinging het die belangrikheid van ’n volledig eiehandige skepping wel toegeneem, maar tot in die middel van die sewentiende eeu het dit geen wesenlike verandering meegebring in die manier waarop ’n skildery gemaak is nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 22</ref> === Maniere van verkoop === Deur die ontwikkeling van nuwe genres soos landskappe, seetonele en stillewes is ’n nuwe mark van belangstellendes aangeboor. Deur die verskillende maniere waarop kuns aan die man gebring is, is daar volop geleenthede geskep om ’n skildery aan te skaf. Wie genoeg geld gehad het om die "volle prys" te betaal, kon byvoorbeeld by kunswinkels teregkom, terwyl iemand wat min geld gehad het om te spandeer, ’n kans kon waag om deur middel van ’n lotery ’n skildery te bekom. Skilderye kon ook dikwels by die skilder se huis aangeskaf word. Kunstenaars het sodoende ’n soort entrepreneurs geword, wat dikwels ook in ’n bepaalde genre gespesialiseer het waarvan hulle gewoonlik nie meer afgewyk het nie. Hulle het in die eerste plek probeer om soveel as moontlik te verkoop. Om nie klante te verloor nie, het die skilders vertroude komposisies sowel as beproefde onderwerpe op die mark gebring, met ’n bepaalde tipe koper in gedagte.<ref>John Loughman (1999) ''De markt voor Nederlandse stillevens, 1600-1720'', in: ''Het Nederlandse Stilleven 1550-1720'', blz. 94</ref> Verder is veilings gehou en kon ’n mens op jaarmarkte en kermisse ’n skildery koop of een by skietkompetisies en dobbelary met dobbelstene (rijfelarijen) wen. Skilderye is ook op straat verkoop, in herberge, by boekhandelaars, en in Amsterdam was die opvallendste verkope op brûe en by sluise waar baie mense verbygekom het.{{#tag:ref|Tot en met die 17de eeu is skilderye hoofsaaklik in opdrag gemaak en was die mark vir skilderye beperk. Met die opkoms van veilings, deels tesame met die toenemende welvaart, het vraag en aanbod ná 1600 nader aan mekaar gekom, met ’n stimulerende uitwerking tot gevolg.|group=noot}} === Kunsbesit === Vanaf ongeveer 1625 kon al hoe meer mense ’n oorspronklike skildery bekostig, en sommige het selfs tientalle skilderye besit.<ref name="Boers">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 28</ref> Tog was in die provinsie Holland minder as tien persent van die bevolking ryk genoeg om ’n oorspronklike skildery te koop.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 33</ref> In ’n stad soos [[Dordrecht, Nederland|Dordrecht]], waar die ekonomiese vooruitgang minder was, kon hoofsaaklik slegs die rykste boonste laag van die bevolking ’n skildery bekostig. Feitlik alle skilderye is aangeskaf deur patriciërs, welgestelde handelaars, meester-ambagsmanne met ’n groot eie onderneming, kleiner handelaars, vooraanstaande amptenare en persone wat vrye beroepe soos notaris, predikant en advokaat beoefen het. Ook skoolmeesters kon dit bekostig, net soos winkeliers en selfstandige ambagsmanne.<ref name="Boers" /> ’n Geskoolde ambagsman het omstreeks 1650 genoeg geld gehad om ’n kopie te koop, en ’n middelklas-handelaar of beter opgeleide ambagsman kon ’n oorspronklike werk van ’n skilder van die tweede garnituur bekostig. Skilderye is destyds as ’n betaalmiddel beskou. Talle skilders het goedere daarmee gekoop. Sodoende kon ook klein handelaars ’n skildery bekom. Dit is byvoorbeeld bekend dat Jan Steen ’n skildery in ruil vir wyn verruil het.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 32</ref> Omstreeks 1650 was dit feitlik ondenkbaar dat iemand in die bogenoemde stedelike welvaartsklasse nie ’n skildery aan die muur gehad het nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 29</ref> In die tweede helfte van die sewentiende eeu het die vraag na skilderye verander. Werke van skilders wat nog geleef het, het al hoe minder gewild geword, terwyl dié van oorlede meesters al hoe gewilder geword het. Daarby het die mode met betrekking tot die inrichting van die interieur verander.<ref name="Marion">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 13</ref> Ekonomiese terugslae – vanaf 1672 – het die res gedoen. As gevolg hiervan het die verkoop van nuwe skilderye ernstig verswak en het die mark vir ’nuwe meesters’ opgedroog.<ref name="Marion" /> == Nuwe invloede == [[File:Gerrit van Honthorst - De koppelaarster.jpg|thumb|Gerard van Honthorst: ''De koppelaarster'', 1625, waarin die gebruik van clair-obscur deur die Utrechtse caravaggiste ten volle vertoon word.]] Toe die digter-diplomaat [[Constantijn Huygens]] in sy outobiografie van 1630 sy spyt uitgespreek het dat Rembrandt en Jan Lievens nie ’n studiereis na Italië wou onderneem nie, het hy die volgende verskoning vermeld: "Hulle sê dat hulle nie tyd het om te vermors op ’n pelgrimstog nie, omdat hulle daarmee rekening moet hou dat hulle in die fleur van hul lewe is. Daarbenewens beweer hulle dat, met die huidige versamelwoede van die vorste noord van die Alpe, die beste skilderye buite Italië te sien is en dat dit wat ’n mens daar hier en daar met moeite moet opspoor, hier in sale vol en na hartelus aan jou voorgeskoteld word."<ref name="ReferenceB">Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 142.</ref> Dat Rembrandt en Lievens nie na Italië afgereis het nie, beteken nie dat hulle nie deur die ontwikkelinge in die buitelandse skilderkuns beïnvloed is nie. Inteendeel. Veral die Italiaanse skilderkuns het reeds vanaf die begin van die 17de eeu ’n groot stimulus gebied. ’n Belangrike figuur hierin was Pieter Lastman, wat van 1602 tot 1607 in Italië gewerk het en daarna Rembrandt se leermeester geword het. Lastman het met betrekking tot [[Bybel|Bybelse]], mitologiese en geskiedenisskilderye ’n manier van skilder uit Italië saamgebring wat kenmerkend sou word van die latere Hollandse skilderkuns. Dit is gekenmerk deur betreklik klein, liggende voorstellings, dikwels van vergesogte temas (meestal nie die "moment suprême" nie), dikwels dramaties geënsceneer, met opgestapelde figure, met baie aandag aan "interessante" besonderhede en stofuitdrukking. Die horison is gewoonlik hoog gehou, waardeur onnatuurlike diepte-effekte vermy is. ’n Ander invloedslijn vanuit Italië het via die Utrechtse caravaggisten geloop, ’n groep skilders wat in die eerste dekades van die 17de eeu as deel van hul opleiding na Italië gereis het. Daar het hulle sterk onder die invloed gekom van die werke van Caravaggio en Orazio Gentileschi. Die belangrikste caravaggiste was Hendrick ter Brugghen, Dirck van Baburen, Jan van Bijlert en Gerard van Honthorst. Kenmerkend van hul werkwyse was die realistiese skilderstyl en die besondere behandeling van lig, met sterk lig-donker-kontraste (clair-obscur of chiaroscuro genoem). Hulle het ook ’n besondere belangstelling in sielkundige aspekte in hul werk bekendgestel. Tematies het hulle dikwels genretonele met opvallende figure gekies: dikwels was dit musikante, spelers of drinkers wat hulle halflyf, naby aan die toeskouer, uitgebeeld het. Hierdie onderwerpkeuse het onder andere Frans Hals en ook Nederland se bekendste vroulike skilder uit dié tyd, Judith Leyster, geïnspireer. Die Italiaanse invloede uit die begin van die 17de eeu sou uiteindelik bepalender vir die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu wees as dié van die skilderstyl wat deur die maniërisme geïnspireer is,<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 14.</ref> wat ná die val van Antwerpen deur die Vlaamse immigrante saamgebring is. Omstreeks 1600 was die maniëristiese skilderstyl, onder invloed van die uit Meulebeke afkomstige Karel van Mander, nog duidelik sigbaar in die werk van die Haarlemse kunstenaars Hendrick Goltzius en Cornelis van Haarlem. Maar gou is die gekunstelde houdings van menslike figure as verouderd en kunsmatig beskou. Die aanspraak van die maniëristen om "na die natuur" te skilder, is egter wyd oorgeneem, maar wel met ’n heel ander, sobere en uiteindelik as tipies Hollands beskoude invulling. == Styl en kenmerke == [[Bestand:Woman Reading a Letter by Gabriël Metsu.jpg|thumb|upright|Gabriel Metsu: ''[[Brieflezende vrouw]]'', 1665-1667, voorbeeld van ’n skildery in ’n huislike konteks, ’n nuwe en veelvoorkomende tema in die Goue Eeu.]] Amsterdam, [[Haarlemse School|Haarlem]], [[Utrechtse School (schilderkunst)|Utrecht]] en Leiden het vanaf die begin van die Goue Eeu tot belangrike sentrums vir die skilderkuns ontwikkel en het hul eie stylontwikkeling geken. Verskeie invloede het tot uiteenlopende stylopvattings gelei, met as gemeenskaplike kenmerk: die nadruklike strewe na ’n realistiese weergawe. In die woorde van die teoretikus [[Philips Angel II|Philips Angel]], opgeteken in sy ''Lof der Schilder-konst'' (1641), moes ’n mens geen ekstra inspanning ontsien "asmen de natuerlicke dingen daer mede nader by komt" nie.<ref name="ReferenceB" /> Die dominante styl van die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu word dikwels as [[Barok (stijlperiode)|barok]] aangedui. Die barok verwys na ’n stylperiode wat aan die einde van die 16de eeu in Italië ontstaan het en gekenmerk word deur ’n verwerping van idealisme in die kuns, gepaardgaande met ’n groter nadruk op vorm en die uitdrukking van heftige gevoelens. Dit is in breë trekke in die Noordelike Nederlande oorgeneem, met Rembrandt as die belangrikste eksponent. Die Hollandse barok van die 17de eeu verskil egter duidelik van die Italiaanse, veral deur die groter nadruk op die realistiese aspek. Hoewel kunstenaars uit die klassieke Italiaanse barok ook ’n realistiese weergawe voorgestaan het, net soos skilders van die Renaissance en maniërisme voor hulle, het die Hollandse interpretasie nader aan die alledaagse gekom, was dit meer ingetoë en minder uitbundig, deels onder invloed van die sobere gees van die [[Protestantisme in Nederland|Protestantisme]]. Opvallend is ook die aandag aan sielkundige aspekte en subtiele emosies, waardeur skilderwerke volgens die gevoel van die toeskouer nader aan die werklikheid gekom het. Die realisme van die 17de-eeuse skilderkuns kan egter relatief genoem word, veral omdat baie voorstellings ’n simboliese of [[Allegorie (beeldende kunst)|allegoriese]] betekenis gehad het, met ’n duidelike moraal. Daarbenewens kan gewys word op tegnieke wat die dramatiese effek moes versterk, soos die buitengewoon sterk nadruk op lig-donker-kontraste en die bombastiese Hollandse lugte in landskappe, wat ontstaan het deur die verlaging van die horison. In die portretkuns het die drang om deur te dring tot die sielkundige en karakteristieke eienskappe van ’n persoon soms selfs daartoe gelei dat opdraggewers hulself onvoldoende herken het. In dié sin was die kopiëring van die werklikheid duidelik nie wat die kunstenaars voorgestaan het nie: elke skilder het onmiskenbaar ’n eie blik op die wêreld in sy werke gelê. Tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu is ook die spesialisering onder kunstenaars, in ’n mate wat nog nie voorheen in die kunsgeskiedenis voorgekom het nie. Gekoppel aan die handelsaspek het kunstenaars hulle dikwels op een of hoogstens twee genres toegelê (verskeie skilders het benewens hul spesialisasie ook portrette in opdrag geskilder) en selde daarvan afgewyk. Skilder was veral ’n saak van verkoop, ’n manier om ’n bestaan te maak. Dit het egter nie verhinder dat die artistieke gehalte van die topskilders in die 17de eeu buitengewone hoogtes bereik het nie. Die markwerking het ’n duidelike kwaliteitsimpuls meegebring. Wanneer ’n kunstenaar nie meer aan die hoë standaard voldoen het nie, het hy buite die boot geval. == Rembrandt van Rijn, Frans Hals, Johannes Vermeer == [[Bestand:Rembrandt Harmensz. van Rijn - Portret van een paar als oudtestamentische figuren, genaamd 'Het Joodse bruidje' - Google Art Project.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Het Joodse Bruidje]]'', 1665-1669, geskilder in dik aangebrachte verf in reliëf, dikwels met die paletmes aangebring, waardeur driedimensionaliteit gesuggereer word.]] Gesien die groot aantal kunstenaars, die talle skilderye wat verlore gegaan het en die vele genres, lyk dit onmoontlik – of in elk geval sterk subjektief – om ’n kwalitatiewe rangorde onder die onderskeie kunstenaars te bepaal. Tog word [[Rembrandt van Rijn]], [[Frans Hals]] en [[Johannes Vermeer]] as die "groot drie" beskou. Die bewondering vir Rembrandt en Hals het sy oorsprong in hul onmiskenbare tegniese begaafdheid, waarmee hulle ’n opvallende ongepoleerde karakter aan hul werk gegee het. Albei skilders het heeltemal nuwe maniere van verf aanbring gebruik, en gereeld hul vingers en [[schildersmes]] gebruik. Hulle het die vermoë gehad om met kort verfstrepe (Hals), onderskeidelik verfklonte en -veë (Rembrandt), ’n doek werklik tot lewe te bring.<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 207</ref> Hul groot invloed was reeds in hul eie tyd merkbaar, met veral rondom Rembrandt en sy leerlinge ’n eie "Rembrandteske" skool wat ontwikkel het en die skilderkuns in die hele Europa beïnvloed het, met die kenmerkende lig-donker-kontraste as belangrikste handelsmerk. Binne die Nederlandse kunsakademies het sy styl tot diep in die 19de eeu die absolute norm gebly. Hals is ná sy dood feitlik vergeet, maar ná ’n entoesiastiese artikel van die Franse kunskritikus [[Théophile Thoré-Bürger]] uit 1857 het dit vinnig verander. Kort daarna het ’n hele groep [[Impressionisme|impressionisties]] georiënteerde kunstenaars hom as voorbeeld geneem, waardeur hy as ’n groot inspirasiebron vir die moderne kuns beskou word. Talle buitelandse kunstenaars het van daardie tyd af die [[Frans Hals Museum]] in Haarlem en die [[Rijksmuseum Amsterdam]] besoek, waar die werk van Hals en Rembrandt ruim verteenwoordig word. Benewens die los styl van Rembrandt en Hals het daar in die middel van die 17de eeu via die [[Leiden (hoofdbetekenis)|Leidse]] [[fijnschilder]]s ’n nuwe vorm van realisme ontwikkel wat gekenmerk is deur ’n groot mate van presisie en detail. Hierdie verfyning het in die werke van Johannes Vermeer ’n hoogtepunt bereik. Vermeer se werk is ’n skoolvoorbeeld van eenvoud en harmonie, weergegee in ’n gladde, akkurate styl en met klein kwaste geskilder. ’n Tipiese styleienskap is ook die delikate behandeling van lig. Nuwe verfsoorte op natuurlike grondslag het ’n besondere luminositeit moontlik gemaak. Vermeer se temas was minder plegtig en uitbundig as dié van Hals en Rembrandt, maar versterk ’n gevoel van stilte en innerlike verdieping. Vermeer se status het in sy tyd nie dié van Rembrandt en Hals geëwenaar nie. Vermeer was destyds min bekend; slegs ’n klein kring van kunsliefhebbers het sy werk geken.<ref>Roelof van Gelder, [https://www.nrc.nl/nieuws/2002/04/20/verbazing-over-de-schoonheid-van-de-natuur-7586454-a59192 ''Verbazing over de schoonheid van de natuur''], ''NRC Handelsblad'', 20 april 2002</ref> In 2017 is slegs 35 skilderye erken as werke van Vermeer.<ref>[https://www.rijksmuseum.nl/nl/rijksstudio/kunstenaars/johannes-vermeer ''Johannes Vermeer''], rijksmuseum.nl</ref> Vanaf die middel van die 19de eeu, weereens onder invloed van Thoré-Bürger, wat ’n eerste katalogisering van sy werk gemaak het, is Vermeer se werke egter voortdurend gereken as van die beste wat die Goue Eeu voortgebring het. Op die kunsmark het die waarde van sy werke dié van die duurste kategorie geëwenaar.<ref>Cf. ''125 jaar openbaar kunstbezit. Met steun van de Vereniging Rembrandt'', blz. 47-48.</ref> <gallery widths="175" heights="195"> Frans Hals - Luitspelende nar.jpg|Frans Hals: ''[[Luitspeler (Frans Hals)|Luitspeler]]'', moontlik 1624-1626, musikanttema, in die los styl wat soveel invloed op die impressioniste gehad het. Johannes Vermeer - Woman in Blue Reading a Letter - WGA24657.jpg|Johannes Vermeer: ''[[Brieflezende vrouw in het blauw]]'', omstreeks 1663, wat die verfyning en verstilling in Vermeer se werk illustreer. Rembrandt Christ in the Storm on the Lake of Galilee.jpg|Rembrandt: ''[[Christus in de storm op het meer van Galilea]]'', 1633 (vermiste werk). Die dramatiese effek word versterk deur die toepassing van clair-obscur. </gallery> == Notas == <references group="noot"/> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nederlandse skilderkuns| ]] [[Kategorie:Goue Eeu (Nederland)|Skilderkuns]] f0iewck3r3pwmk1xieogf3l76hv3b9g 2963740 2963739 2026-08-30T10:27:25Z Interlingvisto 213611 /* Styl en kenmerke */ 2963740 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Girl with a Pearl Earring.jpg|thumb|Johannes Vermeer: ''[[Meisie met die pêrel]]'', circa 1665-1667, Mauritshuis, een van die bekendste werke uit die Goue Eeu. Kenmerkend van hierdie werk is die studie van die karakter van ’n persoon.]] Die '''Nederlandse skilderkuns''' het '''in die Goue Eeu''', wat grotendeels met die [[17de eeu]] saamgeval het, tot groot bloei gekom. Die vraag na skilderye het geweldig toegeneem en kunstenaars moes maniere vind om hulle van mekaar te onderskei. Dit het gelei tot groot artistieke dinamiek en die ontwikkeling van ’n eie styl. Die dominante rigting het aangesluit by strominge met Italiaanse wortels, soos die [[Barok (stylperiode)|barok]] en caravaggisme, maar het geleidelik, onder die invloed van [[Calvinisme|calvinisme]], meer na ’n ingetoë realisme geneig. Hierdie skilderwyse sou uiteindelik as tipies "Hollands" bestempel word. Parallel daarmee was ook die klassisisme en die Maniërisme van invloed. Tematies het die bloei in die 17de-eeuse Nederlandse skilderkuns in feitlik alle genres tot uiting gekom. Historiese en Bybelse tonele, dikwels allegories uitgewerk, portrette (sowel individuele as groepsportrette), huislike tonele, interieurs, landskappe, stadsuitsigte, see-uitsigte en stillewes: feitlik elke onderwerp het sy eie bloeitydperk geken. Die belangrikste Nederlandse kunstenaars uit die [[Goue Eeu (Nederland)|Goue Eeu]] is [[Rembrandt van Rijn]], [[Johannes Vermeer]] en [[Frans Hals]],<ref>Cf. ''Hollandse skilders in die Goue Eeu'', bl. 9</ref> soms aangevul met name soos Jacob van Ruisdael en Jan Steen. Tot vandag toe word die skilderkuns uit hierdie tydperk beskou as een van die belangrikste handelsmerke en toeriste-aantreklikhede van Nederland. == Historiese konteks == [[Lêer:The Mill.jpg|thumb|Jacob van Ruisdael: ''[[Die meul by Wijk bij Duurstede]]'', circa 1670, met ’n weidse, kenmerkende Hollandse lug, dreigend, getrotseer deur ’n heroïese meul.]] Die Noord-Nederlandse geweste het in die tweede helfte van die sestiende eeu in opstand gekom teen die Spaanse oorheersing, wat uiteindelik sou lei tot die vorming van die [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]]. ’n Eerste belangrike gebeurtenis in hierdie vryheidstryd was die Beeldebestorming in 1566, toe [[Calvinisme|calviniste]] en [[Lutheranisme|lutherane]] in verskeie groot stede die beelde en altaarstukke in Katolieke kerke vernietig het. Die reaksie vanuit Spanje was genadeloos. {{nowrap|Koning [[Filips II van Spanje|Filips II]]}} het die hertog van Alva na die Nederlande gestuur om die [[Reformasie|reformatoriese]] opstand te onderdruk. Hierdie optrede het egter die teenoorgestelde uitwerking gehad en slegs tot ’n verskerping van die konflik gelei. Veral die provinsies Holland en [[Zeeland (provinsie)|Zeeland]], wat deur moerasse, water en riviere omring en gevolglik goed verdedigbaar en van voedselvoorrade voorsien was, is in oninneembare vestings omskep en kon nie herower word nie. Aan die ander kant was hierdie provinsies in die stryd teen Spanje eweneens nie in staat om die hele Nederlande te verenig nie. ’n Tweede deurslaggewende gebeurtenis in die onafhanklikheidstryd teen die Spanjaarde was die [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|val van Antwerpen]] in 1585, tot op daardie stadium die belangrikste handelsplek van die Lae Lande. Hierdie nederlaag het die verskuiwing van die maritieme welvaart van die suide na die provinsies Zeeland en Holland ingelui. Boonop het hierdie nederlaag teen die Spanjaarde gelei tot ’n migrasie van duisende, meestal ontwikkelde, burgers na die noorde, mede as gevolg van die onderdrukking van die [[reformasie]]. Die vlugtelinge het industriële en wetenskaplike kennis saamgebring, wat onder meer tot uiting gekom het in die latere bloei van die lakenindustrie in stede soos [[Haarlem (stad)|Haarlem]] en [[Leiden]], asook in die boekdrukkuns, seevaartkunde en [[kartografie]]. Daarbenewens het daar ’n verskuiwing op die gebied van die beeldende kunste plaasgevind. Volgens die kunshistorikus Jan Briels het omstreeks die eeuwisseling minstens byna honderd kunstenaars van Suid-Nederlandse herkoms na die provinsies Zeeland en Holland verhuis.<ref>Jan Briels, [https://www.dbnl.org/tekst/_nee003200501_01/_nee003200501_01_0099.php ''Die Suid-Nederlandse immigrasie en die dageraad van die Goue Eeu''], uit: ''Neerlandia/Nederlands van Nu''. Jaargang 109, 2005, dbnl.org</ref> Saam met hulle het nie net die aansien van die kuns verhuis nie, maar ook verskeie tegnieke en ’n aantal genres wat later as tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu beskou sou word. == Die kunswêreld in die Goue Eeu == === Kunsmark === [[Lêer:Bartholomeus van der Helst - Gerard Andriesz Bicker.jpg|thumb|upright|Bartholomeus van der Helst: ''Portret van Gerard Andriesz Bicker'', circa 1642, ’n jong burger. Die nuwe burgery en regente het ’n belangrike groep opdraggewers gevorm.]] Die sedert die einde van die 16de eeu in die Nederlande geformaliseerde afbakening tussen die [[Katolisisme|Katolieke]] suide en die gereformeerde noorde het in die noorde tot ’n verdere uitbanning van Katolieke devotionalia gelei, in die nasleep van die Beeldebestorming. Gevolglik was daar skielik geen artistieke bestaansmiddel meer op die gebied van kerklike versiering nie. Gelukkig vir die kunswêreld het die reformatoriese afkeer van afbeeldings egter geblyk beperk te wees tot kerkinterieurs. Waar die mure daar in ’n kort tyd kaal en witgekalk is, het diegene wat ’n mate van luuksheid kon bekostig, hulle huise in die 17de eeu met skilderkuns versier. Veel meer as in ander lande is die Hollandse skilderkuns deur die kunshandel en die daarmee verband houdende kunsversameling oorheers. Die versameling van kuns het vroeër veral in Italië plaasgevind, maar hoofsaaklik ter versiering van paleise of villa's. Die versameling van kuns bloot vir die plesier daarvan was ’n nuwe verskynsel wat in die Republiek ’n groot opbloei beleef het. In Amsterdam en omgewing was daar in die 17de eeu honderde versamelings, waaronder dié van Jan Six en Jan Reynst. Verskeie ander handelaars, wat ’n minder kapitaalkragtige segment van die mark bedien het en dikwels honderde skilderye in voorraad gehad het, was weer aan hierdie handel verbonde. Hulle het dikwels skilders in diens gehad. Hulle invloed op die skilderkuns was groot. Vir Rembrandt was die belangstelling van die kunshandelaar Hendrick van Uylenburgh ’n belangrike rede om in die 1630's van Leiden na Amsterdam te verhuis. Daar was geen artistiek bepalende sentrum nie, byvoorbeeld rondom ’n [[Absolute monargie|absolutistiese]] vorstehuis, soos in baie ander Europese lande. Die meeste skilders en hul afsetgebied was egter in die stede gevestig, hoofsaaklik dié van die provinsie Holland. Volgens John Michael Montias was daar in 1650 in die stede Haarlem, 's-Gravenhage, Leiden, Utrecht, Delft en Alkmaar 280 meesterskilders werksaam op ’n totaal van 192 000 inwoners, ’n gemiddeld van ongeveer een per 700 inwoners. In Amsterdam was daar in dieselfde jaar 175 meesterskilders aktief op 175 000 inwoners.<ref>Cf. ''Die skilderkuns van die Lae Lande'', deel 2, bl. 138</ref> Volgens Bert Biemans is daar gedurende die hele 17de eeu in die Republiek ongeveer een miljoen skilderye vervaardig.<ref>Bert Biemans, ''Een skatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007</ref>{{#tag:ref|Skattings wissel van ongeveer een tot tien miljoen, afhangende van watter definisies gebruik word. Montias (1990) het op ses en ’n half tot sewe miljoen vir die hele 17de eeu uitgekom en Van de Woude (1991) op tien miljoen vir die tydperk 1580-1800 in die hele Republiek en vir die tydperk 1600-1700 op ses miljoen vir slegs Holland. Daar is kritiek gelewer op hul berekeningsmetodes deur Kloos-Frölich (2005) en Biemans (2007). Volgens [[Rudi Ekkart]] (2007) is daar in die 17de eeu tussen 750 000 en 1 100 000 portrette geskilder. Bronne: Bert Biemans, ''Een schatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007; Marten Jan Bok (2008) ''Schilderien te coop. Nieuwe marketingtechnieken op de Nederlandse kunstmarkt van de Gouden Eeuw'', in: ''Thuis in de Gouden Eeuw. Kleine meesterwerken uit de SØR Rusche collectie'', bl. 9+29, en Ekkart, Rudi (2007) ''Portraits in the Golden Age'', in: ''Dutch Portraits'', bl. 17.|group=noot}} Die groot vraag na skilderye kan nie los gesien word van ’n sterk toegenomen welvaart in die Republiek nie, wat ’n groot opbloei beleef het ná die stigting van die [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] in 1602 en eers ietwat afgeneem het ná die Rampjaar (1672). Hierdie welvaart was boonop volgens Europese standaarde redelik wyd versprei. Ook ’n verandering in mode en smaak by die inrigting van ’n huis was bepalend. Daarbenewens het skilders hul tegnieke aangepas en meer sketsmatig, monochromer en dus vinniger begin skilder; hulle het ook kleiner skilderye gemaak, waardeur die kosprys gedaal het. ’n Skilder soos Hendrick Avercamp het vir sy ''Winterlandskap met skaatsers'' van omstreeks 1610 eers ’n gedetailleerde voortekening gemaak en dit vervolgens glaserend, met telkens ’n ander dun, deursigtige kleurlaag, uitgewerk. Elke laag olieverf moes eers volledig droog word voordat ’n volgende laag aangebring kon word. Omstreeks 1625 is die 'nat in nat' ingevoer, wat ingehou het dat die hele werk in een keer geskilder is. Die produksietyd is daardeur van enkele weke tot ’n paar dae verkort.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 26-27</ref> Veral stilleweskilders het egter steeds die glaceringstegniek gebruik. Kunstenaars in die Republiek het oor die algemeen nie in opdrag gewerk nie, afgesien van portrette, verskeie blommerangskikkings of ’n sporadiese openbare opdrag. Dat ’n skildery onderteken was, het in die eerste helfte van die sewentiende eeu nie beteken dat dit altyd deur die kunstenaar self geskilder is nie. Gewoonlik het die meesterskilder slegs die ontwerp vervaardig en die belangrikste dele geskilder. Dit het ook voorgekom dat hy dit slegs deeglik bygewerk het. Weens die hewige onderlinge mededinging het die belangrikheid van ’n volledig eiehandige skepping wel toegeneem, maar tot in die middel van die sewentiende eeu het dit geen wesenlike verandering meegebring in die manier waarop ’n skildery gemaak is nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 22</ref> === Maniere van verkoop === Deur die ontwikkeling van nuwe genres soos landskappe, seetonele en stillewes is ’n nuwe mark van belangstellendes aangeboor. Deur die verskillende maniere waarop kuns aan die man gebring is, is daar volop geleenthede geskep om ’n skildery aan te skaf. Wie genoeg geld gehad het om die "volle prys" te betaal, kon byvoorbeeld by kunswinkels teregkom, terwyl iemand wat min geld gehad het om te spandeer, ’n kans kon waag om deur middel van ’n lotery ’n skildery te bekom. Skilderye kon ook dikwels by die skilder se huis aangeskaf word. Kunstenaars het sodoende ’n soort entrepreneurs geword, wat dikwels ook in ’n bepaalde genre gespesialiseer het waarvan hulle gewoonlik nie meer afgewyk het nie. Hulle het in die eerste plek probeer om soveel as moontlik te verkoop. Om nie klante te verloor nie, het die skilders vertroude komposisies sowel as beproefde onderwerpe op die mark gebring, met ’n bepaalde tipe koper in gedagte.<ref>John Loughman (1999) ''De markt voor Nederlandse stillevens, 1600-1720'', in: ''Het Nederlandse Stilleven 1550-1720'', blz. 94</ref> Verder is veilings gehou en kon ’n mens op jaarmarkte en kermisse ’n skildery koop of een by skietkompetisies en dobbelary met dobbelstene (rijfelarijen) wen. Skilderye is ook op straat verkoop, in herberge, by boekhandelaars, en in Amsterdam was die opvallendste verkope op brûe en by sluise waar baie mense verbygekom het.{{#tag:ref|Tot en met die 17de eeu is skilderye hoofsaaklik in opdrag gemaak en was die mark vir skilderye beperk. Met die opkoms van veilings, deels tesame met die toenemende welvaart, het vraag en aanbod ná 1600 nader aan mekaar gekom, met ’n stimulerende uitwerking tot gevolg.|group=noot}} === Kunsbesit === Vanaf ongeveer 1625 kon al hoe meer mense ’n oorspronklike skildery bekostig, en sommige het selfs tientalle skilderye besit.<ref name="Boers">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 28</ref> Tog was in die provinsie Holland minder as tien persent van die bevolking ryk genoeg om ’n oorspronklike skildery te koop.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 33</ref> In ’n stad soos [[Dordrecht, Nederland|Dordrecht]], waar die ekonomiese vooruitgang minder was, kon hoofsaaklik slegs die rykste boonste laag van die bevolking ’n skildery bekostig. Feitlik alle skilderye is aangeskaf deur patriciërs, welgestelde handelaars, meester-ambagsmanne met ’n groot eie onderneming, kleiner handelaars, vooraanstaande amptenare en persone wat vrye beroepe soos notaris, predikant en advokaat beoefen het. Ook skoolmeesters kon dit bekostig, net soos winkeliers en selfstandige ambagsmanne.<ref name="Boers" /> ’n Geskoolde ambagsman het omstreeks 1650 genoeg geld gehad om ’n kopie te koop, en ’n middelklas-handelaar of beter opgeleide ambagsman kon ’n oorspronklike werk van ’n skilder van die tweede garnituur bekostig. Skilderye is destyds as ’n betaalmiddel beskou. Talle skilders het goedere daarmee gekoop. Sodoende kon ook klein handelaars ’n skildery bekom. Dit is byvoorbeeld bekend dat Jan Steen ’n skildery in ruil vir wyn verruil het.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 32</ref> Omstreeks 1650 was dit feitlik ondenkbaar dat iemand in die bogenoemde stedelike welvaartsklasse nie ’n skildery aan die muur gehad het nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 29</ref> In die tweede helfte van die sewentiende eeu het die vraag na skilderye verander. Werke van skilders wat nog geleef het, het al hoe minder gewild geword, terwyl dié van oorlede meesters al hoe gewilder geword het. Daarby het die mode met betrekking tot die inrichting van die interieur verander.<ref name="Marion">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 13</ref> Ekonomiese terugslae – vanaf 1672 – het die res gedoen. As gevolg hiervan het die verkoop van nuwe skilderye ernstig verswak en het die mark vir ’nuwe meesters’ opgedroog.<ref name="Marion" /> == Nuwe invloede == [[File:Gerrit van Honthorst - De koppelaarster.jpg|thumb|Gerard van Honthorst: ''De koppelaarster'', 1625, waarin die gebruik van clair-obscur deur die Utrechtse caravaggiste ten volle vertoon word.]] Toe die digter-diplomaat [[Constantijn Huygens]] in sy outobiografie van 1630 sy spyt uitgespreek het dat Rembrandt en Jan Lievens nie ’n studiereis na Italië wou onderneem nie, het hy die volgende verskoning vermeld: "Hulle sê dat hulle nie tyd het om te vermors op ’n pelgrimstog nie, omdat hulle daarmee rekening moet hou dat hulle in die fleur van hul lewe is. Daarbenewens beweer hulle dat, met die huidige versamelwoede van die vorste noord van die Alpe, die beste skilderye buite Italië te sien is en dat dit wat ’n mens daar hier en daar met moeite moet opspoor, hier in sale vol en na hartelus aan jou voorgeskoteld word."<ref name="ReferenceB">Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 142.</ref> Dat Rembrandt en Lievens nie na Italië afgereis het nie, beteken nie dat hulle nie deur die ontwikkelinge in die buitelandse skilderkuns beïnvloed is nie. Inteendeel. Veral die Italiaanse skilderkuns het reeds vanaf die begin van die 17de eeu ’n groot stimulus gebied. ’n Belangrike figuur hierin was Pieter Lastman, wat van 1602 tot 1607 in Italië gewerk het en daarna Rembrandt se leermeester geword het. Lastman het met betrekking tot [[Bybel|Bybelse]], mitologiese en geskiedenisskilderye ’n manier van skilder uit Italië saamgebring wat kenmerkend sou word van die latere Hollandse skilderkuns. Dit is gekenmerk deur betreklik klein, liggende voorstellings, dikwels van vergesogte temas (meestal nie die "moment suprême" nie), dikwels dramaties geënsceneer, met opgestapelde figure, met baie aandag aan "interessante" besonderhede en stofuitdrukking. Die horison is gewoonlik hoog gehou, waardeur onnatuurlike diepte-effekte vermy is. ’n Ander invloedslijn vanuit Italië het via die Utrechtse caravaggisten geloop, ’n groep skilders wat in die eerste dekades van die 17de eeu as deel van hul opleiding na Italië gereis het. Daar het hulle sterk onder die invloed gekom van die werke van Caravaggio en Orazio Gentileschi. Die belangrikste caravaggiste was Hendrick ter Brugghen, Dirck van Baburen, Jan van Bijlert en Gerard van Honthorst. Kenmerkend van hul werkwyse was die realistiese skilderstyl en die besondere behandeling van lig, met sterk lig-donker-kontraste (clair-obscur of chiaroscuro genoem). Hulle het ook ’n besondere belangstelling in sielkundige aspekte in hul werk bekendgestel. Tematies het hulle dikwels genretonele met opvallende figure gekies: dikwels was dit musikante, spelers of drinkers wat hulle halflyf, naby aan die toeskouer, uitgebeeld het. Hierdie onderwerpkeuse het onder andere Frans Hals en ook Nederland se bekendste vroulike skilder uit dié tyd, Judith Leyster, geïnspireer. Die Italiaanse invloede uit die begin van die 17de eeu sou uiteindelik bepalender vir die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu wees as dié van die skilderstyl wat deur die maniërisme geïnspireer is,<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 14.</ref> wat ná die val van Antwerpen deur die Vlaamse immigrante saamgebring is. Omstreeks 1600 was die maniëristiese skilderstyl, onder invloed van die uit Meulebeke afkomstige Karel van Mander, nog duidelik sigbaar in die werk van die Haarlemse kunstenaars Hendrick Goltzius en Cornelis van Haarlem. Maar gou is die gekunstelde houdings van menslike figure as verouderd en kunsmatig beskou. Die aanspraak van die maniëristen om "na die natuur" te skilder, is egter wyd oorgeneem, maar wel met ’n heel ander, sobere en uiteindelik as tipies Hollands beskoude invulling. == Styl en kenmerke == [[File:Woman Reading a Letter by Gabriël Metsu.jpg|thumb|upright|Gabriel Metsu: ''[[Brieflezende vrouw]]'', 1665-1667, voorbeeld van ’n skildery in ’n huislike konteks, ’n nuwe en veelvoorkomende tema in die Goue Eeu.]] Amsterdam, [[Haarlemse School|Haarlem]], [[Utrechtse School (schilderkunst)|Utrecht]] en Leiden het vanaf die begin van die Goue Eeu tot belangrike sentrums vir die skilderkuns ontwikkel en het hul eie stylontwikkeling geken. Verskeie invloede het tot uiteenlopende stylopvattings gelei, met as gemeenskaplike kenmerk: die nadruklike strewe na ’n realistiese weergawe. In die woorde van die teoretikus [[Philips Angel II|Philips Angel]], opgeteken in sy ''Lof der Schilder-konst'' (1641), moes ’n mens geen ekstra inspanning ontsien "asmen de natuerlicke dingen daer mede nader by komt" nie.<ref name="ReferenceB" /> Die dominante styl van die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu word dikwels as [[Barok (stijlperiode)|barok]] aangedui. Die barok verwys na ’n stylperiode wat aan die einde van die 16de eeu in Italië ontstaan het en gekenmerk word deur ’n verwerping van idealisme in die kuns, gepaardgaande met ’n groter nadruk op vorm en die uitdrukking van heftige gevoelens. Dit is in breë trekke in die Noordelike Nederlande oorgeneem, met Rembrandt as die belangrikste eksponent. Die Hollandse barok van die 17de eeu verskil egter duidelik van die Italiaanse, veral deur die groter nadruk op die realistiese aspek. Hoewel kunstenaars uit die klassieke Italiaanse barok ook ’n realistiese weergawe voorgestaan het, net soos skilders van die Renaissance en maniërisme voor hulle, het die Hollandse interpretasie nader aan die alledaagse gekom, was dit meer ingetoë en minder uitbundig, deels onder invloed van die sobere gees van die [[Protestantisme in Nederland|Protestantisme]]. Opvallend is ook die aandag aan sielkundige aspekte en subtiele emosies, waardeur skilderwerke volgens die gevoel van die toeskouer nader aan die werklikheid gekom het. Die realisme van die 17de-eeuse skilderkuns kan egter relatief genoem word, veral omdat baie voorstellings ’n simboliese of [[Allegorie (beeldende kunst)|allegoriese]] betekenis gehad het, met ’n duidelike moraal. Daarbenewens kan gewys word op tegnieke wat die dramatiese effek moes versterk, soos die buitengewoon sterk nadruk op lig-donker-kontraste en die bombastiese Hollandse lugte in landskappe, wat ontstaan het deur die verlaging van die horison. In die portretkuns het die drang om deur te dring tot die sielkundige en karakteristieke eienskappe van ’n persoon soms selfs daartoe gelei dat opdraggewers hulself onvoldoende herken het. In dié sin was die kopiëring van die werklikheid duidelik nie wat die kunstenaars voorgestaan het nie: elke skilder het onmiskenbaar ’n eie blik op die wêreld in sy werke gelê. Tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu is ook die spesialisering onder kunstenaars, in ’n mate wat nog nie voorheen in die kunsgeskiedenis voorgekom het nie. Gekoppel aan die handelsaspek het kunstenaars hulle dikwels op een of hoogstens twee genres toegelê (verskeie skilders het benewens hul spesialisasie ook portrette in opdrag geskilder) en selde daarvan afgewyk. Skilder was veral ’n saak van verkoop, ’n manier om ’n bestaan te maak. Dit het egter nie verhinder dat die artistieke gehalte van die topskilders in die 17de eeu buitengewone hoogtes bereik het nie. Die markwerking het ’n duidelike kwaliteitsimpuls meegebring. Wanneer ’n kunstenaar nie meer aan die hoë standaard voldoen het nie, het hy buite die boot geval. == Rembrandt van Rijn, Frans Hals, Johannes Vermeer == [[Bestand:Rembrandt Harmensz. van Rijn - Portret van een paar als oudtestamentische figuren, genaamd 'Het Joodse bruidje' - Google Art Project.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Het Joodse Bruidje]]'', 1665-1669, geskilder in dik aangebrachte verf in reliëf, dikwels met die paletmes aangebring, waardeur driedimensionaliteit gesuggereer word.]] Gesien die groot aantal kunstenaars, die talle skilderye wat verlore gegaan het en die vele genres, lyk dit onmoontlik – of in elk geval sterk subjektief – om ’n kwalitatiewe rangorde onder die onderskeie kunstenaars te bepaal. Tog word [[Rembrandt van Rijn]], [[Frans Hals]] en [[Johannes Vermeer]] as die "groot drie" beskou. Die bewondering vir Rembrandt en Hals het sy oorsprong in hul onmiskenbare tegniese begaafdheid, waarmee hulle ’n opvallende ongepoleerde karakter aan hul werk gegee het. Albei skilders het heeltemal nuwe maniere van verf aanbring gebruik, en gereeld hul vingers en [[schildersmes]] gebruik. Hulle het die vermoë gehad om met kort verfstrepe (Hals), onderskeidelik verfklonte en -veë (Rembrandt), ’n doek werklik tot lewe te bring.<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 207</ref> Hul groot invloed was reeds in hul eie tyd merkbaar, met veral rondom Rembrandt en sy leerlinge ’n eie "Rembrandteske" skool wat ontwikkel het en die skilderkuns in die hele Europa beïnvloed het, met die kenmerkende lig-donker-kontraste as belangrikste handelsmerk. Binne die Nederlandse kunsakademies het sy styl tot diep in die 19de eeu die absolute norm gebly. Hals is ná sy dood feitlik vergeet, maar ná ’n entoesiastiese artikel van die Franse kunskritikus [[Théophile Thoré-Bürger]] uit 1857 het dit vinnig verander. Kort daarna het ’n hele groep [[Impressionisme|impressionisties]] georiënteerde kunstenaars hom as voorbeeld geneem, waardeur hy as ’n groot inspirasiebron vir die moderne kuns beskou word. Talle buitelandse kunstenaars het van daardie tyd af die [[Frans Hals Museum]] in Haarlem en die [[Rijksmuseum Amsterdam]] besoek, waar die werk van Hals en Rembrandt ruim verteenwoordig word. Benewens die los styl van Rembrandt en Hals het daar in die middel van die 17de eeu via die [[Leiden (hoofdbetekenis)|Leidse]] [[fijnschilder]]s ’n nuwe vorm van realisme ontwikkel wat gekenmerk is deur ’n groot mate van presisie en detail. Hierdie verfyning het in die werke van Johannes Vermeer ’n hoogtepunt bereik. Vermeer se werk is ’n skoolvoorbeeld van eenvoud en harmonie, weergegee in ’n gladde, akkurate styl en met klein kwaste geskilder. ’n Tipiese styleienskap is ook die delikate behandeling van lig. Nuwe verfsoorte op natuurlike grondslag het ’n besondere luminositeit moontlik gemaak. Vermeer se temas was minder plegtig en uitbundig as dié van Hals en Rembrandt, maar versterk ’n gevoel van stilte en innerlike verdieping. Vermeer se status het in sy tyd nie dié van Rembrandt en Hals geëwenaar nie. Vermeer was destyds min bekend; slegs ’n klein kring van kunsliefhebbers het sy werk geken.<ref>Roelof van Gelder, [https://www.nrc.nl/nieuws/2002/04/20/verbazing-over-de-schoonheid-van-de-natuur-7586454-a59192 ''Verbazing over de schoonheid van de natuur''], ''NRC Handelsblad'', 20 april 2002</ref> In 2017 is slegs 35 skilderye erken as werke van Vermeer.<ref>[https://www.rijksmuseum.nl/nl/rijksstudio/kunstenaars/johannes-vermeer ''Johannes Vermeer''], rijksmuseum.nl</ref> Vanaf die middel van die 19de eeu, weereens onder invloed van Thoré-Bürger, wat ’n eerste katalogisering van sy werk gemaak het, is Vermeer se werke egter voortdurend gereken as van die beste wat die Goue Eeu voortgebring het. Op die kunsmark het die waarde van sy werke dié van die duurste kategorie geëwenaar.<ref>Cf. ''125 jaar openbaar kunstbezit. Met steun van de Vereniging Rembrandt'', blz. 47-48.</ref> <gallery widths="175" heights="195"> Frans Hals - Luitspelende nar.jpg|Frans Hals: ''[[Luitspeler (Frans Hals)|Luitspeler]]'', moontlik 1624-1626, musikanttema, in die los styl wat soveel invloed op die impressioniste gehad het. Johannes Vermeer - Woman in Blue Reading a Letter - WGA24657.jpg|Johannes Vermeer: ''[[Brieflezende vrouw in het blauw]]'', omstreeks 1663, wat die verfyning en verstilling in Vermeer se werk illustreer. Rembrandt Christ in the Storm on the Lake of Galilee.jpg|Rembrandt: ''[[Christus in de storm op het meer van Galilea]]'', 1633 (vermiste werk). Die dramatiese effek word versterk deur die toepassing van clair-obscur. </gallery> == Notas == <references group="noot"/> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nederlandse skilderkuns| ]] [[Kategorie:Goue Eeu (Nederland)|Skilderkuns]] iyy99m2w53m6ksxax79rki56srtnn13 2963741 2963740 2026-08-30T10:27:36Z Interlingvisto 213611 /* Rembrandt van Rijn, Frans Hals, Johannes Vermeer */ 2963741 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Girl with a Pearl Earring.jpg|thumb|Johannes Vermeer: ''[[Meisie met die pêrel]]'', circa 1665-1667, Mauritshuis, een van die bekendste werke uit die Goue Eeu. Kenmerkend van hierdie werk is die studie van die karakter van ’n persoon.]] Die '''Nederlandse skilderkuns''' het '''in die Goue Eeu''', wat grotendeels met die [[17de eeu]] saamgeval het, tot groot bloei gekom. Die vraag na skilderye het geweldig toegeneem en kunstenaars moes maniere vind om hulle van mekaar te onderskei. Dit het gelei tot groot artistieke dinamiek en die ontwikkeling van ’n eie styl. Die dominante rigting het aangesluit by strominge met Italiaanse wortels, soos die [[Barok (stylperiode)|barok]] en caravaggisme, maar het geleidelik, onder die invloed van [[Calvinisme|calvinisme]], meer na ’n ingetoë realisme geneig. Hierdie skilderwyse sou uiteindelik as tipies "Hollands" bestempel word. Parallel daarmee was ook die klassisisme en die Maniërisme van invloed. Tematies het die bloei in die 17de-eeuse Nederlandse skilderkuns in feitlik alle genres tot uiting gekom. Historiese en Bybelse tonele, dikwels allegories uitgewerk, portrette (sowel individuele as groepsportrette), huislike tonele, interieurs, landskappe, stadsuitsigte, see-uitsigte en stillewes: feitlik elke onderwerp het sy eie bloeitydperk geken. Die belangrikste Nederlandse kunstenaars uit die [[Goue Eeu (Nederland)|Goue Eeu]] is [[Rembrandt van Rijn]], [[Johannes Vermeer]] en [[Frans Hals]],<ref>Cf. ''Hollandse skilders in die Goue Eeu'', bl. 9</ref> soms aangevul met name soos Jacob van Ruisdael en Jan Steen. Tot vandag toe word die skilderkuns uit hierdie tydperk beskou as een van die belangrikste handelsmerke en toeriste-aantreklikhede van Nederland. == Historiese konteks == [[Lêer:The Mill.jpg|thumb|Jacob van Ruisdael: ''[[Die meul by Wijk bij Duurstede]]'', circa 1670, met ’n weidse, kenmerkende Hollandse lug, dreigend, getrotseer deur ’n heroïese meul.]] Die Noord-Nederlandse geweste het in die tweede helfte van die sestiende eeu in opstand gekom teen die Spaanse oorheersing, wat uiteindelik sou lei tot die vorming van die [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]]. ’n Eerste belangrike gebeurtenis in hierdie vryheidstryd was die Beeldebestorming in 1566, toe [[Calvinisme|calviniste]] en [[Lutheranisme|lutherane]] in verskeie groot stede die beelde en altaarstukke in Katolieke kerke vernietig het. Die reaksie vanuit Spanje was genadeloos. {{nowrap|Koning [[Filips II van Spanje|Filips II]]}} het die hertog van Alva na die Nederlande gestuur om die [[Reformasie|reformatoriese]] opstand te onderdruk. Hierdie optrede het egter die teenoorgestelde uitwerking gehad en slegs tot ’n verskerping van die konflik gelei. Veral die provinsies Holland en [[Zeeland (provinsie)|Zeeland]], wat deur moerasse, water en riviere omring en gevolglik goed verdedigbaar en van voedselvoorrade voorsien was, is in oninneembare vestings omskep en kon nie herower word nie. Aan die ander kant was hierdie provinsies in die stryd teen Spanje eweneens nie in staat om die hele Nederlande te verenig nie. ’n Tweede deurslaggewende gebeurtenis in die onafhanklikheidstryd teen die Spanjaarde was die [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|val van Antwerpen]] in 1585, tot op daardie stadium die belangrikste handelsplek van die Lae Lande. Hierdie nederlaag het die verskuiwing van die maritieme welvaart van die suide na die provinsies Zeeland en Holland ingelui. Boonop het hierdie nederlaag teen die Spanjaarde gelei tot ’n migrasie van duisende, meestal ontwikkelde, burgers na die noorde, mede as gevolg van die onderdrukking van die [[reformasie]]. Die vlugtelinge het industriële en wetenskaplike kennis saamgebring, wat onder meer tot uiting gekom het in die latere bloei van die lakenindustrie in stede soos [[Haarlem (stad)|Haarlem]] en [[Leiden]], asook in die boekdrukkuns, seevaartkunde en [[kartografie]]. Daarbenewens het daar ’n verskuiwing op die gebied van die beeldende kunste plaasgevind. Volgens die kunshistorikus Jan Briels het omstreeks die eeuwisseling minstens byna honderd kunstenaars van Suid-Nederlandse herkoms na die provinsies Zeeland en Holland verhuis.<ref>Jan Briels, [https://www.dbnl.org/tekst/_nee003200501_01/_nee003200501_01_0099.php ''Die Suid-Nederlandse immigrasie en die dageraad van die Goue Eeu''], uit: ''Neerlandia/Nederlands van Nu''. Jaargang 109, 2005, dbnl.org</ref> Saam met hulle het nie net die aansien van die kuns verhuis nie, maar ook verskeie tegnieke en ’n aantal genres wat later as tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu beskou sou word. == Die kunswêreld in die Goue Eeu == === Kunsmark === [[Lêer:Bartholomeus van der Helst - Gerard Andriesz Bicker.jpg|thumb|upright|Bartholomeus van der Helst: ''Portret van Gerard Andriesz Bicker'', circa 1642, ’n jong burger. Die nuwe burgery en regente het ’n belangrike groep opdraggewers gevorm.]] Die sedert die einde van die 16de eeu in die Nederlande geformaliseerde afbakening tussen die [[Katolisisme|Katolieke]] suide en die gereformeerde noorde het in die noorde tot ’n verdere uitbanning van Katolieke devotionalia gelei, in die nasleep van die Beeldebestorming. Gevolglik was daar skielik geen artistieke bestaansmiddel meer op die gebied van kerklike versiering nie. Gelukkig vir die kunswêreld het die reformatoriese afkeer van afbeeldings egter geblyk beperk te wees tot kerkinterieurs. Waar die mure daar in ’n kort tyd kaal en witgekalk is, het diegene wat ’n mate van luuksheid kon bekostig, hulle huise in die 17de eeu met skilderkuns versier. Veel meer as in ander lande is die Hollandse skilderkuns deur die kunshandel en die daarmee verband houdende kunsversameling oorheers. Die versameling van kuns het vroeër veral in Italië plaasgevind, maar hoofsaaklik ter versiering van paleise of villa's. Die versameling van kuns bloot vir die plesier daarvan was ’n nuwe verskynsel wat in die Republiek ’n groot opbloei beleef het. In Amsterdam en omgewing was daar in die 17de eeu honderde versamelings, waaronder dié van Jan Six en Jan Reynst. Verskeie ander handelaars, wat ’n minder kapitaalkragtige segment van die mark bedien het en dikwels honderde skilderye in voorraad gehad het, was weer aan hierdie handel verbonde. Hulle het dikwels skilders in diens gehad. Hulle invloed op die skilderkuns was groot. Vir Rembrandt was die belangstelling van die kunshandelaar Hendrick van Uylenburgh ’n belangrike rede om in die 1630's van Leiden na Amsterdam te verhuis. Daar was geen artistiek bepalende sentrum nie, byvoorbeeld rondom ’n [[Absolute monargie|absolutistiese]] vorstehuis, soos in baie ander Europese lande. Die meeste skilders en hul afsetgebied was egter in die stede gevestig, hoofsaaklik dié van die provinsie Holland. Volgens John Michael Montias was daar in 1650 in die stede Haarlem, 's-Gravenhage, Leiden, Utrecht, Delft en Alkmaar 280 meesterskilders werksaam op ’n totaal van 192 000 inwoners, ’n gemiddeld van ongeveer een per 700 inwoners. In Amsterdam was daar in dieselfde jaar 175 meesterskilders aktief op 175 000 inwoners.<ref>Cf. ''Die skilderkuns van die Lae Lande'', deel 2, bl. 138</ref> Volgens Bert Biemans is daar gedurende die hele 17de eeu in die Republiek ongeveer een miljoen skilderye vervaardig.<ref>Bert Biemans, ''Een skatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007</ref>{{#tag:ref|Skattings wissel van ongeveer een tot tien miljoen, afhangende van watter definisies gebruik word. Montias (1990) het op ses en ’n half tot sewe miljoen vir die hele 17de eeu uitgekom en Van de Woude (1991) op tien miljoen vir die tydperk 1580-1800 in die hele Republiek en vir die tydperk 1600-1700 op ses miljoen vir slegs Holland. Daar is kritiek gelewer op hul berekeningsmetodes deur Kloos-Frölich (2005) en Biemans (2007). Volgens [[Rudi Ekkart]] (2007) is daar in die 17de eeu tussen 750 000 en 1 100 000 portrette geskilder. Bronne: Bert Biemans, ''Een schatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007; Marten Jan Bok (2008) ''Schilderien te coop. Nieuwe marketingtechnieken op de Nederlandse kunstmarkt van de Gouden Eeuw'', in: ''Thuis in de Gouden Eeuw. Kleine meesterwerken uit de SØR Rusche collectie'', bl. 9+29, en Ekkart, Rudi (2007) ''Portraits in the Golden Age'', in: ''Dutch Portraits'', bl. 17.|group=noot}} Die groot vraag na skilderye kan nie los gesien word van ’n sterk toegenomen welvaart in die Republiek nie, wat ’n groot opbloei beleef het ná die stigting van die [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] in 1602 en eers ietwat afgeneem het ná die Rampjaar (1672). Hierdie welvaart was boonop volgens Europese standaarde redelik wyd versprei. Ook ’n verandering in mode en smaak by die inrigting van ’n huis was bepalend. Daarbenewens het skilders hul tegnieke aangepas en meer sketsmatig, monochromer en dus vinniger begin skilder; hulle het ook kleiner skilderye gemaak, waardeur die kosprys gedaal het. ’n Skilder soos Hendrick Avercamp het vir sy ''Winterlandskap met skaatsers'' van omstreeks 1610 eers ’n gedetailleerde voortekening gemaak en dit vervolgens glaserend, met telkens ’n ander dun, deursigtige kleurlaag, uitgewerk. Elke laag olieverf moes eers volledig droog word voordat ’n volgende laag aangebring kon word. Omstreeks 1625 is die 'nat in nat' ingevoer, wat ingehou het dat die hele werk in een keer geskilder is. Die produksietyd is daardeur van enkele weke tot ’n paar dae verkort.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 26-27</ref> Veral stilleweskilders het egter steeds die glaceringstegniek gebruik. Kunstenaars in die Republiek het oor die algemeen nie in opdrag gewerk nie, afgesien van portrette, verskeie blommerangskikkings of ’n sporadiese openbare opdrag. Dat ’n skildery onderteken was, het in die eerste helfte van die sewentiende eeu nie beteken dat dit altyd deur die kunstenaar self geskilder is nie. Gewoonlik het die meesterskilder slegs die ontwerp vervaardig en die belangrikste dele geskilder. Dit het ook voorgekom dat hy dit slegs deeglik bygewerk het. Weens die hewige onderlinge mededinging het die belangrikheid van ’n volledig eiehandige skepping wel toegeneem, maar tot in die middel van die sewentiende eeu het dit geen wesenlike verandering meegebring in die manier waarop ’n skildery gemaak is nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 22</ref> === Maniere van verkoop === Deur die ontwikkeling van nuwe genres soos landskappe, seetonele en stillewes is ’n nuwe mark van belangstellendes aangeboor. Deur die verskillende maniere waarop kuns aan die man gebring is, is daar volop geleenthede geskep om ’n skildery aan te skaf. Wie genoeg geld gehad het om die "volle prys" te betaal, kon byvoorbeeld by kunswinkels teregkom, terwyl iemand wat min geld gehad het om te spandeer, ’n kans kon waag om deur middel van ’n lotery ’n skildery te bekom. Skilderye kon ook dikwels by die skilder se huis aangeskaf word. Kunstenaars het sodoende ’n soort entrepreneurs geword, wat dikwels ook in ’n bepaalde genre gespesialiseer het waarvan hulle gewoonlik nie meer afgewyk het nie. Hulle het in die eerste plek probeer om soveel as moontlik te verkoop. Om nie klante te verloor nie, het die skilders vertroude komposisies sowel as beproefde onderwerpe op die mark gebring, met ’n bepaalde tipe koper in gedagte.<ref>John Loughman (1999) ''De markt voor Nederlandse stillevens, 1600-1720'', in: ''Het Nederlandse Stilleven 1550-1720'', blz. 94</ref> Verder is veilings gehou en kon ’n mens op jaarmarkte en kermisse ’n skildery koop of een by skietkompetisies en dobbelary met dobbelstene (rijfelarijen) wen. Skilderye is ook op straat verkoop, in herberge, by boekhandelaars, en in Amsterdam was die opvallendste verkope op brûe en by sluise waar baie mense verbygekom het.{{#tag:ref|Tot en met die 17de eeu is skilderye hoofsaaklik in opdrag gemaak en was die mark vir skilderye beperk. Met die opkoms van veilings, deels tesame met die toenemende welvaart, het vraag en aanbod ná 1600 nader aan mekaar gekom, met ’n stimulerende uitwerking tot gevolg.|group=noot}} === Kunsbesit === Vanaf ongeveer 1625 kon al hoe meer mense ’n oorspronklike skildery bekostig, en sommige het selfs tientalle skilderye besit.<ref name="Boers">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 28</ref> Tog was in die provinsie Holland minder as tien persent van die bevolking ryk genoeg om ’n oorspronklike skildery te koop.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 33</ref> In ’n stad soos [[Dordrecht, Nederland|Dordrecht]], waar die ekonomiese vooruitgang minder was, kon hoofsaaklik slegs die rykste boonste laag van die bevolking ’n skildery bekostig. Feitlik alle skilderye is aangeskaf deur patriciërs, welgestelde handelaars, meester-ambagsmanne met ’n groot eie onderneming, kleiner handelaars, vooraanstaande amptenare en persone wat vrye beroepe soos notaris, predikant en advokaat beoefen het. Ook skoolmeesters kon dit bekostig, net soos winkeliers en selfstandige ambagsmanne.<ref name="Boers" /> ’n Geskoolde ambagsman het omstreeks 1650 genoeg geld gehad om ’n kopie te koop, en ’n middelklas-handelaar of beter opgeleide ambagsman kon ’n oorspronklike werk van ’n skilder van die tweede garnituur bekostig. Skilderye is destyds as ’n betaalmiddel beskou. Talle skilders het goedere daarmee gekoop. Sodoende kon ook klein handelaars ’n skildery bekom. Dit is byvoorbeeld bekend dat Jan Steen ’n skildery in ruil vir wyn verruil het.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 32</ref> Omstreeks 1650 was dit feitlik ondenkbaar dat iemand in die bogenoemde stedelike welvaartsklasse nie ’n skildery aan die muur gehad het nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 29</ref> In die tweede helfte van die sewentiende eeu het die vraag na skilderye verander. Werke van skilders wat nog geleef het, het al hoe minder gewild geword, terwyl dié van oorlede meesters al hoe gewilder geword het. Daarby het die mode met betrekking tot die inrichting van die interieur verander.<ref name="Marion">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 13</ref> Ekonomiese terugslae – vanaf 1672 – het die res gedoen. As gevolg hiervan het die verkoop van nuwe skilderye ernstig verswak en het die mark vir ’nuwe meesters’ opgedroog.<ref name="Marion" /> == Nuwe invloede == [[File:Gerrit van Honthorst - De koppelaarster.jpg|thumb|Gerard van Honthorst: ''De koppelaarster'', 1625, waarin die gebruik van clair-obscur deur die Utrechtse caravaggiste ten volle vertoon word.]] Toe die digter-diplomaat [[Constantijn Huygens]] in sy outobiografie van 1630 sy spyt uitgespreek het dat Rembrandt en Jan Lievens nie ’n studiereis na Italië wou onderneem nie, het hy die volgende verskoning vermeld: "Hulle sê dat hulle nie tyd het om te vermors op ’n pelgrimstog nie, omdat hulle daarmee rekening moet hou dat hulle in die fleur van hul lewe is. Daarbenewens beweer hulle dat, met die huidige versamelwoede van die vorste noord van die Alpe, die beste skilderye buite Italië te sien is en dat dit wat ’n mens daar hier en daar met moeite moet opspoor, hier in sale vol en na hartelus aan jou voorgeskoteld word."<ref name="ReferenceB">Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 142.</ref> Dat Rembrandt en Lievens nie na Italië afgereis het nie, beteken nie dat hulle nie deur die ontwikkelinge in die buitelandse skilderkuns beïnvloed is nie. Inteendeel. Veral die Italiaanse skilderkuns het reeds vanaf die begin van die 17de eeu ’n groot stimulus gebied. ’n Belangrike figuur hierin was Pieter Lastman, wat van 1602 tot 1607 in Italië gewerk het en daarna Rembrandt se leermeester geword het. Lastman het met betrekking tot [[Bybel|Bybelse]], mitologiese en geskiedenisskilderye ’n manier van skilder uit Italië saamgebring wat kenmerkend sou word van die latere Hollandse skilderkuns. Dit is gekenmerk deur betreklik klein, liggende voorstellings, dikwels van vergesogte temas (meestal nie die "moment suprême" nie), dikwels dramaties geënsceneer, met opgestapelde figure, met baie aandag aan "interessante" besonderhede en stofuitdrukking. Die horison is gewoonlik hoog gehou, waardeur onnatuurlike diepte-effekte vermy is. ’n Ander invloedslijn vanuit Italië het via die Utrechtse caravaggisten geloop, ’n groep skilders wat in die eerste dekades van die 17de eeu as deel van hul opleiding na Italië gereis het. Daar het hulle sterk onder die invloed gekom van die werke van Caravaggio en Orazio Gentileschi. Die belangrikste caravaggiste was Hendrick ter Brugghen, Dirck van Baburen, Jan van Bijlert en Gerard van Honthorst. Kenmerkend van hul werkwyse was die realistiese skilderstyl en die besondere behandeling van lig, met sterk lig-donker-kontraste (clair-obscur of chiaroscuro genoem). Hulle het ook ’n besondere belangstelling in sielkundige aspekte in hul werk bekendgestel. Tematies het hulle dikwels genretonele met opvallende figure gekies: dikwels was dit musikante, spelers of drinkers wat hulle halflyf, naby aan die toeskouer, uitgebeeld het. Hierdie onderwerpkeuse het onder andere Frans Hals en ook Nederland se bekendste vroulike skilder uit dié tyd, Judith Leyster, geïnspireer. Die Italiaanse invloede uit die begin van die 17de eeu sou uiteindelik bepalender vir die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu wees as dié van die skilderstyl wat deur die maniërisme geïnspireer is,<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 14.</ref> wat ná die val van Antwerpen deur die Vlaamse immigrante saamgebring is. Omstreeks 1600 was die maniëristiese skilderstyl, onder invloed van die uit Meulebeke afkomstige Karel van Mander, nog duidelik sigbaar in die werk van die Haarlemse kunstenaars Hendrick Goltzius en Cornelis van Haarlem. Maar gou is die gekunstelde houdings van menslike figure as verouderd en kunsmatig beskou. Die aanspraak van die maniëristen om "na die natuur" te skilder, is egter wyd oorgeneem, maar wel met ’n heel ander, sobere en uiteindelik as tipies Hollands beskoude invulling. == Styl en kenmerke == [[File:Woman Reading a Letter by Gabriël Metsu.jpg|thumb|upright|Gabriel Metsu: ''[[Brieflezende vrouw]]'', 1665-1667, voorbeeld van ’n skildery in ’n huislike konteks, ’n nuwe en veelvoorkomende tema in die Goue Eeu.]] Amsterdam, [[Haarlemse School|Haarlem]], [[Utrechtse School (schilderkunst)|Utrecht]] en Leiden het vanaf die begin van die Goue Eeu tot belangrike sentrums vir die skilderkuns ontwikkel en het hul eie stylontwikkeling geken. Verskeie invloede het tot uiteenlopende stylopvattings gelei, met as gemeenskaplike kenmerk: die nadruklike strewe na ’n realistiese weergawe. In die woorde van die teoretikus [[Philips Angel II|Philips Angel]], opgeteken in sy ''Lof der Schilder-konst'' (1641), moes ’n mens geen ekstra inspanning ontsien "asmen de natuerlicke dingen daer mede nader by komt" nie.<ref name="ReferenceB" /> Die dominante styl van die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu word dikwels as [[Barok (stijlperiode)|barok]] aangedui. Die barok verwys na ’n stylperiode wat aan die einde van die 16de eeu in Italië ontstaan het en gekenmerk word deur ’n verwerping van idealisme in die kuns, gepaardgaande met ’n groter nadruk op vorm en die uitdrukking van heftige gevoelens. Dit is in breë trekke in die Noordelike Nederlande oorgeneem, met Rembrandt as die belangrikste eksponent. Die Hollandse barok van die 17de eeu verskil egter duidelik van die Italiaanse, veral deur die groter nadruk op die realistiese aspek. Hoewel kunstenaars uit die klassieke Italiaanse barok ook ’n realistiese weergawe voorgestaan het, net soos skilders van die Renaissance en maniërisme voor hulle, het die Hollandse interpretasie nader aan die alledaagse gekom, was dit meer ingetoë en minder uitbundig, deels onder invloed van die sobere gees van die [[Protestantisme in Nederland|Protestantisme]]. Opvallend is ook die aandag aan sielkundige aspekte en subtiele emosies, waardeur skilderwerke volgens die gevoel van die toeskouer nader aan die werklikheid gekom het. Die realisme van die 17de-eeuse skilderkuns kan egter relatief genoem word, veral omdat baie voorstellings ’n simboliese of [[Allegorie (beeldende kunst)|allegoriese]] betekenis gehad het, met ’n duidelike moraal. Daarbenewens kan gewys word op tegnieke wat die dramatiese effek moes versterk, soos die buitengewoon sterk nadruk op lig-donker-kontraste en die bombastiese Hollandse lugte in landskappe, wat ontstaan het deur die verlaging van die horison. In die portretkuns het die drang om deur te dring tot die sielkundige en karakteristieke eienskappe van ’n persoon soms selfs daartoe gelei dat opdraggewers hulself onvoldoende herken het. In dié sin was die kopiëring van die werklikheid duidelik nie wat die kunstenaars voorgestaan het nie: elke skilder het onmiskenbaar ’n eie blik op die wêreld in sy werke gelê. Tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu is ook die spesialisering onder kunstenaars, in ’n mate wat nog nie voorheen in die kunsgeskiedenis voorgekom het nie. Gekoppel aan die handelsaspek het kunstenaars hulle dikwels op een of hoogstens twee genres toegelê (verskeie skilders het benewens hul spesialisasie ook portrette in opdrag geskilder) en selde daarvan afgewyk. Skilder was veral ’n saak van verkoop, ’n manier om ’n bestaan te maak. Dit het egter nie verhinder dat die artistieke gehalte van die topskilders in die 17de eeu buitengewone hoogtes bereik het nie. Die markwerking het ’n duidelike kwaliteitsimpuls meegebring. Wanneer ’n kunstenaar nie meer aan die hoë standaard voldoen het nie, het hy buite die boot geval. == Rembrandt van Rijn, Frans Hals, Johannes Vermeer == [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn - Portret van een paar als oudtestamentische figuren, genaamd 'Het Joodse bruidje' - Google Art Project.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Het Joodse Bruidje]]'', 1665-1669, geskilder in dik aangebrachte verf in reliëf, dikwels met die paletmes aangebring, waardeur driedimensionaliteit gesuggereer word.]] Gesien die groot aantal kunstenaars, die talle skilderye wat verlore gegaan het en die vele genres, lyk dit onmoontlik – of in elk geval sterk subjektief – om ’n kwalitatiewe rangorde onder die onderskeie kunstenaars te bepaal. Tog word [[Rembrandt van Rijn]], [[Frans Hals]] en [[Johannes Vermeer]] as die "groot drie" beskou. Die bewondering vir Rembrandt en Hals het sy oorsprong in hul onmiskenbare tegniese begaafdheid, waarmee hulle ’n opvallende ongepoleerde karakter aan hul werk gegee het. Albei skilders het heeltemal nuwe maniere van verf aanbring gebruik, en gereeld hul vingers en [[schildersmes]] gebruik. Hulle het die vermoë gehad om met kort verfstrepe (Hals), onderskeidelik verfklonte en -veë (Rembrandt), ’n doek werklik tot lewe te bring.<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 207</ref> Hul groot invloed was reeds in hul eie tyd merkbaar, met veral rondom Rembrandt en sy leerlinge ’n eie "Rembrandteske" skool wat ontwikkel het en die skilderkuns in die hele Europa beïnvloed het, met die kenmerkende lig-donker-kontraste as belangrikste handelsmerk. Binne die Nederlandse kunsakademies het sy styl tot diep in die 19de eeu die absolute norm gebly. Hals is ná sy dood feitlik vergeet, maar ná ’n entoesiastiese artikel van die Franse kunskritikus [[Théophile Thoré-Bürger]] uit 1857 het dit vinnig verander. Kort daarna het ’n hele groep [[Impressionisme|impressionisties]] georiënteerde kunstenaars hom as voorbeeld geneem, waardeur hy as ’n groot inspirasiebron vir die moderne kuns beskou word. Talle buitelandse kunstenaars het van daardie tyd af die [[Frans Hals Museum]] in Haarlem en die [[Rijksmuseum Amsterdam]] besoek, waar die werk van Hals en Rembrandt ruim verteenwoordig word. Benewens die los styl van Rembrandt en Hals het daar in die middel van die 17de eeu via die [[Leiden (hoofdbetekenis)|Leidse]] [[fijnschilder]]s ’n nuwe vorm van realisme ontwikkel wat gekenmerk is deur ’n groot mate van presisie en detail. Hierdie verfyning het in die werke van Johannes Vermeer ’n hoogtepunt bereik. Vermeer se werk is ’n skoolvoorbeeld van eenvoud en harmonie, weergegee in ’n gladde, akkurate styl en met klein kwaste geskilder. ’n Tipiese styleienskap is ook die delikate behandeling van lig. Nuwe verfsoorte op natuurlike grondslag het ’n besondere luminositeit moontlik gemaak. Vermeer se temas was minder plegtig en uitbundig as dié van Hals en Rembrandt, maar versterk ’n gevoel van stilte en innerlike verdieping. Vermeer se status het in sy tyd nie dié van Rembrandt en Hals geëwenaar nie. Vermeer was destyds min bekend; slegs ’n klein kring van kunsliefhebbers het sy werk geken.<ref>Roelof van Gelder, [https://www.nrc.nl/nieuws/2002/04/20/verbazing-over-de-schoonheid-van-de-natuur-7586454-a59192 ''Verbazing over de schoonheid van de natuur''], ''NRC Handelsblad'', 20 april 2002</ref> In 2017 is slegs 35 skilderye erken as werke van Vermeer.<ref>[https://www.rijksmuseum.nl/nl/rijksstudio/kunstenaars/johannes-vermeer ''Johannes Vermeer''], rijksmuseum.nl</ref> Vanaf die middel van die 19de eeu, weereens onder invloed van Thoré-Bürger, wat ’n eerste katalogisering van sy werk gemaak het, is Vermeer se werke egter voortdurend gereken as van die beste wat die Goue Eeu voortgebring het. Op die kunsmark het die waarde van sy werke dié van die duurste kategorie geëwenaar.<ref>Cf. ''125 jaar openbaar kunstbezit. Met steun van de Vereniging Rembrandt'', blz. 47-48.</ref> <gallery widths="175" heights="195"> Frans Hals - Luitspelende nar.jpg|Frans Hals: ''[[Luitspeler (Frans Hals)|Luitspeler]]'', moontlik 1624-1626, musikanttema, in die los styl wat soveel invloed op die impressioniste gehad het. Johannes Vermeer - Woman in Blue Reading a Letter - WGA24657.jpg|Johannes Vermeer: ''[[Brieflezende vrouw in het blauw]]'', omstreeks 1663, wat die verfyning en verstilling in Vermeer se werk illustreer. Rembrandt Christ in the Storm on the Lake of Galilee.jpg|Rembrandt: ''[[Christus in de storm op het meer van Galilea]]'', 1633 (vermiste werk). Die dramatiese effek word versterk deur die toepassing van clair-obscur. </gallery> == Notas == <references group="noot"/> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nederlandse skilderkuns| ]] [[Kategorie:Goue Eeu (Nederland)|Skilderkuns]] 40h4ekqmhrzyikhq8kcbe1c24rcsbi5 2963743 2963741 2026-08-30T10:28:23Z Interlingvisto 213611 2963743 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Girl with a Pearl Earring.jpg|thumb|Johannes Vermeer: ''[[Meisie met die pêrel]]'', circa 1665-1667, Mauritshuis, een van die bekendste werke uit die Goue Eeu. Kenmerkend van hierdie werk is die studie van die karakter van ’n persoon.]] Die '''Nederlandse skilderkuns''' het '''in die Goue Eeu''', wat grotendeels met die [[17de eeu]] saamgeval het, tot groot bloei gekom. Die vraag na skilderye het geweldig toegeneem en kunstenaars moes maniere vind om hulle van mekaar te onderskei. Dit het gelei tot groot artistieke dinamiek en die ontwikkeling van ’n eie styl. Die dominante rigting het aangesluit by strominge met Italiaanse wortels, soos die [[Barok (stylperiode)|barok]] en caravaggisme, maar het geleidelik, onder die invloed van [[Calvinisme|calvinisme]], meer na ’n ingetoë realisme geneig. Hierdie skilderwyse sou uiteindelik as tipies "Hollands" bestempel word. Parallel daarmee was ook die klassisisme en die Maniërisme van invloed. Tematies het die bloei in die 17de-eeuse Nederlandse skilderkuns in feitlik alle genres tot uiting gekom. Historiese en Bybelse tonele, dikwels allegories uitgewerk, portrette (sowel individuele as groepsportrette), huislike tonele, interieurs, landskappe, stadsuitsigte, see-uitsigte en stillewes: feitlik elke onderwerp het sy eie bloeitydperk geken. Die belangrikste Nederlandse kunstenaars uit die [[Goue Eeu]] is [[Rembrandt van Rijn]], [[Johannes Vermeer]] en [[Frans Hals]],<ref>Cf. ''Hollandse skilders in die Goue Eeu'', bl. 9</ref> soms aangevul met name soos Jacob van Ruisdael en Jan Steen. Tot vandag toe word die skilderkuns uit hierdie tydperk beskou as een van die belangrikste handelsmerke en toeriste-aantreklikhede van Nederland. == Historiese konteks == [[Lêer:The Mill.jpg|thumb|Jacob van Ruisdael: ''[[Die meul by Wijk bij Duurstede]]'', circa 1670, met ’n weidse, kenmerkende Hollandse lug, dreigend, getrotseer deur ’n heroïese meul.]] Die Noord-Nederlandse geweste het in die tweede helfte van die sestiende eeu in opstand gekom teen die Spaanse oorheersing, wat uiteindelik sou lei tot die vorming van die [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]]. ’n Eerste belangrike gebeurtenis in hierdie vryheidstryd was die Beeldebestorming in 1566, toe [[Calvinisme|calviniste]] en [[Lutheranisme|lutherane]] in verskeie groot stede die beelde en altaarstukke in Katolieke kerke vernietig het. Die reaksie vanuit Spanje was genadeloos. {{nowrap|Koning [[Filips II van Spanje|Filips II]]}} het die hertog van Alva na die Nederlande gestuur om die [[Reformasie|reformatoriese]] opstand te onderdruk. Hierdie optrede het egter die teenoorgestelde uitwerking gehad en slegs tot ’n verskerping van die konflik gelei. Veral die provinsies Holland en [[Zeeland (provinsie)|Zeeland]], wat deur moerasse, water en riviere omring en gevolglik goed verdedigbaar en van voedselvoorrade voorsien was, is in oninneembare vestings omskep en kon nie herower word nie. Aan die ander kant was hierdie provinsies in die stryd teen Spanje eweneens nie in staat om die hele Nederlande te verenig nie. ’n Tweede deurslaggewende gebeurtenis in die onafhanklikheidstryd teen die Spanjaarde was die [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|val van Antwerpen]] in 1585, tot op daardie stadium die belangrikste handelsplek van die Lae Lande. Hierdie nederlaag het die verskuiwing van die maritieme welvaart van die suide na die provinsies Zeeland en Holland ingelui. Boonop het hierdie nederlaag teen die Spanjaarde gelei tot ’n migrasie van duisende, meestal ontwikkelde, burgers na die noorde, mede as gevolg van die onderdrukking van die [[reformasie]]. Die vlugtelinge het industriële en wetenskaplike kennis saamgebring, wat onder meer tot uiting gekom het in die latere bloei van die lakenindustrie in stede soos [[Haarlem (stad)|Haarlem]] en [[Leiden]], asook in die boekdrukkuns, seevaartkunde en [[kartografie]]. Daarbenewens het daar ’n verskuiwing op die gebied van die beeldende kunste plaasgevind. Volgens die kunshistorikus Jan Briels het omstreeks die eeuwisseling minstens byna honderd kunstenaars van Suid-Nederlandse herkoms na die provinsies Zeeland en Holland verhuis.<ref>Jan Briels, [https://www.dbnl.org/tekst/_nee003200501_01/_nee003200501_01_0099.php ''Die Suid-Nederlandse immigrasie en die dageraad van die Goue Eeu''], uit: ''Neerlandia/Nederlands van Nu''. Jaargang 109, 2005, dbnl.org</ref> Saam met hulle het nie net die aansien van die kuns verhuis nie, maar ook verskeie tegnieke en ’n aantal genres wat later as tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu beskou sou word. == Die kunswêreld in die Goue Eeu == === Kunsmark === [[Lêer:Bartholomeus van der Helst - Gerard Andriesz Bicker.jpg|thumb|upright|Bartholomeus van der Helst: ''Portret van Gerard Andriesz Bicker'', circa 1642, ’n jong burger. Die nuwe burgery en regente het ’n belangrike groep opdraggewers gevorm.]] Die sedert die einde van die 16de eeu in die Nederlande geformaliseerde afbakening tussen die [[Katolisisme|Katolieke]] suide en die gereformeerde noorde het in die noorde tot ’n verdere uitbanning van Katolieke devotionalia gelei, in die nasleep van die Beeldebestorming. Gevolglik was daar skielik geen artistieke bestaansmiddel meer op die gebied van kerklike versiering nie. Gelukkig vir die kunswêreld het die reformatoriese afkeer van afbeeldings egter geblyk beperk te wees tot kerkinterieurs. Waar die mure daar in ’n kort tyd kaal en witgekalk is, het diegene wat ’n mate van luuksheid kon bekostig, hulle huise in die 17de eeu met skilderkuns versier. Veel meer as in ander lande is die Hollandse skilderkuns deur die kunshandel en die daarmee verband houdende kunsversameling oorheers. Die versameling van kuns het vroeër veral in Italië plaasgevind, maar hoofsaaklik ter versiering van paleise of villa's. Die versameling van kuns bloot vir die plesier daarvan was ’n nuwe verskynsel wat in die Republiek ’n groot opbloei beleef het. In Amsterdam en omgewing was daar in die 17de eeu honderde versamelings, waaronder dié van Jan Six en Jan Reynst. Verskeie ander handelaars, wat ’n minder kapitaalkragtige segment van die mark bedien het en dikwels honderde skilderye in voorraad gehad het, was weer aan hierdie handel verbonde. Hulle het dikwels skilders in diens gehad. Hulle invloed op die skilderkuns was groot. Vir Rembrandt was die belangstelling van die kunshandelaar Hendrick van Uylenburgh ’n belangrike rede om in die 1630's van Leiden na Amsterdam te verhuis. Daar was geen artistiek bepalende sentrum nie, byvoorbeeld rondom ’n [[Absolute monargie|absolutistiese]] vorstehuis, soos in baie ander Europese lande. Die meeste skilders en hul afsetgebied was egter in die stede gevestig, hoofsaaklik dié van die provinsie Holland. Volgens John Michael Montias was daar in 1650 in die stede Haarlem, 's-Gravenhage, Leiden, Utrecht, Delft en Alkmaar 280 meesterskilders werksaam op ’n totaal van 192 000 inwoners, ’n gemiddeld van ongeveer een per 700 inwoners. In Amsterdam was daar in dieselfde jaar 175 meesterskilders aktief op 175 000 inwoners.<ref>Cf. ''Die skilderkuns van die Lae Lande'', deel 2, bl. 138</ref> Volgens Bert Biemans is daar gedurende die hele 17de eeu in die Republiek ongeveer een miljoen skilderye vervaardig.<ref>Bert Biemans, ''Een skatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007</ref>{{#tag:ref|Skattings wissel van ongeveer een tot tien miljoen, afhangende van watter definisies gebruik word. Montias (1990) het op ses en ’n half tot sewe miljoen vir die hele 17de eeu uitgekom en Van de Woude (1991) op tien miljoen vir die tydperk 1580-1800 in die hele Republiek en vir die tydperk 1600-1700 op ses miljoen vir slegs Holland. Daar is kritiek gelewer op hul berekeningsmetodes deur Kloos-Frölich (2005) en Biemans (2007). Volgens [[Rudi Ekkart]] (2007) is daar in die 17de eeu tussen 750 000 en 1 100 000 portrette geskilder. Bronne: Bert Biemans, ''Een schatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007; Marten Jan Bok (2008) ''Schilderien te coop. Nieuwe marketingtechnieken op de Nederlandse kunstmarkt van de Gouden Eeuw'', in: ''Thuis in de Gouden Eeuw. Kleine meesterwerken uit de SØR Rusche collectie'', bl. 9+29, en Ekkart, Rudi (2007) ''Portraits in the Golden Age'', in: ''Dutch Portraits'', bl. 17.|group=noot}} Die groot vraag na skilderye kan nie los gesien word van ’n sterk toegenomen welvaart in die Republiek nie, wat ’n groot opbloei beleef het ná die stigting van die [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] in 1602 en eers ietwat afgeneem het ná die Rampjaar (1672). Hierdie welvaart was boonop volgens Europese standaarde redelik wyd versprei. Ook ’n verandering in mode en smaak by die inrigting van ’n huis was bepalend. Daarbenewens het skilders hul tegnieke aangepas en meer sketsmatig, monochromer en dus vinniger begin skilder; hulle het ook kleiner skilderye gemaak, waardeur die kosprys gedaal het. ’n Skilder soos Hendrick Avercamp het vir sy ''Winterlandskap met skaatsers'' van omstreeks 1610 eers ’n gedetailleerde voortekening gemaak en dit vervolgens glaserend, met telkens ’n ander dun, deursigtige kleurlaag, uitgewerk. Elke laag olieverf moes eers volledig droog word voordat ’n volgende laag aangebring kon word. Omstreeks 1625 is die 'nat in nat' ingevoer, wat ingehou het dat die hele werk in een keer geskilder is. Die produksietyd is daardeur van enkele weke tot ’n paar dae verkort.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 26-27</ref> Veral stilleweskilders het egter steeds die glaceringstegniek gebruik. Kunstenaars in die Republiek het oor die algemeen nie in opdrag gewerk nie, afgesien van portrette, verskeie blommerangskikkings of ’n sporadiese openbare opdrag. Dat ’n skildery onderteken was, het in die eerste helfte van die sewentiende eeu nie beteken dat dit altyd deur die kunstenaar self geskilder is nie. Gewoonlik het die meesterskilder slegs die ontwerp vervaardig en die belangrikste dele geskilder. Dit het ook voorgekom dat hy dit slegs deeglik bygewerk het. Weens die hewige onderlinge mededinging het die belangrikheid van ’n volledig eiehandige skepping wel toegeneem, maar tot in die middel van die sewentiende eeu het dit geen wesenlike verandering meegebring in die manier waarop ’n skildery gemaak is nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 22</ref> === Maniere van verkoop === Deur die ontwikkeling van nuwe genres soos landskappe, seetonele en stillewes is ’n nuwe mark van belangstellendes aangeboor. Deur die verskillende maniere waarop kuns aan die man gebring is, is daar volop geleenthede geskep om ’n skildery aan te skaf. Wie genoeg geld gehad het om die "volle prys" te betaal, kon byvoorbeeld by kunswinkels teregkom, terwyl iemand wat min geld gehad het om te spandeer, ’n kans kon waag om deur middel van ’n lotery ’n skildery te bekom. Skilderye kon ook dikwels by die skilder se huis aangeskaf word. Kunstenaars het sodoende ’n soort entrepreneurs geword, wat dikwels ook in ’n bepaalde genre gespesialiseer het waarvan hulle gewoonlik nie meer afgewyk het nie. Hulle het in die eerste plek probeer om soveel as moontlik te verkoop. Om nie klante te verloor nie, het die skilders vertroude komposisies sowel as beproefde onderwerpe op die mark gebring, met ’n bepaalde tipe koper in gedagte.<ref>John Loughman (1999) ''De markt voor Nederlandse stillevens, 1600-1720'', in: ''Het Nederlandse Stilleven 1550-1720'', blz. 94</ref> Verder is veilings gehou en kon ’n mens op jaarmarkte en kermisse ’n skildery koop of een by skietkompetisies en dobbelary met dobbelstene (rijfelarijen) wen. Skilderye is ook op straat verkoop, in herberge, by boekhandelaars, en in Amsterdam was die opvallendste verkope op brûe en by sluise waar baie mense verbygekom het.{{#tag:ref|Tot en met die 17de eeu is skilderye hoofsaaklik in opdrag gemaak en was die mark vir skilderye beperk. Met die opkoms van veilings, deels tesame met die toenemende welvaart, het vraag en aanbod ná 1600 nader aan mekaar gekom, met ’n stimulerende uitwerking tot gevolg.|group=noot}} === Kunsbesit === Vanaf ongeveer 1625 kon al hoe meer mense ’n oorspronklike skildery bekostig, en sommige het selfs tientalle skilderye besit.<ref name="Boers">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 28</ref> Tog was in die provinsie Holland minder as tien persent van die bevolking ryk genoeg om ’n oorspronklike skildery te koop.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 33</ref> In ’n stad soos [[Dordrecht, Nederland|Dordrecht]], waar die ekonomiese vooruitgang minder was, kon hoofsaaklik slegs die rykste boonste laag van die bevolking ’n skildery bekostig. Feitlik alle skilderye is aangeskaf deur patriciërs, welgestelde handelaars, meester-ambagsmanne met ’n groot eie onderneming, kleiner handelaars, vooraanstaande amptenare en persone wat vrye beroepe soos notaris, predikant en advokaat beoefen het. Ook skoolmeesters kon dit bekostig, net soos winkeliers en selfstandige ambagsmanne.<ref name="Boers" /> ’n Geskoolde ambagsman het omstreeks 1650 genoeg geld gehad om ’n kopie te koop, en ’n middelklas-handelaar of beter opgeleide ambagsman kon ’n oorspronklike werk van ’n skilder van die tweede garnituur bekostig. Skilderye is destyds as ’n betaalmiddel beskou. Talle skilders het goedere daarmee gekoop. Sodoende kon ook klein handelaars ’n skildery bekom. Dit is byvoorbeeld bekend dat Jan Steen ’n skildery in ruil vir wyn verruil het.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 32</ref> Omstreeks 1650 was dit feitlik ondenkbaar dat iemand in die bogenoemde stedelike welvaartsklasse nie ’n skildery aan die muur gehad het nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 29</ref> In die tweede helfte van die sewentiende eeu het die vraag na skilderye verander. Werke van skilders wat nog geleef het, het al hoe minder gewild geword, terwyl dié van oorlede meesters al hoe gewilder geword het. Daarby het die mode met betrekking tot die inrichting van die interieur verander.<ref name="Marion">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 13</ref> Ekonomiese terugslae – vanaf 1672 – het die res gedoen. As gevolg hiervan het die verkoop van nuwe skilderye ernstig verswak en het die mark vir ’nuwe meesters’ opgedroog.<ref name="Marion" /> == Nuwe invloede == [[File:Gerrit van Honthorst - De koppelaarster.jpg|thumb|Gerard van Honthorst: ''De koppelaarster'', 1625, waarin die gebruik van clair-obscur deur die Utrechtse caravaggiste ten volle vertoon word.]] Toe die digter-diplomaat [[Constantijn Huygens]] in sy outobiografie van 1630 sy spyt uitgespreek het dat Rembrandt en Jan Lievens nie ’n studiereis na Italië wou onderneem nie, het hy die volgende verskoning vermeld: "Hulle sê dat hulle nie tyd het om te vermors op ’n pelgrimstog nie, omdat hulle daarmee rekening moet hou dat hulle in die fleur van hul lewe is. Daarbenewens beweer hulle dat, met die huidige versamelwoede van die vorste noord van die Alpe, die beste skilderye buite Italië te sien is en dat dit wat ’n mens daar hier en daar met moeite moet opspoor, hier in sale vol en na hartelus aan jou voorgeskoteld word."<ref name="ReferenceB">Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 142.</ref> Dat Rembrandt en Lievens nie na Italië afgereis het nie, beteken nie dat hulle nie deur die ontwikkelinge in die buitelandse skilderkuns beïnvloed is nie. Inteendeel. Veral die Italiaanse skilderkuns het reeds vanaf die begin van die 17de eeu ’n groot stimulus gebied. ’n Belangrike figuur hierin was Pieter Lastman, wat van 1602 tot 1607 in Italië gewerk het en daarna Rembrandt se leermeester geword het. Lastman het met betrekking tot [[Bybel|Bybelse]], mitologiese en geskiedenisskilderye ’n manier van skilder uit Italië saamgebring wat kenmerkend sou word van die latere Hollandse skilderkuns. Dit is gekenmerk deur betreklik klein, liggende voorstellings, dikwels van vergesogte temas (meestal nie die "moment suprême" nie), dikwels dramaties geënsceneer, met opgestapelde figure, met baie aandag aan "interessante" besonderhede en stofuitdrukking. Die horison is gewoonlik hoog gehou, waardeur onnatuurlike diepte-effekte vermy is. ’n Ander invloedslijn vanuit Italië het via die Utrechtse caravaggisten geloop, ’n groep skilders wat in die eerste dekades van die 17de eeu as deel van hul opleiding na Italië gereis het. Daar het hulle sterk onder die invloed gekom van die werke van Caravaggio en Orazio Gentileschi. Die belangrikste caravaggiste was Hendrick ter Brugghen, Dirck van Baburen, Jan van Bijlert en Gerard van Honthorst. Kenmerkend van hul werkwyse was die realistiese skilderstyl en die besondere behandeling van lig, met sterk lig-donker-kontraste (clair-obscur of chiaroscuro genoem). Hulle het ook ’n besondere belangstelling in sielkundige aspekte in hul werk bekendgestel. Tematies het hulle dikwels genretonele met opvallende figure gekies: dikwels was dit musikante, spelers of drinkers wat hulle halflyf, naby aan die toeskouer, uitgebeeld het. Hierdie onderwerpkeuse het onder andere Frans Hals en ook Nederland se bekendste vroulike skilder uit dié tyd, Judith Leyster, geïnspireer. Die Italiaanse invloede uit die begin van die 17de eeu sou uiteindelik bepalender vir die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu wees as dié van die skilderstyl wat deur die maniërisme geïnspireer is,<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 14.</ref> wat ná die val van Antwerpen deur die Vlaamse immigrante saamgebring is. Omstreeks 1600 was die maniëristiese skilderstyl, onder invloed van die uit Meulebeke afkomstige Karel van Mander, nog duidelik sigbaar in die werk van die Haarlemse kunstenaars Hendrick Goltzius en Cornelis van Haarlem. Maar gou is die gekunstelde houdings van menslike figure as verouderd en kunsmatig beskou. Die aanspraak van die maniëristen om "na die natuur" te skilder, is egter wyd oorgeneem, maar wel met ’n heel ander, sobere en uiteindelik as tipies Hollands beskoude invulling. == Styl en kenmerke == [[File:Woman Reading a Letter by Gabriël Metsu.jpg|thumb|upright|Gabriel Metsu: ''[[Brieflezende vrouw]]'', 1665-1667, voorbeeld van ’n skildery in ’n huislike konteks, ’n nuwe en veelvoorkomende tema in die Goue Eeu.]] Amsterdam, [[Haarlemse School|Haarlem]], [[Utrechtse School (schilderkunst)|Utrecht]] en Leiden het vanaf die begin van die Goue Eeu tot belangrike sentrums vir die skilderkuns ontwikkel en het hul eie stylontwikkeling geken. Verskeie invloede het tot uiteenlopende stylopvattings gelei, met as gemeenskaplike kenmerk: die nadruklike strewe na ’n realistiese weergawe. In die woorde van die teoretikus [[Philips Angel II|Philips Angel]], opgeteken in sy ''Lof der Schilder-konst'' (1641), moes ’n mens geen ekstra inspanning ontsien "asmen de natuerlicke dingen daer mede nader by komt" nie.<ref name="ReferenceB" /> Die dominante styl van die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu word dikwels as [[Barok (stijlperiode)|barok]] aangedui. Die barok verwys na ’n stylperiode wat aan die einde van die 16de eeu in Italië ontstaan het en gekenmerk word deur ’n verwerping van idealisme in die kuns, gepaardgaande met ’n groter nadruk op vorm en die uitdrukking van heftige gevoelens. Dit is in breë trekke in die Noordelike Nederlande oorgeneem, met Rembrandt as die belangrikste eksponent. Die Hollandse barok van die 17de eeu verskil egter duidelik van die Italiaanse, veral deur die groter nadruk op die realistiese aspek. Hoewel kunstenaars uit die klassieke Italiaanse barok ook ’n realistiese weergawe voorgestaan het, net soos skilders van die Renaissance en maniërisme voor hulle, het die Hollandse interpretasie nader aan die alledaagse gekom, was dit meer ingetoë en minder uitbundig, deels onder invloed van die sobere gees van die [[Protestantisme in Nederland|Protestantisme]]. Opvallend is ook die aandag aan sielkundige aspekte en subtiele emosies, waardeur skilderwerke volgens die gevoel van die toeskouer nader aan die werklikheid gekom het. Die realisme van die 17de-eeuse skilderkuns kan egter relatief genoem word, veral omdat baie voorstellings ’n simboliese of [[Allegorie (beeldende kunst)|allegoriese]] betekenis gehad het, met ’n duidelike moraal. Daarbenewens kan gewys word op tegnieke wat die dramatiese effek moes versterk, soos die buitengewoon sterk nadruk op lig-donker-kontraste en die bombastiese Hollandse lugte in landskappe, wat ontstaan het deur die verlaging van die horison. In die portretkuns het die drang om deur te dring tot die sielkundige en karakteristieke eienskappe van ’n persoon soms selfs daartoe gelei dat opdraggewers hulself onvoldoende herken het. In dié sin was die kopiëring van die werklikheid duidelik nie wat die kunstenaars voorgestaan het nie: elke skilder het onmiskenbaar ’n eie blik op die wêreld in sy werke gelê. Tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu is ook die spesialisering onder kunstenaars, in ’n mate wat nog nie voorheen in die kunsgeskiedenis voorgekom het nie. Gekoppel aan die handelsaspek het kunstenaars hulle dikwels op een of hoogstens twee genres toegelê (verskeie skilders het benewens hul spesialisasie ook portrette in opdrag geskilder) en selde daarvan afgewyk. Skilder was veral ’n saak van verkoop, ’n manier om ’n bestaan te maak. Dit het egter nie verhinder dat die artistieke gehalte van die topskilders in die 17de eeu buitengewone hoogtes bereik het nie. Die markwerking het ’n duidelike kwaliteitsimpuls meegebring. Wanneer ’n kunstenaar nie meer aan die hoë standaard voldoen het nie, het hy buite die boot geval. == Rembrandt van Rijn, Frans Hals, Johannes Vermeer == [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn - Portret van een paar als oudtestamentische figuren, genaamd 'Het Joodse bruidje' - Google Art Project.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Het Joodse Bruidje]]'', 1665-1669, geskilder in dik aangebrachte verf in reliëf, dikwels met die paletmes aangebring, waardeur driedimensionaliteit gesuggereer word.]] Gesien die groot aantal kunstenaars, die talle skilderye wat verlore gegaan het en die vele genres, lyk dit onmoontlik – of in elk geval sterk subjektief – om ’n kwalitatiewe rangorde onder die onderskeie kunstenaars te bepaal. Tog word [[Rembrandt van Rijn]], [[Frans Hals]] en [[Johannes Vermeer]] as die "groot drie" beskou. Die bewondering vir Rembrandt en Hals het sy oorsprong in hul onmiskenbare tegniese begaafdheid, waarmee hulle ’n opvallende ongepoleerde karakter aan hul werk gegee het. Albei skilders het heeltemal nuwe maniere van verf aanbring gebruik, en gereeld hul vingers en [[schildersmes]] gebruik. Hulle het die vermoë gehad om met kort verfstrepe (Hals), onderskeidelik verfklonte en -veë (Rembrandt), ’n doek werklik tot lewe te bring.<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 207</ref> Hul groot invloed was reeds in hul eie tyd merkbaar, met veral rondom Rembrandt en sy leerlinge ’n eie "Rembrandteske" skool wat ontwikkel het en die skilderkuns in die hele Europa beïnvloed het, met die kenmerkende lig-donker-kontraste as belangrikste handelsmerk. Binne die Nederlandse kunsakademies het sy styl tot diep in die 19de eeu die absolute norm gebly. Hals is ná sy dood feitlik vergeet, maar ná ’n entoesiastiese artikel van die Franse kunskritikus [[Théophile Thoré-Bürger]] uit 1857 het dit vinnig verander. Kort daarna het ’n hele groep [[Impressionisme|impressionisties]] georiënteerde kunstenaars hom as voorbeeld geneem, waardeur hy as ’n groot inspirasiebron vir die moderne kuns beskou word. Talle buitelandse kunstenaars het van daardie tyd af die [[Frans Hals Museum]] in Haarlem en die [[Rijksmuseum Amsterdam]] besoek, waar die werk van Hals en Rembrandt ruim verteenwoordig word. Benewens die los styl van Rembrandt en Hals het daar in die middel van die 17de eeu via die [[Leiden (hoofdbetekenis)|Leidse]] [[fijnschilder]]s ’n nuwe vorm van realisme ontwikkel wat gekenmerk is deur ’n groot mate van presisie en detail. Hierdie verfyning het in die werke van Johannes Vermeer ’n hoogtepunt bereik. Vermeer se werk is ’n skoolvoorbeeld van eenvoud en harmonie, weergegee in ’n gladde, akkurate styl en met klein kwaste geskilder. ’n Tipiese styleienskap is ook die delikate behandeling van lig. Nuwe verfsoorte op natuurlike grondslag het ’n besondere luminositeit moontlik gemaak. Vermeer se temas was minder plegtig en uitbundig as dié van Hals en Rembrandt, maar versterk ’n gevoel van stilte en innerlike verdieping. Vermeer se status het in sy tyd nie dié van Rembrandt en Hals geëwenaar nie. Vermeer was destyds min bekend; slegs ’n klein kring van kunsliefhebbers het sy werk geken.<ref>Roelof van Gelder, [https://www.nrc.nl/nieuws/2002/04/20/verbazing-over-de-schoonheid-van-de-natuur-7586454-a59192 ''Verbazing over de schoonheid van de natuur''], ''NRC Handelsblad'', 20 april 2002</ref> In 2017 is slegs 35 skilderye erken as werke van Vermeer.<ref>[https://www.rijksmuseum.nl/nl/rijksstudio/kunstenaars/johannes-vermeer ''Johannes Vermeer''], rijksmuseum.nl</ref> Vanaf die middel van die 19de eeu, weereens onder invloed van Thoré-Bürger, wat ’n eerste katalogisering van sy werk gemaak het, is Vermeer se werke egter voortdurend gereken as van die beste wat die Goue Eeu voortgebring het. Op die kunsmark het die waarde van sy werke dié van die duurste kategorie geëwenaar.<ref>Cf. ''125 jaar openbaar kunstbezit. Met steun van de Vereniging Rembrandt'', blz. 47-48.</ref> <gallery widths="175" heights="195"> Frans Hals - Luitspelende nar.jpg|Frans Hals: ''[[Luitspeler (Frans Hals)|Luitspeler]]'', moontlik 1624-1626, musikanttema, in die los styl wat soveel invloed op die impressioniste gehad het. Johannes Vermeer - Woman in Blue Reading a Letter - WGA24657.jpg|Johannes Vermeer: ''[[Brieflezende vrouw in het blauw]]'', omstreeks 1663, wat die verfyning en verstilling in Vermeer se werk illustreer. Rembrandt Christ in the Storm on the Lake of Galilee.jpg|Rembrandt: ''[[Christus in de storm op het meer van Galilea]]'', 1633 (vermiste werk). Die dramatiese effek word versterk deur die toepassing van clair-obscur. </gallery> == Notas == <references group="noot"/> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nederlandse skilderkuns| ]] [[Kategorie:Goue Eeu (Nederland)|Skilderkuns]] nwrmi5sd5zf7c21w8yls8kb30o3fnsi Gebruiker:Interlingvisto 2 468320 2963729 2963303 2026-08-30T09:39:02Z Interlingvisto 213611 2963729 wikitext text/x-wiki * [[Nederlandse skilderkuns in die Goue Eeu]] [[ia:Usator:Interlingvisto]] q2e2wo9fu5k5p9lfbjzkclvp64lb7l9 Verskaffingsketting 0 468326 2963653 2963381 2026-08-29T19:00:37Z Sobaka 328 Opruim 2963653 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Verskaffingsketting.png|duimnael|[[Vraag en aanbod]] gestapel in 'n konseptuele ketting.]] 'n '''Verskaffingsketting''' of '''Voorsieningsketting''' is 'n komplekse logistieke stelsel wat bestaan uit fasiliteite wat grondstowwe in klaarprodukte omskakel en dit<ref>Ganeshan, R. and Harrison, T. P., [https://static1.squarespace.com/static/5b9e942a8f5130f854dbef81/t/5be89d3b21c67c13123b21bd/1541971264501/an-introduction-to-supply-chain-management.pdf An Introduction to Supply Chain Management], updated 22 Mei 2005, accessed 29 Junie 2023</ref> aan eindverbruikers<ref name="Ghiani 2004">{{cite book |last1=Ghiani |first1=Gianpaolo |last2=Laporte |first2=Gilbert |last3=Musmanno |first3=Roberto |title=Introduction to Logistics Systems Planning and Control |date=2004 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-84917-0 |pages=3–4 |url=https://books.google.com/books?id=KudTAAAAMAAJ |access-date=8 Januarie 2023}}</ref> of eindkliënte versprei,<ref name=harrison-godsell /> terwyl voorsieningskettingbestuur fokus op die optimalisering van die vloei van goedere binne die voorsieningsketting se verspreidingskanale om doeltreffendheid te verseker.<ref>{{Cite journal|url=https://www.researchgate.net/publication/276212454|last=Kozlenkova|first=Irina |display-authors=etal |volume=91|issue=4|pages=586–609|access-date=28 September 2016|doi=10.1016/j.jretai.2015.03.003|year=2015|title=The Role of Marketing Channels in Supply Chain Management|journal=Journal of Retailing}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pang |first1=Shinsiong |last2=Chen |first2=Mu-Chen |date=April 2024 |title=Investigating the impact of consumer environmental consciousness on food supply chain: The case of plant-based meat alternatives |journal=Technological Forecasting and Social Change |volume=201 |article-number=123190 |doi=10.1016/j.techfore.2023.123190 |issn=0040-1625}}</ref> In gesofistikeerde voorsieningskettingstelsels kan die herinvoering van gebruikte produkte in die voorsieningsketting plaasvind op enige punt waar die reswaarde van die produk herwinbaar is. Voorsieningskettings is gekoppel aan waardekettings,<ref>{{cite book |first=Anna |last=Nagurney |title=Supply Chain Network Economics: Dynamics of Prices, Flows, and Profits |publisher=Edward Elgar |location=Cheltenham, UK |year=2006 |isbn=978-1-84542-916-4 }}</ref> en verskaffers binne 'n voorsieningsketting word dikwels in vlakke georganiseer. Eerstevlakverskaffers, ook na verwys as "direkte verskaffers",<ref>Groceries Code Adjudicator, [https://www.gov.uk/government/organisations/groceries-code-adjudicator/about About us], accessed on 29 Augustus 2025</ref> verskaf goedere of dienste direk aan die kliënt. Tweedevlakverskaffers verskaf aan die eerste vlak, ensovoorts,<ref>SCM Portal, [https://www.scm-portal.net/glossary/supplier_tiering.shtml?id=supplier_tiering Supplier Tiering] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230407050026/https://www.scm-portal.net/glossary/supplier_tiering.shtml?id=supplier_tiering |date=2023-04-07 }}, Procurement Glossary supplied by Chartered Institute of Procurement & Supply, accessed 11 Julie 2021</ref> wat 'n hiërargiese struktuur binne die voorsieningsnetwerk skep. Die frase "voorsieningsketting" is moontlik die eerste keer gepubliseer in 'n 1905-artikel in ''[[The Independent]]'', wat kortliks die problematiek genoem het om "'n voorsieningsketting met [[Indië]] ononderbroke te hou" tydens die Britse ekspedisie na [[Tibet]].<ref>{{cite journal |title=The Year at Home and Abroad |journal=The Independent |date=5 Januarie 1905 |volume=58 |issue=2927 |page=7 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.a0008446544 |access-date=6 Februarie 2024}}</ref> ==Oorsig== [[Lêer:Verskaffingsketting A.png|duimnael|'n Verskaffingsketting is eintlik 'n komplekse en dinamiese vraag-en-aanbodnetwerk.<ref name="Wieland-Wallenburg2">cf. {{cite book |last1=Wieland |first1=Andreas |title=Supply-Chain-Management in stürmischen Zeiten |last2=Wallenburg |first2=Carl Marcus |publisher=Universitätsverlag der TU |year=2011 |isbn=978-3-7983-2304-9 |location=Berlin |language=de}}</ref>]] 'n Tipiese voorsieningsketting kan in twee stadiums verdeel word, naamlik produksie- en verspreidingsfases. In die produksiestadium word komponente en halfafgewerkte onderdele in [[vervaardiging]]sentrums vervaardig. Die komponente word dan in 'n monteeraanleg saamgestel. Die verspreidingsfase bestaan uit sentrale en streeksverspreidingsentrums wat produkte na eindverbruikers vervoer.<ref name="Ghiani 2004"/> Mentzer et al. stel voor dat ten minste drie entiteite benodig word vir 'n "voorsieningsketting".<ref name=mentzer>{{cite journal | last1 = Mentzer | first1 = J.T. | display-authors = etal | year = 2001 | title = Defining Supply Chain Management | journal = Journal of Business Logistics | volume = 22 | issue = 2| pages = 1–25 | doi=10.1002/j.2158-1592.2001.tb00001.x}}</ref> Aan die einde van die voorsieningsketting vloei materiale en klaarprodukte slegs daarheen as gevolg van die kliëntegedrag aan die einde van die ketting;<ref>Gattorna, J. L., ed. (1998), ''Strategic Supply Chain Alignment'', Gower, Aldershot</ref> akademici Alan Harrison en Janet Godsell voer aan dat "voorsieningskettingprosesse gekoördineer moet word om op eindkliënt se koopgedrag te fokus", en soek na "kliëntresponsiwiteit" as 'n aanduiding wat bevestig dat materiale in staat is om "deur 'n reeks voorsieningskettingprosesse te vloei om aan eindkliënt se koopgedrag te voldoen".<ref name=harrison-godsell>Harrison, A. and Godsell, J. (2003), [https://dspace.lib.cranfield.ac.uk/bitstream/handle/1826/377/SWP0103.pdf Responsive Supply Chains: An Exploratory Study of Performance Management], Cranfield School of Management, accessed 12 Mei 2021</ref> Baie van die uitruilings wat in die voorsieningsketting voorkom, vind plaas tussen verskillende maatskappye wat poog om hul [[inkomste]] binne hul belangstellingsfeer te maksimeer, maar min of geen kennis of belangstelling in die oorblywende spelers in die voorsieningsketting het nie. Meer onlangs is die losweg gekoppelde, selforganiserende netwerk van besighede wat saamwerk om produkte en dienste te lewer, die uitgebreide onderneming genoem,<ref>{{Cite book|last1=Ross |first1=Jeanne W.|title=Enterprise Architecture as Strategy: Creating a Foundation for Business Execution |date=2006|publisher=Harvard Business School Press|last2=Weill|first2=Peter|last3=Robertson|first3=David|isbn=1-59139-839-8|location=Boston, Mass.|oclc=66463473}}</ref> en die gebruik van die term "ketting" en die lineêre struktuur wat dit blyk te verteenwoordig, is gekritiseer as "moeiliker om te verbind met die manier waarop voorsieningsnetwerke werklik funksioneer".<ref>Keith, R., "[https://www.industryweek.com/supply-chain/article/22007454/so-why-do-we-call-it-a-supply-chain-anyway So Why Do We Call it a 'Supply Chain' Anyway?]", ''IndustryWeek'', emphasis added, published 3 Desember 2012, accessed 6 Januarie 2021.</ref> 'n Ketting is eintlik 'n komplekse en dinamiese vraag-en-aanbodnetwerk.<ref name="Wieland-Wallenburg2">cf. {{cite book |last1=Wieland |first1=Andreas |title=Supply-Chain-Management in stürmischen Zeiten |last2=Wallenburg |first2=Carl Marcus |publisher=Universitätsverlag der TU |year=2011 |isbn=978-3-7983-2304-9 |location=Berlin |language=de}}</ref> As deel van hul pogings om etiese praktyke te demonstreer, integreer baie groot maatskappye en globale handelsmerke gedragskodes en riglyne in hul korporatiewe kulture en bestuurstelsels. Hierdeur stel maatskappye eise aan hul verskaffers (fasiliteite, plase, uitkontrakteringsdienste soos skoonmaak, kantien, sekuriteit, ens.) en verifieer hulle deur middel van sosiale oudits dat hulle aan die vereiste standaard voldoen. 'n Gebrek aan deursigtigheid in die voorsieningsketting kan verbruikers verhoed om te weet waar hul aankope vandaan kom en sosiaal onverantwoordelike praktyke fasiliteer. In 2018 het die Loyola Universiteit Chicago se Voorsienings- en Waardekettingsentrum in 'n opname bevind dat 53% van voorsieningskettingprofessionele persone etiek as "uiters" belangrik vir hul organisasies beskou het.<ref name=":0">{{Cite web|title=In this issue of SCMR: The ethical supply chain|url=https://www.scmr.com/article/the_ethical_supply_chain|access-date=2021-04-03|website=SCMR |first1= Judd |last1=Aschendbrand|first2=Jennifer |last2=Proctor |first3=Bob |last3=Trebilcock |date=14 November 2018 }}</ref> In sommige gevalle kan die bedryf van verskeie vlakke binne 'n voorsieningsketting aanleiding gee tot bykomende koste as gevolg van die "winslaag", waar elke vlak se operateurs 'n winsmarge by hul koste voeg. Byvoorbeeld, in 2015 het die VK se Ministerie van Justisie erken dat sy hysbakonderhoud- en opknappingskontrakte aan 'n hoofkontrakteur toegeken is wat dan die werk aan 'n spesialis-hysbakkontrakteur uitkontrakteer het. Die ministerie het die koste-impak van hierdie reëling vermy deur direk met die spesialiskontrakteurs vir hysbakwerk te kontrakteer.<ref>Cabinet Office, https://assets.publishing.service.gov.uk/media/5a7c1c5de5274a1f5cc75da9/SME_Two_Year_On_Report.pdf Making Government business more accessible to SMEs: Two Years On, bl. 31, gepubliseer op 8 Augustus 2013, besoek op 25 Desember 2024</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Ekonomie]] [[Kategorie:Ingenieurswese]] [[Kategorie:Vervaardiging]] b6i7fknone5qhn5i5bavvuk3pjqom1n 2963654 2963653 2026-08-29T19:00:58Z Sobaka 328 2963654 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Verskaffingsketting.png|duimnael|[[Vraag en aanbod]] gestapel in 'n konseptuele ketting.]] 'n '''Verskaffingsketting''' of '''voorsieningsketting''' is 'n komplekse logistieke stelsel wat bestaan uit fasiliteite wat grondstowwe in klaarprodukte omskakel en dit<ref>Ganeshan, R. and Harrison, T. P., [https://static1.squarespace.com/static/5b9e942a8f5130f854dbef81/t/5be89d3b21c67c13123b21bd/1541971264501/an-introduction-to-supply-chain-management.pdf An Introduction to Supply Chain Management], updated 22 Mei 2005, accessed 29 Junie 2023</ref> aan eindverbruikers<ref name="Ghiani 2004">{{cite book |last1=Ghiani |first1=Gianpaolo |last2=Laporte |first2=Gilbert |last3=Musmanno |first3=Roberto |title=Introduction to Logistics Systems Planning and Control |date=2004 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-84917-0 |pages=3–4 |url=https://books.google.com/books?id=KudTAAAAMAAJ |access-date=8 Januarie 2023}}</ref> of eindkliënte versprei,<ref name=harrison-godsell /> terwyl voorsieningskettingbestuur fokus op die optimalisering van die vloei van goedere binne die voorsieningsketting se verspreidingskanale om doeltreffendheid te verseker.<ref>{{Cite journal|url=https://www.researchgate.net/publication/276212454|last=Kozlenkova|first=Irina |display-authors=etal |volume=91|issue=4|pages=586–609|access-date=28 September 2016|doi=10.1016/j.jretai.2015.03.003|year=2015|title=The Role of Marketing Channels in Supply Chain Management|journal=Journal of Retailing}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pang |first1=Shinsiong |last2=Chen |first2=Mu-Chen |date=April 2024 |title=Investigating the impact of consumer environmental consciousness on food supply chain: The case of plant-based meat alternatives |journal=Technological Forecasting and Social Change |volume=201 |article-number=123190 |doi=10.1016/j.techfore.2023.123190 |issn=0040-1625}}</ref> In gesofistikeerde voorsieningskettingstelsels kan die herinvoering van gebruikte produkte in die voorsieningsketting plaasvind op enige punt waar die reswaarde van die produk herwinbaar is. Voorsieningskettings is gekoppel aan waardekettings,<ref>{{cite book |first=Anna |last=Nagurney |title=Supply Chain Network Economics: Dynamics of Prices, Flows, and Profits |publisher=Edward Elgar |location=Cheltenham, UK |year=2006 |isbn=978-1-84542-916-4 }}</ref> en verskaffers binne 'n voorsieningsketting word dikwels in vlakke georganiseer. Eerstevlakverskaffers, ook na verwys as "direkte verskaffers",<ref>Groceries Code Adjudicator, [https://www.gov.uk/government/organisations/groceries-code-adjudicator/about About us], accessed on 29 Augustus 2025</ref> verskaf goedere of dienste direk aan die kliënt. Tweedevlakverskaffers verskaf aan die eerste vlak, ensovoorts,<ref>SCM Portal, [https://www.scm-portal.net/glossary/supplier_tiering.shtml?id=supplier_tiering Supplier Tiering] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230407050026/https://www.scm-portal.net/glossary/supplier_tiering.shtml?id=supplier_tiering |date=2023-04-07 }}, Procurement Glossary supplied by Chartered Institute of Procurement & Supply, accessed 11 Julie 2021</ref> wat 'n hiërargiese struktuur binne die voorsieningsnetwerk skep. Die frase "voorsieningsketting" is moontlik die eerste keer gepubliseer in 'n 1905-artikel in ''[[The Independent]]'', wat kortliks die problematiek genoem het om "'n voorsieningsketting met [[Indië]] ononderbroke te hou" tydens die Britse ekspedisie na [[Tibet]].<ref>{{cite journal |title=The Year at Home and Abroad |journal=The Independent |date=5 Januarie 1905 |volume=58 |issue=2927 |page=7 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.a0008446544 |access-date=6 Februarie 2024}}</ref> ==Oorsig== [[Lêer:Verskaffingsketting A.png|duimnael|'n Verskaffingsketting is eintlik 'n komplekse en dinamiese vraag-en-aanbodnetwerk.<ref name="Wieland-Wallenburg2">cf. {{cite book |last1=Wieland |first1=Andreas |title=Supply-Chain-Management in stürmischen Zeiten |last2=Wallenburg |first2=Carl Marcus |publisher=Universitätsverlag der TU |year=2011 |isbn=978-3-7983-2304-9 |location=Berlin |language=de}}</ref>]] 'n Tipiese voorsieningsketting kan in twee stadiums verdeel word, naamlik produksie- en verspreidingsfases. In die produksiestadium word komponente en halfafgewerkte onderdele in [[vervaardiging]]sentrums vervaardig. Die komponente word dan in 'n monteeraanleg saamgestel. Die verspreidingsfase bestaan uit sentrale en streeksverspreidingsentrums wat produkte na eindverbruikers vervoer.<ref name="Ghiani 2004"/> Mentzer et al. stel voor dat ten minste drie entiteite benodig word vir 'n "voorsieningsketting".<ref name=mentzer>{{cite journal | last1 = Mentzer | first1 = J.T. | display-authors = etal | year = 2001 | title = Defining Supply Chain Management | journal = Journal of Business Logistics | volume = 22 | issue = 2| pages = 1–25 | doi=10.1002/j.2158-1592.2001.tb00001.x}}</ref> Aan die einde van die voorsieningsketting vloei materiale en klaarprodukte slegs daarheen as gevolg van die kliëntegedrag aan die einde van die ketting;<ref>Gattorna, J. L., ed. (1998), ''Strategic Supply Chain Alignment'', Gower, Aldershot</ref> akademici Alan Harrison en Janet Godsell voer aan dat "voorsieningskettingprosesse gekoördineer moet word om op eindkliënt se koopgedrag te fokus", en soek na "kliëntresponsiwiteit" as 'n aanduiding wat bevestig dat materiale in staat is om "deur 'n reeks voorsieningskettingprosesse te vloei om aan eindkliënt se koopgedrag te voldoen".<ref name=harrison-godsell>Harrison, A. and Godsell, J. (2003), [https://dspace.lib.cranfield.ac.uk/bitstream/handle/1826/377/SWP0103.pdf Responsive Supply Chains: An Exploratory Study of Performance Management], Cranfield School of Management, accessed 12 Mei 2021</ref> Baie van die uitruilings wat in die voorsieningsketting voorkom, vind plaas tussen verskillende maatskappye wat poog om hul [[inkomste]] binne hul belangstellingsfeer te maksimeer, maar min of geen kennis of belangstelling in die oorblywende spelers in die voorsieningsketting het nie. Meer onlangs is die losweg gekoppelde, selforganiserende netwerk van besighede wat saamwerk om produkte en dienste te lewer, die uitgebreide onderneming genoem,<ref>{{Cite book|last1=Ross |first1=Jeanne W.|title=Enterprise Architecture as Strategy: Creating a Foundation for Business Execution |date=2006|publisher=Harvard Business School Press|last2=Weill|first2=Peter|last3=Robertson|first3=David|isbn=1-59139-839-8|location=Boston, Mass.|oclc=66463473}}</ref> en die gebruik van die term "ketting" en die lineêre struktuur wat dit blyk te verteenwoordig, is gekritiseer as "moeiliker om te verbind met die manier waarop voorsieningsnetwerke werklik funksioneer".<ref>Keith, R., "[https://www.industryweek.com/supply-chain/article/22007454/so-why-do-we-call-it-a-supply-chain-anyway So Why Do We Call it a 'Supply Chain' Anyway?]", ''IndustryWeek'', emphasis added, published 3 Desember 2012, accessed 6 Januarie 2021.</ref> 'n Ketting is eintlik 'n komplekse en dinamiese vraag-en-aanbodnetwerk.<ref name="Wieland-Wallenburg2">cf. {{cite book |last1=Wieland |first1=Andreas |title=Supply-Chain-Management in stürmischen Zeiten |last2=Wallenburg |first2=Carl Marcus |publisher=Universitätsverlag der TU |year=2011 |isbn=978-3-7983-2304-9 |location=Berlin |language=de}}</ref> As deel van hul pogings om etiese praktyke te demonstreer, integreer baie groot maatskappye en globale handelsmerke gedragskodes en riglyne in hul korporatiewe kulture en bestuurstelsels. Hierdeur stel maatskappye eise aan hul verskaffers (fasiliteite, plase, uitkontrakteringsdienste soos skoonmaak, kantien, sekuriteit, ens.) en verifieer hulle deur middel van sosiale oudits dat hulle aan die vereiste standaard voldoen. 'n Gebrek aan deursigtigheid in die voorsieningsketting kan verbruikers verhoed om te weet waar hul aankope vandaan kom en sosiaal onverantwoordelike praktyke fasiliteer. In 2018 het die Loyola Universiteit Chicago se Voorsienings- en Waardekettingsentrum in 'n opname bevind dat 53% van voorsieningskettingprofessionele persone etiek as "uiters" belangrik vir hul organisasies beskou het.<ref name=":0">{{Cite web|title=In this issue of SCMR: The ethical supply chain|url=https://www.scmr.com/article/the_ethical_supply_chain|access-date=2021-04-03|website=SCMR |first1= Judd |last1=Aschendbrand|first2=Jennifer |last2=Proctor |first3=Bob |last3=Trebilcock |date=14 November 2018 }}</ref> In sommige gevalle kan die bedryf van verskeie vlakke binne 'n voorsieningsketting aanleiding gee tot bykomende koste as gevolg van die "winslaag", waar elke vlak se operateurs 'n winsmarge by hul koste voeg. Byvoorbeeld, in 2015 het die VK se Ministerie van Justisie erken dat sy hysbakonderhoud- en opknappingskontrakte aan 'n hoofkontrakteur toegeken is wat dan die werk aan 'n spesialis-hysbakkontrakteur uitkontrakteer het. Die ministerie het die koste-impak van hierdie reëling vermy deur direk met die spesialiskontrakteurs vir hysbakwerk te kontrakteer.<ref>Cabinet Office, https://assets.publishing.service.gov.uk/media/5a7c1c5de5274a1f5cc75da9/SME_Two_Year_On_Report.pdf Making Government business more accessible to SMEs: Two Years On, bl. 31, gepubliseer op 8 Augustus 2013, besoek op 25 Desember 2024</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Ekonomie]] [[Kategorie:Ingenieurswese]] [[Kategorie:Vervaardiging]] lm3ygzcifar2hx7nte1qqpndtc8r7ot Haakon VIII 0 468328 2963626 2963387 2026-08-29T18:18:56Z BurgertB 2401 Besig 2963626 wikitext text/x-wiki {{Nuus}} {{Inligtingskas koning2 |naam = Haakon VIII |titel = Koning van Noorweë |beeld = Haakon in 2025 (cropped).jpg |breedte = 240 |onderskrif = Haakon in 2025. |bewind = 28 Augustus 2026 - tans |voorganger = [[Harald V van Noorweë|Harald V]] |opvolger = |erfgenaam = [[Ingrid Alexandra, kroonprinses van Noorweë|Ingrid Alexandra]] |gade = Mette-Marit Tjessem Høiby |kinders = Ingrid Alexandra <br>Sverre Magnus |huis = [[Huis van Glücksburg|Glücksburg]]<ref>{{cite web|title=The Royal Family|url=http://www.royalcourt.no/seksjon.html?tid=28435&sek=27259|accesms-date=25 October 2014|archive-date=25 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141025163427/http://www.royalcourt.no/seksjon.html?tid=28435&sek=27259|url-status=live}}</ref> |vader = Harald V |moeder = Sonja Haraldsen |gebore = {{GDEO|df=y|1973|7|20}} |godsdiens = Kerk van Noorweë |handtekening = }} '''Haakon VIII''' (Haakon Magnus; gebore 20 Julie 1973) is sedert die dood van sy vader, [[Harald V van Noorweë|Harald V]], op 28 Augustus 2026 koning van [[Noorweë]]. Hy is die tweede kind en enigste seun van koning Harald V en koningin Sonja van Noorweë. Haakon is die vierde generasie van die heersende Noorweegse koningshuis, die [[Huis van Glücksburg]]. Hy is in 2001 met Mette-Marit Tjessem Høiby getroud, en die egpaar het twee kinders, kroonprinses Ingrid Alexandra en prins Sverre Magnus. Haakon is ’n opgeleide vlootoffisier en as koning die opperbevelvoerder van die Noorweegse weermag. Hy het al gedien as welwillendheidsambassadeur vir die [[Verenigde Nasies]] se Ontwikkelingsprogram en was betrokke by ’n reeks filantropiese en internasionale inisiatiewe. Hy het ’n BA-graad in [[staatsleer]] van die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]] en ’n MSc in ontwikkelingstudies van die London School of Economics. ==Vroeë lewe en familie== Haakon is op 20 Julie 1973 in die Nasionale Hospitaal in St. Hanshaugen, [[Oslo]], gebore as die enigste seun en jongste kind van die destydse [[Harald V|kroonprins Harald]] en kroonprinses Sonja, tydens die bewind van sy grootvader aan vaderskant, [[Olav V]]. Hy is Haakon Magnus genoem, en die aankondiging het beklemtoon dat hy as Haakon bekend sou staan. Haakon het ’n ouer suster, prinses Märtha Louise, wat in 1971 gebore is. In 1990 is die Noorse grondwet gewysig om absolute eersgeboortereg in te stel, wat beteken het dat die oudste kind, ongeag geslag, voorrang sou geniet in die opvolgingslyn.<ref>{{Cite web|date=19 July 2019|title=A look at the Norwegian line of succession|url=https://royalcentral.co.uk/europe/norway/a-look-at-the-norwegian-line-of-succession-126706/|access-date=19 June 2021|website=Royal Central|language=en|archive-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200945/https://royalcentral.co.uk/europe/norway/a-look-at-the-norwegian-line-of-succession-126706/|url-status=live}}</ref> Die verandering is egter nie terugwerkend toegepas nie, en daarom het Haakon steeds voorrang bo sy ouer suster geniet.<ref>{{Cite web|date=13 December 2020|title=Absolute primogeniture - How Sweden revolutionized the royal world|url=https://theroyalpages.com/absolute-primogeniture-how-sweden-revolutionized-the-royal-world/|access-date=19 June 2021|website=The Royal Pages|language=en-US|archive-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202339/https://theroyalpages.com/absolute-primogeniture-how-sweden-revolutionized-the-royal-world/|url-status=live}}</ref> ===Opleiding en militêre diens=== Haakon het in die koninklike Noorse vloot gedien. Hy het in 1995 aan die Noorse Vlootakademie gegradueer,<ref>{{Cite web |title=HRH Crown Prince Haakon |url=https://www.soalliance.org/speakers/hrh-crown-prince-haakon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202802/https://www.soalliance.org/speakers/hrh-crown-prince-haakon |archive-date=24 June 2021 |access-date=19 June 2021 |website=Sustainable Ocean Alliance |language=en}}</ref> waarna hy ’n jaar lank op verskeie vlootvaartuie gedien het.<ref name=":0">{{Cite web |date=18 January 2021 |title=Haakon, thirty years as heir |url=https://royalcentral.co.uk/europe/norway/haakon-thirty-years-as-heir-154375/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624201924/https://royalcentral.co.uk/europe/norway/haakon-thirty-years-as-heir-154375/ |archive-date=24 June 2021 |access-date=19 June 2021 |website=Royal Central |language=en}}</ref> Hy is later na die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]], waar hy in 1999 ’n [[BA]]-graad in staatsleer behaal het.<ref>{{Cite news |title=Crown Prince Breaks Tradition at Berkeley / Norway's royal son has enrolled at Cal |url=http://www.sfgate.com/bayarea/article/Crown-Prince-Breaks-Tradition-at-Berkeley-2969170.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225180707/https://www.sfgate.com/bayarea/article/Crown-Prince-Breaks-Tradition-at-Berkeley-2969170.php |archive-date=25 December 2021 |access-date=31 May 2017 |work=SFGate}}</ref> Haakon het vervolgens lesings aan die Universiteit van Oslo bygewoon en in 2001 die Noorse departement van buitelandse sake se inleidende kursus vir staatsamptenare voltooi. Hy het sy opleiding in 2003 aan die London School of Economics voltooi, waar hy ’n MSc-graad in ontwikkelingstudies verwerf het, met ’n spesialisering in internasionale handel en [[Afrika]].<ref name=":0" /> Van 15 November 2013 af was Haakon ’n admiraal in die vloot en ’n generaal in die leër en lugmag.<ref>{{Cite web |date=15 November 2013 |title=Hans Kongelige Høyhet Kronprinsen utnevnes til admiral og general |url=https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/hans-kongelige-hoyhet-kronprinsen-utnevn/id745632/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202145/https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/hans-kongelige-hoyhet-kronprinsen-utnevn/id745632/ |archive-date=24 June 2021 |access-date=20 June 2021}}</ref> In 2016 het hy die Noorse leër se valskermkursus voltooi en is hy as ’n militêre valskermsoldaat gesertifiseer. Die kursus is deur die spesiale operasionele kommando aangebied.<ref>{{Cite web |title=Completed Army paratrooper course |url=https://www.royalcourt.no/nyhet.html?tid=135008&sek=27262 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200953/https://www.royalcourt.no/nyhet.html?tid=135008&sek=27262 |archive-date=24 June 2021 |access-date=20 June 2021}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Haakon VIII}} {{Normdata}} [[Kategorie:Noorse monarge]] sdshx5lpdsx834d6ygame0zm7hsr9kf 2963628 2963626 2026-08-29T18:19:38Z BurgertB 2401 /* Verwysings */ 2963628 wikitext text/x-wiki {{Nuus}} {{Inligtingskas koning2 |naam = Haakon VIII |titel = Koning van Noorweë |beeld = Haakon in 2025 (cropped).jpg |breedte = 240 |onderskrif = Haakon in 2025. |bewind = 28 Augustus 2026 - tans |voorganger = [[Harald V van Noorweë|Harald V]] |opvolger = |erfgenaam = [[Ingrid Alexandra, kroonprinses van Noorweë|Ingrid Alexandra]] |gade = Mette-Marit Tjessem Høiby |kinders = Ingrid Alexandra <br>Sverre Magnus |huis = [[Huis van Glücksburg|Glücksburg]]<ref>{{cite web|title=The Royal Family|url=http://www.royalcourt.no/seksjon.html?tid=28435&sek=27259|accesms-date=25 October 2014|archive-date=25 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141025163427/http://www.royalcourt.no/seksjon.html?tid=28435&sek=27259|url-status=live}}</ref> |vader = Harald V |moeder = Sonja Haraldsen |gebore = {{GDEO|df=y|1973|7|20}} |godsdiens = Kerk van Noorweë |handtekening = }} '''Haakon VIII''' (Haakon Magnus; gebore 20 Julie 1973) is sedert die dood van sy vader, [[Harald V van Noorweë|Harald V]], op 28 Augustus 2026 koning van [[Noorweë]]. Hy is die tweede kind en enigste seun van koning Harald V en koningin Sonja van Noorweë. Haakon is die vierde generasie van die heersende Noorweegse koningshuis, die [[Huis van Glücksburg]]. Hy is in 2001 met Mette-Marit Tjessem Høiby getroud, en die egpaar het twee kinders, kroonprinses Ingrid Alexandra en prins Sverre Magnus. Haakon is ’n opgeleide vlootoffisier en as koning die opperbevelvoerder van die Noorweegse weermag. Hy het al gedien as welwillendheidsambassadeur vir die [[Verenigde Nasies]] se Ontwikkelingsprogram en was betrokke by ’n reeks filantropiese en internasionale inisiatiewe. Hy het ’n BA-graad in [[staatsleer]] van die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]] en ’n MSc in ontwikkelingstudies van die London School of Economics. ==Vroeë lewe en familie== Haakon is op 20 Julie 1973 in die Nasionale Hospitaal in St. Hanshaugen, [[Oslo]], gebore as die enigste seun en jongste kind van die destydse [[Harald V|kroonprins Harald]] en kroonprinses Sonja, tydens die bewind van sy grootvader aan vaderskant, [[Olav V]]. Hy is Haakon Magnus genoem, en die aankondiging het beklemtoon dat hy as Haakon bekend sou staan. Haakon het ’n ouer suster, prinses Märtha Louise, wat in 1971 gebore is. In 1990 is die Noorse grondwet gewysig om absolute eersgeboortereg in te stel, wat beteken het dat die oudste kind, ongeag geslag, voorrang sou geniet in die opvolgingslyn.<ref>{{Cite web|date=19 July 2019|title=A look at the Norwegian line of succession|url=https://royalcentral.co.uk/europe/norway/a-look-at-the-norwegian-line-of-succession-126706/|access-date=19 June 2021|website=Royal Central|language=en|archive-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200945/https://royalcentral.co.uk/europe/norway/a-look-at-the-norwegian-line-of-succession-126706/|url-status=live}}</ref> Die verandering is egter nie terugwerkend toegepas nie, en daarom het Haakon steeds voorrang bo sy ouer suster geniet.<ref>{{Cite web|date=13 December 2020|title=Absolute primogeniture - How Sweden revolutionized the royal world|url=https://theroyalpages.com/absolute-primogeniture-how-sweden-revolutionized-the-royal-world/|access-date=19 June 2021|website=The Royal Pages|language=en-US|archive-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202339/https://theroyalpages.com/absolute-primogeniture-how-sweden-revolutionized-the-royal-world/|url-status=live}}</ref> ===Opleiding en militêre diens=== Haakon het in die koninklike Noorse vloot gedien. Hy het in 1995 aan die Noorse Vlootakademie gegradueer,<ref>{{Cite web |title=HRH Crown Prince Haakon |url=https://www.soalliance.org/speakers/hrh-crown-prince-haakon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202802/https://www.soalliance.org/speakers/hrh-crown-prince-haakon |archive-date=24 June 2021 |access-date=19 June 2021 |website=Sustainable Ocean Alliance |language=en}}</ref> waarna hy ’n jaar lank op verskeie vlootvaartuie gedien het.<ref name=":0">{{Cite web |date=18 January 2021 |title=Haakon, thirty years as heir |url=https://royalcentral.co.uk/europe/norway/haakon-thirty-years-as-heir-154375/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624201924/https://royalcentral.co.uk/europe/norway/haakon-thirty-years-as-heir-154375/ |archive-date=24 June 2021 |access-date=19 June 2021 |website=Royal Central |language=en}}</ref> Hy is later na die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]], waar hy in 1999 ’n [[BA]]-graad in staatsleer behaal het.<ref>{{Cite news |title=Crown Prince Breaks Tradition at Berkeley / Norway's royal son has enrolled at Cal |url=http://www.sfgate.com/bayarea/article/Crown-Prince-Breaks-Tradition-at-Berkeley-2969170.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225180707/https://www.sfgate.com/bayarea/article/Crown-Prince-Breaks-Tradition-at-Berkeley-2969170.php |archive-date=25 December 2021 |access-date=31 May 2017 |work=SFGate}}</ref> Haakon het vervolgens lesings aan die Universiteit van Oslo bygewoon en in 2001 die Noorse departement van buitelandse sake se inleidende kursus vir staatsamptenare voltooi. Hy het sy opleiding in 2003 aan die London School of Economics voltooi, waar hy ’n MSc-graad in ontwikkelingstudies verwerf het, met ’n spesialisering in internasionale handel en [[Afrika]].<ref name=":0" /> Van 15 November 2013 af was Haakon ’n admiraal in die vloot en ’n generaal in die leër en lugmag.<ref>{{Cite web |date=15 November 2013 |title=Hans Kongelige Høyhet Kronprinsen utnevnes til admiral og general |url=https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/hans-kongelige-hoyhet-kronprinsen-utnevn/id745632/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202145/https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/hans-kongelige-hoyhet-kronprinsen-utnevn/id745632/ |archive-date=24 June 2021 |access-date=20 June 2021}}</ref> In 2016 het hy die Noorse leër se valskermkursus voltooi en is hy as ’n militêre valskermsoldaat gesertifiseer. Die kursus is deur die spesiale operasionele kommando aangebied.<ref>{{Cite web |title=Completed Army paratrooper course |url=https://www.royalcourt.no/nyhet.html?tid=135008&sek=27262 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200953/https://www.royalcourt.no/nyhet.html?tid=135008&sek=27262 |archive-date=24 June 2021 |access-date=20 June 2021}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Haakon VIII}} {{Normdata}} [[Kategorie:Noorse monarge]] 94e8o0bp7c7c7thtw7myoyapy6r8vt6 2963657 2963628 2026-08-29T19:39:18Z BurgertB 2401 Besig 2963657 wikitext text/x-wiki {{Nuus}} {{Inligtingskas koning2 |naam = Haakon VIII |titel = Koning van Noorweë |beeld = Haakon in 2025 (cropped).jpg |breedte = 240 |onderskrif = Haakon in 2025. |bewind = 28 Augustus 2026 - tans |voorganger = [[Harald V van Noorweë|Harald V]] |opvolger = |erfgenaam = [[Ingrid Alexandra, kroonprinses van Noorweë|Ingrid Alexandra]] |gade = Mette-Marit Tjessem Høiby |kinders = Ingrid Alexandra <br>Sverre Magnus |huis = [[Huis van Glücksburg|Glücksburg]]<ref>{{cite web|title=The Royal Family|url=http://www.royalcourt.no/seksjon.html?tid=28435&sek=27259|accesms-date=25 October 2014|archive-date=25 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141025163427/http://www.royalcourt.no/seksjon.html?tid=28435&sek=27259|url-status=live}}</ref> |vader = Harald V |moeder = Sonja Haraldsen |gebore = {{GDEO|df=y|1973|7|20}} |godsdiens = Kerk van Noorweë |handtekening = }} '''Haakon VIII''' (Haakon Magnus; gebore 20 Julie 1973) is sedert die dood van sy vader, [[Harald V van Noorweë|Harald V]], op 28 Augustus 2026 koning van [[Noorweë]]. Hy is die tweede kind en enigste seun van koning Harald V en koningin Sonja van Noorweë. Haakon is die vierde generasie van die heersende Noorweegse koningshuis, die [[Huis van Glücksburg]]. Hy is in 2001 met Mette-Marit Tjessem Høiby getroud, en die egpaar het twee kinders, kroonprinses Ingrid Alexandra en prins Sverre Magnus. Haakon is ’n opgeleide vlootoffisier en as koning die opperbevelvoerder van die Noorweegse weermag. Hy het al gedien as welwillendheidsambassadeur vir die [[Verenigde Nasies]] se Ontwikkelingsprogram en was betrokke by ’n reeks filantropiese en internasionale inisiatiewe. Hy het ’n BA-graad in [[staatsleer]] van die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]] en ’n MSc in ontwikkelingstudies van die London School of Economics. ==Vroeë lewe en familie== Haakon is op 20 Julie 1973 in die Nasionale Hospitaal in St. Hanshaugen, [[Oslo]], gebore as die enigste seun en jongste kind van die destydse [[Harald V|kroonprins Harald]] en kroonprinses Sonja, tydens die bewind van sy grootvader aan vaderskant, [[Olav V]]. Hy is Haakon Magnus genoem, en die aankondiging het beklemtoon dat hy as Haakon bekend sou staan. Haakon het ’n ouer suster, prinses Märtha Louise, wat in 1971 gebore is. In 1990 is die Noorse grondwet gewysig om absolute eersgeboortereg in te stel, wat beteken het dat die oudste kind, ongeag geslag, voorrang sou geniet in die opvolgingslyn.<ref>{{Cite web|date=19 July 2019|title=A look at the Norwegian line of succession|url=https://royalcentral.co.uk/europe/norway/a-look-at-the-norwegian-line-of-succession-126706/|access-date=19 June 2021|website=Royal Central|language=en|archive-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200945/https://royalcentral.co.uk/europe/norway/a-look-at-the-norwegian-line-of-succession-126706/|url-status=live}}</ref> Die verandering is egter nie terugwerkend toegepas nie, en daarom het Haakon steeds voorrang bo sy ouer suster geniet.<ref>{{Cite web|date=13 December 2020|title=Absolute primogeniture - How Sweden revolutionized the royal world|url=https://theroyalpages.com/absolute-primogeniture-how-sweden-revolutionized-the-royal-world/|access-date=19 June 2021|website=The Royal Pages|language=en-US|archive-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202339/https://theroyalpages.com/absolute-primogeniture-how-sweden-revolutionized-the-royal-world/|url-status=live}}</ref> ===Opleiding en militêre diens=== Haakon het in die koninklike Noorse vloot gedien. Hy het in 1995 aan die Noorse Vlootakademie gegradueer,<ref>{{Cite web |title=HRH Crown Prince Haakon |url=https://www.soalliance.org/speakers/hrh-crown-prince-haakon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202802/https://www.soalliance.org/speakers/hrh-crown-prince-haakon |archive-date=24 June 2021 |access-date=19 June 2021 |website=Sustainable Ocean Alliance |language=en}}</ref> waarna hy ’n jaar lank op verskeie vlootvaartuie gedien het.<ref name=":0">{{Cite web |date=18 January 2021 |title=Haakon, thirty years as heir |url=https://royalcentral.co.uk/europe/norway/haakon-thirty-years-as-heir-154375/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624201924/https://royalcentral.co.uk/europe/norway/haakon-thirty-years-as-heir-154375/ |archive-date=24 June 2021 |access-date=19 June 2021 |website=Royal Central |language=en}}</ref> Hy is later na die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]], waar hy in 1999 ’n [[BA]]-graad in staatsleer behaal het.<ref>{{Cite news |title=Crown Prince Breaks Tradition at Berkeley / Norway's royal son has enrolled at Cal |url=http://www.sfgate.com/bayarea/article/Crown-Prince-Breaks-Tradition-at-Berkeley-2969170.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225180707/https://www.sfgate.com/bayarea/article/Crown-Prince-Breaks-Tradition-at-Berkeley-2969170.php |archive-date=25 December 2021 |access-date=31 May 2017 |work=SFGate}}</ref> Haakon het vervolgens lesings aan die Universiteit van Oslo bygewoon en in 2001 die Noorse departement van buitelandse sake se inleidende kursus vir staatsamptenare voltooi. Hy het sy opleiding in 2003 aan die London School of Economics voltooi, waar hy ’n MSc-graad in ontwikkelingstudies verwerf het, met ’n spesialisering in internasionale handel en [[Afrika]].<ref name=":0" /> Van 15 November 2013 af was Haakon ’n admiraal in die vloot en ’n generaal in die leër en lugmag.<ref>{{Cite web |date=15 November 2013 |title=Hans Kongelige Høyhet Kronprinsen utnevnes til admiral og general |url=https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/hans-kongelige-hoyhet-kronprinsen-utnevn/id745632/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202145/https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/hans-kongelige-hoyhet-kronprinsen-utnevn/id745632/ |archive-date=24 June 2021 |access-date=20 June 2021}}</ref> In 2016 het hy die Noorse leër se valskermkursus voltooi en is hy as ’n militêre valskermsoldaat gesertifiseer. Die kursus is deur die spesiale operasionele kommando aangebied.<ref>{{Cite web |title=Completed Army paratrooper course |url=https://www.royalcourt.no/nyhet.html?tid=135008&sek=27262 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200953/https://www.royalcourt.no/nyhet.html?tid=135008&sek=27262 |archive-date=24 June 2021 |access-date=20 June 2021}}</ref> ==Kroonprins== [[Beeld:16-11-2015 Presidente em exercício, Michel Temer, recebe no Itamaraty o príncipe herdeiro da Noruega, Haakon Magnus (23069823405).jpg|thumb|Haakon op 16 November 2015 saam met die destydse [[Brasilië|Brasiliaanse]] visepresident, Michel Temer, in [[Brasília]], Brasilië.]] Haakon het by verskeie geleenthede as regent opgetree toe Harald weens swak gesondheid nie sy pligte as staatshoof kon uitvoer nie.<ref>{{Cite news |last=Rasmussen |first=Louise |date=27 August 2026 |title=Norway's King Harald in 'very serious' condition as royal family gathers at hospital |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/king-harald-norway-health-update-b3040159.html |access-date=27 August 2026 |work=The Independent}}</ref> In 2003 is hy as ’n welwillendheidsambassadeur vir die Verenigde Nasies se Ontwikkelingsprogram aangestel.<ref name="Norwegian Royal House" /> In 2013 het hy die SIKT-konferensie gestig.<ref name="Norwegian Royal House">{{cite web|url=https://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=28766&sek=28640|title=His Royal Highness Crown Prince Haakon|publisher=Norwegian Royal House Official Website|access-date=17 August 2020|archive-date=24 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200824182321/https://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=28766&sek=28640|url-status=live}}</ref> Hy woon gereeld die jaarlikse konferensie van die Konfederasie vir Noorse Enterprise by en in 2016 het hy die Noorse Konfederasie van Vakbonde (LO) ontmoet vir ’n bekendstelling aan Noorweë se driepartysamewerkingsmodel.<ref name="royalhouse">{{cite web|url=https://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=84153&sek=28625|title=In focus: Trade, industry and innovation|publisher=Norwegian Royal House Official Website|access-date=17 August 2020|archive-date=27 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827120200/https://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=84153&sek=28625|url-status=live}}</ref> Haakon was van 2005 tot 2010 ’n lid van die Jongwêreldleiersnetwerk, en van 2010 tot 2017 het hy op die stigtingsraad daarvan gedien.<ref name="Norwegian Royal House" /> Haakon en Mette-Marit het die Kroonprins en Kroonprinses se Stigting gestig.<ref name="Norwegian Royal House" /> Hy is ’n beskermheer van 4H Norge, ANSA, die Ibsen-verhoogfees, die Nordland-musiekfees en verskeie ander organisasies.<ref>{{cite web|url=https://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=28794&sek=28620|title=Organisations under the patronage of The Crown Prince|publisher=Norwegian Royal House Official Website|access-date=17 August 2020|archive-date=1 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301194311/https://web.archive.org/web/20210301194311/https://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=28794&sek=28620|url-status=live}}</ref> In 2017 het hy ’n beskermheer van die Noorse Vlugtelingraad geword.<ref>{{cite web|url=https://www.nrc.no/news/2017/february/crown-prince-becomes-patron-of-the-norwegian-refugee-council/|title=Crown Prince becomes patron of the Norwegian Refugee Council|publisher=www.nrc.no|access-date=27 November 2021|date=1 March 2017|archive-date=27 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127053359/https://web.archive.org/web/20211127053359/https://www.nrc.no/news/2017/february/crown-prince-becomes-patron-of-the-norwegian-refugee-council/|url-status=live}}</ref> In Mei 2022 het Haakon by ’n universiteitsekspedisie aangesluit wat daarop gemik was om kennis oor poolgeskiedenis en die wetenskaplike navorsing wat in die Arktiese gebied plaasvind, te versprei. In die loop van twee weke het hy die Groenlandse ysplaat met behulp van ’n sneeuvlieër oorgesteek.<ref>{{cite web |title=Crown Prince crosses the Greenland ice sheet |url=https://www.royalcourt.no/nyhet.html?tid=211855&sek=27262 |website=royalcourt.no|publisher=The Royal House of Norway |access-date=8 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |last1=Rød |first1=Mathias Moene |title=Kitekongen over Grønland |date=7 June 2022 |url=https://www.nrk.no/_kitekongen_-over-gronland-1.15993951 |publisher=NRK |access-date=8 June 2022}}</ref> Ná die [[Pride-skietvoorvaal in 2022 in Oslo]] het Haakon verklaar: "Ons moet die reg in Noorweë beskerm om lief te hê wie ons ook al wil."<ref name="ReutersReactionsHorror">{{Cite news |last1=Solsvik |first1=Terje |last2=Fouche |first2=Gwladys |date=25 June 2022 |title=Horror on Oslo Pride day as gunman goes on deadly rampage at gay bar |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/two-dead-several-wounded-norway-nightclub-shooting-police-say-2022-06-25/ |url-status=live |access-date=25 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625034411/https://www.reuters.com/world/europe/two-dead-several-wounded-norway-nightclub-shooting-police-say-2022-06-25/ |archive-date=25 June 2022}}</ref> In 2026 het Haakon die Myklebust-skip as roeier beman saam met prins Sverre Magnus.<ref>{{Cite web |date=2026-04-25 |title=Her ror de sammen: Far og sønn på nytt kongelig oppdrag |url=https://www.vg.no/rampelys/i/WvmmaL/her-ror-de-sammen-far-og-soenn-paa-nytt-kongelig-oppdrag |access-date=2026-06-28 |website=VG |language=no}}</ref> Die beeldmateriaal van die gebeurtenis is later deur die koningshuis gebruik ter ondersteuning van die [[Noorse nasionale sokkerspan]].<ref>{{Cite web |last=Åsebø |first=Kjellrun |date=2026-06-26 |title=Kongehuset er med på roinga - med lokalt innslag |url=http://www.fjt.no/nyheter/n/L4WLeQ/kongehuset-er-med-paa-roinga-med-lokalt-innslag |access-date=2026-06-28 |website=Fjordenes Tidende |language=nn}}</ref> Benewens sy amptelike pligte stel Haakon baie belang in kulturele aangeleenthede en het hy beskermheerskap aan ’n aantal organisasies verleen. In 2006 was hy een van drie stigters van Global Dignity.<ref name="Norwegian Royal House" /><ref>{{cite web|url=https://globaldignity.org/our-story/|title=Our Story|publisher=Global Dignity|access-date=31 March 2021|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411044938/https://web.archive.org/web/20210411044938/https://globaldignity.org/our-story/|url-status=live}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Haakon VIII}} {{Normdata}} [[Kategorie:Noorse monarge]] glt27s4olgohowqne072kcabsvbgil3 2963658 2963657 2026-08-29T19:58:32Z BurgertB 2401 Besig 2963658 wikitext text/x-wiki {{Nuus}} {{Inligtingskas koning2 |naam = Haakon VIII |titel = Koning van Noorweë |beeld = Haakon in 2025 (cropped).jpg |breedte = 240 |onderskrif = Haakon in 2025. |bewind = 28 Augustus 2026 - tans |voorganger = [[Harald V van Noorweë|Harald V]] |opvolger = |erfgenaam = [[Ingrid Alexandra, kroonprinses van Noorweë|Ingrid Alexandra]] |gade = Mette-Marit Tjessem Høiby |kinders = Ingrid Alexandra <br>Sverre Magnus |huis = [[Huis van Glücksburg|Glücksburg]]<ref>{{cite web|title=The Royal Family|url=http://www.royalcourt.no/seksjon.html?tid=28435&sek=27259|accesms-date=25 October 2014|archive-date=25 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141025163427/http://www.royalcourt.no/seksjon.html?tid=28435&sek=27259|url-status=live}}</ref> |vader = Harald V |moeder = Sonja Haraldsen |gebore = {{GDEO|df=y|1973|7|20}} |godsdiens = Kerk van Noorweë |handtekening = }} '''Haakon VIII''' (Haakon Magnus; gebore 20 Julie 1973) is sedert die dood van sy vader, [[Harald V van Noorweë|Harald V]], op 28 Augustus 2026 koning van [[Noorweë]]. Hy is die tweede kind en enigste seun van koning Harald V en koningin Sonja van Noorweë. Haakon is die vierde generasie van die heersende Noorweegse koningshuis, die [[Huis van Glücksburg]]. Hy is in 2001 met Mette-Marit Tjessem Høiby getroud, en die egpaar het twee kinders, kroonprinses Ingrid Alexandra en prins Sverre Magnus. Haakon is ’n opgeleide vlootoffisier en as koning die opperbevelvoerder van die Noorweegse weermag. Hy het al gedien as welwillendheidsambassadeur vir die [[Verenigde Nasies]] se Ontwikkelingsprogram en was betrokke by ’n reeks filantropiese en internasionale inisiatiewe. Hy het ’n BA-graad in [[staatsleer]] van die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]] en ’n MSc in ontwikkelingstudies van die London School of Economics. ==Vroeë lewe en familie== Haakon is op 20 Julie 1973 in die Nasionale Hospitaal in St. Hanshaugen, [[Oslo]], gebore as die enigste seun en jongste kind van die destydse [[Harald V|kroonprins Harald]] en kroonprinses Sonja, tydens die bewind van sy grootvader aan vaderskant, [[Olav V]]. Hy is Haakon Magnus genoem, en die aankondiging het beklemtoon dat hy as Haakon bekend sou staan. Haakon het ’n ouer suster, prinses Märtha Louise, wat in 1971 gebore is. In 1990 is die Noorse grondwet gewysig om absolute eersgeboortereg in te stel, wat beteken het dat die oudste kind, ongeag geslag, voorrang sou geniet in die opvolgingslyn.<ref>{{Cite web|date=19 July 2019|title=A look at the Norwegian line of succession|url=https://royalcentral.co.uk/europe/norway/a-look-at-the-norwegian-line-of-succession-126706/|access-date=19 June 2021|website=Royal Central|language=en|archive-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200945/https://royalcentral.co.uk/europe/norway/a-look-at-the-norwegian-line-of-succession-126706/|url-status=live}}</ref> Die verandering is egter nie terugwerkend toegepas nie, en daarom het Haakon steeds voorrang bo sy ouer suster geniet.<ref>{{Cite web|date=13 December 2020|title=Absolute primogeniture - How Sweden revolutionized the royal world|url=https://theroyalpages.com/absolute-primogeniture-how-sweden-revolutionized-the-royal-world/|access-date=19 June 2021|website=The Royal Pages|language=en-US|archive-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202339/https://theroyalpages.com/absolute-primogeniture-how-sweden-revolutionized-the-royal-world/|url-status=live}}</ref> ===Opleiding en militêre diens=== Haakon het in die koninklike Noorse vloot gedien. Hy het in 1995 aan die Noorse Vlootakademie gegradueer,<ref>{{Cite web |title=HRH Crown Prince Haakon |url=https://www.soalliance.org/speakers/hrh-crown-prince-haakon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202802/https://www.soalliance.org/speakers/hrh-crown-prince-haakon |archive-date=24 June 2021 |access-date=19 June 2021 |website=Sustainable Ocean Alliance |language=en}}</ref> waarna hy ’n jaar lank op verskeie vlootvaartuie gedien het.<ref name=":0">{{Cite web |date=18 January 2021 |title=Haakon, thirty years as heir |url=https://royalcentral.co.uk/europe/norway/haakon-thirty-years-as-heir-154375/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624201924/https://royalcentral.co.uk/europe/norway/haakon-thirty-years-as-heir-154375/ |archive-date=24 June 2021 |access-date=19 June 2021 |website=Royal Central |language=en}}</ref> Hy is later na die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]], waar hy in 1999 ’n [[BA]]-graad in staatsleer behaal het.<ref>{{Cite news |title=Crown Prince Breaks Tradition at Berkeley / Norway's royal son has enrolled at Cal |url=http://www.sfgate.com/bayarea/article/Crown-Prince-Breaks-Tradition-at-Berkeley-2969170.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225180707/https://www.sfgate.com/bayarea/article/Crown-Prince-Breaks-Tradition-at-Berkeley-2969170.php |archive-date=25 December 2021 |access-date=31 May 2017 |work=SFGate}}</ref> Haakon het vervolgens lesings aan die Universiteit van Oslo bygewoon en in 2001 die Noorse departement van buitelandse sake se inleidende kursus vir staatsamptenare voltooi. Hy het sy opleiding in 2003 aan die London School of Economics voltooi, waar hy ’n MSc-graad in ontwikkelingstudies verwerf het, met ’n spesialisering in internasionale handel en [[Afrika]].<ref name=":0" /> Van 15 November 2013 af was Haakon ’n admiraal in die vloot en ’n generaal in die leër en lugmag.<ref>{{Cite web |date=15 November 2013 |title=Hans Kongelige Høyhet Kronprinsen utnevnes til admiral og general |url=https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/hans-kongelige-hoyhet-kronprinsen-utnevn/id745632/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202145/https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/hans-kongelige-hoyhet-kronprinsen-utnevn/id745632/ |archive-date=24 June 2021 |access-date=20 June 2021}}</ref> In 2016 het hy die Noorse leër se valskermkursus voltooi en is hy as ’n militêre valskermsoldaat gesertifiseer. Die kursus is deur die spesiale operasionele kommando aangebied.<ref>{{Cite web |title=Completed Army paratrooper course |url=https://www.royalcourt.no/nyhet.html?tid=135008&sek=27262 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200953/https://www.royalcourt.no/nyhet.html?tid=135008&sek=27262 |archive-date=24 June 2021 |access-date=20 June 2021}}</ref> ==Kroonprins== [[Beeld:16-11-2015 Presidente em exercício, Michel Temer, recebe no Itamaraty o príncipe herdeiro da Noruega, Haakon Magnus (23069823405).jpg|thumb|Haakon op 16 November 2015 saam met die destydse [[Brasilië|Brasiliaanse]] visepresident, Michel Temer, in [[Brasília]], Brasilië.]] Haakon het by verskeie geleenthede as regent opgetree toe Harald weens swak gesondheid nie sy pligte as staatshoof kon uitvoer nie.<ref>{{Cite news |last=Rasmussen |first=Louise |date=27 August 2026 |title=Norway's King Harald in 'very serious' condition as royal family gathers at hospital |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/king-harald-norway-health-update-b3040159.html |access-date=27 August 2026 |work=The Independent}}</ref> In 2003 is hy as ’n welwillendheidsambassadeur vir die Verenigde Nasies se Ontwikkelingsprogram aangestel.<ref name="Norwegian Royal House" /> In 2013 het hy die SIKT-konferensie gestig.<ref name="Norwegian Royal House">{{cite web|url=https://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=28766&sek=28640|title=His Royal Highness Crown Prince Haakon|publisher=Norwegian Royal House Official Website|access-date=17 August 2020|archive-date=24 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200824182321/https://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=28766&sek=28640|url-status=live}}</ref> Hy woon gereeld die jaarlikse konferensie van die Konfederasie vir Noorse Enterprise by en in 2016 het hy die Noorse Konfederasie van Vakbonde (LO) ontmoet vir ’n bekendstelling aan Noorweë se driepartysamewerkingsmodel.<ref name="royalhouse">{{cite web|url=https://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=84153&sek=28625|title=In focus: Trade, industry and innovation|publisher=Norwegian Royal House Official Website|access-date=17 August 2020|archive-date=27 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827120200/https://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=84153&sek=28625|url-status=live}}</ref> Haakon was van 2005 tot 2010 ’n lid van die Jongwêreldleiersnetwerk, en van 2010 tot 2017 het hy op die stigtingsraad daarvan gedien.<ref name="Norwegian Royal House" /> Haakon en Mette-Marit het die Kroonprins en Kroonprinses se Stigting gestig.<ref name="Norwegian Royal House" /> Hy is ’n beskermheer van 4H Norge, ANSA, die Ibsen-verhoogfees, die Nordland-musiekfees en verskeie ander organisasies.<ref>{{cite web|url=https://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=28794&sek=28620|title=Organisations under the patronage of The Crown Prince|publisher=Norwegian Royal House Official Website|access-date=17 August 2020|archive-date=1 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301194311/https://web.archive.org/web/20210301194311/https://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=28794&sek=28620|url-status=live}}</ref> In 2017 het hy ’n beskermheer van die Noorse Vlugtelingraad geword.<ref>{{cite web|url=https://www.nrc.no/news/2017/february/crown-prince-becomes-patron-of-the-norwegian-refugee-council/|title=Crown Prince becomes patron of the Norwegian Refugee Council|publisher=www.nrc.no|access-date=27 November 2021|date=1 March 2017|archive-date=27 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127053359/https://web.archive.org/web/20211127053359/https://www.nrc.no/news/2017/february/crown-prince-becomes-patron-of-the-norwegian-refugee-council/|url-status=live}}</ref> In Mei 2022 het Haakon by ’n universiteitsekspedisie aangesluit wat daarop gemik was om kennis oor poolgeskiedenis en die wetenskaplike navorsing wat in die Arktiese gebied plaasvind, te versprei. In die loop van twee weke het hy die Groenlandse ysplaat met behulp van ’n sneeuvlieër oorgesteek.<ref>{{cite web |title=Crown Prince crosses the Greenland ice sheet |url=https://www.royalcourt.no/nyhet.html?tid=211855&sek=27262 |website=royalcourt.no|publisher=The Royal House of Norway |access-date=8 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |last1=Rød |first1=Mathias Moene |title=Kitekongen over Grønland |date=7 June 2022 |url=https://www.nrk.no/_kitekongen_-over-gronland-1.15993951 |publisher=NRK |access-date=8 June 2022}}</ref> Ná die [[Pride-skietvoorvaal in 2022 in Oslo]] het Haakon verklaar: "Ons moet die reg in Noorweë beskerm om lief te hê wie ons ook al wil."<ref name="ReutersReactionsHorror">{{Cite news |last1=Solsvik |first1=Terje |last2=Fouche |first2=Gwladys |date=25 June 2022 |title=Horror on Oslo Pride day as gunman goes on deadly rampage at gay bar |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/two-dead-several-wounded-norway-nightclub-shooting-police-say-2022-06-25/ |url-status=live |access-date=25 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625034411/https://www.reuters.com/world/europe/two-dead-several-wounded-norway-nightclub-shooting-police-say-2022-06-25/ |archive-date=25 June 2022}}</ref> In 2026 het Haakon die Myklebust-skip as roeier beman saam met prins Sverre Magnus.<ref>{{Cite web |date=2026-04-25 |title=Her ror de sammen: Far og sønn på nytt kongelig oppdrag |url=https://www.vg.no/rampelys/i/WvmmaL/her-ror-de-sammen-far-og-soenn-paa-nytt-kongelig-oppdrag |access-date=2026-06-28 |website=VG |language=no}}</ref> Die beeldmateriaal van die gebeurtenis is later deur die koningshuis gebruik ter ondersteuning van die [[Noorse nasionale sokkerspan]].<ref>{{Cite web |last=Åsebø |first=Kjellrun |date=2026-06-26 |title=Kongehuset er med på roinga - med lokalt innslag |url=http://www.fjt.no/nyheter/n/L4WLeQ/kongehuset-er-med-paa-roinga-med-lokalt-innslag |access-date=2026-06-28 |website=Fjordenes Tidende |language=nn}}</ref> Benewens sy amptelike pligte stel Haakon baie belang in kulturele aangeleenthede en het hy beskermheerskap aan ’n aantal organisasies verleen. In 2006 was hy een van drie stigters van Global Dignity.<ref name="Norwegian Royal House" /><ref>{{cite web|url=https://globaldignity.org/our-story/|title=Our Story|publisher=Global Dignity|access-date=31 March 2021|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411044938/https://web.archive.org/web/20210411044938/https://globaldignity.org/our-story/|url-status=live}}</ref> ==Bewind== Haakon VIII het die Noorse troon op 28 Augustus 2026 bestyg met die dood van sy vader.<ref>{{Cite web |date=2026-08-28 |title=Norway's King Harald dies aged 89 |url=https://www.bbc.com/news/articles/clykn5p5172o |access-date=2026-08-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> Dié oggend het hy die staatsraad ontmoet vir sy eerste sitting as heersende koning; hy het die raad amptelik van sy vader se heengaan verwittig en sy troonnaam aangekondig.<ref name="Doherty">{{Cite news |last=Doherty |first=Caitlin |date=28 August 2026 |title=King Haakon VIII takes the throne in Norway following death of Harald V |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cm36lpzwglrwt |access-date=28 August 2026 |work=BBC News}}</ref> Haakon sal op 1 September 2026 ’n eed van trou aan die Noorse grondwet aflê.<ref name="Doherty"/><ref>{{cite web |title=King Haakon to take the Oath of Allegiance before the Storting on 1st September |url=https://www.stortinget.no/en/In-English/About-the-Storting/News-archive/Front-page-news/2025-2026/king-haakon-to-take-the-oath-of-allegiance-before-the-storting-on-1st-september |website=Stortinget |access-date=29 August 2026}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Haakon VIII}} {{Normdata}} [[Kategorie:Noorse monarge]] gt2s4dy7gysn1jbui22jxjmg4i3kjgo 2963664 2963658 2026-08-29T20:57:27Z BurgertB 2401 Klaar 2963664 wikitext text/x-wiki {{Nuus}} {{Inligtingskas koning2 |naam = Haakon VIII |titel = Koning van Noorweë |beeld = Haakon in 2025 (cropped).jpg |breedte = 240 |onderskrif = Haakon in 2025. |bewind = 28 Augustus 2026 - tans |voorganger = [[Harald V van Noorweë|Harald V]] |opvolger = |erfgenaam = [[Ingrid Alexandra, kroonprinses van Noorweë|Ingrid Alexandra]] |gade = Mette-Marit Tjessem Høiby |kinders = Ingrid Alexandra <br>Sverre Magnus |huis = [[Huis van Glücksburg|Glücksburg]]<ref>{{cite web|title=The Royal Family|url=http://www.royalcourt.no/seksjon.html?tid=28435&sek=27259|accesms-date=25 October 2014|archive-date=25 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141025163427/http://www.royalcourt.no/seksjon.html?tid=28435&sek=27259|url-status=live}}</ref> |vader = Harald V |moeder = Sonja Haraldsen |gebore = {{GDEO|df=y|1973|7|20}} |godsdiens = Kerk van Noorweë |handtekening = }} '''Haakon VIII''' (Haakon Magnus; gebore 20 Julie 1973) is sedert die dood van sy vader, [[Harald V van Noorweë|Harald V]], op 28 Augustus 2026 koning van [[Noorweë]]. Hy is die tweede kind en enigste seun van koning Harald V en koningin Sonja van Noorweë. Haakon is die vierde generasie van die heersende Noorweegse koningshuis, die [[Huis van Glücksburg]]. Hy is in 2001 met Mette-Marit Tjessem Høiby getroud, en die egpaar het twee kinders, kroonprinses Ingrid Alexandra en prins Sverre Magnus. Haakon is ’n opgeleide vlootoffisier en as koning die opperbevelvoerder van die Noorweegse weermag. Hy het al gedien as welwillendheidsambassadeur vir die [[Verenigde Nasies]] se Ontwikkelingsprogram en was betrokke by ’n reeks filantropiese en internasionale inisiatiewe. Hy het ’n BA-graad in [[staatsleer]] van die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]] en ’n MSc in ontwikkelingstudies van die London School of Economics. ==Vroeë lewe en familie== Haakon is op 20 Julie 1973 in die Nasionale Hospitaal in St. Hanshaugen, [[Oslo]], gebore as die enigste seun en jongste kind van die destydse [[Harald V|kroonprins Harald]] en kroonprinses Sonja, tydens die bewind van sy grootvader aan vaderskant, [[Olav V]]. Hy is Haakon Magnus genoem, en die aankondiging het beklemtoon dat hy as Haakon bekend sou staan. Haakon het ’n ouer suster, prinses Märtha Louise, wat in 1971 gebore is. In 1990 is die Noorse grondwet gewysig om absolute eersgeboortereg in te stel, wat beteken het dat die oudste kind, ongeag geslag, voorrang sou geniet in die opvolgingslyn.<ref>{{Cite web|date=19 July 2019|title=A look at the Norwegian line of succession|url=https://royalcentral.co.uk/europe/norway/a-look-at-the-norwegian-line-of-succession-126706/|access-date=19 June 2021|website=Royal Central|language=en|archive-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200945/https://royalcentral.co.uk/europe/norway/a-look-at-the-norwegian-line-of-succession-126706/|url-status=live}}</ref> Die verandering is egter nie terugwerkend toegepas nie, en daarom het Haakon steeds voorrang bo sy ouer suster geniet.<ref>{{Cite web|date=13 December 2020|title=Absolute primogeniture - How Sweden revolutionized the royal world|url=https://theroyalpages.com/absolute-primogeniture-how-sweden-revolutionized-the-royal-world/|access-date=19 June 2021|website=The Royal Pages|language=en-US|archive-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202339/https://theroyalpages.com/absolute-primogeniture-how-sweden-revolutionized-the-royal-world/|url-status=live}}</ref> ===Opleiding en militêre diens=== Haakon het in die koninklike Noorse vloot gedien. Hy het in 1995 aan die Noorse Vlootakademie gegradueer,<ref>{{Cite web |title=HRH Crown Prince Haakon |url=https://www.soalliance.org/speakers/hrh-crown-prince-haakon |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202802/https://www.soalliance.org/speakers/hrh-crown-prince-haakon |archive-date=24 June 2021 |access-date=19 June 2021 |website=Sustainable Ocean Alliance |language=en}}</ref> waarna hy ’n jaar lank op verskeie vlootvaartuie gedien het.<ref name=":0">{{Cite web |date=18 January 2021 |title=Haakon, thirty years as heir |url=https://royalcentral.co.uk/europe/norway/haakon-thirty-years-as-heir-154375/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624201924/https://royalcentral.co.uk/europe/norway/haakon-thirty-years-as-heir-154375/ |archive-date=24 June 2021 |access-date=19 June 2021 |website=Royal Central |language=en}}</ref> Hy is later na die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]], waar hy in 1999 ’n [[BA]]-graad in staatsleer behaal het.<ref>{{Cite news |title=Crown Prince Breaks Tradition at Berkeley / Norway's royal son has enrolled at Cal |url=http://www.sfgate.com/bayarea/article/Crown-Prince-Breaks-Tradition-at-Berkeley-2969170.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225180707/https://www.sfgate.com/bayarea/article/Crown-Prince-Breaks-Tradition-at-Berkeley-2969170.php |archive-date=25 December 2021 |access-date=31 May 2017 |work=SFGate}}</ref> Haakon het vervolgens lesings aan die Universiteit van Oslo bygewoon en in 2001 die Noorse departement van buitelandse sake se inleidende kursus vir staatsamptenare voltooi. Hy het sy opleiding in 2003 aan die London School of Economics voltooi, waar hy ’n MSc-graad in ontwikkelingstudies verwerf het, met ’n spesialisering in internasionale handel en [[Afrika]].<ref name=":0" /> Van 15 November 2013 af was Haakon ’n admiraal in die vloot en ’n generaal in die leër en lugmag.<ref>{{Cite web |date=15 November 2013 |title=Hans Kongelige Høyhet Kronprinsen utnevnes til admiral og general |url=https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/hans-kongelige-hoyhet-kronprinsen-utnevn/id745632/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202145/https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/hans-kongelige-hoyhet-kronprinsen-utnevn/id745632/ |archive-date=24 June 2021 |access-date=20 June 2021}}</ref> In 2016 het hy die Noorse leër se valskermkursus voltooi en is hy as ’n militêre valskermsoldaat gesertifiseer. Die kursus is deur die spesiale operasionele kommando aangebied.<ref>{{Cite web |title=Completed Army paratrooper course |url=https://www.royalcourt.no/nyhet.html?tid=135008&sek=27262 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200953/https://www.royalcourt.no/nyhet.html?tid=135008&sek=27262 |archive-date=24 June 2021 |access-date=20 June 2021}}</ref> ==Kroonprins== [[Beeld:16-11-2015 Presidente em exercício, Michel Temer, recebe no Itamaraty o príncipe herdeiro da Noruega, Haakon Magnus (23069823405).jpg|thumb|Haakon op 16 November 2015 saam met die destydse [[Brasilië|Brasiliaanse]] visepresident, Michel Temer, in [[Brasília]], Brasilië.]] Haakon het by verskeie geleenthede as regent opgetree toe Harald weens swak gesondheid nie sy pligte as staatshoof kon uitvoer nie.<ref>{{Cite news |last=Rasmussen |first=Louise |date=27 August 2026 |title=Norway's King Harald in 'very serious' condition as royal family gathers at hospital |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/king-harald-norway-health-update-b3040159.html |access-date=27 August 2026 |work=The Independent}}</ref> In 2003 is hy as ’n welwillendheidsambassadeur vir die Verenigde Nasies se Ontwikkelingsprogram aangestel.<ref name="Norwegian Royal House" /> In 2013 het hy die SIKT-konferensie gestig.<ref name="Norwegian Royal House">{{cite web|url=https://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=28766&sek=28640|title=His Royal Highness Crown Prince Haakon|publisher=Norwegian Royal House Official Website|access-date=17 August 2020|archive-date=24 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200824182321/https://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=28766&sek=28640|url-status=live}}</ref> Hy woon gereeld die jaarlikse konferensie van die Konfederasie vir Noorse Enterprise by en in 2016 het hy die Noorse Konfederasie van Vakbonde (LO) ontmoet vir ’n bekendstelling aan Noorweë se driepartysamewerkingsmodel.<ref name="royalhouse">{{cite web|url=https://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=84153&sek=28625|title=In focus: Trade, industry and innovation|publisher=Norwegian Royal House Official Website|access-date=17 August 2020|archive-date=27 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827120200/https://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=84153&sek=28625|url-status=live}}</ref> Haakon was van 2005 tot 2010 ’n lid van die Jongwêreldleiersnetwerk, en van 2010 tot 2017 het hy op die stigtingsraad daarvan gedien.<ref name="Norwegian Royal House" /> Haakon en Mette-Marit het die Kroonprins en Kroonprinses se Stigting gestig.<ref name="Norwegian Royal House" /> Hy is ’n beskermheer van 4H Norge, ANSA, die Ibsen-verhoogfees, die Nordland-musiekfees en verskeie ander organisasies.<ref>{{cite web|url=https://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=28794&sek=28620|title=Organisations under the patronage of The Crown Prince|publisher=Norwegian Royal House Official Website|access-date=17 August 2020|archive-date=1 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301194311/https://web.archive.org/web/20210301194311/https://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=28794&sek=28620|url-status=live}}</ref> In 2017 het hy ’n beskermheer van die Noorse Vlugtelingraad geword.<ref>{{cite web|url=https://www.nrc.no/news/2017/february/crown-prince-becomes-patron-of-the-norwegian-refugee-council/|title=Crown Prince becomes patron of the Norwegian Refugee Council|publisher=www.nrc.no|access-date=27 November 2021|date=1 March 2017|archive-date=27 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127053359/https://web.archive.org/web/20211127053359/https://www.nrc.no/news/2017/february/crown-prince-becomes-patron-of-the-norwegian-refugee-council/|url-status=live}}</ref> In Mei 2022 het Haakon by ’n universiteitsekspedisie aangesluit wat daarop gemik was om kennis oor poolgeskiedenis en die wetenskaplike navorsing wat in die Arktiese gebied plaasvind, te versprei. In die loop van twee weke het hy die Groenlandse ysplaat met behulp van ’n sneeuvlieër oorgesteek.<ref>{{cite web |title=Crown Prince crosses the Greenland ice sheet |url=https://www.royalcourt.no/nyhet.html?tid=211855&sek=27262 |website=royalcourt.no|publisher=The Royal House of Norway |access-date=8 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |last1=Rød |first1=Mathias Moene |title=Kitekongen over Grønland |date=7 June 2022 |url=https://www.nrk.no/_kitekongen_-over-gronland-1.15993951 |publisher=NRK |access-date=8 June 2022}}</ref> Ná die [[Pride-skietvoorvaal in 2022 in Oslo]] het Haakon verklaar: "Ons moet die reg in Noorweë beskerm om lief te hê wie ons ook al wil."<ref name="ReutersReactionsHorror">{{Cite news |last1=Solsvik |first1=Terje |last2=Fouche |first2=Gwladys |date=25 June 2022 |title=Horror on Oslo Pride day as gunman goes on deadly rampage at gay bar |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/europe/two-dead-several-wounded-norway-nightclub-shooting-police-say-2022-06-25/ |url-status=live |access-date=25 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625034411/https://www.reuters.com/world/europe/two-dead-several-wounded-norway-nightclub-shooting-police-say-2022-06-25/ |archive-date=25 June 2022}}</ref> In 2026 het Haakon die Myklebust-skip as roeier beman saam met prins Sverre Magnus.<ref>{{Cite web |date=2026-04-25 |title=Her ror de sammen: Far og sønn på nytt kongelig oppdrag |url=https://www.vg.no/rampelys/i/WvmmaL/her-ror-de-sammen-far-og-soenn-paa-nytt-kongelig-oppdrag |access-date=2026-06-28 |website=VG |language=no}}</ref> Die beeldmateriaal van die gebeurtenis is later deur die koningshuis gebruik ter ondersteuning van die [[Noorse nasionale sokkerspan]].<ref>{{Cite web |last=Åsebø |first=Kjellrun |date=2026-06-26 |title=Kongehuset er med på roinga - med lokalt innslag |url=http://www.fjt.no/nyheter/n/L4WLeQ/kongehuset-er-med-paa-roinga-med-lokalt-innslag |access-date=2026-06-28 |website=Fjordenes Tidende |language=nn}}</ref> Benewens sy amptelike pligte stel Haakon baie belang in kulturele aangeleenthede en het hy beskermheerskap aan ’n aantal organisasies verleen. In 2006 was hy een van drie stigters van Global Dignity.<ref name="Norwegian Royal House" /><ref>{{cite web|url=https://globaldignity.org/our-story/|title=Our Story|publisher=Global Dignity|access-date=31 March 2021|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411044938/https://web.archive.org/web/20210411044938/https://globaldignity.org/our-story/|url-status=live}}</ref> ==Bewind== Haakon VIII het die Noorse troon op 28 Augustus 2026 bestyg met die dood van sy vader.<ref>{{Cite web |date=2026-08-28 |title=Norway's King Harald dies aged 89 |url=https://www.bbc.com/news/articles/clykn5p5172o |access-date=2026-08-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> Dié oggend het hy die staatsraad ontmoet vir sy eerste sitting as heersende koning; hy het die raad amptelik van sy vader se heengaan verwittig en sy troonnaam aangekondig.<ref name="Doherty">{{Cite news |last=Doherty |first=Caitlin |date=28 August 2026 |title=King Haakon VIII takes the throne in Norway following death of Harald V |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cm36lpzwglrwt |access-date=28 August 2026 |work=BBC News}}</ref> Haakon sal op 1 September 2026 ’n eed van trou aan die Noorse grondwet aflê.<ref name="Doherty"/><ref>{{cite web |title=King Haakon to take the Oath of Allegiance before the Storting on 1st September |url=https://www.stortinget.no/en/In-English/About-the-Storting/News-archive/Front-page-news/2025-2026/king-haakon-to-take-the-oath-of-allegiance-before-the-storting-on-1st-september |website=Stortinget |access-date=29 August 2026}}</ref> ==Persoonlike lewe== Haakon se eerste bekende verhouding was met die skoonheidsmiddelserfgenaam Celina Midelfart, met wie hy van 1994 tot 1996 ’n verhouding gehad het.<ref name=aftenbla>{{cite news |title=De han vraket |url=https://www.aftenbladet.no/kultur/i/a4rbA/de-han-vraket |access-date=30 January 2026 |work=Aftenbladet |quote=Hun var kronprinsens første offisielle kjæreste fra 1994 til 1996|trans-quote=She was the Crown Prince's first official girlfriend from 1994 to 1996}}</ref> ===Huwelik=== [[Beeld:HRH Haakon & Mette-Marit of Norway 2014-10-07 001.jpg|thumb|links|Haakon en Mette-Marit in 2014.]] In die 1990's het Haakon ’n musiekfees in Kristiansand bygewoon, waar hy [[Mette-Marit Tjessem Høiby]] vir die eerste keer by ’n tuinpartytjie ontmoet het. Hulle het mekaar etlike jare later weer ontmoet nadat sy ’n ma geword het.<ref name="fvn2006">{{cite news |url=http://www.fvn.no/lokalt/kristiansand/Ingen-skandaler-i-Mette-Marit-dokumentar-1878642.html |title=Ingen skandaler i Mette-Marit-dokumentar |work=FVN |first=Monika B. |last=Birkeland |date=22 August 2006 |access-date=11 December 2011 |language=no |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304093802/http://www.fvn.no/lokalt/kristiansand/Ingen-skandaler-i-Mette-Marit-dokumentar-1878642.html |url-status=dead }}</ref> Haakon is op 25 Augustus 2001 met Mette-Marit, ’n burgerlike en enkelma, in die Oslokatedraal getroud.<ref name=bbc1>{{cite news |title=Norwegian prince ties the knot |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1508910.stm |publisher=BBC|date=25 August 2001}}</ref><ref name="vanity">{{Cite magazine|url=https://www.vanityfair.com/style/story/princess-mette-marit-of-norway-and-the-wedding-gift-she-rarely-wears|title=Princess Mette-Marit of Norway and the Wedding Gift She Rarely Wears|first=César Andrés|last=Baciero|date=25 August 2025|magazine=Vanity Fair}}</ref> Frederik, kroonprins van Denemarke, later koning [[Frederik X]], was sy strooijonker.<ref name=":1">{{Cite web|date=15 March 2018|title=Crown Prince Haakon and Crown Princess Mette-Marit's royal wedding|url=https://www.hellomagazine.com/brides/gallery/2018031568069/crown-prince-haakon-crown-princess-royal-wedding-photos/6/|access-date=19 June 2021|website=HELLO!|language=en|archive-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624203620/https://www.hellomagazine.com/brides/gallery/2018031568069/crown-prince-haakon-crown-princess-royal-wedding-photos/6/|url-status=live}}</ref> Toe hulle verlowing in Desember 2000 aangekondig is,<ref>{{Cite web|url=https://www.marieclaire.com/celebrity/royals/the-former-waitress-who-will-become-queen-of-norway-mette-marit/|title=The Former Waitress Who Will Become Queen of Norway|date=4 November 2024|website=Marie Claire|last=Contino|first=Kristin}}</ref> was die reaksie van die publiek en media grootliks negatief.<ref>{{Cite web|url=https://honey.nine.com.au/royals/royals-mette-marit-norway-princess-scandalous-past/f9d2e37f-8710-4a73-b240-96114e7b479e|title=The scandalous past of Princess Mette-Marit|website=honey.nine.com.au|access-date=10 January 2020|archive-date=17 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117003723/https://honey.nine.com.au/royals/royals-mette-marit-norway-princess-scandalous-past/f9d2e37f-8710-4a73-b240-96114e7b479e|url-status=live}}</ref> Baie Nore het hulle kommer uitgespreek oor Haakon se keuse van ’n lewensmaat, hoofsaaklik weens Mette-Marit se status as ’n enkelma.<ref>{{Cite web |last=Abrams |first=Margaret |date=21 February 2018 |title=Meet Mette-Marit, the Crown Princess of Norway with a wild past that includes drug use and a controversial ex |url=https://www.businessinsider.com/who-is-mette-marit-crown-princess-of-norway-2018-2 |access-date=14 August 2022 |website=Business Insider}}</ref><ref>{{Cite web |last=Osborn |first=Andrew |date=23 August 2001 |title=Norway's royal union causes an uncommon row |url=https://www.theguardian.com/world/2001/aug/23/andrewosborn |access-date=14 August 2022 |website=The Guardian}}</ref> Die vader van haar kind is aan dwelmverwante oortredings skuldig bevind,<ref name="hello" /> en kritici het ook gewys op haar beperkte formele opleiding, vorige verhoudings met veroordeelde misdadigers en haar sosiale kring, wat deur sommige kommentators beskryf is as een "waar dwelms geredelik beskikbaar is".<ref name="nyt1">{{cite news |first=Walter|last=Gibbs|title=Uncommon Royal Couple Exchange Vows in Norway |url=https://www.nytimes.com/2001/08/26/world/uncommon-royal-couple-exchange-vows-in-norway.html |newspaper=[[The New York Times]] |date=26 August 2001|access-date=15 February 2024}}</ref><ref name="bbc2">{{cite news |title=Norway future queen admits wild past |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1504492.stm |newspaper=BBC News |publisher=BBC.co.uk |date=22 August 2001|access-date=15 February 2024}}</ref> Die egpaar se verlowing van agt maande het ’n tydperk van saamwoon in ’n woonstel in Oslo ingesluit, ’n besluit wat kritiek van die konserwatiewe Kerk van Noorweë ontlok het.<ref name="hello">{{cite news |title=Tears of joy from Crown Prince Haakon as he makes Mette-Marit his future queen |url=http://www.hellomagazine.com/royalty/2001/08/25/norwegianmarriage/ |newspaper=Hellomagazine.com |date=25 August 2001 |access-date=14 January 2011}}</ref> Haakon en Mette-Marit het twee kinders: [[kroonprinses Ingrid Alexandra]] (gebore op 21 Januarie 2004) en prins Sverre Magnus (gebore op 3 Desember 2005).<ref name=":2">{{Cite web|work=Hello Magazine|title=Prince Haakon. Biography, news, photos and videos|url=https://www.hellomagazine.com/profiles/crown-prince-haakon-of-norway/|access-date=19 June 2021|date=8 October 2009 |language=English|archive-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200942/https://www.hellomagazine.com/profiles/crown-prince-haakon-of-norway/|url-status=live}}</ref> Haakon is ook die stiefpa van Mette-Marit se seun, Marius Borg Høiby.<ref name=":2" /> ===Persoonlike belangstellings=== Haakon is al lank by sport betrokke en toon besondere belangstelling in seil- en branderplankry, hoewel hy nie op professionele vlak deelgeneem het nie.<ref>{{cite web|url=https://www.msn.com/en-us/news/other/norways-new-king-confesses-his-real-dream-was-pro-surfing/ar-AA2b6VsS?ocid=BingNewsSerp|title=Norway's new king confesses his real dream was pro surfing|publisher=MSN|date=28 August 2026|accessdate=28 August 2026}}</ref> Hy is ook bekend as ’n geesdriftige musiekaanhanger en het verskeie musiekfeeste bygewoon en aangebied.<ref>{{cite web|url=https://www.tnp.no/norway/panorama/3873-crown-prince-haakon-celebrates-his-40th-birthday/|title=Crown Prince Haakon Celebrates his 40th Birthday|publisher=TNP|accessdate=28 August 2026}}</ref> Haakon het die musiekgroep Katzenjammer begelei tydens hulle opname van die liedjie "Vi tenner våre lykter" ("Ons steek ons lanterns aan") vir hulle [[Kersfees|Kerstema-album]] van 2011 met dieselfde naam. Die opbrengs het gegaan na die Kroonprins en Kroonprinses se Stigting.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ToFpo4KAz0s&feature=autoplay&list=ALHTd1VmZQRNqTchQ9d7Y-IbEf7L_wptrN&playnext=12 Katzenjammer – Vi tenner våre lykter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415111241/https://www.youtube.com/watch?v=ToFpo4KAz0s&feature=autoplay&list=ALHTd1VmZQRNqTchQ9d7Y-IbEf7L_wptrN&playnext=12 |date=15 April 2016 }}, besoek op 26 Oktober 2012.</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Haakon VIII}} {{Normdata}} [[Kategorie:Noorse monarge]] mcyfshnwvqu6w8eb5p871hale8n4w5h Colpias 0 468331 2963531 2963427 2026-08-29T13:16:24Z Oesjaar 7467 Verbeter 2963531 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = Colpias mollis 3.jpg |image_caption = ''Colpias mollis'' |display_parents = 3 |taxon = Colpias |authority = [[Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]] ex Benth., (1836) |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms = }} '''''Colpias''''' is 'n [[genus]] van klein [[struik]]ies wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] Scrophulariaceae. Die genus is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]] voor. Die ''[[Rediviva]]''-bye is bekend daarvoor dat hulle olie uit die Colpia blomme suig en in die proses die plante bevrug. == Spesies == Dit is 'n [[monotipiese takson]] en daar is dus slegs een [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:37549-1 Plants of the World Online]</ref> * ''[[Colpias mollis]]'' <small>E.Mey. ex Benth.</small> == Verwysings == {{verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Colpias| ]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] mpmxvtnjbory9ia7e70ypwwzxe9dxc6 2963615 2963531 2026-08-29T17:32:15Z Oesjaar 7467 Verbeter 2963615 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = Colpias mollis 3.jpg |image_caption = ''Colpias mollis'' |display_parents = 3 |taxon = Colpias |authority = [[Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]] ex Benth., (1836) |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms = }} '''''Colpias''''' is 'n [[genus]] van klein [[struik]]ies wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] Scrophulariaceae. Die genus is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]] voor. Die ''[[Rediviva]]''-bye is bekend daarvoor dat hulle olie uit die Colpia blomme suig en in die proses die plante bestuif. == Spesies == Dit is 'n [[monotipiese takson]] en daar is dus slegs een [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:37549-1 Plants of the World Online]</ref> * ''[[Colpias mollis]]'' <small>E.Mey. ex Benth.</small> == Verwysings == {{verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Colpias| ]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] jxng6yoiy3tx7wlav6c6gryn9id4cge "Jean Monnet" Teoretiese Hoërskool in Boekarest 0 468335 2963530 2963467 2026-08-29T13:15:27Z Aliwal2012 39067 2963530 wikitext text/x-wiki '''Die "Jean Monnet" Teoretiese Hoërskool''' is 'n [[hoërskool]] in die Primăverii-woonbuurt van [[Boekarest]]. Die hoërskool is tans vernoem na die Franse politikus Jean Monnet, een van die stigters van die [[Europese Unie]]. == Geskiedenis == Die hoërskool het in [[1963]] sy deure oopgemaak aan studente. Die skool het al 'n paar naamveranderings gehad: * Middelbare Skool Nr. 24 (1963-1965) * Hoërskool Nr. 24 (1965-1976) * Wiskunde-Fisika Hoërskool Nr. 2 (1976-1982) * Industriële Hoërskool Nr. 32 (1982-1990) * "George Călinescu" Teoretiese Hoërskool (1990-1992) * "Jean Monnet" Teoretiese Hoërskool (1992-hede) Die skool se bekendheid het in die vroeë 2000's toegeneem na 'n bomaanval wat op 6 November 2002 op die sypaadjie voor die skool plaasgevind het, <ref name="adev2016-12-16">{{Verwysing|url=http://adevarul.ro/news/eveniment/dragos-ciupercescu-atentatorul-grenada-liceul-bucurestean-jean-monnet-iese-inchisoare-1_585377ed5ab6550cb879c518/index.html|title=Dragoș Ciupercescu, atentatorul cu grenadă de la Liceul bucureștean „Jean Monnet“, a fost eliberat din închisoare|newspaper=Adevărul|date=16 decembrie 2016|author=Redacția Adevărul|accessdate=2 iunie 2017}}</ref> maar ook weens die kaliber studente wat die skool produseer het<ref name="evz2017-06-022">{{Verwysing|url=http://evz.ro/liceul-jean-monnet-vesnic-aspirator-de-fite-de-la-odraslele-nomenclaturistilor-la-piti-95665.html|title=Liceul|newspaper=Evz.ro|date=|author=|accessdate=2 iunie 2017}}</ref> == Direkteure == * Prof Dumitru Bărbulescu, 1963-1978 * Prof Vasilica Manaila, 1978-1986 * Prof Mircea Florescu, 1986-1995 * Prof Nicolae Catan, 1995-1998 * Prof Stefana Parvu, 1998-2002 * Prof Elena Țicoș, 2002-2010 * Prof Tudorita Codreanu, 2010-2011 * Prof Mariana Rosner, 2011-2012 * Prof Tudorița Codreanu, 2012-nou == Oudstudente == * Zoia Ceaușescu, dogter van die Roemeense diktator [[Nicolae Ceausescu]] * Rodica Culcer, joernalis * Marina Almasan, TV-aanbieder * Traian T. Cosovei * Ozana Barabancea * Lucian Viziru (musikant, akteur) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://jmonnet.ro/ Amptelike webwerf] 47ldigm05xieqbm8dq4oz5p4rece1nq 2963534 2963530 2026-08-29T13:30:10Z Aliwal2012 39067 /* Oudstudente */ 2963534 wikitext text/x-wiki '''Die "Jean Monnet" Teoretiese Hoërskool''' is 'n [[hoërskool]] in die Primăverii-woonbuurt van [[Boekarest]]. Die hoërskool is tans vernoem na die Franse politikus Jean Monnet, een van die stigters van die [[Europese Unie]]. == Geskiedenis == Die hoërskool het in [[1963]] sy deure oopgemaak aan studente. Die skool het al 'n paar naamveranderings gehad: * Middelbare Skool Nr. 24 (1963-1965) * Hoërskool Nr. 24 (1965-1976) * Wiskunde-Fisika Hoërskool Nr. 2 (1976-1982) * Industriële Hoërskool Nr. 32 (1982-1990) * "George Călinescu" Teoretiese Hoërskool (1990-1992) * "Jean Monnet" Teoretiese Hoërskool (1992-hede) Die skool se bekendheid het in die vroeë 2000's toegeneem na 'n bomaanval wat op 6 November 2002 op die sypaadjie voor die skool plaasgevind het, <ref name="adev2016-12-16">{{Verwysing|url=http://adevarul.ro/news/eveniment/dragos-ciupercescu-atentatorul-grenada-liceul-bucurestean-jean-monnet-iese-inchisoare-1_585377ed5ab6550cb879c518/index.html|title=Dragoș Ciupercescu, atentatorul cu grenadă de la Liceul bucureștean „Jean Monnet“, a fost eliberat din închisoare|newspaper=Adevărul|date=16 decembrie 2016|author=Redacția Adevărul|accessdate=2 iunie 2017}}</ref> maar ook weens die kaliber studente wat die skool produseer het<ref name="evz2017-06-022">{{Verwysing|url=http://evz.ro/liceul-jean-monnet-vesnic-aspirator-de-fite-de-la-odraslele-nomenclaturistilor-la-piti-95665.html|title=Liceul|newspaper=Evz.ro|date=|author=|accessdate=2 iunie 2017}}</ref> == Direkteure == * Prof Dumitru Bărbulescu, 1963-1978 * Prof Vasilica Manaila, 1978-1986 * Prof Mircea Florescu, 1986-1995 * Prof Nicolae Catan, 1995-1998 * Prof Stefana Parvu, 1998-2002 * Prof Elena Țicoș, 2002-2010 * Prof Tudorita Codreanu, 2010-2011 * Prof Mariana Rosner, 2011-2012 * Prof Tudorița Codreanu, 2012-nou == Oudstudente == * [[Zoia Ceaușescu]], dogter van die Roemeense diktator [[Nicolae Ceausescu]] * Rodica Culcer, joernalis * Marina Almasan, TV-aanbieder * Traian T. Cosovei * Ozana Barabancea * Lucian Viziru (musikant, akteur) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://jmonnet.ro/ Amptelike webwerf] h0155r4xfnb11ohz8czym5pnhf100n4 Zoia Ceaușescu 0 468336 2963532 2963491 2026-08-29T13:27:41Z Aliwal2012 39067 2963532 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name=Zoia Ceaușescu |image=Zoia Ceaușescu 1981.jpg |caption=Zoia Ceaușescu in 1981 |birth_date={{birth date|df=y|1949|2|28}} |birth_place=[[Boekarest]], [[Roemenië|Sosialistiese Republiek van Roemenië]] |death_date={{death date and age|2006|11|20|1949|2|28|df=y}} |death_place=Boekarest, Roemenië |spouse={{marriage|Mircea Oprean|1980}} |children= |father=[[Nicolae Ceaușescu]] |mother=[[Elena Ceaușescu]] |fields=[[Wiskunde]] |workplaces=Instituut van Wiskunde van Roemeense Akademie<br />INCREST |alma_mater=Universiteit van Boekarest |doctoral_advisor=[[Ciprian Foias]] |awards=Simion Stoilow- prys |signature=}} '''Zoia Ceaușescu''' (1949-2006) was [[Roemene|Roemeense]] [[Wiskundige]] en dogter van [[Nicolae Ceausescu]]. 08jnrctcwc4lw6vosgr7rdqx82jocnl 2963533 2963532 2026-08-29T13:28:57Z Aliwal2012 39067 Aliwal2012 het bladsy [[Zoe Ceaușescu]] na [[Zoia Ceaușescu]] geskuif sonder om 'n aanstuur agter te laat: Korrekte titel 2963532 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name=Zoia Ceaușescu |image=Zoia Ceaușescu 1981.jpg |caption=Zoia Ceaușescu in 1981 |birth_date={{birth date|df=y|1949|2|28}} |birth_place=[[Boekarest]], [[Roemenië|Sosialistiese Republiek van Roemenië]] |death_date={{death date and age|2006|11|20|1949|2|28|df=y}} |death_place=Boekarest, Roemenië |spouse={{marriage|Mircea Oprean|1980}} |children= |father=[[Nicolae Ceaușescu]] |mother=[[Elena Ceaușescu]] |fields=[[Wiskunde]] |workplaces=Instituut van Wiskunde van Roemeense Akademie<br />INCREST |alma_mater=Universiteit van Boekarest |doctoral_advisor=[[Ciprian Foias]] |awards=Simion Stoilow- prys |signature=}} '''Zoia Ceaușescu''' (1949-2006) was [[Roemene|Roemeense]] [[Wiskundige]] en dogter van [[Nicolae Ceausescu]]. 08jnrctcwc4lw6vosgr7rdqx82jocnl 2963541 2963533 2026-08-29T13:57:11Z Aliwal2012 39067 2963541 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name=Zoia Ceaușescu |image=Zoia Ceaușescu 1981.jpg |caption=Zoia Ceaușescu in 1981 |birth_date={{birth date|df=y|1949|2|28}} |birth_place=[[Boekarest]], [[Roemenië|Sosialistiese Republiek van Roemenië]] |death_date={{death date and age|2006|11|20|1949|2|28|df=y}} |death_place=Boekarest, Roemenië |spouse={{marriage|Mircea Oprean|1980}} |children= |father=[[Nicolae Ceaușescu]] |mother=[[Elena Ceaușescu]] |fields=[[Wiskunde]] |workplaces=Instituut van Wiskunde aan die Roemeense Akademie<br />INCREST |alma_mater=Universiteit van Boekarest |doctoral_advisor=[[Ciprian Foias]] |awards=Simion Stoilow- prys |signature=}} '''Zoia Ceaușescu''' (1949-2006) was 'n [[Roemene|Roemeense]] [[wiskundige]] en die dogter van [[Nicolae Ceausescu]]. 57y4r1an3vn8ks8z9otpeh8l6koxvks Haakon VII van Noorweë 0 468339 2963507 2026-08-29T12:36:10Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Haakon VII van Noorweë]] na [[Haakon VII]] geskuif 2963507 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Haakon VII]] f8ta6x1saodee9vxtkqiwqfwctuvjff Bespreking:Haakon VII van Noorweë 1 468340 2963509 2026-08-29T12:36:10Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Haakon VII van Noorweë]] na [[Bespreking:Haakon VII]] geskuif 2963509 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Haakon VII]] a4rv1hiaflkuce5ocqv4axk0aob467z Oscar II van Swede 0 468341 2963511 2026-08-29T12:38:57Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Oscar II van Swede]] na [[Oscar II]] geskuif 2963511 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Oscar II]] jslfbr5jpa5lad0om8d0s2xd7uwx5ty Bespreking:Oscar II van Swede 1 468342 2963513 2026-08-29T12:38:57Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Oscar II van Swede]] na [[Bespreking:Oscar II]] geskuif 2963513 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Oscar II]] au4wce0imyipwg3s7g1yxdilmka724x Oscar I van Swede 0 468343 2963515 2026-08-29T12:41:48Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Oscar I van Swede]] na [[Oscar I]] geskuif 2963515 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Oscar I]] gnru1zds1qdc9h0bwpfyasjmr93jqe1 Bespreking:Oscar I van Swede 1 468344 2963517 2026-08-29T12:41:48Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Oscar I van Swede]] na [[Bespreking:Oscar I]] geskuif 2963517 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Oscar I]] jv9rnbkh45ia8zpy4h2uplgv3mpevfc Colpias mollis 0 468345 2963519 2026-08-29T12:56:26Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2963519 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Klipblom | image = | taxon = Colpias mollis | authority = E.Mey. ex Benth., (1836) | synonyms = }} Die ''klipblom''' (''Colpias mollis'') is 'n klein [[struik]] wat deel van die Scrophulariaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]] in [[Namakwaland]] voor. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=1120-1 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:801659-1 Plants of the World] * [https://pza.sanbi.org/colpias-mollis PlantZAfrica] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Colpias|mollis]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 7zt1p4oqwie5drn3omdrvez8n8axxf9 2963520 2963519 2026-08-29T12:56:59Z Oesjaar 7467 Skakel 2963520 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Klipblom | image = | taxon = Colpias mollis | authority = [[Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]] ex Benth., (1836) | synonyms = }} Die ''klipblom''' (''Colpias mollis'') is 'n klein [[struik]] wat deel van die Scrophulariaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]] in [[Namakwaland]] voor. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=1120-1 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:801659-1 Plants of the World] * [https://pza.sanbi.org/colpias-mollis PlantZAfrica] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Colpias|mollis]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] bwj18ezjv3gae7doj0ljsn6clh2xqnp 2963521 2963520 2026-08-29T12:57:14Z Oesjaar 7467 Ai! 2963521 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Klipblom | image = | taxon = Colpias mollis | authority = [[Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]] ex Benth., (1836) | synonyms = }} Die '''klipblom''' (''Colpias mollis'') is 'n klein [[struik]] wat deel van die Scrophulariaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]] in [[Namakwaland]] voor. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=1120-1 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:801659-1 Plants of the World] * [https://pza.sanbi.org/colpias-mollis PlantZAfrica] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Colpias|mollis]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 9jh7x0sofnza3k99keu6ss56igw9evf 2963616 2963521 2026-08-29T17:34:36Z Oesjaar 7467 Verbeter 2963616 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Klipblom | image = | taxon = Colpias mollis | authority = [[Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]] ex Benth., (1836) | synonyms = }} Die '''klipblom''' (''Colpias mollis'') is 'n klein [[struik]] wat deel van die Scrophulariaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]] in [[Namakwaland]] voor. Die plant skei olie af wat deur die [[Rediviva]]-bye versamel word.<ref>{{Cite journal |jstor = 2097136 |title = The Ecology of Oil Flowers and their Bees |last1 = Buchmann |first1 = Stephen L. |journal = Annual Review of Ecology and Systematics |year = 1987 |volume = 18 |pages = 343–369 |doi = 10.1146/annurev.es.18.110187.002015 }}</ref> == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=1120-1 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:801659-1 Plants of the World] * [https://pza.sanbi.org/colpias-mollis PlantZAfrica] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Colpias|mollis]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 015q4mq15b51ahaffl0ewovme4qr93j Bespreking:Colpias mollis 1 468346 2963522 2026-08-29T12:58:32Z Oesjaar 7467 Verbeter 2963522 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv Klipblom 0 468347 2963524 2026-08-29T12:59:48Z Oesjaar 7467 Aanstuur 2963524 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Colpias mollis]] k57gbwgl64nc1erm9pf2xvfvs0kcqi0 Rediviva 0 468348 2963526 2026-08-29T13:09:04Z Oesjaar 7467 Nuwe genus van bye! 2963526 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = |image_caption = |display_parents = 3 |taxon = Rediviva |authority = Friese, 1911 |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms = }} '''''Rediviva''''' is 'n [[genus]] van bye in die Melittidae-familie wat [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan Suid-Afrika is.<ref>{{Cite journal |last1=Steiner |first1=Kim E. |last2=Whitehead |first2=V. B. |date=1990 |title=Pollinator Adaptation to Oil-Secreting Flowers--Rediviva and Diascia |url=https://www.jstor.org/stable/2409348 |journal=Evolution |volume=44 |issue=6 |pages=1701–1707 |doi=10.2307/2409348 |jstor=2409348 |pmid=28564320 |issn=0014-3820|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Whitehead |first1=V.B. |last2=Steiner |first2=K.E. |date=2001 |title=Oil-collecting bees of the winter rainfall area of South Africa |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/78196 |journal=Annals of the South African Museum. Annale van die Suid-Afrikaanse Museum |volume=108 |issue=2 |pages=143–277 |via=https://www.biodiversitylibrary.org/part/78196}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Whitehead |first1=V. B. |last2=Steiner |first2=K. E. |last3=Eardley |first3=C. D. |date=June 2008 |title=Oil Collecting Bees Mostly of the Summer Rainfall Area of Southern Africa (Hymenoptera: Melittidae: Rediviva) |url=http://www.bioone.org/doi/abs/10.2317/JKES-703.12.1 |journal=Journal of the Kansas Entomological Society |language=en |volume=81 |issue=2 |pages=122–141 |doi=10.2317/JKES-703.12.1 |issn=0022-8567|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Melin |first1=Annalie |last2=Manning |first2=John C. |last3=Colville |first3=Jonathan F. |date=2024-09-12 |title=Species circumscription within the Rediviva neliana group (Hymenoptera: Melittidae), with the description of the new species Rediviva volgeli sp. nov. Melin & Colville |url=https://mapress.com/zt/article/view/zootaxa.5507.2.3 |journal=Zootaxa |volume=5507 |issue=2 |pages=245–284 |doi=10.11646/zootaxa.5507.2.3 |pmid=39646625 |issn=1175-5334|url-access=subscription }}</ref> == Spesies == {{div col|colwidth=24em}} * ''[[Rediviva albifasciata]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1994</small> * ''[[Rediviva alonsoae]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva aurata]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva colorata]]'' <small>Michener, 1981</small> * ''[[Rediviva emdeorum]]'' <small>Vogel & Michener, 1985</small> * ''[[Rediviva gigas]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1993</small> * ''[[Rediviva intermedia]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva intermixta]]'' <small>(Cockerell, 1934)</small> * ''[[Rediviva longimanus]]'' <small>Michener, 1981</small> * ''[[Rediviva macgregori]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva micheneri]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva neliana]]'' <small>Cockerell, 1931</small> * ''[[Rediviva nitida]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva pallidula]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1992</small> * ''[[Rediviva parva]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva peringueyi]]'' <small>(Friese, 1911)</small> * ''[[Rediviva politissima]]'' <small>(Cockerell, 1934)</small> * ''[[Rediviva ruficornis]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva rufipes]]'' <small>(Friese, 1913)</small> * ''[[Rediviva rufocincta]]'' <small>(Cockerell, 1934)</small> * ''[[Rediviva saetigera]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1992</small> * ''[[Rediviva steineri]]'' <small>Kuhlmann, 2012</small> * ''[[Rediviva vogeli]]'' <small>Melin & Colville, 2024</small> {{div col end}} == Verwysings == {{verwysings}} 8ahit35we68qqs6vmpuw5xtvxi9btoh 2963529 2963526 2026-08-29T13:12:05Z Oesjaar 7467 Verbeter 2963529 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = Rediviva longimanus FEM 65mm 1x ZS PMax.jpg |image_caption = ''Rediviva longimanus'' (vroulik) |display_parents = 3 |taxon = Rediviva |authority = Friese, 1911 |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms = }} '''''Rediviva''''' is 'n [[genus]] van bye in die Melittidae-familie wat [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan Suid-Afrika is.<ref>{{Cite journal |last1=Steiner |first1=Kim E. |last2=Whitehead |first2=V. B. |date=1990 |title=Pollinator Adaptation to Oil-Secreting Flowers--Rediviva and Diascia |url=https://www.jstor.org/stable/2409348 |journal=Evolution |volume=44 |issue=6 |pages=1701–1707 |doi=10.2307/2409348 |jstor=2409348 |pmid=28564320 |issn=0014-3820|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Whitehead |first1=V.B. |last2=Steiner |first2=K.E. |date=2001 |title=Oil-collecting bees of the winter rainfall area of South Africa |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/78196 |journal=Annals of the South African Museum. Annale van die Suid-Afrikaanse Museum |volume=108 |issue=2 |pages=143–277 |via=https://www.biodiversitylibrary.org/part/78196}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Whitehead |first1=V. B. |last2=Steiner |first2=K. E. |last3=Eardley |first3=C. D. |date=June 2008 |title=Oil Collecting Bees Mostly of the Summer Rainfall Area of Southern Africa (Hymenoptera: Melittidae: Rediviva) |url=http://www.bioone.org/doi/abs/10.2317/JKES-703.12.1 |journal=Journal of the Kansas Entomological Society |language=en |volume=81 |issue=2 |pages=122–141 |doi=10.2317/JKES-703.12.1 |issn=0022-8567|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Melin |first1=Annalie |last2=Manning |first2=John C. |last3=Colville |first3=Jonathan F. |date=2024-09-12 |title=Species circumscription within the Rediviva neliana group (Hymenoptera: Melittidae), with the description of the new species Rediviva volgeli sp. nov. Melin & Colville |url=https://mapress.com/zt/article/view/zootaxa.5507.2.3 |journal=Zootaxa |volume=5507 |issue=2 |pages=245–284 |doi=10.11646/zootaxa.5507.2.3 |pmid=39646625 |issn=1175-5334|url-access=subscription }}</ref> == Spesies == {{div col|colwidth=24em}} * ''[[Rediviva albifasciata]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1994</small> * ''[[Rediviva alonsoae]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva aurata]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva colorata]]'' <small>Michener, 1981</small> * ''[[Rediviva emdeorum]]'' <small>Vogel & Michener, 1985</small> * ''[[Rediviva gigas]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1993</small> * ''[[Rediviva intermedia]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva intermixta]]'' <small>(Cockerell, 1934)</small> * ''[[Rediviva longimanus]]'' <small>Michener, 1981</small> * ''[[Rediviva macgregori]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva micheneri]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva neliana]]'' <small>Cockerell, 1931</small> * ''[[Rediviva nitida]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva pallidula]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1992</small> * ''[[Rediviva parva]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva peringueyi]]'' <small>(Friese, 1911)</small> * ''[[Rediviva politissima]]'' <small>(Cockerell, 1934)</small> * ''[[Rediviva ruficornis]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva rufipes]]'' <small>(Friese, 1913)</small> * ''[[Rediviva rufocincta]]'' <small>(Cockerell, 1934)</small> * ''[[Rediviva saetigera]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1992</small> * ''[[Rediviva steineri]]'' <small>Kuhlmann, 2012</small> * ''[[Rediviva vogeli]]'' <small>Melin & Colville, 2024</small> {{div col end}} == Verwysings == {{verwysings}} 7pka8dqd1i1kz7chhjwnymba3sf18qu 2963535 2963529 2026-08-29T13:47:17Z Oesjaar 7467 Verbeter 2963535 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = Rediviva longimanus FEM 65mm 1x ZS PMax.jpg |image_caption = ''Rediviva longimanus'' (vroulik) |display_parents = 3 |taxon = Rediviva |authority = Friese, 1911 |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms = }} '''''Rediviva''''' is 'n [[genus]] van bye in die Melittidae-familie wat [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan Suid-Afrika is.<ref>{{Cite journal |last1=Steiner |first1=Kim E. |last2=Whitehead |first2=V. B. |date=1990 |title=Pollinator Adaptation to Oil-Secreting Flowers--Rediviva and Diascia |url=https://www.jstor.org/stable/2409348 |journal=Evolution |volume=44 |issue=6 |pages=1701–1707 |doi=10.2307/2409348 |jstor=2409348 |pmid=28564320 |issn=0014-3820|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Whitehead |first1=V.B. |last2=Steiner |first2=K.E. |date=2001 |title=Oil-collecting bees of the winter rainfall area of South Africa |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/78196 |journal=Annals of the South African Museum. Annale van die Suid-Afrikaanse Museum |volume=108 |issue=2 |pages=143–277 |via=https://www.biodiversitylibrary.org/part/78196}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Whitehead |first1=V. B. |last2=Steiner |first2=K. E. |last3=Eardley |first3=C. D. |date=June 2008 |title=Oil Collecting Bees Mostly of the Summer Rainfall Area of Southern Africa (Hymenoptera: Melittidae: Rediviva) |url=http://www.bioone.org/doi/abs/10.2317/JKES-703.12.1 |journal=Journal of the Kansas Entomological Society |language=en |volume=81 |issue=2 |pages=122–141 |doi=10.2317/JKES-703.12.1 |issn=0022-8567|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Melin |first1=Annalie |last2=Manning |first2=John C. |last3=Colville |first3=Jonathan F. |date=2024-09-12 |title=Species circumscription within the Rediviva neliana group (Hymenoptera: Melittidae), with the description of the new species Rediviva volgeli sp. nov. Melin & Colville |url=https://mapress.com/zt/article/view/zootaxa.5507.2.3 |journal=Zootaxa |volume=5507 |issue=2 |pages=245–284 |doi=10.11646/zootaxa.5507.2.3 |pmid=39646625 |issn=1175-5334|url-access=subscription }}</ref> Die Rediviva-bye is bekend daarvoor dat hulle olie uit die [[Colpia]] blomme suig en in die proses die plante bevrug. == Spesies == {{div col|colwidth=24em}} * ''[[Rediviva albifasciata]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1994</small> * ''[[Rediviva alonsoae]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva aurata]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva colorata]]'' <small>Michener, 1981</small> * ''[[Rediviva emdeorum]]'' <small>Vogel & Michener, 1985</small> * ''[[Rediviva gigas]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1993</small> * ''[[Rediviva intermedia]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva intermixta]]'' <small>(Cockerell, 1934)</small> * ''[[Rediviva longimanus]]'' <small>Michener, 1981</small> * ''[[Rediviva macgregori]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva micheneri]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva neliana]]'' <small>Cockerell, 1931</small> * ''[[Rediviva nitida]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva pallidula]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1992</small> * ''[[Rediviva parva]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva peringueyi]]'' <small>(Friese, 1911)</small> * ''[[Rediviva politissima]]'' <small>(Cockerell, 1934)</small> * ''[[Rediviva ruficornis]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva rufipes]]'' <small>(Friese, 1913)</small> * ''[[Rediviva rufocincta]]'' <small>(Cockerell, 1934)</small> * ''[[Rediviva saetigera]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1992</small> * ''[[Rediviva steineri]]'' <small>Kuhlmann, 2012</small> * ''[[Rediviva vogeli]]'' <small>Melin & Colville, 2024</small> {{div col end}} == Verwysings == {{verwysings}} gimcftar27v1k5aeeo4odch7v14zoy5 2963536 2963535 2026-08-29T13:47:33Z Oesjaar 7467 Verbeter 2963536 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = Rediviva longimanus FEM 65mm 1x ZS PMax.jpg |image_caption = ''Rediviva longimanus'' (vroulik) |display_parents = 3 |taxon = Rediviva |authority = Friese, 1911 |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms = }} '''''Rediviva''''' is 'n [[genus]] van bye in die Melittidae-familie wat [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan Suid-Afrika is.<ref>{{Cite journal |last1=Steiner |first1=Kim E. |last2=Whitehead |first2=V. B. |date=1990 |title=Pollinator Adaptation to Oil-Secreting Flowers--Rediviva and Diascia |url=https://www.jstor.org/stable/2409348 |journal=Evolution |volume=44 |issue=6 |pages=1701–1707 |doi=10.2307/2409348 |jstor=2409348 |pmid=28564320 |issn=0014-3820|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Whitehead |first1=V.B. |last2=Steiner |first2=K.E. |date=2001 |title=Oil-collecting bees of the winter rainfall area of South Africa |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/78196 |journal=Annals of the South African Museum. Annale van die Suid-Afrikaanse Museum |volume=108 |issue=2 |pages=143–277 |via=https://www.biodiversitylibrary.org/part/78196}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Whitehead |first1=V. B. |last2=Steiner |first2=K. E. |last3=Eardley |first3=C. D. |date=June 2008 |title=Oil Collecting Bees Mostly of the Summer Rainfall Area of Southern Africa (Hymenoptera: Melittidae: Rediviva) |url=http://www.bioone.org/doi/abs/10.2317/JKES-703.12.1 |journal=Journal of the Kansas Entomological Society |language=en |volume=81 |issue=2 |pages=122–141 |doi=10.2317/JKES-703.12.1 |issn=0022-8567|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Melin |first1=Annalie |last2=Manning |first2=John C. |last3=Colville |first3=Jonathan F. |date=2024-09-12 |title=Species circumscription within the Rediviva neliana group (Hymenoptera: Melittidae), with the description of the new species Rediviva volgeli sp. nov. Melin & Colville |url=https://mapress.com/zt/article/view/zootaxa.5507.2.3 |journal=Zootaxa |volume=5507 |issue=2 |pages=245–284 |doi=10.11646/zootaxa.5507.2.3 |pmid=39646625 |issn=1175-5334|url-access=subscription }}</ref> Die Rediviva-bye is bekend daarvoor dat hulle olie uit die [[Colpias]] blomme suig en in die proses die plante bevrug. == Spesies == {{div col|colwidth=24em}} * ''[[Rediviva albifasciata]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1994</small> * ''[[Rediviva alonsoae]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva aurata]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva colorata]]'' <small>Michener, 1981</small> * ''[[Rediviva emdeorum]]'' <small>Vogel & Michener, 1985</small> * ''[[Rediviva gigas]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1993</small> * ''[[Rediviva intermedia]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva intermixta]]'' <small>(Cockerell, 1934)</small> * ''[[Rediviva longimanus]]'' <small>Michener, 1981</small> * ''[[Rediviva macgregori]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva micheneri]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva neliana]]'' <small>Cockerell, 1931</small> * ''[[Rediviva nitida]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva pallidula]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1992</small> * ''[[Rediviva parva]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva peringueyi]]'' <small>(Friese, 1911)</small> * ''[[Rediviva politissima]]'' <small>(Cockerell, 1934)</small> * ''[[Rediviva ruficornis]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva rufipes]]'' <small>(Friese, 1913)</small> * ''[[Rediviva rufocincta]]'' <small>(Cockerell, 1934)</small> * ''[[Rediviva saetigera]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1992</small> * ''[[Rediviva steineri]]'' <small>Kuhlmann, 2012</small> * ''[[Rediviva vogeli]]'' <small>Melin & Colville, 2024</small> {{div col end}} == Verwysings == {{verwysings}} f3e1p1xvwhxdsulyegbyf5qev70a2le 2963614 2963536 2026-08-29T17:24:44Z Oesjaar 7467 Beter woord. 2963614 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = Rediviva longimanus FEM 65mm 1x ZS PMax.jpg |image_caption = ''Rediviva longimanus'' (vroulik) |display_parents = 3 |taxon = Rediviva |authority = Friese, 1911 |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms = }} '''''Rediviva''''' is 'n [[genus]] van bye in die Melittidae-familie wat [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan Suid-Afrika is.<ref>{{Cite journal |last1=Steiner |first1=Kim E. |last2=Whitehead |first2=V. B. |date=1990 |title=Pollinator Adaptation to Oil-Secreting Flowers--Rediviva and Diascia |url=https://www.jstor.org/stable/2409348 |journal=Evolution |volume=44 |issue=6 |pages=1701–1707 |doi=10.2307/2409348 |jstor=2409348 |pmid=28564320 |issn=0014-3820|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Whitehead |first1=V.B. |last2=Steiner |first2=K.E. |date=2001 |title=Oil-collecting bees of the winter rainfall area of South Africa |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/78196 |journal=Annals of the South African Museum. Annale van die Suid-Afrikaanse Museum |volume=108 |issue=2 |pages=143–277 |via=https://www.biodiversitylibrary.org/part/78196}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Whitehead |first1=V. B. |last2=Steiner |first2=K. E. |last3=Eardley |first3=C. D. |date=June 2008 |title=Oil Collecting Bees Mostly of the Summer Rainfall Area of Southern Africa (Hymenoptera: Melittidae: Rediviva) |url=http://www.bioone.org/doi/abs/10.2317/JKES-703.12.1 |journal=Journal of the Kansas Entomological Society |language=en |volume=81 |issue=2 |pages=122–141 |doi=10.2317/JKES-703.12.1 |issn=0022-8567|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Melin |first1=Annalie |last2=Manning |first2=John C. |last3=Colville |first3=Jonathan F. |date=2024-09-12 |title=Species circumscription within the Rediviva neliana group (Hymenoptera: Melittidae), with the description of the new species Rediviva volgeli sp. nov. Melin & Colville |url=https://mapress.com/zt/article/view/zootaxa.5507.2.3 |journal=Zootaxa |volume=5507 |issue=2 |pages=245–284 |doi=10.11646/zootaxa.5507.2.3 |pmid=39646625 |issn=1175-5334|url-access=subscription }}</ref> Die Rediviva-bye is bekend daarvoor dat hulle olie uit die [[Colpias]] blomme suig en in die proses die plante bestuif. == Spesies == {{div col|colwidth=24em}} * ''[[Rediviva albifasciata]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1994</small> * ''[[Rediviva alonsoae]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva aurata]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva colorata]]'' <small>Michener, 1981</small> * ''[[Rediviva emdeorum]]'' <small>Vogel & Michener, 1985</small> * ''[[Rediviva gigas]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1993</small> * ''[[Rediviva intermedia]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva intermixta]]'' <small>(Cockerell, 1934)</small> * ''[[Rediviva longimanus]]'' <small>Michener, 1981</small> * ''[[Rediviva macgregori]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva micheneri]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva neliana]]'' <small>Cockerell, 1931</small> * ''[[Rediviva nitida]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva pallidula]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1992</small> * ''[[Rediviva parva]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva peringueyi]]'' <small>(Friese, 1911)</small> * ''[[Rediviva politissima]]'' <small>(Cockerell, 1934)</small> * ''[[Rediviva ruficornis]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva rufipes]]'' <small>(Friese, 1913)</small> * ''[[Rediviva rufocincta]]'' <small>(Cockerell, 1934)</small> * ''[[Rediviva saetigera]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1992</small> * ''[[Rediviva steineri]]'' <small>Kuhlmann, 2012</small> * ''[[Rediviva vogeli]]'' <small>Melin & Colville, 2024</small> {{div col end}} == Verwysings == {{verwysings}} eytosnzsplwqzaf7fb7n4p27eieuz94 Sjabloon:Taksonomie/Rediviva 10 468349 2963527 2026-08-29T13:10:15Z Oesjaar 7467 Nuwe taksonoom 2963527 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Rediviva |parent=Melittidae |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} muzwa6i6n8bwsdxvar5nxyyoncfv2s1 Bespreking:Rediviva 1 468350 2963528 2026-08-29T13:10:56Z Oesjaar 7467 Verbeter 2963528 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv Rediviva albifasciata 0 468351 2963537 2026-08-29T13:54:28Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2963537 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Rediviva albifasciata | authority = [[Heinrich Friese|Friese]], 1911 | synonyms =* ''Esterhuysenia lucilleae'' <small>van Jaarsv.</small> }} '''''Rediviva albifasciata''''' is 'n spesie olieversamelby in die Rediviva-genus en die Melittidae-familie wat [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan Suid-Afrika is.<ref name="Steiner, 2002.">{{cite journal |last1=Steiner |first1=K. E. |last2=Whitehead |first2=V. B. |title=Oil secretion and the pollination of Colpias mollis (Scrophulariaceae) |journal=Plant Systematics and Evolution |date=2002-11-20 |volume=235 |issue=1/4 (2002) |pages=53–66 |doi=10.1007/s00606-002-0216-y |jstor=23645036 |url=https://www.jstor.org/stable/23645036|url-access=subscription }}</ref> Dit is die kleinste van alle Rediviva-spesies. == Verwysings == {{verwysings}} 5z6wba8racv2c72qfa4nryhb3xhwnok 2963538 2963537 2026-08-29T13:55:20Z Oesjaar 7467 Ai! 2963538 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Rediviva albifasciata | authority = [[Heinrich Friese|Friese]], 1911 | synonyms = }} '''''Rediviva albifasciata''''' is 'n spesie olieversamelby in die Rediviva-genus en die Melittidae-familie wat [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan Suid-Afrika is.<ref name="Steiner, 2002.">{{cite journal |last1=Steiner |first1=K. E. |last2=Whitehead |first2=V. B. |title=Oil secretion and the pollination of Colpias mollis (Scrophulariaceae) |journal=Plant Systematics and Evolution |date=2002-11-20 |volume=235 |issue=1/4 (2002) |pages=53–66 |doi=10.1007/s00606-002-0216-y |jstor=23645036 |url=https://www.jstor.org/stable/23645036|url-access=subscription }}</ref> Dit is die kleinste van alle Rediviva-spesies. == Verwysings == {{verwysings}} kvpf8c1u6se0nv5hk920x91hchepua3 Bespreking:Rediviva albifasciata 1 468352 2963540 2026-08-29T13:56:11Z Oesjaar 7467 Verbeter 2963540 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv Gebruiker:Zoulla/Draft3 2 468353 2963548 2026-08-29T14:43:12Z Zoulla 203618 DRAFT 1 2963548 wikitext text/x-wiki Rook en die onstan daarvan Rook verywys na die inaseming en uitaseming van rook uit brandende tabak of ander plantmateriaal.Dit word meestal met tabak geassosieer, soos sigarette of pype.Tabak bevat nikotien, n verslawende alkoloied wat beide stimulerende en kalmerende effekte kan he.Die rook van tabak is lank deur inheemse Amerikanse volke beoefen en is deur Christopher Culumbus na Europa ingebring Alhoewel is die oorsprong van rookgewoontes onbekend is dit eers onder inheemse Amerikaners waargeneem wat tabak vir geestelike en medeisinale doeleinds gebruik he. In die laat 15de eeu het seevaarders wat van Amerika teruggekeer het, tabak aan europa bekendgestel waar dit gou as n byna universele genesing beskou is nie. Ironies genoeg het sommiges selfs geglo dit is n doeltreffende behandeling vir kanker en tabakgebruik.Teen die vroee 17de eeu is die plant in indie,china,japan,die midde-ooste en dele van afrika verbou sowat twee eeue later het rook n gevestige ritueel werldwyd geword,grootliks aangevuur deur die massaprodukie van sigarette in die 1880s. Nie almal het rook goedgekeur nie. Koning jakobus I van engeland, wat van1603 tot 1625 regeer het, het rook as n gewoonte beskryf wat onaangenaam vir die oog afstootlik vir die neus skadelik vir die brein en gevaarlik vir die longe is. Die ottomaanse sultan murad IV het rook as n erenstige mistaad beskou. In Rusland is mense wat betrap is terwyl hulle rook swaar getraf.In die 1849 is die (American ani-Tabacco society) gestig en later het die women chritian temperance union ook vir n verbod op sigarette in die verenigde state gepleit.Verskeie godsdiensgroepe het rook teengestaan, en in die 1855 het die sewendedagventistekerk n veldtog teen tabakgeruik begin. 8laqzgmyubf5q2i6fxoxpglxhc907m8 Olaf V 0 468354 2963553 2026-08-29T15:03:32Z BurgertB 2401 Nuwe arrtikel 2963553 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas koning2 |naam = Olav V |titel = Koning van Noorweë |beeld = Olav V of Norway.jpg |breedte = 240 |onderskrif = Amptelike portret, 1957 |bewind = 21 September 1957 – {{nowrap|17 Januarie 1991}} {{nowrap|(1 Julie 1955}} – 21 September 1957 as regent) |voorganger = [[Haakon VII]] |opvolger = [[Harald V]] |gade = Märtha van Swede |kinders = {{plainlist| * Prinses Ragnhild, mev. Lorentzen * Prinses Astrid, mev. Ferner * [[Harald V]] }} |huis = [[Huis van Glücksburg|Glücksburg]] |vader = [[Haakon VII]] |moeder = Maud van Wallis |gebore = {{geboortedatum|df=yes|1903|7|2}} |gesterf= {{SDEO|df=yes|1903|7|2|1991|1|17}} |vollenaam = Prins Alexander Edward Christian Frederik }} '''Olav V''' (''Olav den femte'', “Olav die Vyfde”),<ref>{{cite book|last=Berulfsen|first=Bjarne|title=Norsk Uttaleordbok|language=no|year=1969|publisher=H. Aschehoug & Co (W Nygaard)]]|location=Oslo|pages=64, 91, 232}}</ref> gebore '''prins Alexander van Denemarke'''; 2 Julie 1903 – 17 Januarie 1991) was van 1957 tot met sy dood in 1991 koning van [[Noorweë]]. Olav was die enigste kind van [[Haakon VII|Prins Carl van Denemarke]] en prinses Maud van Wallis. Hy was die eerste erfgenaam van die Noorse troon wat in Noorweë grootgeword het sedert Olav IV in die 14de eeu en sy ouers het seker gemaak sy opvoeding is so Noors as moontlik. In 1929 is hy met sy niggie, prinses Märtha van Swede, getroud. Hy het koning geword na die dood van sy vader in 1957. Sy konsidererende, plat-op-die-aarde styl het Olav besonder gewild gemaak en het gelei tot die bynaam ‘’Folkekongen’’ (“Koning van die Volk”). In 2005 is hy in ’n meningsopname deur die Noorse Uitsaaikoporasie as “Noor van die eeu” gekies.<ref name=":0">{{cite news |url=http://www.aftenposten.no/nyheter/kongelige/article1181274.ece |title=Folkekongen ble århundrets nordmann |work=Aftenposten |date=17 December 2005 |access-date=14 July 2011 |language=no}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Olav V}} {{Normdata}} [[Kategorie:Noorse monarge]] fn459n3nylo2y12wgq94dkrphw2yd2t 2963598 2963553 2026-08-29T16:02:20Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Olav V]] na [[Olaf V]] geskuif: Spelling 2963553 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas koning2 |naam = Olav V |titel = Koning van Noorweë |beeld = Olav V of Norway.jpg |breedte = 240 |onderskrif = Amptelike portret, 1957 |bewind = 21 September 1957 – {{nowrap|17 Januarie 1991}} {{nowrap|(1 Julie 1955}} – 21 September 1957 as regent) |voorganger = [[Haakon VII]] |opvolger = [[Harald V]] |gade = Märtha van Swede |kinders = {{plainlist| * Prinses Ragnhild, mev. Lorentzen * Prinses Astrid, mev. Ferner * [[Harald V]] }} |huis = [[Huis van Glücksburg|Glücksburg]] |vader = [[Haakon VII]] |moeder = Maud van Wallis |gebore = {{geboortedatum|df=yes|1903|7|2}} |gesterf= {{SDEO|df=yes|1903|7|2|1991|1|17}} |vollenaam = Prins Alexander Edward Christian Frederik }} '''Olav V''' (''Olav den femte'', “Olav die Vyfde”),<ref>{{cite book|last=Berulfsen|first=Bjarne|title=Norsk Uttaleordbok|language=no|year=1969|publisher=H. Aschehoug & Co (W Nygaard)]]|location=Oslo|pages=64, 91, 232}}</ref> gebore '''prins Alexander van Denemarke'''; 2 Julie 1903 – 17 Januarie 1991) was van 1957 tot met sy dood in 1991 koning van [[Noorweë]]. Olav was die enigste kind van [[Haakon VII|Prins Carl van Denemarke]] en prinses Maud van Wallis. Hy was die eerste erfgenaam van die Noorse troon wat in Noorweë grootgeword het sedert Olav IV in die 14de eeu en sy ouers het seker gemaak sy opvoeding is so Noors as moontlik. In 1929 is hy met sy niggie, prinses Märtha van Swede, getroud. Hy het koning geword na die dood van sy vader in 1957. Sy konsidererende, plat-op-die-aarde styl het Olav besonder gewild gemaak en het gelei tot die bynaam ‘’Folkekongen’’ (“Koning van die Volk”). In 2005 is hy in ’n meningsopname deur die Noorse Uitsaaikoporasie as “Noor van die eeu” gekies.<ref name=":0">{{cite news |url=http://www.aftenposten.no/nyheter/kongelige/article1181274.ece |title=Folkekongen ble århundrets nordmann |work=Aftenposten |date=17 December 2005 |access-date=14 July 2011 |language=no}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Olav V}} {{Normdata}} [[Kategorie:Noorse monarge]] fn459n3nylo2y12wgq94dkrphw2yd2t 2963605 2963598 2026-08-29T16:07:38Z BurgertB 2401 Olaf 2963605 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas koning2 |naam = Olaf V |titel = Koning van Noorweë |beeld = Olav V of Norway.jpg |breedte = 240 |onderskrif = Amptelike portret, 1957 |bewind = 21 September 1957 – {{nowrap|17 Januarie 1991}} {{nowrap|(1 Julie 1955}} – 21 September 1957 as regent) |voorganger = [[Haakon VII]] |opvolger = [[Harald V]] |gade = Märtha van Swede |kinders = {{plainlist| * Prinses Ragnhild, mev. Lorentzen * Prinses Astrid, mev. Ferner * [[Harald V]] }} |huis = [[Huis van Glücksburg|Glücksburg]] |vader = [[Haakon VII]] |moeder = Maud van Wallis |gebore = {{geboortedatum|df=yes|1903|7|2}} |gesterf= {{SDEO|df=yes|1903|7|2|1991|1|17}} |vollenaam = Prins Alexander Edward Christian Frederik }} '''Olaf V''' (''Olav den femte'', “Olaf die Vyfde”),<ref>{{cite book|last=Berulfsen|first=Bjarne|title=Norsk Uttaleordbok|language=no|year=1969|publisher=H. Aschehoug & Co (W Nygaard)]]|location=Oslo|pages=64, 91, 232}}</ref> gebore '''prins Alexander van Denemarke'''; 2 Julie 1903 – 17 Januarie 1991) was van 1957 tot met sy dood in 1991 koning van [[Noorweë]]. Olaf was die enigste kind van [[Haakon VII|Prins Carl van Denemarke]] en prinses Maud van Wallis. Hy was die eerste erfgenaam van die Noorse troon wat in Noorweë grootgeword het sedert Olaf IV in die 14de eeu en sy ouers het seker gemaak sy opvoeding is so Noors as moontlik. In 1929 is hy met sy niggie, prinses Märtha van Swede, getroud. Hy het koning geword na die dood van sy vader in 1957. Sy konsidererende, plat-op-die-aarde styl het Olaf besonder gewild gemaak en het gelei tot die bynaam ‘’Folkekongen’’ (“Koning van die Volk”). In 2005 is hy in ’n meningsopname deur die Noorse Uitsaaikoporasie as “Noor van die eeu” gekies.<ref name=":0">{{cite news |url=http://www.aftenposten.no/nyheter/kongelige/article1181274.ece |title=Folkekongen ble århundrets nordmann |work=Aftenposten |date=17 December 2005 |access-date=14 July 2011 |language=no}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Olav V}} {{Normdata}} [[Kategorie:Noorse monarge]] kijlnhosw1d4jslhcnh78owjmhudj6z Grootsirkel 0 468355 2963554 2026-08-29T15:04:20Z Martinvl 12559 Nuwe artikel 2963554 wikitext text/x-wiki [[File:Illustration of great-circle distance.svg|thumb|Grootsirkels op 'n sfeer.]] In [[wiskunde]] is 'n '''grootsirkel''' of '''ortodroom''' die sirkelvormige snyding van 'n [[sfeer]] en 'n [[vlak]] wat deur die middelpunt van die sfeer gaan.<ref name = Wolfram>{{Cite web |last=W. |first=Weisstein, Eric |title=Great Circle -- from Wolfram MathWorld |url=https://mathworld.wolfram.com/GreatCircle.html |access-date=2026-08-24 |website=mathworld.wolfram.com |language=en}}</ref> In die beeld regs lê die punte <math>P</math>, <math>Q</math>, <math>u</math> en <math>v</math> almal op die vlak wat deur die middelpunt van die baan gaan. Oor die algemeen is die grootsirkel wat deur 'n paar punte soos <math>P</math> en <math>Q</math> gaan uniek, maar as die twee punte direk teenoor mekaar is, soos punte <math>u</math> en <math>v</math>, dan kan 'n oneindige aantal grootsirkels deur hulle getrek word. Die punt <math>u</math> is die antipode van <math>v</math> (en andersom). As 'n grootsirkel deur twee punte gedefinieer word, soos <math>P</math> en <math>P</math>, dan staan ​​die kortste van die twee roetes tussen die punte (in rooi getoon) bekend as die ''kleinboog'' en die langer van die twee afstande staan ​​bekend as die ''hoofboog''. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Saadjie}} t4olsbtyqu6yhgt6p035pmqclazcr1e 2963556 2963554 2026-08-29T15:07:59Z Martinvl 12559 Kategories by te voeg 2963556 wikitext text/x-wiki [[File:Illustration of great-circle distance.svg|thumb|Grootsirkels op 'n sfeer.]] In [[wiskunde]] is 'n '''grootsirkel''' of '''ortodroom''' die sirkelvormige snyding van 'n [[sfeer]] en 'n [[vlak]] wat deur die middelpunt van die sfeer gaan.<ref name = Wolfram>{{Cite web |last=W. |first=Weisstein, Eric |title=Great Circle -- from Wolfram MathWorld |url=https://mathworld.wolfram.com/GreatCircle.html |access-date=2026-08-24 |website=mathworld.wolfram.com |language=en}}</ref> In die beeld regs lê die punte <math>P</math>, <math>Q</math>, <math>u</math> en <math>v</math> almal op die vlak wat deur die middelpunt van die baan gaan. Oor die algemeen is die grootsirkel wat deur 'n paar punte soos <math>P</math> en <math>Q</math> gaan uniek, maar as die twee punte direk teenoor mekaar is, soos punte <math>u</math> en <math>v</math>, dan kan 'n oneindige aantal grootsirkels deur hulle getrek word. Die punt <math>u</math> is die antipode van <math>v</math> (en andersom). As 'n grootsirkel deur twee punte gedefinieer word, soos <math>P</math> en <math>P</math>, dan staan ​​die kortste van die twee roetes tussen die punte (in rooi getoon) bekend as die ''kleinboog'' en die langer van die twee afstande staan ​​bekend as die ''hoofboog''. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Kartografie]] [[Kategorie:Navigasie]] [[Kategorie:Trigonometrie]] 0v6uxjoibr6oy8lko64ujmgwficgfl1 2963585 2963556 2026-08-29T15:33:43Z Martinvl 12559 /* Verwysings */ Nuwe afdeeling 2963585 wikitext text/x-wiki [[File:Illustration of great-circle distance.svg|thumb|Grootsirkels op 'n sfeer.]] In [[wiskunde]] is 'n '''grootsirkel''' of '''ortodroom''' die sirkelvormige snyding van 'n [[sfeer]] en 'n [[vlak]] wat deur die middelpunt van die sfeer gaan.<ref name = Wolfram>{{Cite web |last=W. |first=Weisstein, Eric |title=Great Circle -- from Wolfram MathWorld |url=https://mathworld.wolfram.com/GreatCircle.html |access-date=2026-08-24 |website=mathworld.wolfram.com |language=en}}</ref> In die beeld regs lê die punte <math>P</math>, <math>Q</math>, <math>u</math> en <math>v</math> almal op die vlak wat deur die middelpunt van die baan gaan. Oor die algemeen is die grootsirkel wat deur 'n paar punte soos <math>P</math> en <math>Q</math> gaan uniek, maar as die twee punte direk teenoor mekaar is, soos punte <math>u</math> en <math>v</math>, dan kan 'n oneindige aantal grootsirkels deur hulle getrek word. Die punt <math>u</math> is die antipode van <math>v</math> (en andersom). As 'n grootsirkel deur twee punte gedefinieer word, soos <math>P</math> en <math>P</math>, dan staan ​​die kortste van die twee roetes tussen die punte (in rooi getoon) bekend as die ''kleinboog'' en die langer van die twee afstande staan ​​bekend as die ''hoofboog''. ==Eienskappe== [[File:Central angle.svg|thumb|n Illustrasie van die sentrale hoek, {{math|Δ''σ''}}, tussen twee punte, {{mvar|P}} en {{mvar|Q}}. {{mvar|λ}} en {{mvar|φ}} is die [[lengtegraad]]hoek en [[breedtegraad]]hoek van {{mvar|P}}.]] Die bewys dat die kleiner boog van 'n grootsirkel die kortste afsand is tussen twee punte op die oppervlak van 'n sfeer verbind, kan gedoen word deur alle paaie tussen die punte <math>P</math> en <math>Q</math> te oorweeg en deur gebruik te maak van {{Intertaalskakel|variatierekening|en|Calculus of variations}} om die kortste pad te vind. Die resulterende pad sal identies wees aan die vergelyking van die grootsirkel.<ref name = Wolfram/> Die afstand tussen die twee punte <math>P</math>and <math>Q</math> word soos volg bereken: *<math>(\lambda_1, \phi_1)</math> en <math>(\lambda_2, \phi_2)</math> is die geografiese [[lengtegraad|lengte]]- en [[breedtegraad]] van twee punte <math>P</math> en <math>Q</math> (Sien beeld regs). *<math>(\Delta\lambda, \Delta\phi) = (|\lambda_2 - \lambda_1|, |\phi_2 - \phi_1|)</math> is hul absolute hoekafstand. Deur een van die pole as 'n hulp derde punt te gebruik, is die sentrale hoek <math>\Delta\sigma</math> tussen hulle deur die [[Sferiese Geometrie|sferiese wet van kosinus]] gegee:<ref>{{cite book |last1=Kells |first1=Lyman M. |last2=Kern |first2=Willis F. |last3=Bland |first3=James R. |title=Plane And Spherical Trigonometry |url=https://archive.org/details/planeandspherica031803mbp |access-date=July 13, 2018 |year=1940 |publisher=McGraw Hill Book Company, Inc. |pages=[https://archive.org/details/planeandspherica031803mbp/page/n344 323]-326 }}</ref> *<math>\Delta\sigma = {\arccos}\bigl(\sin\phi_1\sin\phi_2 + \cos\phi_1\cos\phi_2\cos\Delta\lambda\bigr).</math> As hierdie hoek in radiale uitgedruk is, kan die werklike booglengte <math>d</math>op 'n sfeer met radius <math>r</math> bereken word met behulp van die vergelyking *<math>d = r \, \Delta\sigma.</math>. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Kartografie]] [[Kategorie:Navigasie]] [[Kategorie:Trigonometrie]] tnen97ljer6q7loumnef39rat52snnx 2963591 2963585 2026-08-29T15:40:56Z Martinvl 12559 2963591 wikitext text/x-wiki [[File:Illustration of great-circle distance.svg|thumb|Grootsirkels op 'n sfeer.]] In [[wiskunde]] is 'n '''grootsirkel''' of '''ortodroom''' die sirkelvormige snyding van 'n [[sfeer]] en 'n [[vlak]] wat deur die middelpunt van die sfeer gaan.<ref name = Wolfram>{{Cite web |last=W. |first=Weisstein, Eric |title=Great Circle -- from Wolfram MathWorld |url=https://mathworld.wolfram.com/GreatCircle.html |access-date=2026-08-24 |website=mathworld.wolfram.com |language=en}}</ref> In die beeld regs lê die punte <math>P</math>, <math>Q</math>, <math>u</math> en <math>v</math> almal op die vlak wat deur die middelpunt van die baan gaan. Oor die algemeen is die grootsirkel wat deur 'n paar punte soos <math>P</math> en <math>Q</math> gaan uniek, maar as die twee punte direk teenoor mekaar is, soos punte <math>u</math> en <math>v</math>, dan kan 'n oneindige aantal grootsirkels deur hulle getrek word. Die punt <math>u</math> is die antipode van <math>v</math> (en andersom). As 'n grootsirkel deur twee punte gedefinieer word, soos <math>P</math> en <math>P</math>, dan staan ​​die kortste van die twee roetes tussen die punte (in rooi getoon) bekend as die ''kleinboog'' en die langer van die twee afstande staan ​​bekend as die ''hoofboog''. ==Eienskappe== [[File:Central angle.svg|thumb|n Illustrasie van die sentrale hoek, {{math|Δ''σ''}}, tussen twee punte, {{mvar|P}} en {{mvar|Q}}. {{mvar|λ}} en {{mvar|φ}} is die [[lengtegraad]]hoek en [[breedtegraad]]hoek van {{mvar|P}}.]] Die bewys dat die kleiner boog van 'n grootsirkel die kortste afsand is tussen twee punte op die oppervlak van 'n sfeer verbind, kan gedoen word deur alle paaie tussen die punte <math>P</math> en <math>Q</math> te oorweeg en deur gebruik te maak van {{Intertaalskakel|variatierekening|en|Calculus of variations}} om die kortste pad te vind. Die resulterende pad sal identies wees aan die vergelyking van die grootsirkel.<ref name = Wolfram/> Die afstand tussen die twee punte <math>P</math>and <math>Q</math> word soos volg bereken: *<math>(\lambda_1, \phi_1)</math> en <math>(\lambda_2, \phi_2)</math> is die geografiese [[lengtegraad|lengte]]- en [[breedtegraad]] van twee punte <math>P</math> en <math>Q</math> (Sien beeld regs). *<math>(\Delta\lambda, \Delta\phi) = (|\lambda_2 - \lambda_1|, |\phi_2 - \phi_1|)</math> is hul absolute hoekafstand. Deur een van die pole as 'n hulp derde punt te gebruik, is die sentrale hoek <math>\Delta\sigma</math> tussen hulle deur die [[Sferiese Meetkunde|sferiese wet van kosinus]] gegee:<ref>{{cite book |last1=Kells |first1=Lyman M. |last2=Kern |first2=Willis F. |last3=Bland |first3=James R. |title=Plane And Spherical Trigonometry |url=https://archive.org/details/planeandspherica031803mbp |access-date=July 13, 2018 |year=1940 |publisher=McGraw Hill Book Company, Inc. |pages=[https://archive.org/details/planeandspherica031803mbp/page/n344 323]-326 }}</ref> *<math>\Delta\sigma = {\arccos}\bigl(\sin\phi_1\sin\phi_2 + \cos\phi_1\cos\phi_2\cos\Delta\lambda\bigr).</math> As hierdie hoek in radiale uitgedruk is, kan die werklike booglengte <math>d</math>op 'n sfeer met radius <math>r</math> bereken word met behulp van die vergelyking *<math>d = r \, \Delta\sigma.</math>. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Kartografie]] [[Kategorie:Navigasie]] [[Kategorie:Trigonometrie]] 6aj888yp0oo1e5rqnz3rblraxw0arpu 2963592 2963591 2026-08-29T15:41:52Z Martinvl 12559 /* Eienskappe */ 2963592 wikitext text/x-wiki [[File:Illustration of great-circle distance.svg|thumb|Grootsirkels op 'n sfeer.]] In [[wiskunde]] is 'n '''grootsirkel''' of '''ortodroom''' die sirkelvormige snyding van 'n [[sfeer]] en 'n [[vlak]] wat deur die middelpunt van die sfeer gaan.<ref name = Wolfram>{{Cite web |last=W. |first=Weisstein, Eric |title=Great Circle -- from Wolfram MathWorld |url=https://mathworld.wolfram.com/GreatCircle.html |access-date=2026-08-24 |website=mathworld.wolfram.com |language=en}}</ref> In die beeld regs lê die punte <math>P</math>, <math>Q</math>, <math>u</math> en <math>v</math> almal op die vlak wat deur die middelpunt van die baan gaan. Oor die algemeen is die grootsirkel wat deur 'n paar punte soos <math>P</math> en <math>Q</math> gaan uniek, maar as die twee punte direk teenoor mekaar is, soos punte <math>u</math> en <math>v</math>, dan kan 'n oneindige aantal grootsirkels deur hulle getrek word. Die punt <math>u</math> is die antipode van <math>v</math> (en andersom). As 'n grootsirkel deur twee punte gedefinieer word, soos <math>P</math> en <math>P</math>, dan staan ​​die kortste van die twee roetes tussen die punte (in rooi getoon) bekend as die ''kleinboog'' en die langer van die twee afstande staan ​​bekend as die ''hoofboog''. ==Eienskappe== [[File:Central angle.svg|thumb|n Illustrasie van die sentrale hoek, {{math|Δ''σ''}}, tussen twee punte, {{mvar|P}} en {{mvar|Q}}. {{mvar|λ}} en {{mvar|φ}} is die [[lengtegraad]]hoek en [[breedtegraad]]hoek van {{mvar|P}}.]] Die bewys dat die kleiner boog van 'n grootsirkel die kortste afsand is tussen twee punte op die oppervlak van 'n sfeer verbind, kan gedoen word deur alle paaie tussen die punte <math>P</math> en <math>Q</math> te oorweeg en deur gebruik te maak van {{Intertaalskakel|variatierekening|en|Calculus of variations}} om die kortste pad te vind. Die resulterende pad sal identies wees aan die vergelyking van die grootsirkel.<ref name = Wolfram/> Die afstand tussen die twee punte <math>P</math>and <math>Q</math> word soos volg bereken: *<math>(\lambda_1, \phi_1)</math> en <math>(\lambda_2, \phi_2)</math> is die geografiese [[lengtegraad|lengte]]- en [[breedtegraad]] van twee punte <math>P</math> en <math>Q</math> (Sien beeld regs). *<math>(\Delta\lambda, \Delta\phi) = (|\lambda_2 - \lambda_1|, |\phi_2 - \phi_1|)</math> is hul absolute hoekafstand. Deur een van die pole as 'n hulp derde punt te gebruik, is die sentrale hoek <math>\Delta\sigma</math> tussen hulle deur die [[Sferiese Trigonometrie|sferiese wet van kosinus]] gegee:<ref>{{cite book |last1=Kells |first1=Lyman M. |last2=Kern |first2=Willis F. |last3=Bland |first3=James R. |title=Plane And Spherical Trigonometry |url=https://archive.org/details/planeandspherica031803mbp |access-date=July 13, 2018 |year=1940 |publisher=McGraw Hill Book Company, Inc. |pages=[https://archive.org/details/planeandspherica031803mbp/page/n344 323]-326 }}</ref> *<math>\Delta\sigma = {\arccos}\bigl(\sin\phi_1\sin\phi_2 + \cos\phi_1\cos\phi_2\cos\Delta\lambda\bigr).</math> As hierdie hoek in radiale uitgedruk is, kan die werklike booglengte <math>d</math>op 'n sfeer met radius <math>r</math> bereken word met behulp van die vergelyking *<math>d = r \, \Delta\sigma.</math>. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Kartografie]] [[Kategorie:Navigasie]] [[Kategorie:Trigonometrie]] prozia2usktw7gr3z0dltkig15o6mcg 2963602 2963592 2026-08-29T16:03:18Z Martinvl 12559 /* Eienskappe */ 2963602 wikitext text/x-wiki [[File:Illustration of great-circle distance.svg|thumb|Grootsirkels op 'n sfeer.]] In [[wiskunde]] is 'n '''grootsirkel''' of '''ortodroom''' die sirkelvormige snyding van 'n [[sfeer]] en 'n [[vlak]] wat deur die middelpunt van die sfeer gaan.<ref name = Wolfram>{{Cite web |last=W. |first=Weisstein, Eric |title=Great Circle -- from Wolfram MathWorld |url=https://mathworld.wolfram.com/GreatCircle.html |access-date=2026-08-24 |website=mathworld.wolfram.com |language=en}}</ref> In die beeld regs lê die punte <math>P</math>, <math>Q</math>, <math>u</math> en <math>v</math> almal op die vlak wat deur die middelpunt van die baan gaan. Oor die algemeen is die grootsirkel wat deur 'n paar punte soos <math>P</math> en <math>Q</math> gaan uniek, maar as die twee punte direk teenoor mekaar is, soos punte <math>u</math> en <math>v</math>, dan kan 'n oneindige aantal grootsirkels deur hulle getrek word. Die punt <math>u</math> is die antipode van <math>v</math> (en andersom). As 'n grootsirkel deur twee punte gedefinieer word, soos <math>P</math> en <math>P</math>, dan staan ​​die kortste van die twee roetes tussen die punte (in rooi getoon) bekend as die ''kleinboog'' en die langer van die twee afstande staan ​​bekend as die ''hoofboog''. ==Eienskappe== [[File:Central angle.svg|thumb|n Illustrasie van die sentrale hoek, {{math|Δ''σ''}}, tussen twee punte, {{mvar|P}} en {{mvar|Q}}. {{mvar|λ}} en {{mvar|φ}} is die [[lengtegraad]]hoek en [[breedtegraad]]hoek van {{mvar|P}}.]] Die bewys dat die kleiner boog van 'n grootsirkel die kortste afsand is tussen twee punte op die oppervlak van 'n sfeer verbind, kan gedoen word deur alle paaie tussen die punte <math>P</math> en <math>Q</math> te oorweeg en deur gebruik te maak van {{Intertaalskakel|variatierekening|en|Calculus of variations}} om die kortste pad te vind. Die resulterende pad sal identies wees aan die vergelyking van die grootsirkel.<ref name = Wolfram/> Die afstand tussen die twee punte <math>P</math>and <math>Q</math> word soos volg bereken: *<math>(\lambda_1, \phi_1)</math> en <math>(\lambda_2, \phi_2)</math> is die geografiese [[lengtegraad|lengte]]- en [[breedtegraad]] van twee punte <math>P</math> en <math>Q</math> (Sien beeld regs). *<math>(\Delta\lambda, \Delta\phi) = (|\lambda_2 - \lambda_1|, |\phi_2 - \phi_1|)</math> is hul absolute hoekafstand. Deur een van die pole as 'n hulp derde punt te gebruik, is die sentrale hoek <math>\Delta\sigma</math> tussen hulle deur die [[Sferiese Driehoeksmeting|sferiese wet van kosinus]] gegee:<ref>{{cite book |last1=Kells |first1=Lyman M. |last2=Kern |first2=Willis F. |last3=Bland |first3=James R. |title=Plane And Spherical Trigonometry |url=https://archive.org/details/planeandspherica031803mbp |access-date=July 13, 2018 |year=1940 |publisher=McGraw Hill Book Company, Inc. |pages=[https://archive.org/details/planeandspherica031803mbp/page/n344 323]-326 }}</ref> *<math>\Delta\sigma = {\arccos}\bigl(\sin\phi_1\sin\phi_2 + \cos\phi_1\cos\phi_2\cos\Delta\lambda\bigr).</math> As hierdie hoek in radiale uitgedruk is, kan die werklike booglengte <math>d</math>op 'n sfeer met radius <math>r</math> bereken word met behulp van die vergelyking *<math>d = r \, \Delta\sigma.</math>. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Kartografie]] [[Kategorie:Navigasie]] [[Kategorie:Trigonometrie]] 0dbzifu52nazjod9ghzar2y73yxs1ao Bespreking:Olaf V 1 468356 2963555 2026-08-29T15:05:13Z BurgertB 2401 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2963555 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 2963600 2963555 2026-08-29T16:02:20Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Olav V]] na [[Bespreking:Olaf V]] geskuif: Spelling 2963555 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv Olav V van Noorweë 0 468357 2963558 2026-08-29T15:14:47Z BurgertB 2401 Stuur aan na [[Olav V]] 2963558 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Olav V]] 0skb9c9law7rv3ft7axcnk5332ebu44 2963607 2963558 2026-08-29T16:09:16Z BurgertB 2401 Aanstuurteiken van [[Olav V]] na [[Olaf V]] verander 2963607 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Olaf V]] cf7b76jejvpea4iilb2rai10d2048h0 Christiaan IX van Denemarke 0 468358 2963565 2026-08-29T15:30:17Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Christiaan IX van Denemarke]] na [[Christiaan IX]] geskuif 2963565 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Christiaan IX]] 7du7xkqjvxbsjljurz797mian2o8kga Bespreking:Christiaan IX van Denemarke 1 468359 2963567 2026-08-29T15:30:17Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Christiaan IX van Denemarke]] na [[Bespreking:Christiaan IX]] geskuif 2963567 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Christiaan IX]] ntx86jejcpzmr1obuou1v6iw9ewvwtu Frederik VIII van Denemarke 0 468360 2963569 2026-08-29T15:30:54Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Frederik VIII van Denemarke]] na [[Frederik VIII]] geskuif 2963569 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Frederik VIII]] 3scou8ya7x6fkbcn1407ypqn5pfmpfj Bespreking:Frederik VIII van Denemarke 1 468361 2963571 2026-08-29T15:30:55Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Frederik VIII van Denemarke]] na [[Bespreking:Frederik VIII]] geskuif 2963571 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Frederik VIII]] 15h8saq01082n4kgnf2qbrqfq1stax2 Christiaan X van Denemarke 0 468362 2963573 2026-08-29T15:31:57Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Christiaan X van Denemarke]] na [[Christiaan X]] geskuif 2963573 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Christiaan X]] cewp4c4bol0ogmgmu2x4envhgavbpuk Bespreking:Christiaan X van Denemarke 1 468363 2963575 2026-08-29T15:31:57Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Christiaan X van Denemarke]] na [[Bespreking:Christiaan X]] geskuif 2963575 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Christiaan X]] 9tg5q4porspuu1rl2hl2c5wxjn825g6 Frederik IX van Denemarke 0 468364 2963578 2026-08-29T15:32:51Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Frederik IX van Denemarke]] na [[Frederik IX]] geskuif 2963578 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Frederik IX]] qxkadt2v67l37y5jzbauo4b5drj53lf Bespreking:Frederik IX van Denemarke 1 468365 2963580 2026-08-29T15:32:51Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Frederik IX van Denemarke]] na [[Bespreking:Frederik IX]] geskuif 2963580 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Frederik IX]] ikacf5k0hzv5pwmcuom1gif0ufeaboj Margrethe II van Denemarke 0 468366 2963582 2026-08-29T15:33:24Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Margrethe II van Denemarke]] na [[Margrethe II]] geskuif 2963582 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Margrethe II]] kcjb2m00y35q2qsy1hkz3sy01ev8e2n Bespreking:Margrethe II van Denemarke 1 468367 2963584 2026-08-29T15:33:24Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Margrethe II van Denemarke]] na [[Bespreking:Margrethe II]] geskuif 2963584 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Margrethe II]] etrlhioc3iyn7mrdkxx7vplu43aocbc Frederik X van Denemarke 0 468368 2963587 2026-08-29T15:34:21Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Frederik X van Denemarke]] na [[Frederik X]] geskuif 2963587 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Frederik X]] 4hb5844t8c33nrzh3jtidtwzdphwf1b Bespreking:Frederik X van Denemarke 1 468369 2963589 2026-08-29T15:34:21Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Frederik X van Denemarke]] na [[Bespreking:Frederik X]] geskuif 2963589 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Frederik X]] i6oriw349ee2w3qg15ktqc9cyb11d8f Sferiese Driehoeksmeting 0 468371 2963594 2026-08-29T15:47:21Z Martinvl 12559 Nuwe blad 2963594 wikitext text/x-wiki '''Sferiese Driehoeksmeting''' is die toepassing van trigonometriese reëls op 'n sfeer eerder as op 'n vlak, ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Kartografie]] [[Kategorie:Trigonometrie]] n6bo8njxi4utpx2v3vy4cxibix2wzvb 2963609 2963594 2026-08-29T16:15:27Z Martinvl 12559 Inleding uit Engels te vertaal. 2963609 wikitext text/x-wiki '''Sferiese Driehoeksmeting''' is die tak van sferiese meetkunde en driehoekmetings wat handel oor die metriese verwantskappe tussen die sye en hoeke van sferiese driehoeke, tradisioneel uitgedruk deur middel van trigonometriese funksies. Op die sfeer is geodete [[grootsirkel]]s. Sferiese driehoekmetings is van groot belang vir berekeninge in [[sterrekunde]], [[geodesie]] en [[navigasie]]. Die oorsprong van sferiese driehoekmetings in Griekse wiskunde en die belangrikste ontwikkelings in Islamitiese wiskunde word volledig bespreek in Geskiedenis van trigonometrie en Wiskunde in Middeleeuse Islam. Die onderwerp het in die vroeë moderne tyd tot stand gekom met belangrike ontwikkelings deur [[John Napier]], [[Delambre]] en ander. Sedertdien was beduidende ontwikkelings die toepassing van vektormetodes, kwaternionmetodes en die gebruik van numeriese metodes. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Kartografie]] [[Kategorie:Trigonometrie]] jgt3rrijvdeeqircluudy89wvw9rdhj 2963621 2963609 2026-08-29T17:57:55Z Oesjaar 7467 Skakel 2963621 wikitext text/x-wiki '''Sferiese Driehoeksmeting''' is die tak van sferiese meetkunde en driehoekmetings wat handel oor die metriese verwantskappe tussen die sye en hoeke van sferiese driehoeke, tradisioneel uitgedruk deur middel van trigonometriese funksies. Op die sfeer is geodete [[grootsirkel]]s. Sferiese driehoekmetings is van groot belang vir berekeninge in [[sterrekunde]], [[geodesie]] en [[navigasie]]. Die oorsprong van sferiese driehoekmetings in Griekse wiskunde en die belangrikste ontwikkelings in Islamitiese wiskunde word volledig bespreek in Geskiedenis van trigonometrie en Wiskunde in Middeleeuse Islam. Die onderwerp het in die vroeë moderne tyd tot stand gekom met belangrike ontwikkelings deur [[John Napier]], [[Jean Baptiste Joseph Delambre|Delambre]] en ander. Sedertdien was beduidende ontwikkelings die toepassing van vektormetodes, kwaternionmetodes en die gebruik van numeriese metodes. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Kartografie]] [[Kategorie:Trigonometrie]] e22963zi2znxc825qv30yt8ur1h0lye Olav V 0 468372 2963599 2026-08-29T16:02:20Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Olav V]] na [[Olaf V]] geskuif: Spelling 2963599 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Olaf V]] cf7b76jejvpea4iilb2rai10d2048h0 Bespreking:Olav V 1 468373 2963601 2026-08-29T16:02:20Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Olav V]] na [[Bespreking:Olaf V]] geskuif: Spelling 2963601 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Olaf V]] p5ee4r4lucqhqt3mnzsyta1d37gre8a Rediviva rufocincta 0 468374 2963617 2026-08-29T17:43:05Z Oesjaar 7467 Nuwe by spesie, ek spartel.... 2963617 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Rediviva rufocincta | authority = [[Heinrich Friese|Friese]], 1911 | synonyms = }} '''''Rediviva rufocincta''''' is 'n spesie olieversamelby in die Rediviva-genus en die Melittidae-familie wat [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan Suid-Afrika is. ke3c3vqy9s9h1p3kcw57b25s8t0n6wx 2963636 2963617 2026-08-29T18:35:23Z Oesjaar 7467 Verbeter 2963636 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Rediviva rufocincta | authority = Cockerell, 1934 | synonyms = }} '''''Rediviva rufocincta''''' is 'n spesie olieversamelby in die Rediviva-genus en die Melittidae-familie wat [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan Suid-Afrika is. 5vc0rndg75f6lvv38ye1srvxc8nhyny Bespreking:Rediviva rufocincta 1 468375 2963618 2026-08-29T17:45:03Z Oesjaar 7467 Verbeter 2963618 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 2963619 2963618 2026-08-29T17:50:32Z Oesjaar 7467 /* Foto uit Commons via Wikidata */ nuwe afdeling 2963619 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Foto uit Commons via Wikidata == {{ping|Rooiratel}} hoekm verskyn die foto <nowiki>Rediviva rufocincta.jpg</nowiki> nie? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:50, 29 Augustus 2026 (UTC) cirq3jt1cnndiaux3gm69u0aquxxsef 2963620 2963619 2026-08-29T17:50:47Z Oesjaar 7467 /* Foto uit Commons via Wikidata */ Ai! 2963620 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Foto uit Commons via Wikidata == {{ping|Rooiratel}} hoekm verskyn die foto ''<nowiki>Rediviva rufocincta.jpg</nowiki>'' nie? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:50, 29 Augustus 2026 (UTC) cowf5t9f7nesfhiqf93n01roulq1r9p 2963637 2963620 2026-08-29T18:35:59Z Oesjaar 7467 /* Foto uit Commons via Wikidata */ Toe kom hy reg. 2963637 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv Kategorie:Kerkgeboue in Argentinië 14 468376 2963627 2026-08-29T18:19:22Z JMK 649 skep kat 2963627 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{commonskat|Churches in Argentina|Kerkgeboue in Argentinië}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Argentinië]] [[Kategorie:Kerkgeboue volgens land|Argentinië]] 40x9zxln866clqcxe92txvk46jduatc Kategorie:Bouvalle 14 468377 2963635 2026-08-29T18:35:08Z JMK 649 skep kat 2963635 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{commonskat|Ruins|Bouvalle}} [[Kategorie:Geboue en strukture]] 38b5tajtfo5q5i57ajzafcvw001ow93 Kategorie:Tehuise 14 468378 2963642 2026-08-29T18:45:46Z JMK 649 skep kat 2963642 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{commonskat|Hostels|Tehuise}} [[Kategorie:Geboue en strukture]] b6po2krm8qoqhli7n8tczh1l3uzwiog Kategorie:Koshuise 14 468379 2963644 2026-08-29T18:48:28Z JMK 649 skep kat 2963644 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{commonskat|Residences|Koshuise}} [[Kategorie:Geboue en strukture]] [[Kategorie:Skole]] 3wuhn59m7v0aovu95941856ko8dxh91 Roemeense Grammatika 0 468380 2963655 2026-08-29T19:01:45Z Raphicerus 213649 Fondament: Roemeense Grammatika 2963655 wikitext text/x-wiki Die [[Grammatika]] van [[Roemeens]]. Die Roemeense taal het 5 [[Naamval|Naamvalle]]: [[Nominatief]], [[Akkusatief]], [[Genitief]], [[Datief]], en [[Vokatief]]. In praktyk neem dit drie vorms: Nominatief-Akkusatief, Genitief-Datief, en Vokatief wat selde gebruik work. Buiten naamvalle inflekteer nommer ([[Enkelvoud]] en [[Meervoud]]) ook [[Naamwoord|Naamwoorde]] en [[Byvoeglike naamwoord]]<nowiki/>e. In kontras met meeste Roemeense tale, het die Roemeense taal 3 grammatiese, nie net 2 nie (dit word beweer dat Roemeens die enigte Roemeense taal is met die onsydige geslag). Die Roemeense taal is uniek onder Roemeense tale vir die gebruik van [[Affiks|Affikse]] direk na die selfstandige naamwoord om die [[bepaalde lidwoord]] aan te dui (byvoorbeeld, ''lup'' [wolf] word ''lupul'' [die wolf]).<ref>{{Cite book |last=Gönczöl-Davies |first=Ramona |title=Romanian: an essential grammar |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-43231-0 |location=Abingdon, Oxon, New York}}</ref> == [[Nominatief]] == {| class="wikitable" |+ !Geslag / Getal !Bepaalde Lidwoord (Die) !Onbepaalde Lidwoord ('n) !Voorbeeld Naamwoord (Bepaald) !Voorbeeld Naamwoord (Onbepaald) |- |Manlik Enkelvoud | -ul / -i |un |băiatul (die seun) |un băiat ('n seun) |- |Vroulik Enkelvoud | -a / -ea |o |fata (die meisie) |o fată ('n meisie) |- |Onsydig Enkelvoud | -ul / -le |un |scaunul (die stoel) |un scaun ('n stoel) |- |Manlik Meervoud | -ii / -i |niște |băieții (die seuns) |niște băieți ('n paar seuns) |- |Vroulik Meervoud | -le |niște |fetele (die meisies) |niște fete ('n paar meisies) |- |Onsydig Meervoud | -le |niște |scaunele (die stoele) |niște scaune ('n paar stoele) |} qtled4u9pcbdy5rxgz7x1duc6clzdx9 Monica Cecilia Sitaru 0 468381 2963665 2026-08-29T21:04:31Z Raphicerus 213649 Nuwe bladsy geskep met 'Monica Cecilia Sitaru is die huidige [[ambassadeur]] van [[Roemenië]] tot [[Suid-Afrika]].<ref>{{Cite web|url=https://pretoria.mae.ro/en/node/386|title=About us/The Ambassador}}</ref> Sy was gebore in 1967. Sy is vaardig in Engels, Frans, en Russies. Tussen 2004 en 2005 het sy as diplomaat by [[Chișinău]], tussen 2005 en 2008 was sy eerste medewerker aand die Ambassase daar.Tussen 2011 en 2016 was sy die eerste medewerker tot die Roemeense Ambassade in Ankara...' 2963665 wikitext text/x-wiki Monica Cecilia Sitaru is die huidige [[ambassadeur]] van [[Roemenië]] tot [[Suid-Afrika]].<ref>{{Cite web|url=https://pretoria.mae.ro/en/node/386|title=About us/The Ambassador}}</ref> Sy was gebore in 1967. Sy is vaardig in Engels, Frans, en Russies. Tussen 2004 en 2005 het sy as diplomaat by [[Chișinău]], tussen 2005 en 2008 was sy eerste medewerker aand die Ambassase daar.Tussen 2011 en 2016 was sy die eerste medewerker tot die Roemeense Ambassade in [[Ankara]].<ref>{{Cite web|url=https://www.libertatea.ro/stiri/mae-parlament-26-persoane-ambasadori-romania-george-maior-andrei-muraru-emil-hurezeanu-3436168|title=MAE a transmis Parlamentului lista cu 26 de persoane propuse pentru poziția de ambasador. Andrei Muraru, propus oficial pentru SUA|last=Otopeanu|first=Cristian|date=2021-03-04|website=Libertatea|language=ro|access-date=2026-08-29}}</ref> 2m67pzz25c7o9q85o41ycmptysn255d 2963666 2963665 2026-08-29T21:06:56Z Raphicerus 213649 2963666 wikitext text/x-wiki Monica Cecilia Sitaru is die huidige [[ambassadeur]] van [[Roemenië]] tot [[Suid-Afrika]].<ref>{{Cite web|url=https://pretoria.mae.ro/en/node/386|title=About us/The Ambassador}}</ref> Sy was gebore in 1967. Sy is vaardig in Engels, Frans, en Russies. Tussen 2004 en 2005 het sy as diplomaat by [[Chișinău]], tussen 2005 en 2008 was sy eerste medewerker aan die Ambassase daar.Tussen 2011 en 2016 was sy die eerste medewerker tot die Roemeense Ambassade in [[Ankara]].<ref>{{Cite web|url=https://www.libertatea.ro/stiri/mae-parlament-26-persoane-ambasadori-romania-george-maior-andrei-muraru-emil-hurezeanu-3436168|title=MAE a transmis Parlamentului lista cu 26 de persoane propuse pentru poziția de ambasador. Andrei Muraru, propus oficial pentru SUA|last=Otopeanu|first=Cristian|date=2021-03-04|website=Libertatea|language=ro|access-date=2026-08-29}}</ref> 3fj9voq36nzwgovnnwb66b7an01gq1d 2963720 2963666 2026-08-30T09:04:06Z Dumbassman 62009 2963720 wikitext text/x-wiki Monica Cecilia Sitaru is die huidige [[ambassadeur]] van [[Roemenië]] tot [[Suid-Afrika]].<ref>{{Cite web|url=https://pretoria.mae.ro/en/node/386|title=About us/The Ambassador}}</ref> Sy was gebore in 1967. Sy is vaardig in Engels, Frans, en Russies. Tussen 2004 en 2005 het sy as diplomaat by [[Chișinău]], tussen 2005 en 2008 was sy eerste medewerker aan die Ambassase daar.Tussen 2011 en 2016 was sy die eerste medewerker tot die Roemeense Ambassade in [[Ankara]].<ref>{{Cite web|url=https://www.libertatea.ro/stiri/mae-parlament-26-persoane-ambasadori-romania-george-maior-andrei-muraru-emil-hurezeanu-3436168|title=MAE a transmis Parlamentului lista cu 26 de persoane propuse pentru poziția de ambasador. Andrei Muraru, propus oficial pentru SUA|last=Otopeanu|first=Cristian|date=2021-03-04|website=Libertatea|language=ro|access-date=2026-08-29}}</ref> ==Verwysings== {{verwysings}} if97aiyzkqdci1rq1sots1cmx68xnwg 2963721 2963720 2026-08-30T09:06:02Z Dumbassman 62009 [[:Kategorie:Geboortes in 1967]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2963721 wikitext text/x-wiki Monica Cecilia Sitaru is die huidige [[ambassadeur]] van [[Roemenië]] tot [[Suid-Afrika]].<ref>{{Cite web|url=https://pretoria.mae.ro/en/node/386|title=About us/The Ambassador}}</ref> Sy was gebore in 1967. Sy is vaardig in Engels, Frans, en Russies. Tussen 2004 en 2005 het sy as diplomaat by [[Chișinău]], tussen 2005 en 2008 was sy eerste medewerker aan die Ambassase daar.Tussen 2011 en 2016 was sy die eerste medewerker tot die Roemeense Ambassade in [[Ankara]].<ref>{{Cite web|url=https://www.libertatea.ro/stiri/mae-parlament-26-persoane-ambasadori-romania-george-maior-andrei-muraru-emil-hurezeanu-3436168|title=MAE a transmis Parlamentului lista cu 26 de persoane propuse pentru poziția de ambasador. Andrei Muraru, propus oficial pentru SUA|last=Otopeanu|first=Cristian|date=2021-03-04|website=Libertatea|language=ro|access-date=2026-08-29}}</ref> ==Verwysings== {{verwysings}} [[Kategorie:Geboortes in 1967]] qw829vr41m88gj9wf5bik6nrb115vu4 2963722 2963721 2026-08-30T09:06:17Z Dumbassman 62009 [[:Kategorie:Lewende mense]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2963722 wikitext text/x-wiki Monica Cecilia Sitaru is die huidige [[ambassadeur]] van [[Roemenië]] tot [[Suid-Afrika]].<ref>{{Cite web|url=https://pretoria.mae.ro/en/node/386|title=About us/The Ambassador}}</ref> Sy was gebore in 1967. Sy is vaardig in Engels, Frans, en Russies. Tussen 2004 en 2005 het sy as diplomaat by [[Chișinău]], tussen 2005 en 2008 was sy eerste medewerker aan die Ambassase daar.Tussen 2011 en 2016 was sy die eerste medewerker tot die Roemeense Ambassade in [[Ankara]].<ref>{{Cite web|url=https://www.libertatea.ro/stiri/mae-parlament-26-persoane-ambasadori-romania-george-maior-andrei-muraru-emil-hurezeanu-3436168|title=MAE a transmis Parlamentului lista cu 26 de persoane propuse pentru poziția de ambasador. Andrei Muraru, propus oficial pentru SUA|last=Otopeanu|first=Cristian|date=2021-03-04|website=Libertatea|language=ro|access-date=2026-08-29}}</ref> ==Verwysings== {{verwysings}} [[Kategorie:Geboortes in 1967]] [[Kategorie:Lewende mense]] ajjjly79g2ryprzstvl7lsn3t1a09jp Lêer:CJ Langenhoven, a, valskleur-KI-herskepping.jpg 6 468382 2963668 2026-08-29T22:07:02Z JMK 649 == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=[[C.J. Langenhoven]]}} |bron=Die Brümmer-argief, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://www.litnet.co.za/cj-langenhoven-1873-1932/ foto] as bron |datum=Omstreeks 1910 |daarsteller= www.litnet.co.za, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Onbekend |ander_weergawes= Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kateg... 2963668 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=[[C.J. Langenhoven]]}} |bron=Die Brümmer-argief, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://www.litnet.co.za/cj-langenhoven-1873-1932/ foto] as bron |datum=Omstreeks 1910 |daarsteller= www.litnet.co.za, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Onbekend |ander_weergawes= Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:CJ Langenhoven]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} paau0gby6ns8p63wkm8971moi1piuef Grafsteensangers 0 468383 2963675 2026-08-29T22:57:34Z Pynappel 70858 Pynappel het bladsy [[Grafsteensangers]] na [[Die Grafsteensangers]] geskuif 2963675 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Die Grafsteensangers]] 10ouvogbmt0xzwboibnodfcearxax3c Bespreking:Grafsteensangers 1 468384 2963677 2026-08-29T22:57:34Z Pynappel 70858 Pynappel het bladsy [[Bespreking:Grafsteensangers]] na [[Bespreking:Die Grafsteensangers]] geskuif 2963677 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Die Grafsteensangers]] kw3sit9nf0anrvp3sw3npmaw8paudnm Libertas Parva 0 468385 2963716 2026-08-30T08:48:29Z AFM 21229 Nuwe bladsy geskep met ''''Libertas Parva''' is ‘n historiese huis in die [[Kaaps-Hollandse boustyl]] in [[Dorpstraat]] op [[Stellenbosch]]. ==Ligging== Die huis by Dorpstraat 33 is op die westelike hoek van Aan de Wagenweg en Dorpstraat. Dit is by 33° 56′ 23″ suid, 18° 51′ 23″ oos en naby die [[Victoriabrug]] oor die [[Eersterivier]]. ==Geskiedenis== J.H. Hoffman verkoop in 1771 aan ds. Johannes van Appeldoorn ‘n 4 ha van sy plaas [[Libertas]], voorheen die eiendom van [...' 2963716 wikitext text/x-wiki '''Libertas Parva''' is ‘n historiese huis in die [[Kaaps-Hollandse boustyl]] in [[Dorpstraat]] op [[Stellenbosch]]. ==Ligging== Die huis by Dorpstraat 33 is op die westelike hoek van Aan de Wagenweg en Dorpstraat. Dit is by 33° 56′ 23″ suid, 18° 51′ 23″ oos en naby die [[Victoriabrug]] oor die [[Eersterivier]]. ==Geskiedenis== J.H. Hoffman verkoop in 1771 aan ds. Johannes van Appeldoorn ‘n 4 ha van sy plaas [[Libertas]], voorheen die eiendom van [[Adam Tas]]. In 1783 bou Lambertus H. Fick die groot H-vormige huis. Metterjare het die huis verskeie einaars gehad: Dirk Hamman in 1819, Philip Haupt in 1838, Paul Ryk Roux in 1862, J.D. Krige in 1869 en later nog landmeter Garfield. J.D. Krige was die skoonpa van [[J.C. Smuts]]. Laasgenoemde en [[Isie Smuts]] is in hierdie huis getroud. In die jare 1969 tot 1971 het die [[Historiese Huise van Suid-Afrika]] die huis met sy vier holbol-gewels gerestoureer en in 1970 is dit tot monument verklaar. ==Naam== Soms word na die huis verwys as '''Klein-Libertas'''. Parva is die vroulike vorm van die Latynse woord parvus, met die betkenis van klein, gering of onbelangrik. Ook word die naam '''Huis Krige''' soms gebruik. ==Bibliografie== *Fransen, Hans en Christo S. Botha: Discovering historical Stellenbosch. [[Kaapstad]]: H.A.U.M., 1979. ISBN 0-7986-0366-6 *Fransen, Hans: A guide to the old buildings of the Cape. A survey of extant architecture from before c1910 in the area of Cape Town, [[Calvinia]], [[Colesberg]], [[Uitenhage]]. Kaapstad: Jonathan Ball, 2004. ISBN 1-86842-191-0 *Oberholster, J.J.: Die historiese monumente van Suid-Afrika. Kaapstad: Kultuurstigting Rembrandt van Rijn vir die [[Raad vir Nasionale Gedenkwaardighede]], 1972. ISBN 0-620-00191-7 [[Kategorie: Monumente en gedenkwaardighede in Suid-Afrika]] [[Kategorie: Stellenbosch]] 2snunzw461my92k44ljwv8158iq0xwe Carl Niehaus 0 468386 2963731 2026-08-30T09:56:54Z ~2026-47060-94 213711 Vertaal uit [[:en:Carl Niehaus]] (weergawe van 30 Augustus 2026); sien daardie bladsy se geskiedenis vir outeurskap 2963731 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër 2 | birth_place = [[Zeerust]], [[Transvaal|Wes-Transvaal]]<br />[[Unie van Suid-Afrika]] | birth_name = Carl Gerhardus Niehaus | image = Carl Niehaus, August 2024 (cropped).jpg | caption = Niehaus in 2024 | alt = 'n Man wat sit, met 'n wit baard, 'n swart bofbalpet, swart dikraambrille en 'n rooi golfhemp | party = [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (sedert 2023) | otherparty = African Radical Economic Transformation Alliance (2023)<br />[[African National Congress]] (1980–2022) | honorific_prefix = Die Edele | honorific_suffix = [[Parlement van Suid-Afrika|LP]] | office = [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Lid van die Nasionale Vergadering]] | term_start = 14 Junie 2024 | term_start1 = 1994 | term_end1 = 1996 | birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1959|12|25}} | alma_mater = [[Universiteit van Suid-Afrika]] | spouse = {{Huwelik|Noluthando Mdluli|2022}}<br />{{Huwelik|Jansie Lourens|1986|2002|reason=divorced}} }} '''Carl Gerhardus Niehaus''' (gebore 25 Desember 1959) is 'n Suid-Afrikaanse politikus wat die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF) in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] verteenwoordig. Hy was voorheen nasionale woordvoerder van die [[African National Congress]] (ANC) en is in Desember 2022 weens wangedrag uit dié party gesit. Hy het in Desember 2023 by die EFF aangesluit en is in [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|Mei 2024]] tot die Nasionale Vergadering verkies. Niehaus is in 'n [[Afrikaners|Afrikaner]]gesin in [[Transvaal|Wes-Transvaal]] gebore. Hy het as student by anti-apartheidsaktivisme betrokke geraak en in 1980 by die ANC se ondergrondse struktuur aangesluit. Tussen November 1983 en Maart 1991 is hy in die gevangenis aangehou op aanklagte van [[Landverraad|hoogverraad]] wat met sy aktivisme verband gehou het, en veral met 'n ANC-komplot om die Johannesburgse gasfabriek te saboteer. Ná sy vrylating uit die gevangenis het hy 'n invloedryke figuur in die ANC geword. Nadat hy 'n tyd lank die party se woordvoerder tydens die [[Onderhandelinge om apartheid te beëindig|oorgang ná apartheid]] was, was hy van 1994 tot 1996 lid van die Nasionale Vergadering, van 1996 tot 2000 [[Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse ambassadeur in Nederland]] en van 1994 tot 1997 lid van die ANC se Nasionale Uitvoerende Komitee. In November 2008 het hy as die party se nasionale woordvoerder na die ANC se mediakantoor teruggekeer. In Februarie 2009 het hy egter uit dié amp bedank en 'n reeks onreëlmatighede bely wat hy weens sy persoonlike finansiële probleme gepleeg het. Hy het in 2017 na die politieke voorpunt teruggekeer as nasionale woordvoerder van die [[Umkhonto we Sizwe]] Militêre Veterane-vereniging. Van 2019 was hy ook in die Luthuli-huis werksaam as 'n personeellid in die kantoor van die ANC se sekretaris-generaal, [[Ace Magashule]]. In dié tydperk het hy gereeld met die ANC-leierskap gebots oor sy openlike steun aan die voormalige president [[Jacob Zuma]] en aan die Zuma-gerigte program van radikale ekonomiese transformasie (RET). Sy pro-Zuma-uitlatings in die openbaar het in Julie 2021 tot die skorsing van sy ANC-lidmaatskap gelei en uiteindelik, in Desember 2022, tot sy uitsetting uit die party. Daarna het hy sy eie kortstondige politieke platforms gestig – die Radical Economic Transformation Movement (RETMO) en die African Radical Economic Transformation Alliance (ARETA) – voordat hy in Desember 2023 by die EFF aangesluit het. == Vroeë lewe en aktivisme == Niehaus is op 25 Desember 1959 in [[Zeerust]], 'n dorpie in die voormalige [[Transvaal|Wes-Transvaal]] (nou deel van die provinsie [[Noordwes]]), gebore.<ref name=":4">{{Cite book |last=Niehaus |first=Carl |title=Om te veg vir hoop |publisher=Human & Rousseau |year=1993 |isbn=0798132027 |location=Kaapstad |pages=108, 131}}</ref><ref name=":7">{{Cite news |date=8 November 2018 |title=The Indaba Show: A conversation with Carl Niehaus |url=https://www.iol.co.za/lifestyle/the-indaba-show-a-conversation-with-carl-niehaus-958dc5b0-20fb-4a42-ab72-7b7457f0b4b5 |access-date=14 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref> Sy ouers, Carl en Magrieta Niehaus, was werkersklas-[[Afrikaners]];<ref>{{Cite web |last=Koko |first=Khaya |date=2023-01-06 |title=Carl Niehaus, the saviour of black volk |url=https://mg.co.za/thought-leader/opinion/2023-01-06-carl-niehaus-the-saviour-of-black-volk/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref><ref name=":3" /> sy pa was 'n spoorwegklerk.<ref name=":8">{{Cite news |last=Sparks |first=Allister |date=25 November 1983 |title=S. African Whites Sentenced To Prison for Guerrilla Work |url=https://www.washingtonpost.com/web/20170828113938/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1983/11/25/s-african-whites-sentenced-to-prison-for-guerrilla-work/906c8dbd-dd18-4bab-99ec-baceb31cad73/?utm_term=.546d958d55ba |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828113938/https://www.washingtonpost.com/web/20170828113938/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1983/11/25/s-african-whites-sentenced-to-prison-for-guerrilla-work/906c8dbd-dd18-4bab-99ec-baceb31cad73/?utm_term=.546d958d55ba |url-status=dead |archive-date=2017-08-28 |access-date=14 Junie 2024 |work=Washington Post |language=en}}</ref> Volgens sy weergawe het hulle later die verregse [[Konserwatiewe Party]] gesteun,<ref name=":0">{{Cite web |date=30 Julie 2017 |title=Carl Niehaus: monopoly capital or bust in Ballito? |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/news/2017-07-29-monopoly-capital-or-bust-in-ballito/ |access-date=2024-06-14 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> en hulle het hom [[Christene|Christelik]] in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] grootgemaak.<ref name=":0" /> Hy was inderwaarheid 'n tyd lank van voorneme om [[dominee]] te word.<ref name=":0" /> Nadat sy gesin na [[Johannesburg]] verhuis het, het hy vrywilligerstoere van die kerk na [[Soweto]] onderneem, waar hy as tienerseun ontsteld was oor die swart inwoners se lewensomstandighede;<ref name=":0" /> hy het later gesê dat hy tot die oortuiging gekom het dat [[apartheid]] [[Kettery|kettery]] was.<ref name=":7" /> Hy het as student aan die [[Randse Afrikaanse Universiteit]], waar hy [[Teologie|teologie]] studeer het, by anti-apartheidsaktivisme betrokke geraak.<ref name=":10">{{Cite web |date=17 Februarie 2011 |title=Carl Niehaus |url=https://www.sahistory.org.za/people/carl-niehaus |access-date=2024-06-14 |website=South African History Online |language=en}}</ref> In sy finale studiejaar, in 1980, het hy die Nederduitse Gereformeerde Kerk verlaat as protes teen hul standpunt oor apartheid; hy het in die plek daarvan by die Nederduitse Gereformeerde Kerk in Afrika aangesluit en as diaken in die swart [[Township|township]] [[Alexandra]] gedien.<ref name=":10" /> In Julie 1980 het hy by die ondergrondse struktuur van die [[African National Congress]] (ANC) aangesluit, wat destyds 'n verbode organisasie was.<ref name=":10" /> Daar is later gesê dat sy politieke styl "vreeslik radikaal, byna [[Stalinisme|Stalinisties]]" was.<ref name="Evans">{{Cite web |last=Evans |first=Sarah |date=14 Junie 2019 |title=The fantastical Carl Niehaus rises again |url=https://www.news24.com/news24/opinions/analysis/the-fantastical-carl-niehaus-rises-again-20190613 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Kort voor sy finale eksamens in 1980 is Niehaus weens sy politieke bedrywighede uit die Randse Afrikaanse Universiteit gesit, onder meer omdat hy "[[Nelson Mandela|Free Mandela]]"-plakkate op die kampus opgeplak het.<ref name=":10" /> Daarna het hy by die [[Universiteit van die Witwatersrand]] ingeskryf om sy graad te voltooi.<ref name=":11">{{Cite web |date=2009-02-17 |title=Niehaus: Yet more lies on CV |url=https://witness.co.za/archive/2009/02/18/niehaus-yet-more-lies-on-cv-20150430/ |access-date=2024-06-14 |website=The Witness |language=en}}</ref> === Skuldigbevinding aan hoogverraad en aanhouding === {{Aanhalingskas | quote = Aan die een kant is daar die geweld wat in die Suid-Afrikaanse samelewing geïnstitusionaliseer is. Aan die ander kant is daar die soort geweld wat die ANC gebruik. Dis nie dat die ANC dit geniet om bomme te laat ontplof nie. Dit is deur die Suid-Afrikaanse regering daartoe gedwing, en so lank as wat die situasie voortduur, sal bomme aanhou ontplof. | source = – Niehaus getuig oor die ANC se gewapende stryd, November 1983<ref name=":13" /> | align = right | width = 25em }} In Augustus 1983 is Niehaus en sy meisie, Jansie Lourens, gearresteer en op aanklagte van [[Landverraad|hoogverraad]] en verwante politieke misdade aangekla.<ref name=":12">{{Cite news |last=Cowell |first=Alan |date=1983-11-13 |title=Two Afrikaners on Trial for Treason |url=https://www.nytimes.com/1983/11/13/world/two-afrikaners-on-trial-for-treason.html |access-date=2024-06-14 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331}}</ref> Weens die beskuldigdes se agtergrond het die saak "vyandigheid, verbystering en aansienlike belangstelling" onder wit gehore ontlok.<ref name=":13">{{Cite news |date=28 November 1983 |title=A white South African joins the 'black struggle' – and pays the price |url=https://www.csmonitor.com/1983/1128/112845.html |access-date=2024-06-14 |work=Christian Science Monitor |language=en |issn=0882-7729}}</ref> Tydens hul verhoor in die [[Hooggeregshof van Suid-Afrika|Hooggeregshof]] was die staat se hoofgetuie Robert Whitecross, Niehaus en Lourens se medehuisbewoner. In sy getuienis het hy aan die lig gebring dat hy in 1980 deur Craig Williamson vir die Veiligheidstak gewerf is en dat hy in werklikheid 'n polisieadjudant-offisier was.<ref name=":12" /><ref name=":8" /> Whitecross kon onder meer uitvoerige getuienis lewer dat Niehaus by verkenning van die Johannesburgse gasfabriek betrokke was, klaarblyklik as deel van 'n ANC-komplot om [[Sabotasie|sabotasie]] daar te pleeg. Whitecross het Niehaus op 'n verkenningstog vergesel wat deur ander polisiebeamptes afgeneem is; Niehaus het ook die foto's wat hy van die terrein geneem het aan Whitecross gegee.<ref name=":12" /> Niehaus het onskuldig gepleit op die aanklag van hoogverraad, maar in die hof het hy openlik sy steun aan die ANC verklaar en was hy verder onboetvaardig.<ref name=":8" /><ref name=":13" /> Die hof het bevind dat Niehaus, benewens die verkenning by die gasfabriek, politieke pamflette versprei het, ANC-lede gehelp het om die land onwettig te ontvlug en gekodeerde boodskappe tussen ANC-lede vervoer het. Op 25 November 1983 is hy skuldig bevind en tot vyftien jaar gevangenisstraf gevonnis.<ref name=":8" /> Volgens die verslaggewer [[Allister Sparks]], wat in die hofsaal was, het Niehaus ''Amandla!'' uitgeroep voordat hy in aanhouding weggelei is.<ref name=":8" /> Hy is in die [[Kgoši Mampuru II-bestuursgebied|Pretoria-Sentraal-gevangenis]] aangehou<ref>{{Cite news |last=Wren |first=Christopher S. |date=1992-10-11 |title=Apartheid's Children: Afrikaner Writers Today |url=https://www.nytimes.com/1992/10/11/books/apartheid-s-children-afrikaner-writers-today.html |access-date=2024-06-14 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331}}</ref> en het meer as sewe jaar van sy vonnis uitgedien voordat hy op 20 Maart 1991 vrygelaat is.<ref name=":4" /> In 2008 het ''LitNet'' 'n blog deur Niehaus gepubliseer – geskryf in die vorm van 'n oop brief aan sy jong dogter – waarin hy beskryf het hoe hy die nag voordat die Hooggeregshof hom in 1983 skuldig bevind het, deur ander aangehoudenes groepsverkrag is.<ref>{{Cite news |date=16 Junie 2008 |title=Niehaus tells of prison horror |url=https://www.iol.co.za/news/politics/niehaus-tells-of-prison-horror-404595 |access-date=14 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref> Joernaliste het dié weergawe sedertdien bevraagteken weens 'n gebrek aan ondersteunende bewyse.<ref>{{Cite web |last=Scholtz |first=Leopold |date=16 Februarie 2009 |title=Niehaus lied over doctorate |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-lied-over-doctorate-20090216 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> In Februarie 2021<ref>{{Cite web |last=Ho |first=Ufrieda |date=2021-02-15 |title=Carl Niehaus forced to retract part of affidavit at Neil Aggett inquest |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-02-16-carl-niehaus-forced-to-retract-part-of-affidavit-at-neil-aggett-inquest/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> het Niehaus by die geregtelike doodsondersoek na Neil Aggett se dood in aanhouding getuig; hy is kruisondervra oor die inhoud van 'n beëdigde verklaring wat hy oor sy ervaring van [[Marteling|marteling]] in aanhouding ingedien het.<ref>{{Cite web |last=Feketha |first=Siviwe |date=13 Februarie 2020 |title=Carl Niehaus to be subpoenaed to appear at inquiry into Aggett's death |url=https://www.iol.co.za/news/politics/carl-niehaus-to-be-subpoenaed-to-appear-at-inquiry-into-aggetts-death-42641260 |access-date=16 November 2020 |website=Independent Online |language=en}}</ref> === Opleiding === Terwyl hy in die gevangenis was, het Niehaus per korrespondensie teologie deur die [[Universiteit van Suid-Afrika]] studeer en sowel 'n baccalaureusgraad as 'n honneursgraad voltooi.<ref name=":2" /> Volgens berigte was hy die beste student in sy honneursklas.<ref>{{Cite web |date=2009-02-23 |title=Niehaus a top performer at Unisa, claims professor |url=https://mg.co.za/article/2009-02-23-niehaus-a-top-performer-at-unisa-claims-professor/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Tot 2009 het Niehaus se curriculum vitae en amptelike profiel ook beweer dat hy sy eerste baccalaureusgraad voor sy arrestasie aan die Universiteit van die Witwatersrand voltooi het en dat hy later 'n meesters- en 'n doktorsgraad in teologie aan die [[Universiteit Utrecht]] verwerf het. Joernaliste het ontdek dat hy nie een van hierdie grade voltooi het nie.<ref name=":11" /><ref name=":2" /> == Loopbaan in die African National Congress == === Demokratiese oorgang: 1991–1994 === Ná sy vrylating uit die gevangenis het Niehaus aktief geword in die [[African National Congress]] (ANC), wat kort tevore deur die apartheidsregering ontban is tydens die [[Onderhandelinge om apartheid te beëindig|onderhandelinge om apartheid te beëindig]]. Volgens sy amptelike biografie is hy aangestel in die ANC se Provinsiale Uitvoerende Komitee in PWV, in sy Onderhandelingskommissie en aan die hoof van sy nasionale mediaskakeleenheid, waar hy as woordvoerder van [[Nelson Mandela]] gedien het.<ref name=":2" /> === Vroeë demokratiese tydperk: 1994–2009 === In Suid-Afrika se [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|eerste demokratiese verkiesing]] in April 1994 is Niehaus verkies om die ANC in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]], die laerhuis van die nuwe [[Parlement van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse Parlement]], te verteenwoordig. Hy was voorsitter van die Parlement se Portefeuljekomitee oor Korrektiewe Dienste tydens die Eerste Parlement.<ref name=":2">{{Cite web |date=20 Februarie 2009 |title=Fact Check: Carl Niehaus |url=https://www.news24.com/news24/fact-check-carl-niehaus-20090218 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Daarby het hy in Desember 1994 die ANC se 49ste Nasionale Konferensie bygewoon, waar hy vir 'n termyn van drie jaar tot die party se Nasionale Uitvoerende Komitee verkies is; volgens die aantal stemme wat hy ontvang het, was hy 20ste uit die 60 kandidate wat tot die komitee verkies is.<ref>{{Cite web |title=49th National Conference: National Executive Committee Voting Results |url=https://www.anc1912.org.za/49th-national-conference-national-executive-committee-voting-results/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109172547/https://www.anc1912.org.za/49th-national-conference-national-executive-committee-voting-results/ |archive-date=2021-11-09 |access-date=2021-12-04 |website=ANC |language=en}}</ref> Laat in 1996, voor die einde van die parlementêre termyn, het president Mandela Niehaus aangestel om [[Zach de Beer]] as [[Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse ambassadeur in Nederland]] op te volg.<ref name="Gov1" /><ref>{{Cite web |date=1996-11-09 |title=The Indian Ocean Newsletter: Carl Niehaus |url=https://www.africaintelligence.com/southern-africa-and-islands/1996/11/09/carl-niehaus,40128-art |access-date=2024-06-14 |website=Africa Intelligence |language=en}}</ref> Terwyl hy in Nederland was, was hy hoof van die Suid-Afrikaanse afvaardiging na die Organisasie vir die Verbod op Chemiese Wapens in [[Den Haag]].<ref name=":2" /> Aan die einde van sy diplomatieke diens in die middel van 2000 het [[Beatrix van Nederland|koningin Beatrix van Nederland]] hom tot Ridder Grootkruis in die Orde van Oranje-Nassau geslaan.<ref name=":2" /><ref>{{Cite news |date=19 Mei 2000 |title=Niehaus Gets Top Netherlands Award |url=https://allafrica.com/stories/200005190148.html |access-date=14 Junie 2024 |work=AllAfrica |via=Panafrican News Agency |language=en}}</ref> Hy het ook die Universiteit Utrecht se Internasionale Medalje ontvang.<ref>{{Cite web |title=Internationale medailles |url=http://www.uu.nl/NL/onderzoek/toponderzoekers/internationalemedailles/Pages/default.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527024705/http://www.uu.nl/NL/onderzoek/toponderzoekers/internationalemedailles/Pages/default.aspx |archive-date=2009-05-27 |access-date=2024-06-14 |website=Universiteit Utrecht |language=nl}}</ref> Ná sy terugkeer na Suid-Afrika het Niehaus met ingang van 1 Junie 2000 uitvoerende direkteur van die Nasionale Instituut vir Misdaadvoorkoming en die Herintegrasie van Oortreders (Nicro) geword.<ref>{{Cite news |date=27 April 2000 |title=Carl Niehaus lands top Nicro job |url=https://www.iol.co.za/news/south-africa/carl-niehaus-lands-top-nicro-job-35753 |access-date=14 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref> Op [[Versoeningsdag]] 2000 het Niehaus en Mary Burton tydens 'n byeenkoms in die St. George's-katedraal in Kaapstad die Home For All-inisiatief van stapel gestuur, wat [[Wit Suid-Afrikaners|wit Suid-Afrikaners]] opgeroep het om tot nasionale versoening by te dra deur die skade van apartheid in die openbaar te erken en te herstel.<ref>{{Cite news |date=2000-12-16 |title=White S Africans urge reconciliation |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1073546.stm |access-date=2024-06-14 |work=BBC News |language=en}}</ref> Niehaus en Burton was medeskrywers van 'n "Verklaring van Verbintenis deur Wit Suid-Afrikaners" in dieselfde gees.<ref name=":3">{{Cite web |last=Davis |first=Rebecca |date=2021-02-11 |title=Carl Niehaus against the world |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-02-12-carl-niehaus-against-the-world/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Hoewel dit deur meer as 900 prominente wit Suid-Afrikaners onderteken is,<ref>{{Cite web |date=27 Februarie 2001 |title=Home for All endorsed by 900 |url=http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,9294,2-7-12_987997,00.html |url-status=dead |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}} [http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,9294,2-7-12_987997,00.html Alternatiewe URL]</ref> is dit deur ander heftig verkleineer.<ref>{{Cite web |last=Hawthorne |first=Peter |date=8 Januarie 2001 |title=The Trouble with "Sorry" |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/2001/0108/apology.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071110012036/http://www.time.com/time/europe/magazine/2001/0108/apology.html |archive-date=2007-11-10 |access-date=2024-06-14 |website=TIME Europe |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2000-12-12 |title=To apologise, or not to apologise? |url=https://mg.co.za/article/2000-12-12-to-apologise-or-not-to-apologise/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Niehaus het later gesê dat die ontvangs van die inisiatief – "verwerping en 'n hele klomp bespotting" – 'n groot rol gespeel het in "die verharding van my sienings oor die kwessie van [[Wit oppergesag|wit rassisme]]".<ref name=":3" /> In 2001 het Niehaus Nicro verlaat om 'n vennoot te word by die professionele-dienstefirma Deloitte & Touche, wat destyds 'n Nederlandse toonbank van stapel gestuur het.<ref>{{Cite web |date=2001-08-18 |title=Establishment of new Dutch desk at Deloitte & Touche |url=https://www.itweb.co.za/article/establishment-of-new-dutch-desk-at-deloitte-amp-touche/DZQ587VJegN7zXy2 |access-date=2024-06-14 |website=ITWeb |language=en}}</ref> Hy het in 2003 uit dié pos bedank en daarna 'n reeks kortstondige poste beklee: die [[President van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse Presidensie]] het hom gekontrakteer om in 2004 aan sy Dekade van Demokrasie-vierings te werk; hy was uitvoerende hoof en woordvoerder van [[Ray McCauley]] se Rhema-kerk van 2004 tot sy bedanking in 2005;<ref>{{Cite web |last=Jackson |first=Neels |date=13 Maart 2005 |title=Niehaus quits Rhema |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-quits-rhema-20050313 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> en laastens was hy vir die laaste sewe maande van 2005 uitvoerende hoof van die Gauteng Economic Development Agency (GEDA), 'n departement van die [[Gauteng|Gautengse provinsiale regering]].<ref name=":6">{{Cite web |last=Joubert |first=Pearlie |date=13 Februarie 2009 |title=Tearful Niehaus admits fraud |url=http://www.mg.co.za/article/2009-02-13-tearful-niehaus-admits-fraud |archive-url=https://web.archive.org/web/20190809104702/https://mg.co.za/article/2009-02-13-tearful-niehaus-admits-fraud |archive-date=2019-08-09 |access-date=2009-02-13 |website=Mail & Guardian |language=en}}</ref> In November 2008, tydens die ANC se veldtog vir die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|algemene verkiesing van 2009]], het Niehaus na die ANC se kommunikasiedepartement teruggekeer toe hy as die party se tweede nasionale woordvoerder aangestel is, waar hy saam met [[Jessie Duarte]] gewerk het.<ref>{{Cite web |date=11 November 2008 |title=ANC Media Liaison Team |url=http://www.anc.org.za/ancdocs/pr/2008/pr1111a.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220122354/http://www.anc.org.za/ancdocs/pr/2008/pr1111a.html |archive-date=2009-02-20 |access-date=2024-06-14 |website=African National Congress |language=en}}</ref> Volgens berigte is hy vir die pos deur die ANC se sekretaris-generaal, [[Gwede Mantashe]], gewerf.<ref name=":6" /> Die ''[[Daily Maverick]]'' het gesê dat hy "volgens byna alle weergawes baie goed" in die werk was.<ref name=":3" /> Hy was egter net iets meer as drie maande in die pos: op 13 Februarie 2009 het die pers die berig oor Niehaus se finansiële probleme en verwante [[Bedrog|bedrog]] gepubliseer (sien [[#Oneerlikheidskandale|hieronder]]),<ref name=":6" /> en Mantashe het aangekondig dat die party Niehaus se bedanking as woordvoerder aanvaar het.<ref name="iAfrica1" /> === Steun vir RET: 2017–2022 === Niehaus was die grootste deel van die volgende dekade weg van die politieke voorpunt; volgens sy weergawe het hy konsultasiewerk gedoen en sy oorblywende skuld bestuur.<ref name=":0" /> In 2017 het hy weer op die voorgrond getree as nasionale woordvoerder van die ANC-geaffilieerde [[Umkhonto we Sizwe]] Militêre Veterane-vereniging (MKMVA) en as 'n gereelde kommentator op ANN7.<ref name=":0" /> Hy het ook 'n belangrike lobbyis geword in [[Nkosazana Dlamini-Zuma]] se veldtog om as ANC-president verkies te word.<ref name=":14">{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2017-10-24 |title=Unforgiven: The extraordinary tale of Carl Niehaus |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2017-10-25-unforgiven-the-extraordinary-tale-of-carl-niehaus/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Dlamini-Zuma het by die ANC se 54ste Nasionale Konferensie in Desember 2017 teen [[Cyril Ramaphosa]] verloor, maar Niehaus is nietemin 'n rol in Ramaphosa se nuwe administrasie gegee: van Januarie 2019 het hy in die Luthuli-huis in die kantoor van die ANC se sekretaris-generaal, [[Ace Magashule]], gewerk.<ref name="Evans" /> Oor die volgende drie jaar het MKMVA en Niehaus self toenemend in konflik gekom met die Nasionale Uitvoerende Komitee onder Ramaphosa se leiding. Niehaus was die stem van MKMVA se stryd om samesmelting in 'n nuwe en meer geformaliseerde struktuur vir veterane te weerstaan.<ref>{{Cite web |last=Leshwiti-Jones |first=Pule |date=14 Junie 2021 |title='The MKMVA will not disband' says Kebby Maphatsoe after meeting with Mantashe goes awry |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/the-mkmva-will-not-disband-says-kebby-maphatsoe-after-meeting-with-mantashe-goes-awry-20210614 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Hy het ook sy persoonlike en MKMVA-platforms gebruik om die voormalige president [[Jacob Zuma]], teen wie korrupsie-aanklagte ingebring is, te verdedig,<ref>{{Cite web |last=Nair |first=Nivashni |date=6 April 2018 |title=I'll support Zuma no matter what' says Carl Niehaus outside court |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2018-04-06-ill-support-zuma-no-matter-what-says-carl-niehaus-outside-court/ |access-date=16 November 2020 |website=Sunday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=15 Februarie 2021 |title=Carl Niehaus uses ANC podium to defend Zuma's defiance of Zondo Commission |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/carl-niehaus-uses-anc-podium-to-defend-zumas-defiance-of-zondo-commission-20210215 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> om die ANC se leierskap aan te val,<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=19 Januarie 2021 |title=ANC wants to suspend Niehaus from his job for attacking a party leader |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/breaking-carl-niehaus-suspended-from-his-anc-job-for-attacking-a-party-leader-20210119 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-01-21 |title=Power shift at Luthuli House |url=https://mg.co.za/politics/2021-01-21-power-shift-at-luthuli-house/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> en om 'n ideologiese program van sogenaamde radikale ekonomiese transformasie te bevorder.<ref>{{Cite web |last=Haffajee |first=Ferial |date=2021-03-14 |title=Carl Niehaus tables radical economic transformation plan ahead of Ace Magashule's campaign for ANC president |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-03-14-carl-niehaus-tables-radical-economic-transformation-plan-ahead-of-ace-magashules-campaign-for-anc-president/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Masuabi |first=Queenin |date=11 Maart 2021 |title=RET faction vow to remain in the ANC, criticise party discussion documents and call for axing of Cele |url=https://www.news24.com/citypress/politics/ret-faction-vow-to-remain-in-the-anc-criticise-party-discussion-documents-and-call-for-axing-of-cele-20210311 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref> In 2018 het MKMVA hom gedistansieer van opmerkings wat Niehaus oor die grondvraagstuk en die bestuur van die Ingonyama Trust gemaak het.<ref>{{Cite web |date=2018-07-08 |title=MKMVA apologises to ANC for Carl Niehaus' apology to king |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/mkmva-apologises-to-anc-for-carl-niehaus-apology-to-king/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref> [[File:Jacob Zuma, 2009 World Economic Forum on Africa-1 (cropped).jpg|thumb|Niehaus is 'n onwrikbare verdediger van die voormalige president [[Jacob Zuma]]]] Hierdie botsing het in Julie 2021 'n hoogtepunt bereik toe die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika|Konstitusionele Hof]] Zuma se inhegtenisneming op aanklagte van [[Minagting van die hof deur Jacob Zuma|minagting van die hof]] beveel het. Niehaus het by MKMVA aangesluit in militante teenstand teen die hof se bevel; tydens een van 'n reeks byeenkomste buite Zuma se Nkandla-woning het hy aan die pers gesê dat MKMVA "'n menslike skild" om Zuma sou vorm om hom teen inhegtenisneming te beskerm, en hy het "gewaarsku" dat Zuma se gevangenisstraf "onstabiliteit en onrus" sou veroorsaak.<ref>{{Cite web |last=Amashabalala |first=Mawande |date=2 Julie 2021 |title=MK vets will form 'human shield' around Zuma, says Carl Niehaus |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/south-africa/2021-07-02-mk-vets-will-form-human-shield-around-zuma-says-carl-niehaus/ |access-date=2024-06-14 |website=Sowetan |language=en}}</ref> Op 7 Julie het die ANC formele dissiplinêre aanklagte teen Niehaus ingebring, met die bewering dat opmerkings wat hy by Nkandla gemaak het die ANC se dissiplinêre reëls oortree het.<ref>{{Cite web |last=Tandwa |first=Lizeka |date=2021-07-07 |title=ANC suspends MKMVA spokesperson Carl Niehaus |url=https://mg.co.za/politics/2021-07-07-anc-suspends-mkmva-spokesperson-carl-niehaus/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Sy ANC-lidmaatskap is geskors hangende 'n dissiplinêre verhoor.<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2021-07-07 |title=Carl Niehaus suspended from ANC for inflammatory speeches — other members are not far behind |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-07-07-carl-niehaus-suspended-from-anc-for-inflammatory-speeches-other-members-are-not-far-behind/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die volgende dag het Niehaus weer by Zuma se ondersteuners aangesluit by 'n betoging buite die Estcourt-korrektiewe sentrum, waar Zuma in die gevangenis was; hy is onmiddellik deur die plaaslike [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] gearresteer omdat hy die [[Covid-19-pandemie in Suid-Afrika|Covid-19-inperkingsreëls]] oortree het, hoewel hy kort daarna met 'n boete van [[Suid-Afrikaanse rand|R]]3 000 vrygelaat is.<ref>{{Cite web |last=Letshwiti-Jones |first=Pule |date=8 Julie 2021 |title='You address no one, you' – cops tell Zuma ally Carl Niehaus as they arrest him outside Estcourt prison |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/you-address-no-one-you-cops-tell-zuma-ally-carl-niehaus-as-they-arrest-him-outside-estcourt-prison-20210708 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Jenni |date=17 Augustus 2021 |title=Niehaus plans to challenge lockdown arrest, fine in court |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/niehaus-plans-to-challenge-lockdown-arrest-fine-in-court-20210817 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Terwyl Niehaus op sy dissiplinêre verhoor gewag het, is hy ook as ANC-personeellid afgedank: op 9 September is hy summier uit sy pos in die sekretaris-generaal se kantoor ontslaan nadat hy nóg 'n uittartende openbare verklaring gemaak het.<ref>{{Cite web |last=Masuabi |first=Queenin |date=9 September 2021 |title=Niehaus fired, told to fetch belongings from Luthuli House |url=https://www.news24.com/citypress/politics/niehaus-fired-told-to-fetch-belongings-from-luthuli-house-20210909 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Khumalo |first=Juniour |date=9 September 2021 |title=ANC boots Carl Niehaus from Luthuli House for allegedly making false statements |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/suspended-anc-member-carl-niehaus-now-fired-as-luthuli-house-employee-20210909 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Die ANC-woordvoerder [[Pule Mabe]] het gesê dat sy gedrag "verdelend, opportunisties en anti-ANC" was.<ref>{{Cite web |date=2021-09-09 |title=ANC fires Carl Niehaus as a party employee |url=https://mg.co.za/politics/2021-09-09-anc-fires-carl-niehaus-as-a-party-employee/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> In Maart 2022 is hy verhinder om by MKMVA se opvolgerorganisasie aan te sluit op grond daarvan dat hy nooit 'n lid van [[Umkhonto we Sizwe]] was nie.<ref>{{Cite web |last=Makhafola |first=Getrude |date=2022-03-10 |title=Carl the toy soldier? Niehaus fails Umkhonto we Sizwe credentials test |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/carl-niehaus-was-political-prisoner-not-mk-fails-test/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Jenni |date=12 Maart 2022 |title=Carl Niehaus insists he is an MK veteran: 'We didn't have years of training, we got crash courses' |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/carl-niehaus-insists-he-is-an-mk-veteran-we-didnt-have-years-of-training-we-got-crash-courses-20220312 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Die dissiplinêre verrigtinge, wat teen Niehaus in sy hoedanigheid as ANC-lid ingestel is, is intussen eers op 12 Desember 2022 afgehandel, toe die ANC se Nasionale Dissiplinêre Komitee Niehaus aan wangedrag skuldig bevind en hom uit die ANC gesit het.<ref>{{Cite web |last=Khumalo |first=Juniour |date=12 Desember 2022 |title=Former president Jacob Zuma's staunch ally Carl Niehaus expelled from the ANC |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/former-president-jacob-zumas-staunch-ally-carl-niehaus-expelled-from-the-anc-20221212 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Niehaus het onmiddellik geappelleer.<ref>{{Cite web |last=Erasmus |first=Des |date=2022-12-12 |title='I am still an ANC member', says sacked troublemaker Carl Niehaus |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-12-12-i-am-still-an-anc-member-says-perennial-troublemaker-carl-niehaus-after-party-gives-him-the-boot/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Op 23 Desember, ná die ANC se [[55ste Nasionale Konferensie van die African National Congress|55ste Nasionale Konferensie]], het Niehaus sy "bedanking" uit die ANC aangekondig en gesê dat hy 'n appèl teen sy uitsetting nie verder sou voer nie.<ref>{{Cite web |last=Gerber |first=Jan |date=23 Desember 2022 |title=Already-expelled Carl Niehaus 'resigns' from ANC |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/already-expelled-carl-niehaus-resigns-from-anc-20221223 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> == Loopbaan in opposisiepolitiek == === RETMO en ARETA: 2023 === Minder as 'n maand ná sy uitsetting uit die ANC, in 'n [[Twitter|Twitter Space]] op 11 Januarie 2023,<ref>{{Cite web |last=Erasmus |first=Des |date=2023-01-11 |title=Carl Niehaus launches Radical Economic Transformation Movement |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2023-01-12-carl-niehaus-launches-radical-economic-transformation-movement/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> het Niehaus die stigting van die Radical Economic Transformation Movement (RETMO) aangekondig.<ref>{{Cite web |date=2023-01-10 |title=Carl Niehaus launches RET Movement, says it could become a political party |url=https://mg.co.za/politics/2023-01-10-carl-niehaus-launches-ret-movement-says-it-could-become-a-political-party/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Die beweging is gestig om vir radikale ekonomiese transformasie te lobby, en Niehaus, as sy voorsitter, het 'n tienpuntbeleidsplatform uiteengesit wat grondonteiening sonder vergoeding, teenstand teen die privatisering van staatsondernemings en strenger grensbeheer ingesluit het.<ref name=":1">{{Cite web |last=Feketha |first=Siviwe |date=5 Februarie 2023 |title=Niehaus' RET movement woos ANC members |url=https://www.news24.com/citypress/politics/niehaus-ret-movement-woos-anc-members-20230204 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref> Die ''[[City Press]]'' het berig dat twee prominente Zuma-bondgenote, Magashule en [[Tony Yengeni]], 'n groot rol in die stigting van die beweging gespeel het.<ref name=":1" /> Op 22 Februarie is RETMO vervang deur die African Radical Economic Transformation Alliance (ARETA), 'n politieke party wat Niehaus tydens 'n geleentheid in [[Johannesburg]] van stapel gestuur het; hy het gesê die party sou oorweeg om aan die volgende verkiesing deel te neem.<ref>{{Cite web |last=Khumalo |first=Juniour |date=23 Februarie 2023 |title=Carl Niehaus lambasts 'ideological hollowing out of ANC' as he launches ARETA |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/carl-niehaus-lambasts-ideological-hollowing-out-of-anc-as-he-launches-areta-20230223 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> ARETA het die volgende maand aan die sogenaamde Nasionale Afsluiting deelgeneem.<ref>{{Cite web |last=Kgosana |first=Rorisang |date=20 Maart 2023 |title=Carl Niehaus says deployment of law enforcers reminiscent of 1976 Soweto uprising |url=https://www.timeslive.co.za/politics/2023-03-20-carl-niehaus-says-deployment-of-law-enforcers-reminiscent-of-1976-soweto-uprising/ |access-date=2024-06-14 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> Die party was egter kortstondig: Niehaus het dit op 14 Desember 2023 laat vaar toe hy aangekondig het dat hy by die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF) sou aansluit.<ref>{{Cite web |last=Nemakonde |first=Vhahangwele |date=2023-12-25 |title=Carl Niehaus says he doesn't regret joining EFF: 'Stop the patronising messages' |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/cal-niehaus-does-not-regret-joing-eff/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 Desember 2023 |title=Carl Niehaus finally acknowledges that he and his party of three people have no future |url=https://www.news24.com/citypress/voices/carl-niehaus-finally-acknowledged-that-he-and-his-party-of-three-people-have-no-future-as-a-political-party-20231217 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref> === Ekonomiese Vryheidsvegters: 2023–hede === As kersverse lid van die EFF het Niehaus gerugte ontken dat hy van plan was om na Zuma se nuwe [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|Umkhonto we Sizwe-party]] oor te loop,<ref>{{Cite web |last=Mafisa |first=Itumeleng |date=2024-04-11 |title='I am happy with the EFF': Niehaus denies ditching red berets to join MK party |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/elections/i-am-happy-with-the-eff-niehaus-denies-joining-mk-party/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref> en in Maart 2024 het die EFF aangekondig dat Niehaus 27ste op sy partylys vir die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|algemene verkiesing van Mei 2024]] sou wees.<ref>{{Cite web |last=Macupe |first=Bongekile |date=26 Maart 2024 |title=Out with the old, in with the new: Carl Niehaus sitting pretty at number 27 on EFF's list for Parliament |url=https://www.news24.com/news24/politics/out-with-the-old-in-with-the-old-carl-niehaus-sitting-pretty-at-number-27-on-effs-list-for-parliament-20240326 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Hy is tot 'n EFF-setel verkies en op 14 Junie 2024 as lid van die Nasionale Vergadering ingesweer.<ref>{{Cite web |last=Kgobotlo |first=Boitumelo |date=2024-06-14 |title=Carl Niehaus elated as he is sworn in as EFF MP |url=https://sundayworld.co.za/news/carl-niehaus-elated-as-he-is-sworn-in-as-eff-mp/ |access-date=2024-06-14 |website=Sunday World |language=en}}</ref> == Oneerlikheidskandale == In Februarie 2009 het die ''[[Mail & Guardian]]'' se Pearlie Joubert 'n lang blootleggingsberig oor Niehaus se "breë spoor van slegte skuld en gebroke beloftes" gepubliseer.<ref name=":6" /> In dieselfde artikel, toe Joubert hom daarmee gekonfronteer het, het hy 'n reeks onreëlmatighede bely en erken dat hy 'n herhaaldelike oorbesteder was en dat hy sy laaste paar werke – by Deloitte & Touche, die Rhema-kerk en GEDA – weens die wanbestuur van sy persoonlike skuld en voortgesette leen verlaat het. In die geval van GEDA het hy erken dat hy probeer het om 'n persoonlike lening te bekom met 'n bedrogspul-brief waarop hy die handtekeninge van vier Gautengse provinsiale ministers ([[Paul Mashatile]], Ignatius Jacobs, [[Angie Motshekga]] en Khabisi Mosunkutu) vervals het; hy het bedank nadat hy die bedrog aan minister Mashatile bely het.<ref name=":6" /><ref name="Times1" /> Hy het verdere bewerings betwis dat sy kontrak van 2004 met die Presidensie vroeg beëindig is weens bewerings van finansiële onreëlmatighede. {{Aanhalingskas | quote = Die meeste van wat jy my mee gekonfronteer het, is waar. Ek wens dit was nie so nie. Ek het reusagtige foute gemaak en ek het baie mense vreeslik teleurgestel. Ek het geen illusies dat as jy hierdie artikel publiseer, dit die einde van my loopbaan sal beteken nie. Ek het mense soos Saki Macozoma, [[Cyril Ramaphosa]], [[Tokyo Sexwale]], [[Gill Marcus]], [[Pallo Jordan]] en Rick Menell gevra om my finansieel te help. Ek was neergeslaan en uitgeput. Sommige van hulle het my geld gegee en sommige nie. Ek is vreeslik in die skuld. Ek het ook geld van Brett Kebble ontvang ... Die ANC-werk is 'n lewensredder vir my en dinge het nou op 'n vreeslike manier verkeerd geloop. Ek moet betroubaar wees om my werk te doen. Ek leef onder geen illusies oor wat hierdie artikel aan my lewe kan doen nie. Ek wens ek kon die klok terugdraai. | source = – Niehaus se bekentenis aan die ''[[Mail & Guardian]]'', Februarie 2009<ref name=":6" /> | align = right | width = 25em }} Niehaus se bekentenis het onmiddellik 'n groot nuusberig geword,<ref>{{Cite news |last=Hamlyn |first=Michael |date=13 Februarie 2009 |title=Tearful Carl confesses all |url=http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2469491,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215073322/http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0%2C%2C2-7-12_2469491%2C00.html |archive-date=15 Februarie 2009 |work=News24 |language=en}}</ref> en hy het later dieselfde dag as ANC-woordvoerder bedank.<ref name="iAfrica1" /> Intussen het ander mediahuise hul eie ondersoeke na Niehaus se sake begin en nuwe bewerings gepubliseer, onder meer dat hy valslik beweer het dat sy suster oorlede is om 'n vlugkaartjie in besigheidsklas van 'n regsfirma te bekom waar hy [[Swart Ekonomiese Bemagtiging|SEB]]-konsultasiewerk gedoen het,<ref>{{Cite news |date=14 Februarie 2009 |title=Niehaus fraud: ANC knew all about it |url=https://www.iol.co.za/news/politics/niehaus-fraud-anc-knew-all-about-it-434520 |access-date=16 November 2020 |work=Independent Online |language=en}}</ref> en dat hy valslik beweer het dat hy [[Leukemie|leukemie]] het om 'n gratis vakansie na [[Mauritius]] van 'n reisagentskap te bekom.<ref name=":15">{{Cite web |date=17 Februarie 2009 |title=Niehaus 'lied to get free holiday' |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-lied-to-get-free-holiday-20090217 |access-date=2024-06-16 |website=News24 |language=en}}</ref> Die ''Times'' het beraam dat hy meer as [[Suid-Afrikaanse rand|R]]4,4 miljoen in die skuld was,<ref>{{Cite web |last1=la Grange |first1=Borrie |last2=Ncana |first2=Nkululeko |date=19 Februarie 2009 |title=Niehaus owes R4.5m |url=http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=942452 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090222212355/http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=942452 |archive-date=22 Februarie 2009 |access-date=2009-02-20 |website=The Times |language=en}}</ref> hoewel die ANC-geaffilieerde sakeman Vivian Reddy in die openbaar gesê het dat hy Niehaus finansieel sou ondersteun.<ref>{{Cite news |date=16 Februarie 2009 |title=Zuma ally rescues Niehaus |url=https://www.iol.co.za/news/politics/zuma-ally-rescues-niehaus-434649 |access-date=16 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2009-02-21 |title=Rescue Reddy's cash cures |url=https://mg.co.za/article/2009-02-21-rescue-reddys-cash-cures/ |access-date=2024-06-16 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Ook in dié tydperk het ''[[Beeld]]'' die berig gepubliseer dat Niehaus op sy curriculum vitae gelieg het.<ref name=":15" /> Niehaus se finansiële sake het in later jare steeds mediabelangstelling gelok. Op 1 Mei 2012 het hy sy eerste onderhoud sedert die skandaal van Februarie 2009 gegee toe hy op John Robbie se geselsprogram op Radio 702 verskyn het om aan te kondig dat hy al sy skuld terugbetaal het en verwag het om in "'n formele pos" in die ANC-administrasie aangestel te word.<ref>{{Cite web |date=2012-05-04 |title=Never-say-die Niehaus: The lies keep coming |url=https://mg.co.za/article/2012-05-04-neversaydie-niehaus/ |access-date=2024-06-16 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Die ANC het laasgenoemde bewering ontken, en verskeie krediteure het na vore gekom om eersgenoemde te betwis, onder wie adjunkminister [[Derek Hanekom]],<ref>{{Cite web |date=3 Mei 2012 |title=Niehaus has not repaid debts |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-has-not-repaid-debts-20120503 |access-date=2024-06-16 |website=News24 |language=en}}</ref> die ANC-geaffilieerde vakbond SACCAWU<ref>{{Cite news |date=21 Mei 2012 |title=Niehaus still owes union pile of cash, says curator |url=https://www.iol.co.za/sundayindependent/news/niehaus-still-owes-union-pile-of-cash-says-curator-1301047 |access-date=16 Junie 2024 |work=Sunday Independent |language=en}}</ref> en Niehaus se voormalige huisbaas in [[Midrand]].<ref>{{Cite web |date=11 Mei 2012 |title=Niehaus 'still owing' his former landlord |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/2012-05-11-niehaus-still-owing-his-former-landlord/ |access-date=2024-06-16 |website=Sowetan |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 Mei 2012 |title=Niehaus owes landlord thousands |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-owes-landlord-thousands-20120511 |access-date=2024-06-16 |website=News24 |language=en}}</ref> Die ''Mail & Guardian'' het ook berig dat Niehaus laat in 2011 'n klein bedrag geld van adjunkminister van justisie [[Andries Nel]] ontvang het, na bewering om die begrafniskoste van Niehaus se pa te dek, wat tot verwarring gelei het toe Nel na Zeerust gegaan het om sy meelewing te betoon maar geen begrafnis gevind het nie. Niehaus het gesê dit was 'n miskommunikasie.<ref name=":16">{{Cite news |last=Underhill |first=Glynnis |date=4 Mei 2012 |title=Three weddings and a funeral |url=https://mg.co.za/article/2012-05-04-three-weddings-and-a-funeral/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330023819/https://mg.co.za/article/2012-05-04-three-weddings-and-a-funeral/ |archive-date=2021-03-30 |access-date=16 November 2020 |work=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> In Desember 2017, nadat Niehaus na politieke prominensie teruggekeer het, het die ''[[Sunday Times]]'' se Toby Shapshak berig dat Niehaus R4,3 miljoen vir twee gehuurde woonstelle in [[Sandton]] geskuld het en dat hy, in 'n poging om regsstappe oor die skuld te vermy, sy krediteure valslik meegedeel het dat sy ma oorlede is en dat hy op die punt was om haar boedel te erf.<ref>{{Cite web |last=Shapshak |first=Toby |date=10 Desember 2017 |title=Carl 'of the dead and debt' cooks up scheme to avoid R4m bill |url=https://www.timeslive.co.za/news/2017-12-09-carl-of-the-dead-and-debt-cooks-up-scheme-to-avoid-r4m-bill-/ |access-date=16 November 2020 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> Sy ma was in werklikheid nog lewend in 'n aftreeoord;<ref>{{Cite web |last=Shapshak |first=Toby |date=10 Desember 2017 |title=How Carl Niehaus 'killed' mom to pay R4.3-million debt |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/news/2017-12-09-how-carl-niehaus-killed-mom-to-pay-r43-million-debt/ |access-date=2024-06-16 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> sy is in Oktober 2023 oorlede.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Faizel |date=2023-10-21 |title=Carl Niehaus 'heartbroken' after passing of mother Magrietha |url=https://www.citizen.co.za/news/carl-niehaus-heartbroken-passing-mother-magrietha/ |access-date=2024-06-16 |website=The Citizen |language=en}}</ref> Niehaus het gesê die ''Sunday Times''-berig was deel van 'n smeerveldtog "deur die wit-besitte media" teen bondgenote van Nkosazana Dlamini-Zuma.<ref>{{Cite web |date=10 Desember 2017 |title=Niehaus says allegations against him part of smear campaign against NDZ |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/south-africa/2017-12-10-niehaus-says-allegations-against-him-part-of-smear-campaign-against-ndz/ |access-date=2024-06-16 |website=Sowetan |language=en}}</ref> In Mei 2018 het dieselfde koerant nog 'n berig gepubliseer, hierdie een deur Mzilikazi wa Afrika, waarin beweer is dat Niehaus agterstallig was met ander, nuut aangegane skuld.<ref>{{Cite web |last=wa Afrika |first=Mzilikazi |date=13 Mei 2018 |title=Carl Niehaus runs short of cash again as new debt woes mount |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/news/2018-05-12-carl-niehaus-runs-short-of-cash-again-as-new-debt-woes-mount/ |access-date=16 November 2020 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> == Persoonlike lewe == In 1986 is Niehaus in die Pretoria-Sentraal-gevangenis met Johanna "Jansie" Lourens getroud, wat in 1983 saam met hom in die gevangenis was; hulle het by die universiteit ontmoet, waar sy hom vir die gewapende stryd gewerf het.<ref name=":4" /> Hul dogter is tydens Niehaus se ambassadeurskap in Nederland gebore en is na [[Helen Joseph]] vernoem.<ref name=":5">{{Cite web |last=Waldner |first=Mariechen |date=7 April 2002 |title=Carl Niehaus divorcing Jansie |url=http://www.news24.com/News24/South_Africa/0,9294,2-7_1165442,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090216122022/http://www.news24.com/News24/South_Africa/0%2C9294%2C2-7_1165442%2C00.html |archive-date=16 Februarie 2009 |access-date=2009-02-13 |website=News24 |language=en}}</ref> Nadat Niehaus en Lourens in 2002 geskei is, is Niehaus weer getroud, met Linda Thango, 'n bestuurskonsultant.<ref name=":5" /> Hy is in September 2008 met sy derde vrou, die sakevrou Mafani Gunguluza, getroud.<ref>{{Cite web |last1=Smillie |first1=Shaun |last2=Gifford |first2=Gill |last3=Flanagan |first3=Louise |last4=Posthumus |first4=Niels |date=20 Februarie 2009 |title=Niehaus's lobola splurge |url=http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=13&art_id=vn20090220053953591C667704 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020042625/http://www.iol.co.za/news/south-africa/niehaus-s-lobola-splurge-1.435179 |archive-date=2012-10-20 |access-date=2009-02-20 |website=Independent Online |language=en}}</ref> In 2012 het hy aan Radio 702 gesê dat hy van Gunguluza geskei leef,<ref name=":16" /> en in 2019 is berig dat hy 'n nuwe meisie het.<ref>{{Cite news |date=7 Oktober 2019 |title=Carl Niehaus defends 23-year-old girlfriend against internet trolls |url=https://citizen.co.za/news/south-africa/social-media/2188274/carl-niehaus-defends-23-year-old-girlfriend-against-internet-trolls/ |url-status=live |access-date=16 November 2020 |work=The Citizen |language=en}}</ref> In 2022 is hy met Noluthando Mdluli, 'n sakevrou en model, getroud.<ref>{{Cite web |date=2022-07-02 |title='Carl Niehaus is the love of my life' – Noluthando Mdluli |url=https://www.citizen.co.za/witness/news/carl-niehaus-is-the-love-of-my-life-noluthando-mdluli/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702083744/https://www.citizen.co.za/witness/news/carl-niehaus-is-the-love-of-my-life-noluthando-mdluli/ |archive-date=2022-07-02 |access-date=2024-06-14 |website=Witness |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Patel |first=Faizel |date=2022-10-31 |title=Carl Niehaus pays lobola for Noluthando Mdluli |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/carl-niehaus-pays-lobola-31-october-2022/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref> Niehaus se memoir, ''Om te veg vir hoop'', is in 2003 in Engels as ''Fighting for Hope'' gepubliseer. Die ''Daily Maverick'' het gesê dit was "'n skraal, pretensielose memoir" en "Niehaus op sy mees geliefde".<ref name=":3" /> Hy is steeds 'n praktiserende Christen.<ref name=":7" /> In Desember 2017 het Niehaus gesê dat hy 'n formele klag by [[Wikipedia]] sou indien oor vandalisme van die Wikipedia-artikel oor hom.<ref>{{Cite web |last=Chabalala |first=Jeanette |date=13 Desember 2017 |title=Carl Niehaus Wikipedia page edited to call him an 'embarrassment to the human race' |url=https://www.news24.com/news24/carl-niehaus-wikipedia-page-edited-to-call-him-an-embarrassment-to-the-human-race-20171213 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> == Verwysings == <references> <ref name="Gov1">{{Cite web |title=Appointment of new South African heads of diplomatic missions, 23 December 1996 |url=http://www.search.gov.za/info/previewDocument.jsp?dk=%2Fdata%2Fstatic%2Finfo%2Fspeeches%2F1996%2F12300w50496.htm%40Gov&q=(+(dc.Date%3E%3D1996%2F01%2F01)%3CAND%3E(dc.Date%3C%3D1996%2F12%2F31)+)%3CAND%3E(category%3Ccontains%3Es)&t=NEW+SA+HEADS+OF+DIPLOMATIC+MISSIONS |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728191120/http://www.search.gov.za/info/previewDocument.jsp?dk=%2Fdata%2Fstatic%2Finfo%2Fspeeches%2F1996%2F12300w50496.htm%40Gov&q=%28+%28dc.Date%3E%3D1996%2F01%2F01%29%3CAND%3E%28dc.Date%3C%3D1996%2F12%2F31%29+%29%3CAND%3E%28category%3Ccontains%3Es%29&t=NEW+SA+HEADS+OF+DIPLOMATIC+MISSIONS |archive-date=28 Julie 2011 |publisher=Suid-Afrikaanse regering |access-date=2009-02-13 |language=en}}</ref> <ref name="Times1">{{Cite news |date=13 Februarie 2009 |title=Gauteng denies Niehaus claims |work=The Times |url=http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=939043 |url-status=dead |access-date=2009-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214163542/http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=939043 |archive-date=14 Februarie 2009 |language=en}}</ref> <ref name="iAfrica1">{{Cite news |title=Niehaus steps down |publisher=iAfrica.com |url=http://news.iafrica.com/sa/1294784.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218130059/http://news.iafrica.com/sa/1294784.htm |archive-date=18 Februarie 2009 |access-date=2009-02-13 |language=en}}</ref> </references> {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Niehaus, Carl}} [[Kategorie:Geboortes in 1959]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Politici van die Economic Freedom Fighters]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse diplomate]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ambassadeurs]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Alumni van die Randse Afrikaanse Universiteit]] plz7vq250j9x12yvisbklgkc3ts6zx3 2963765 2963731 2026-08-30T11:58:10Z Sobaka 328 /* Ekonomiese Vryheidsvegters: 2023–hede */ 2963765 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër 2 | birth_place = [[Zeerust]], [[Transvaal|Wes-Transvaal]]<br />[[Unie van Suid-Afrika]] | birth_name = Carl Gerhardus Niehaus | image = Carl Niehaus, August 2024 (cropped).jpg | caption = Niehaus in 2024 | alt = 'n Man wat sit, met 'n wit baard, 'n swart bofbalpet, swart dikraambrille en 'n rooi golfhemp | party = [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (sedert 2023) | otherparty = African Radical Economic Transformation Alliance (2023)<br />[[African National Congress]] (1980–2022) | honorific_prefix = Die Edele | honorific_suffix = [[Parlement van Suid-Afrika|LP]] | office = [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Lid van die Nasionale Vergadering]] | term_start = 14 Junie 2024 | term_start1 = 1994 | term_end1 = 1996 | birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1959|12|25}} | alma_mater = [[Universiteit van Suid-Afrika]] | spouse = {{Huwelik|Noluthando Mdluli|2022}}<br />{{Huwelik|Jansie Lourens|1986|2002|reason=divorced}} }} '''Carl Gerhardus Niehaus''' (gebore 25 Desember 1959) is 'n Suid-Afrikaanse politikus wat die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF) in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] verteenwoordig. Hy was voorheen nasionale woordvoerder van die [[African National Congress]] (ANC) en is in Desember 2022 weens wangedrag uit dié party gesit. Hy het in Desember 2023 by die EFF aangesluit en is in [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|Mei 2024]] tot die Nasionale Vergadering verkies. Niehaus is in 'n [[Afrikaners|Afrikaner]]gesin in [[Transvaal|Wes-Transvaal]] gebore. Hy het as student by anti-apartheidsaktivisme betrokke geraak en in 1980 by die ANC se ondergrondse struktuur aangesluit. Tussen November 1983 en Maart 1991 is hy in die gevangenis aangehou op aanklagte van [[Landverraad|hoogverraad]] wat met sy aktivisme verband gehou het, en veral met 'n ANC-komplot om die Johannesburgse gasfabriek te saboteer. Ná sy vrylating uit die gevangenis het hy 'n invloedryke figuur in die ANC geword. Nadat hy 'n tyd lank die party se woordvoerder tydens die [[Onderhandelinge om apartheid te beëindig|oorgang ná apartheid]] was, was hy van 1994 tot 1996 lid van die Nasionale Vergadering, van 1996 tot 2000 [[Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse ambassadeur in Nederland]] en van 1994 tot 1997 lid van die ANC se Nasionale Uitvoerende Komitee. In November 2008 het hy as die party se nasionale woordvoerder na die ANC se mediakantoor teruggekeer. In Februarie 2009 het hy egter uit dié amp bedank en 'n reeks onreëlmatighede bely wat hy weens sy persoonlike finansiële probleme gepleeg het. Hy het in 2017 na die politieke voorpunt teruggekeer as nasionale woordvoerder van die [[Umkhonto we Sizwe]] Militêre Veterane-vereniging. Van 2019 was hy ook in die Luthuli-huis werksaam as 'n personeellid in die kantoor van die ANC se sekretaris-generaal, [[Ace Magashule]]. In dié tydperk het hy gereeld met die ANC-leierskap gebots oor sy openlike steun aan die voormalige president [[Jacob Zuma]] en aan die Zuma-gerigte program van radikale ekonomiese transformasie (RET). Sy pro-Zuma-uitlatings in die openbaar het in Julie 2021 tot die skorsing van sy ANC-lidmaatskap gelei en uiteindelik, in Desember 2022, tot sy uitsetting uit die party. Daarna het hy sy eie kortstondige politieke platforms gestig – die Radical Economic Transformation Movement (RETMO) en die African Radical Economic Transformation Alliance (ARETA) – voordat hy in Desember 2023 by die EFF aangesluit het. == Vroeë lewe en aktivisme == Niehaus is op 25 Desember 1959 in [[Zeerust]], 'n dorpie in die voormalige [[Transvaal|Wes-Transvaal]] (nou deel van die provinsie [[Noordwes]]), gebore.<ref name=":4">{{Cite book |last=Niehaus |first=Carl |title=Om te veg vir hoop |publisher=Human & Rousseau |year=1993 |isbn=0798132027 |location=Kaapstad |pages=108, 131}}</ref><ref name=":7">{{Cite news |date=8 November 2018 |title=The Indaba Show: A conversation with Carl Niehaus |url=https://www.iol.co.za/lifestyle/the-indaba-show-a-conversation-with-carl-niehaus-958dc5b0-20fb-4a42-ab72-7b7457f0b4b5 |access-date=14 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref> Sy ouers, Carl en Magrieta Niehaus, was werkersklas-[[Afrikaners]];<ref>{{Cite web |last=Koko |first=Khaya |date=2023-01-06 |title=Carl Niehaus, the saviour of black volk |url=https://mg.co.za/thought-leader/opinion/2023-01-06-carl-niehaus-the-saviour-of-black-volk/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref><ref name=":3" /> sy pa was 'n spoorwegklerk.<ref name=":8">{{Cite news |last=Sparks |first=Allister |date=25 November 1983 |title=S. African Whites Sentenced To Prison for Guerrilla Work |url=https://www.washingtonpost.com/web/20170828113938/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1983/11/25/s-african-whites-sentenced-to-prison-for-guerrilla-work/906c8dbd-dd18-4bab-99ec-baceb31cad73/?utm_term=.546d958d55ba |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828113938/https://www.washingtonpost.com/web/20170828113938/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1983/11/25/s-african-whites-sentenced-to-prison-for-guerrilla-work/906c8dbd-dd18-4bab-99ec-baceb31cad73/?utm_term=.546d958d55ba |url-status=dead |archive-date=2017-08-28 |access-date=14 Junie 2024 |work=Washington Post |language=en}}</ref> Volgens sy weergawe het hulle later die verregse [[Konserwatiewe Party]] gesteun,<ref name=":0">{{Cite web |date=30 Julie 2017 |title=Carl Niehaus: monopoly capital or bust in Ballito? |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/news/2017-07-29-monopoly-capital-or-bust-in-ballito/ |access-date=2024-06-14 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> en hulle het hom [[Christene|Christelik]] in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] grootgemaak.<ref name=":0" /> Hy was inderwaarheid 'n tyd lank van voorneme om [[dominee]] te word.<ref name=":0" /> Nadat sy gesin na [[Johannesburg]] verhuis het, het hy vrywilligerstoere van die kerk na [[Soweto]] onderneem, waar hy as tienerseun ontsteld was oor die swart inwoners se lewensomstandighede;<ref name=":0" /> hy het later gesê dat hy tot die oortuiging gekom het dat [[apartheid]] [[Kettery|kettery]] was.<ref name=":7" /> Hy het as student aan die [[Randse Afrikaanse Universiteit]], waar hy [[Teologie|teologie]] studeer het, by anti-apartheidsaktivisme betrokke geraak.<ref name=":10">{{Cite web |date=17 Februarie 2011 |title=Carl Niehaus |url=https://www.sahistory.org.za/people/carl-niehaus |access-date=2024-06-14 |website=South African History Online |language=en}}</ref> In sy finale studiejaar, in 1980, het hy die Nederduitse Gereformeerde Kerk verlaat as protes teen hul standpunt oor apartheid; hy het in die plek daarvan by die Nederduitse Gereformeerde Kerk in Afrika aangesluit en as diaken in die swart [[Township|township]] [[Alexandra]] gedien.<ref name=":10" /> In Julie 1980 het hy by die ondergrondse struktuur van die [[African National Congress]] (ANC) aangesluit, wat destyds 'n verbode organisasie was.<ref name=":10" /> Daar is later gesê dat sy politieke styl "vreeslik radikaal, byna [[Stalinisme|Stalinisties]]" was.<ref name="Evans">{{Cite web |last=Evans |first=Sarah |date=14 Junie 2019 |title=The fantastical Carl Niehaus rises again |url=https://www.news24.com/news24/opinions/analysis/the-fantastical-carl-niehaus-rises-again-20190613 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Kort voor sy finale eksamens in 1980 is Niehaus weens sy politieke bedrywighede uit die Randse Afrikaanse Universiteit gesit, onder meer omdat hy "[[Nelson Mandela|Free Mandela]]"-plakkate op die kampus opgeplak het.<ref name=":10" /> Daarna het hy by die [[Universiteit van die Witwatersrand]] ingeskryf om sy graad te voltooi.<ref name=":11">{{Cite web |date=2009-02-17 |title=Niehaus: Yet more lies on CV |url=https://witness.co.za/archive/2009/02/18/niehaus-yet-more-lies-on-cv-20150430/ |access-date=2024-06-14 |website=The Witness |language=en}}</ref> === Skuldigbevinding aan hoogverraad en aanhouding === {{Aanhalingskas | quote = Aan die een kant is daar die geweld wat in die Suid-Afrikaanse samelewing geïnstitusionaliseer is. Aan die ander kant is daar die soort geweld wat die ANC gebruik. Dis nie dat die ANC dit geniet om bomme te laat ontplof nie. Dit is deur die Suid-Afrikaanse regering daartoe gedwing, en so lank as wat die situasie voortduur, sal bomme aanhou ontplof. | source = – Niehaus getuig oor die ANC se gewapende stryd, November 1983<ref name=":13" /> | align = right | width = 25em }} In Augustus 1983 is Niehaus en sy meisie, Jansie Lourens, gearresteer en op aanklagte van [[Landverraad|hoogverraad]] en verwante politieke misdade aangekla.<ref name=":12">{{Cite news |last=Cowell |first=Alan |date=1983-11-13 |title=Two Afrikaners on Trial for Treason |url=https://www.nytimes.com/1983/11/13/world/two-afrikaners-on-trial-for-treason.html |access-date=2024-06-14 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331}}</ref> Weens die beskuldigdes se agtergrond het die saak "vyandigheid, verbystering en aansienlike belangstelling" onder wit gehore ontlok.<ref name=":13">{{Cite news |date=28 November 1983 |title=A white South African joins the 'black struggle' – and pays the price |url=https://www.csmonitor.com/1983/1128/112845.html |access-date=2024-06-14 |work=Christian Science Monitor |language=en |issn=0882-7729}}</ref> Tydens hul verhoor in die [[Hooggeregshof van Suid-Afrika|Hooggeregshof]] was die staat se hoofgetuie Robert Whitecross, Niehaus en Lourens se medehuisbewoner. In sy getuienis het hy aan die lig gebring dat hy in 1980 deur Craig Williamson vir die Veiligheidstak gewerf is en dat hy in werklikheid 'n polisieadjudant-offisier was.<ref name=":12" /><ref name=":8" /> Whitecross kon onder meer uitvoerige getuienis lewer dat Niehaus by verkenning van die Johannesburgse gasfabriek betrokke was, klaarblyklik as deel van 'n ANC-komplot om [[Sabotasie|sabotasie]] daar te pleeg. Whitecross het Niehaus op 'n verkenningstog vergesel wat deur ander polisiebeamptes afgeneem is; Niehaus het ook die foto's wat hy van die terrein geneem het aan Whitecross gegee.<ref name=":12" /> Niehaus het onskuldig gepleit op die aanklag van hoogverraad, maar in die hof het hy openlik sy steun aan die ANC verklaar en was hy verder onboetvaardig.<ref name=":8" /><ref name=":13" /> Die hof het bevind dat Niehaus, benewens die verkenning by die gasfabriek, politieke pamflette versprei het, ANC-lede gehelp het om die land onwettig te ontvlug en gekodeerde boodskappe tussen ANC-lede vervoer het. Op 25 November 1983 is hy skuldig bevind en tot vyftien jaar gevangenisstraf gevonnis.<ref name=":8" /> Volgens die verslaggewer [[Allister Sparks]], wat in die hofsaal was, het Niehaus ''Amandla!'' uitgeroep voordat hy in aanhouding weggelei is.<ref name=":8" /> Hy is in die [[Kgoši Mampuru II-bestuursgebied|Pretoria-Sentraal-gevangenis]] aangehou<ref>{{Cite news |last=Wren |first=Christopher S. |date=1992-10-11 |title=Apartheid's Children: Afrikaner Writers Today |url=https://www.nytimes.com/1992/10/11/books/apartheid-s-children-afrikaner-writers-today.html |access-date=2024-06-14 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331}}</ref> en het meer as sewe jaar van sy vonnis uitgedien voordat hy op 20 Maart 1991 vrygelaat is.<ref name=":4" /> In 2008 het ''LitNet'' 'n blog deur Niehaus gepubliseer – geskryf in die vorm van 'n oop brief aan sy jong dogter – waarin hy beskryf het hoe hy die nag voordat die Hooggeregshof hom in 1983 skuldig bevind het, deur ander aangehoudenes groepsverkrag is.<ref>{{Cite news |date=16 Junie 2008 |title=Niehaus tells of prison horror |url=https://www.iol.co.za/news/politics/niehaus-tells-of-prison-horror-404595 |access-date=14 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref> Joernaliste het dié weergawe sedertdien bevraagteken weens 'n gebrek aan ondersteunende bewyse.<ref>{{Cite web |last=Scholtz |first=Leopold |date=16 Februarie 2009 |title=Niehaus lied over doctorate |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-lied-over-doctorate-20090216 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> In Februarie 2021<ref>{{Cite web |last=Ho |first=Ufrieda |date=2021-02-15 |title=Carl Niehaus forced to retract part of affidavit at Neil Aggett inquest |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-02-16-carl-niehaus-forced-to-retract-part-of-affidavit-at-neil-aggett-inquest/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> het Niehaus by die geregtelike doodsondersoek na Neil Aggett se dood in aanhouding getuig; hy is kruisondervra oor die inhoud van 'n beëdigde verklaring wat hy oor sy ervaring van [[Marteling|marteling]] in aanhouding ingedien het.<ref>{{Cite web |last=Feketha |first=Siviwe |date=13 Februarie 2020 |title=Carl Niehaus to be subpoenaed to appear at inquiry into Aggett's death |url=https://www.iol.co.za/news/politics/carl-niehaus-to-be-subpoenaed-to-appear-at-inquiry-into-aggetts-death-42641260 |access-date=16 November 2020 |website=Independent Online |language=en}}</ref> === Opleiding === Terwyl hy in die gevangenis was, het Niehaus per korrespondensie teologie deur die [[Universiteit van Suid-Afrika]] studeer en sowel 'n baccalaureusgraad as 'n honneursgraad voltooi.<ref name=":2" /> Volgens berigte was hy die beste student in sy honneursklas.<ref>{{Cite web |date=2009-02-23 |title=Niehaus a top performer at Unisa, claims professor |url=https://mg.co.za/article/2009-02-23-niehaus-a-top-performer-at-unisa-claims-professor/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Tot 2009 het Niehaus se curriculum vitae en amptelike profiel ook beweer dat hy sy eerste baccalaureusgraad voor sy arrestasie aan die Universiteit van die Witwatersrand voltooi het en dat hy later 'n meesters- en 'n doktorsgraad in teologie aan die [[Universiteit Utrecht]] verwerf het. Joernaliste het ontdek dat hy nie een van hierdie grade voltooi het nie.<ref name=":11" /><ref name=":2" /> == Loopbaan in die African National Congress == === Demokratiese oorgang: 1991–1994 === Ná sy vrylating uit die gevangenis het Niehaus aktief geword in die [[African National Congress]] (ANC), wat kort tevore deur die apartheidsregering ontban is tydens die [[Onderhandelinge om apartheid te beëindig|onderhandelinge om apartheid te beëindig]]. Volgens sy amptelike biografie is hy aangestel in die ANC se Provinsiale Uitvoerende Komitee in PWV, in sy Onderhandelingskommissie en aan die hoof van sy nasionale mediaskakeleenheid, waar hy as woordvoerder van [[Nelson Mandela]] gedien het.<ref name=":2" /> === Vroeë demokratiese tydperk: 1994–2009 === In Suid-Afrika se [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|eerste demokratiese verkiesing]] in April 1994 is Niehaus verkies om die ANC in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]], die laerhuis van die nuwe [[Parlement van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse Parlement]], te verteenwoordig. Hy was voorsitter van die Parlement se Portefeuljekomitee oor Korrektiewe Dienste tydens die Eerste Parlement.<ref name=":2">{{Cite web |date=20 Februarie 2009 |title=Fact Check: Carl Niehaus |url=https://www.news24.com/news24/fact-check-carl-niehaus-20090218 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Daarby het hy in Desember 1994 die ANC se 49ste Nasionale Konferensie bygewoon, waar hy vir 'n termyn van drie jaar tot die party se Nasionale Uitvoerende Komitee verkies is; volgens die aantal stemme wat hy ontvang het, was hy 20ste uit die 60 kandidate wat tot die komitee verkies is.<ref>{{Cite web |title=49th National Conference: National Executive Committee Voting Results |url=https://www.anc1912.org.za/49th-national-conference-national-executive-committee-voting-results/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109172547/https://www.anc1912.org.za/49th-national-conference-national-executive-committee-voting-results/ |archive-date=2021-11-09 |access-date=2021-12-04 |website=ANC |language=en}}</ref> Laat in 1996, voor die einde van die parlementêre termyn, het president Mandela Niehaus aangestel om [[Zach de Beer]] as [[Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse ambassadeur in Nederland]] op te volg.<ref name="Gov1" /><ref>{{Cite web |date=1996-11-09 |title=The Indian Ocean Newsletter: Carl Niehaus |url=https://www.africaintelligence.com/southern-africa-and-islands/1996/11/09/carl-niehaus,40128-art |access-date=2024-06-14 |website=Africa Intelligence |language=en}}</ref> Terwyl hy in Nederland was, was hy hoof van die Suid-Afrikaanse afvaardiging na die Organisasie vir die Verbod op Chemiese Wapens in [[Den Haag]].<ref name=":2" /> Aan die einde van sy diplomatieke diens in die middel van 2000 het [[Beatrix van Nederland|koningin Beatrix van Nederland]] hom tot Ridder Grootkruis in die Orde van Oranje-Nassau geslaan.<ref name=":2" /><ref>{{Cite news |date=19 Mei 2000 |title=Niehaus Gets Top Netherlands Award |url=https://allafrica.com/stories/200005190148.html |access-date=14 Junie 2024 |work=AllAfrica |via=Panafrican News Agency |language=en}}</ref> Hy het ook die Universiteit Utrecht se Internasionale Medalje ontvang.<ref>{{Cite web |title=Internationale medailles |url=http://www.uu.nl/NL/onderzoek/toponderzoekers/internationalemedailles/Pages/default.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527024705/http://www.uu.nl/NL/onderzoek/toponderzoekers/internationalemedailles/Pages/default.aspx |archive-date=2009-05-27 |access-date=2024-06-14 |website=Universiteit Utrecht |language=nl}}</ref> Ná sy terugkeer na Suid-Afrika het Niehaus met ingang van 1 Junie 2000 uitvoerende direkteur van die Nasionale Instituut vir Misdaadvoorkoming en die Herintegrasie van Oortreders (Nicro) geword.<ref>{{Cite news |date=27 April 2000 |title=Carl Niehaus lands top Nicro job |url=https://www.iol.co.za/news/south-africa/carl-niehaus-lands-top-nicro-job-35753 |access-date=14 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref> Op [[Versoeningsdag]] 2000 het Niehaus en Mary Burton tydens 'n byeenkoms in die St. George's-katedraal in Kaapstad die Home For All-inisiatief van stapel gestuur, wat [[Wit Suid-Afrikaners|wit Suid-Afrikaners]] opgeroep het om tot nasionale versoening by te dra deur die skade van apartheid in die openbaar te erken en te herstel.<ref>{{Cite news |date=2000-12-16 |title=White S Africans urge reconciliation |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1073546.stm |access-date=2024-06-14 |work=BBC News |language=en}}</ref> Niehaus en Burton was medeskrywers van 'n "Verklaring van Verbintenis deur Wit Suid-Afrikaners" in dieselfde gees.<ref name=":3">{{Cite web |last=Davis |first=Rebecca |date=2021-02-11 |title=Carl Niehaus against the world |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-02-12-carl-niehaus-against-the-world/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Hoewel dit deur meer as 900 prominente wit Suid-Afrikaners onderteken is,<ref>{{Cite web |date=27 Februarie 2001 |title=Home for All endorsed by 900 |url=http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,9294,2-7-12_987997,00.html |url-status=dead |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}} [http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,9294,2-7-12_987997,00.html Alternatiewe URL]</ref> is dit deur ander heftig verkleineer.<ref>{{Cite web |last=Hawthorne |first=Peter |date=8 Januarie 2001 |title=The Trouble with "Sorry" |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/2001/0108/apology.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071110012036/http://www.time.com/time/europe/magazine/2001/0108/apology.html |archive-date=2007-11-10 |access-date=2024-06-14 |website=TIME Europe |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2000-12-12 |title=To apologise, or not to apologise? |url=https://mg.co.za/article/2000-12-12-to-apologise-or-not-to-apologise/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Niehaus het later gesê dat die ontvangs van die inisiatief – "verwerping en 'n hele klomp bespotting" – 'n groot rol gespeel het in "die verharding van my sienings oor die kwessie van [[Wit oppergesag|wit rassisme]]".<ref name=":3" /> In 2001 het Niehaus Nicro verlaat om 'n vennoot te word by die professionele-dienstefirma Deloitte & Touche, wat destyds 'n Nederlandse toonbank van stapel gestuur het.<ref>{{Cite web |date=2001-08-18 |title=Establishment of new Dutch desk at Deloitte & Touche |url=https://www.itweb.co.za/article/establishment-of-new-dutch-desk-at-deloitte-amp-touche/DZQ587VJegN7zXy2 |access-date=2024-06-14 |website=ITWeb |language=en}}</ref> Hy het in 2003 uit dié pos bedank en daarna 'n reeks kortstondige poste beklee: die [[President van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse Presidensie]] het hom gekontrakteer om in 2004 aan sy Dekade van Demokrasie-vierings te werk; hy was uitvoerende hoof en woordvoerder van [[Ray McCauley]] se Rhema-kerk van 2004 tot sy bedanking in 2005;<ref>{{Cite web |last=Jackson |first=Neels |date=13 Maart 2005 |title=Niehaus quits Rhema |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-quits-rhema-20050313 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> en laastens was hy vir die laaste sewe maande van 2005 uitvoerende hoof van die Gauteng Economic Development Agency (GEDA), 'n departement van die [[Gauteng|Gautengse provinsiale regering]].<ref name=":6">{{Cite web |last=Joubert |first=Pearlie |date=13 Februarie 2009 |title=Tearful Niehaus admits fraud |url=http://www.mg.co.za/article/2009-02-13-tearful-niehaus-admits-fraud |archive-url=https://web.archive.org/web/20190809104702/https://mg.co.za/article/2009-02-13-tearful-niehaus-admits-fraud |archive-date=2019-08-09 |access-date=2009-02-13 |website=Mail & Guardian |language=en}}</ref> In November 2008, tydens die ANC se veldtog vir die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|algemene verkiesing van 2009]], het Niehaus na die ANC se kommunikasiedepartement teruggekeer toe hy as die party se tweede nasionale woordvoerder aangestel is, waar hy saam met [[Jessie Duarte]] gewerk het.<ref>{{Cite web |date=11 November 2008 |title=ANC Media Liaison Team |url=http://www.anc.org.za/ancdocs/pr/2008/pr1111a.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220122354/http://www.anc.org.za/ancdocs/pr/2008/pr1111a.html |archive-date=2009-02-20 |access-date=2024-06-14 |website=African National Congress |language=en}}</ref> Volgens berigte is hy vir die pos deur die ANC se sekretaris-generaal, [[Gwede Mantashe]], gewerf.<ref name=":6" /> Die ''[[Daily Maverick]]'' het gesê dat hy "volgens byna alle weergawes baie goed" in die werk was.<ref name=":3" /> Hy was egter net iets meer as drie maande in die pos: op 13 Februarie 2009 het die pers die berig oor Niehaus se finansiële probleme en verwante [[Bedrog|bedrog]] gepubliseer (sien [[#Oneerlikheidskandale|hieronder]]),<ref name=":6" /> en Mantashe het aangekondig dat die party Niehaus se bedanking as woordvoerder aanvaar het.<ref name="iAfrica1" /> === Steun vir RET: 2017–2022 === Niehaus was die grootste deel van die volgende dekade weg van die politieke voorpunt; volgens sy weergawe het hy konsultasiewerk gedoen en sy oorblywende skuld bestuur.<ref name=":0" /> In 2017 het hy weer op die voorgrond getree as nasionale woordvoerder van die ANC-geaffilieerde [[Umkhonto we Sizwe]] Militêre Veterane-vereniging (MKMVA) en as 'n gereelde kommentator op ANN7.<ref name=":0" /> Hy het ook 'n belangrike lobbyis geword in [[Nkosazana Dlamini-Zuma]] se veldtog om as ANC-president verkies te word.<ref name=":14">{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2017-10-24 |title=Unforgiven: The extraordinary tale of Carl Niehaus |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2017-10-25-unforgiven-the-extraordinary-tale-of-carl-niehaus/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Dlamini-Zuma het by die ANC se 54ste Nasionale Konferensie in Desember 2017 teen [[Cyril Ramaphosa]] verloor, maar Niehaus is nietemin 'n rol in Ramaphosa se nuwe administrasie gegee: van Januarie 2019 het hy in die Luthuli-huis in die kantoor van die ANC se sekretaris-generaal, [[Ace Magashule]], gewerk.<ref name="Evans" /> Oor die volgende drie jaar het MKMVA en Niehaus self toenemend in konflik gekom met die Nasionale Uitvoerende Komitee onder Ramaphosa se leiding. Niehaus was die stem van MKMVA se stryd om samesmelting in 'n nuwe en meer geformaliseerde struktuur vir veterane te weerstaan.<ref>{{Cite web |last=Leshwiti-Jones |first=Pule |date=14 Junie 2021 |title='The MKMVA will not disband' says Kebby Maphatsoe after meeting with Mantashe goes awry |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/the-mkmva-will-not-disband-says-kebby-maphatsoe-after-meeting-with-mantashe-goes-awry-20210614 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Hy het ook sy persoonlike en MKMVA-platforms gebruik om die voormalige president [[Jacob Zuma]], teen wie korrupsie-aanklagte ingebring is, te verdedig,<ref>{{Cite web |last=Nair |first=Nivashni |date=6 April 2018 |title=I'll support Zuma no matter what' says Carl Niehaus outside court |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2018-04-06-ill-support-zuma-no-matter-what-says-carl-niehaus-outside-court/ |access-date=16 November 2020 |website=Sunday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=15 Februarie 2021 |title=Carl Niehaus uses ANC podium to defend Zuma's defiance of Zondo Commission |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/carl-niehaus-uses-anc-podium-to-defend-zumas-defiance-of-zondo-commission-20210215 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> om die ANC se leierskap aan te val,<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=19 Januarie 2021 |title=ANC wants to suspend Niehaus from his job for attacking a party leader |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/breaking-carl-niehaus-suspended-from-his-anc-job-for-attacking-a-party-leader-20210119 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-01-21 |title=Power shift at Luthuli House |url=https://mg.co.za/politics/2021-01-21-power-shift-at-luthuli-house/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> en om 'n ideologiese program van sogenaamde radikale ekonomiese transformasie te bevorder.<ref>{{Cite web |last=Haffajee |first=Ferial |date=2021-03-14 |title=Carl Niehaus tables radical economic transformation plan ahead of Ace Magashule's campaign for ANC president |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-03-14-carl-niehaus-tables-radical-economic-transformation-plan-ahead-of-ace-magashules-campaign-for-anc-president/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Masuabi |first=Queenin |date=11 Maart 2021 |title=RET faction vow to remain in the ANC, criticise party discussion documents and call for axing of Cele |url=https://www.news24.com/citypress/politics/ret-faction-vow-to-remain-in-the-anc-criticise-party-discussion-documents-and-call-for-axing-of-cele-20210311 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref> In 2018 het MKMVA hom gedistansieer van opmerkings wat Niehaus oor die grondvraagstuk en die bestuur van die Ingonyama Trust gemaak het.<ref>{{Cite web |date=2018-07-08 |title=MKMVA apologises to ANC for Carl Niehaus' apology to king |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/mkmva-apologises-to-anc-for-carl-niehaus-apology-to-king/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref> [[File:Jacob Zuma, 2009 World Economic Forum on Africa-1 (cropped).jpg|thumb|Niehaus is 'n onwrikbare verdediger van die voormalige president [[Jacob Zuma]]]] Hierdie botsing het in Julie 2021 'n hoogtepunt bereik toe die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika|Konstitusionele Hof]] Zuma se inhegtenisneming op aanklagte van [[Minagting van die hof deur Jacob Zuma|minagting van die hof]] beveel het. Niehaus het by MKMVA aangesluit in militante teenstand teen die hof se bevel; tydens een van 'n reeks byeenkomste buite Zuma se Nkandla-woning het hy aan die pers gesê dat MKMVA "'n menslike skild" om Zuma sou vorm om hom teen inhegtenisneming te beskerm, en hy het "gewaarsku" dat Zuma se gevangenisstraf "onstabiliteit en onrus" sou veroorsaak.<ref>{{Cite web |last=Amashabalala |first=Mawande |date=2 Julie 2021 |title=MK vets will form 'human shield' around Zuma, says Carl Niehaus |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/south-africa/2021-07-02-mk-vets-will-form-human-shield-around-zuma-says-carl-niehaus/ |access-date=2024-06-14 |website=Sowetan |language=en}}</ref> Op 7 Julie het die ANC formele dissiplinêre aanklagte teen Niehaus ingebring, met die bewering dat opmerkings wat hy by Nkandla gemaak het die ANC se dissiplinêre reëls oortree het.<ref>{{Cite web |last=Tandwa |first=Lizeka |date=2021-07-07 |title=ANC suspends MKMVA spokesperson Carl Niehaus |url=https://mg.co.za/politics/2021-07-07-anc-suspends-mkmva-spokesperson-carl-niehaus/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Sy ANC-lidmaatskap is geskors hangende 'n dissiplinêre verhoor.<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2021-07-07 |title=Carl Niehaus suspended from ANC for inflammatory speeches — other members are not far behind |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-07-07-carl-niehaus-suspended-from-anc-for-inflammatory-speeches-other-members-are-not-far-behind/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die volgende dag het Niehaus weer by Zuma se ondersteuners aangesluit by 'n betoging buite die Estcourt-korrektiewe sentrum, waar Zuma in die gevangenis was; hy is onmiddellik deur die plaaslike [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] gearresteer omdat hy die [[Covid-19-pandemie in Suid-Afrika|Covid-19-inperkingsreëls]] oortree het, hoewel hy kort daarna met 'n boete van [[Suid-Afrikaanse rand|R]]3 000 vrygelaat is.<ref>{{Cite web |last=Letshwiti-Jones |first=Pule |date=8 Julie 2021 |title='You address no one, you' – cops tell Zuma ally Carl Niehaus as they arrest him outside Estcourt prison |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/you-address-no-one-you-cops-tell-zuma-ally-carl-niehaus-as-they-arrest-him-outside-estcourt-prison-20210708 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Jenni |date=17 Augustus 2021 |title=Niehaus plans to challenge lockdown arrest, fine in court |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/niehaus-plans-to-challenge-lockdown-arrest-fine-in-court-20210817 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Terwyl Niehaus op sy dissiplinêre verhoor gewag het, is hy ook as ANC-personeellid afgedank: op 9 September is hy summier uit sy pos in die sekretaris-generaal se kantoor ontslaan nadat hy nóg 'n uittartende openbare verklaring gemaak het.<ref>{{Cite web |last=Masuabi |first=Queenin |date=9 September 2021 |title=Niehaus fired, told to fetch belongings from Luthuli House |url=https://www.news24.com/citypress/politics/niehaus-fired-told-to-fetch-belongings-from-luthuli-house-20210909 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Khumalo |first=Juniour |date=9 September 2021 |title=ANC boots Carl Niehaus from Luthuli House for allegedly making false statements |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/suspended-anc-member-carl-niehaus-now-fired-as-luthuli-house-employee-20210909 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Die ANC-woordvoerder [[Pule Mabe]] het gesê dat sy gedrag "verdelend, opportunisties en anti-ANC" was.<ref>{{Cite web |date=2021-09-09 |title=ANC fires Carl Niehaus as a party employee |url=https://mg.co.za/politics/2021-09-09-anc-fires-carl-niehaus-as-a-party-employee/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> In Maart 2022 is hy verhinder om by MKMVA se opvolgerorganisasie aan te sluit op grond daarvan dat hy nooit 'n lid van [[Umkhonto we Sizwe]] was nie.<ref>{{Cite web |last=Makhafola |first=Getrude |date=2022-03-10 |title=Carl the toy soldier? Niehaus fails Umkhonto we Sizwe credentials test |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/carl-niehaus-was-political-prisoner-not-mk-fails-test/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Jenni |date=12 Maart 2022 |title=Carl Niehaus insists he is an MK veteran: 'We didn't have years of training, we got crash courses' |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/carl-niehaus-insists-he-is-an-mk-veteran-we-didnt-have-years-of-training-we-got-crash-courses-20220312 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Die dissiplinêre verrigtinge, wat teen Niehaus in sy hoedanigheid as ANC-lid ingestel is, is intussen eers op 12 Desember 2022 afgehandel, toe die ANC se Nasionale Dissiplinêre Komitee Niehaus aan wangedrag skuldig bevind en hom uit die ANC gesit het.<ref>{{Cite web |last=Khumalo |first=Juniour |date=12 Desember 2022 |title=Former president Jacob Zuma's staunch ally Carl Niehaus expelled from the ANC |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/former-president-jacob-zumas-staunch-ally-carl-niehaus-expelled-from-the-anc-20221212 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Niehaus het onmiddellik geappelleer.<ref>{{Cite web |last=Erasmus |first=Des |date=2022-12-12 |title='I am still an ANC member', says sacked troublemaker Carl Niehaus |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-12-12-i-am-still-an-anc-member-says-perennial-troublemaker-carl-niehaus-after-party-gives-him-the-boot/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Op 23 Desember, ná die ANC se [[55ste Nasionale Konferensie van die African National Congress|55ste Nasionale Konferensie]], het Niehaus sy "bedanking" uit die ANC aangekondig en gesê dat hy 'n appèl teen sy uitsetting nie verder sou voer nie.<ref>{{Cite web |last=Gerber |first=Jan |date=23 Desember 2022 |title=Already-expelled Carl Niehaus 'resigns' from ANC |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/already-expelled-carl-niehaus-resigns-from-anc-20221223 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> == Loopbaan in opposisiepolitiek == === RETMO en ARETA: 2023 === Minder as 'n maand ná sy uitsetting uit die ANC, in 'n [[Twitter|Twitter Space]] op 11 Januarie 2023,<ref>{{Cite web |last=Erasmus |first=Des |date=2023-01-11 |title=Carl Niehaus launches Radical Economic Transformation Movement |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2023-01-12-carl-niehaus-launches-radical-economic-transformation-movement/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> het Niehaus die stigting van die Radical Economic Transformation Movement (RETMO) aangekondig.<ref>{{Cite web |date=2023-01-10 |title=Carl Niehaus launches RET Movement, says it could become a political party |url=https://mg.co.za/politics/2023-01-10-carl-niehaus-launches-ret-movement-says-it-could-become-a-political-party/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Die beweging is gestig om vir radikale ekonomiese transformasie te lobby, en Niehaus, as sy voorsitter, het 'n tienpuntbeleidsplatform uiteengesit wat grondonteiening sonder vergoeding, teenstand teen die privatisering van staatsondernemings en strenger grensbeheer ingesluit het.<ref name=":1">{{Cite web |last=Feketha |first=Siviwe |date=5 Februarie 2023 |title=Niehaus' RET movement woos ANC members |url=https://www.news24.com/citypress/politics/niehaus-ret-movement-woos-anc-members-20230204 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref> Die ''[[City Press]]'' het berig dat twee prominente Zuma-bondgenote, Magashule en [[Tony Yengeni]], 'n groot rol in die stigting van die beweging gespeel het.<ref name=":1" /> Op 22 Februarie is RETMO vervang deur die African Radical Economic Transformation Alliance (ARETA), 'n politieke party wat Niehaus tydens 'n geleentheid in [[Johannesburg]] van stapel gestuur het; hy het gesê die party sou oorweeg om aan die volgende verkiesing deel te neem.<ref>{{Cite web |last=Khumalo |first=Juniour |date=23 Februarie 2023 |title=Carl Niehaus lambasts 'ideological hollowing out of ANC' as he launches ARETA |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/carl-niehaus-lambasts-ideological-hollowing-out-of-anc-as-he-launches-areta-20230223 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> ARETA het die volgende maand aan die sogenaamde Nasionale Afsluiting deelgeneem.<ref>{{Cite web |last=Kgosana |first=Rorisang |date=20 Maart 2023 |title=Carl Niehaus says deployment of law enforcers reminiscent of 1976 Soweto uprising |url=https://www.timeslive.co.za/politics/2023-03-20-carl-niehaus-says-deployment-of-law-enforcers-reminiscent-of-1976-soweto-uprising/ |access-date=2024-06-14 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> Die party was egter kortstondig: Niehaus het dit op 14 Desember 2023 laat vaar toe hy aangekondig het dat hy by die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF) sou aansluit.<ref>{{Cite web |last=Nemakonde |first=Vhahangwele |date=2023-12-25 |title=Carl Niehaus says he doesn't regret joining EFF: 'Stop the patronising messages' |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/cal-niehaus-does-not-regret-joing-eff/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 Desember 2023 |title=Carl Niehaus finally acknowledges that he and his party of three people have no future |url=https://www.news24.com/citypress/voices/carl-niehaus-finally-acknowledged-that-he-and-his-party-of-three-people-have-no-future-as-a-political-party-20231217 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref> === Ekonomiese Vryheidsvegters: 2023–hede === As nuwe lid van die EFF het Niehaus gerugte ontken dat hy van plan was om na Zuma se nuwe [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|Umkhonto we Sizwe-party]] oor te loop,<ref>{{Cite web |last=Mafisa |first=Itumeleng |date=2024-04-11 |title='I am happy with the EFF': Niehaus denies ditching red berets to join MK party |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/elections/i-am-happy-with-the-eff-niehaus-denies-joining-mk-party/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref> en in Maart 2024 het die EFF aangekondig dat Niehaus 27ste op sy partylys vir die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|algemene verkiesing van Mei 2024]] sou wees.<ref>{{Cite web |last=Macupe |first=Bongekile |date=26 Maart 2024 |title=Out with the old, in with the new: Carl Niehaus sitting pretty at number 27 on EFF's list for Parliament |url=https://www.news24.com/news24/politics/out-with-the-old-in-with-the-old-carl-niehaus-sitting-pretty-at-number-27-on-effs-list-for-parliament-20240326 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Hy is tot 'n EFF-setel verkies en op 14 Junie 2024 as lid van die Nasionale Vergadering ingesweer.<ref>{{Cite web |last=Kgobotlo |first=Boitumelo |date=2024-06-14 |title=Carl Niehaus elated as he is sworn in as EFF MP |url=https://sundayworld.co.za/news/carl-niehaus-elated-as-he-is-sworn-in-as-eff-mp/ |access-date=2024-06-14 |website=Sunday World |language=en}}</ref> == Oneerlikheidskandale == In Februarie 2009 het die ''[[Mail & Guardian]]'' se Pearlie Joubert 'n lang blootleggingsberig oor Niehaus se "breë spoor van slegte skuld en gebroke beloftes" gepubliseer.<ref name=":6" /> In dieselfde artikel, toe Joubert hom daarmee gekonfronteer het, het hy 'n reeks onreëlmatighede bely en erken dat hy 'n herhaaldelike oorbesteder was en dat hy sy laaste paar werke – by Deloitte & Touche, die Rhema-kerk en GEDA – weens die wanbestuur van sy persoonlike skuld en voortgesette leen verlaat het. In die geval van GEDA het hy erken dat hy probeer het om 'n persoonlike lening te bekom met 'n bedrogspul-brief waarop hy die handtekeninge van vier Gautengse provinsiale ministers ([[Paul Mashatile]], Ignatius Jacobs, [[Angie Motshekga]] en Khabisi Mosunkutu) vervals het; hy het bedank nadat hy die bedrog aan minister Mashatile bely het.<ref name=":6" /><ref name="Times1" /> Hy het verdere bewerings betwis dat sy kontrak van 2004 met die Presidensie vroeg beëindig is weens bewerings van finansiële onreëlmatighede. {{Aanhalingskas | quote = Die meeste van wat jy my mee gekonfronteer het, is waar. Ek wens dit was nie so nie. Ek het reusagtige foute gemaak en ek het baie mense vreeslik teleurgestel. Ek het geen illusies dat as jy hierdie artikel publiseer, dit die einde van my loopbaan sal beteken nie. Ek het mense soos Saki Macozoma, [[Cyril Ramaphosa]], [[Tokyo Sexwale]], [[Gill Marcus]], [[Pallo Jordan]] en Rick Menell gevra om my finansieel te help. Ek was neergeslaan en uitgeput. Sommige van hulle het my geld gegee en sommige nie. Ek is vreeslik in die skuld. Ek het ook geld van Brett Kebble ontvang ... Die ANC-werk is 'n lewensredder vir my en dinge het nou op 'n vreeslike manier verkeerd geloop. Ek moet betroubaar wees om my werk te doen. Ek leef onder geen illusies oor wat hierdie artikel aan my lewe kan doen nie. Ek wens ek kon die klok terugdraai. | source = – Niehaus se bekentenis aan die ''[[Mail & Guardian]]'', Februarie 2009<ref name=":6" /> | align = right | width = 25em }} Niehaus se bekentenis het onmiddellik 'n groot nuusberig geword,<ref>{{Cite news |last=Hamlyn |first=Michael |date=13 Februarie 2009 |title=Tearful Carl confesses all |url=http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2469491,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215073322/http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0%2C%2C2-7-12_2469491%2C00.html |archive-date=15 Februarie 2009 |work=News24 |language=en}}</ref> en hy het later dieselfde dag as ANC-woordvoerder bedank.<ref name="iAfrica1" /> Intussen het ander mediahuise hul eie ondersoeke na Niehaus se sake begin en nuwe bewerings gepubliseer, onder meer dat hy valslik beweer het dat sy suster oorlede is om 'n vlugkaartjie in besigheidsklas van 'n regsfirma te bekom waar hy [[Swart Ekonomiese Bemagtiging|SEB]]-konsultasiewerk gedoen het,<ref>{{Cite news |date=14 Februarie 2009 |title=Niehaus fraud: ANC knew all about it |url=https://www.iol.co.za/news/politics/niehaus-fraud-anc-knew-all-about-it-434520 |access-date=16 November 2020 |work=Independent Online |language=en}}</ref> en dat hy valslik beweer het dat hy [[Leukemie|leukemie]] het om 'n gratis vakansie na [[Mauritius]] van 'n reisagentskap te bekom.<ref name=":15">{{Cite web |date=17 Februarie 2009 |title=Niehaus 'lied to get free holiday' |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-lied-to-get-free-holiday-20090217 |access-date=2024-06-16 |website=News24 |language=en}}</ref> Die ''Times'' het beraam dat hy meer as [[Suid-Afrikaanse rand|R]]4,4 miljoen in die skuld was,<ref>{{Cite web |last1=la Grange |first1=Borrie |last2=Ncana |first2=Nkululeko |date=19 Februarie 2009 |title=Niehaus owes R4.5m |url=http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=942452 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090222212355/http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=942452 |archive-date=22 Februarie 2009 |access-date=2009-02-20 |website=The Times |language=en}}</ref> hoewel die ANC-geaffilieerde sakeman Vivian Reddy in die openbaar gesê het dat hy Niehaus finansieel sou ondersteun.<ref>{{Cite news |date=16 Februarie 2009 |title=Zuma ally rescues Niehaus |url=https://www.iol.co.za/news/politics/zuma-ally-rescues-niehaus-434649 |access-date=16 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2009-02-21 |title=Rescue Reddy's cash cures |url=https://mg.co.za/article/2009-02-21-rescue-reddys-cash-cures/ |access-date=2024-06-16 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Ook in dié tydperk het ''[[Beeld]]'' die berig gepubliseer dat Niehaus op sy curriculum vitae gelieg het.<ref name=":15" /> Niehaus se finansiële sake het in later jare steeds mediabelangstelling gelok. Op 1 Mei 2012 het hy sy eerste onderhoud sedert die skandaal van Februarie 2009 gegee toe hy op John Robbie se geselsprogram op Radio 702 verskyn het om aan te kondig dat hy al sy skuld terugbetaal het en verwag het om in "'n formele pos" in die ANC-administrasie aangestel te word.<ref>{{Cite web |date=2012-05-04 |title=Never-say-die Niehaus: The lies keep coming |url=https://mg.co.za/article/2012-05-04-neversaydie-niehaus/ |access-date=2024-06-16 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Die ANC het laasgenoemde bewering ontken, en verskeie krediteure het na vore gekom om eersgenoemde te betwis, onder wie adjunkminister [[Derek Hanekom]],<ref>{{Cite web |date=3 Mei 2012 |title=Niehaus has not repaid debts |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-has-not-repaid-debts-20120503 |access-date=2024-06-16 |website=News24 |language=en}}</ref> die ANC-geaffilieerde vakbond SACCAWU<ref>{{Cite news |date=21 Mei 2012 |title=Niehaus still owes union pile of cash, says curator |url=https://www.iol.co.za/sundayindependent/news/niehaus-still-owes-union-pile-of-cash-says-curator-1301047 |access-date=16 Junie 2024 |work=Sunday Independent |language=en}}</ref> en Niehaus se voormalige huisbaas in [[Midrand]].<ref>{{Cite web |date=11 Mei 2012 |title=Niehaus 'still owing' his former landlord |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/2012-05-11-niehaus-still-owing-his-former-landlord/ |access-date=2024-06-16 |website=Sowetan |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 Mei 2012 |title=Niehaus owes landlord thousands |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-owes-landlord-thousands-20120511 |access-date=2024-06-16 |website=News24 |language=en}}</ref> Die ''Mail & Guardian'' het ook berig dat Niehaus laat in 2011 'n klein bedrag geld van adjunkminister van justisie [[Andries Nel]] ontvang het, na bewering om die begrafniskoste van Niehaus se pa te dek, wat tot verwarring gelei het toe Nel na Zeerust gegaan het om sy meelewing te betoon maar geen begrafnis gevind het nie. Niehaus het gesê dit was 'n miskommunikasie.<ref name=":16">{{Cite news |last=Underhill |first=Glynnis |date=4 Mei 2012 |title=Three weddings and a funeral |url=https://mg.co.za/article/2012-05-04-three-weddings-and-a-funeral/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330023819/https://mg.co.za/article/2012-05-04-three-weddings-and-a-funeral/ |archive-date=2021-03-30 |access-date=16 November 2020 |work=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> In Desember 2017, nadat Niehaus na politieke prominensie teruggekeer het, het die ''[[Sunday Times]]'' se Toby Shapshak berig dat Niehaus R4,3 miljoen vir twee gehuurde woonstelle in [[Sandton]] geskuld het en dat hy, in 'n poging om regsstappe oor die skuld te vermy, sy krediteure valslik meegedeel het dat sy ma oorlede is en dat hy op die punt was om haar boedel te erf.<ref>{{Cite web |last=Shapshak |first=Toby |date=10 Desember 2017 |title=Carl 'of the dead and debt' cooks up scheme to avoid R4m bill |url=https://www.timeslive.co.za/news/2017-12-09-carl-of-the-dead-and-debt-cooks-up-scheme-to-avoid-r4m-bill-/ |access-date=16 November 2020 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> Sy ma was in werklikheid nog lewend in 'n aftreeoord;<ref>{{Cite web |last=Shapshak |first=Toby |date=10 Desember 2017 |title=How Carl Niehaus 'killed' mom to pay R4.3-million debt |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/news/2017-12-09-how-carl-niehaus-killed-mom-to-pay-r43-million-debt/ |access-date=2024-06-16 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> sy is in Oktober 2023 oorlede.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Faizel |date=2023-10-21 |title=Carl Niehaus 'heartbroken' after passing of mother Magrietha |url=https://www.citizen.co.za/news/carl-niehaus-heartbroken-passing-mother-magrietha/ |access-date=2024-06-16 |website=The Citizen |language=en}}</ref> Niehaus het gesê die ''Sunday Times''-berig was deel van 'n smeerveldtog "deur die wit-besitte media" teen bondgenote van Nkosazana Dlamini-Zuma.<ref>{{Cite web |date=10 Desember 2017 |title=Niehaus says allegations against him part of smear campaign against NDZ |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/south-africa/2017-12-10-niehaus-says-allegations-against-him-part-of-smear-campaign-against-ndz/ |access-date=2024-06-16 |website=Sowetan |language=en}}</ref> In Mei 2018 het dieselfde koerant nog 'n berig gepubliseer, hierdie een deur Mzilikazi wa Afrika, waarin beweer is dat Niehaus agterstallig was met ander, nuut aangegane skuld.<ref>{{Cite web |last=wa Afrika |first=Mzilikazi |date=13 Mei 2018 |title=Carl Niehaus runs short of cash again as new debt woes mount |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/news/2018-05-12-carl-niehaus-runs-short-of-cash-again-as-new-debt-woes-mount/ |access-date=16 November 2020 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> == Persoonlike lewe == In 1986 is Niehaus in die Pretoria-Sentraal-gevangenis met Johanna "Jansie" Lourens getroud, wat in 1983 saam met hom in die gevangenis was; hulle het by die universiteit ontmoet, waar sy hom vir die gewapende stryd gewerf het.<ref name=":4" /> Hul dogter is tydens Niehaus se ambassadeurskap in Nederland gebore en is na [[Helen Joseph]] vernoem.<ref name=":5">{{Cite web |last=Waldner |first=Mariechen |date=7 April 2002 |title=Carl Niehaus divorcing Jansie |url=http://www.news24.com/News24/South_Africa/0,9294,2-7_1165442,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090216122022/http://www.news24.com/News24/South_Africa/0%2C9294%2C2-7_1165442%2C00.html |archive-date=16 Februarie 2009 |access-date=2009-02-13 |website=News24 |language=en}}</ref> Nadat Niehaus en Lourens in 2002 geskei is, is Niehaus weer getroud, met Linda Thango, 'n bestuurskonsultant.<ref name=":5" /> Hy is in September 2008 met sy derde vrou, die sakevrou Mafani Gunguluza, getroud.<ref>{{Cite web |last1=Smillie |first1=Shaun |last2=Gifford |first2=Gill |last3=Flanagan |first3=Louise |last4=Posthumus |first4=Niels |date=20 Februarie 2009 |title=Niehaus's lobola splurge |url=http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=13&art_id=vn20090220053953591C667704 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020042625/http://www.iol.co.za/news/south-africa/niehaus-s-lobola-splurge-1.435179 |archive-date=2012-10-20 |access-date=2009-02-20 |website=Independent Online |language=en}}</ref> In 2012 het hy aan Radio 702 gesê dat hy van Gunguluza geskei leef,<ref name=":16" /> en in 2019 is berig dat hy 'n nuwe meisie het.<ref>{{Cite news |date=7 Oktober 2019 |title=Carl Niehaus defends 23-year-old girlfriend against internet trolls |url=https://citizen.co.za/news/south-africa/social-media/2188274/carl-niehaus-defends-23-year-old-girlfriend-against-internet-trolls/ |url-status=live |access-date=16 November 2020 |work=The Citizen |language=en}}</ref> In 2022 is hy met Noluthando Mdluli, 'n sakevrou en model, getroud.<ref>{{Cite web |date=2022-07-02 |title='Carl Niehaus is the love of my life' – Noluthando Mdluli |url=https://www.citizen.co.za/witness/news/carl-niehaus-is-the-love-of-my-life-noluthando-mdluli/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702083744/https://www.citizen.co.za/witness/news/carl-niehaus-is-the-love-of-my-life-noluthando-mdluli/ |archive-date=2022-07-02 |access-date=2024-06-14 |website=Witness |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Patel |first=Faizel |date=2022-10-31 |title=Carl Niehaus pays lobola for Noluthando Mdluli |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/carl-niehaus-pays-lobola-31-october-2022/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref> Niehaus se memoir, ''Om te veg vir hoop'', is in 2003 in Engels as ''Fighting for Hope'' gepubliseer. Die ''Daily Maverick'' het gesê dit was "'n skraal, pretensielose memoir" en "Niehaus op sy mees geliefde".<ref name=":3" /> Hy is steeds 'n praktiserende Christen.<ref name=":7" /> In Desember 2017 het Niehaus gesê dat hy 'n formele klag by [[Wikipedia]] sou indien oor vandalisme van die Wikipedia-artikel oor hom.<ref>{{Cite web |last=Chabalala |first=Jeanette |date=13 Desember 2017 |title=Carl Niehaus Wikipedia page edited to call him an 'embarrassment to the human race' |url=https://www.news24.com/news24/carl-niehaus-wikipedia-page-edited-to-call-him-an-embarrassment-to-the-human-race-20171213 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> == Verwysings == <references> <ref name="Gov1">{{Cite web |title=Appointment of new South African heads of diplomatic missions, 23 December 1996 |url=http://www.search.gov.za/info/previewDocument.jsp?dk=%2Fdata%2Fstatic%2Finfo%2Fspeeches%2F1996%2F12300w50496.htm%40Gov&q=(+(dc.Date%3E%3D1996%2F01%2F01)%3CAND%3E(dc.Date%3C%3D1996%2F12%2F31)+)%3CAND%3E(category%3Ccontains%3Es)&t=NEW+SA+HEADS+OF+DIPLOMATIC+MISSIONS |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728191120/http://www.search.gov.za/info/previewDocument.jsp?dk=%2Fdata%2Fstatic%2Finfo%2Fspeeches%2F1996%2F12300w50496.htm%40Gov&q=%28+%28dc.Date%3E%3D1996%2F01%2F01%29%3CAND%3E%28dc.Date%3C%3D1996%2F12%2F31%29+%29%3CAND%3E%28category%3Ccontains%3Es%29&t=NEW+SA+HEADS+OF+DIPLOMATIC+MISSIONS |archive-date=28 Julie 2011 |publisher=Suid-Afrikaanse regering |access-date=2009-02-13 |language=en}}</ref> <ref name="Times1">{{Cite news |date=13 Februarie 2009 |title=Gauteng denies Niehaus claims |work=The Times |url=http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=939043 |url-status=dead |access-date=2009-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214163542/http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=939043 |archive-date=14 Februarie 2009 |language=en}}</ref> <ref name="iAfrica1">{{Cite news |title=Niehaus steps down |publisher=iAfrica.com |url=http://news.iafrica.com/sa/1294784.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218130059/http://news.iafrica.com/sa/1294784.htm |archive-date=18 Februarie 2009 |access-date=2009-02-13 |language=en}}</ref> </references> {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Niehaus, Carl}} [[Kategorie:Geboortes in 1959]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Politici van die Economic Freedom Fighters]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse diplomate]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ambassadeurs]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Alumni van die Randse Afrikaanse Universiteit]] 4rsfg31wubcdp930642e8hb8picv9u4 Melittidae 0 468387 2963753 2026-08-30T11:03:22Z Oesjaar 7467 Nuwe gogga genus. 2963753 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks | image = | image_caption = | image2 = | image2_caption = | display_parents = 3 | taxon = Melittidae | authority = | name = Fluweelmierwespes | subdivision_ranks = Subfamilies | subdivision = | synonyms = }} Die '''fluweelmierwespes''' (''Melittidae'') is 'n [[Familie (biologie)|familie]] van [[insek]]te wat tot die [[Orde (biologie)|orde]] [[Hymenoptera]] (vliesvlerkiges) hoort. Daar is ongeveer 300 [[spesies]] wat tot die familie hoort. == Bronnelys == * Insektopedie, [[Erik Holm]], Struik Nature, Bl. 199, 2017, {{ISBN|978 1 77584 224 8}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Vliesvlerkiges]] 6wapemx6116qslkytb3ixpaqxwqsoor 2963756 2963753 2026-08-30T11:05:22Z Oesjaar 7467 Verbeter 2963756 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks | image = Macropis europaea4.jpg | image_caption = ''Macropis europaea'' (vroulik) | image2 = | image2_caption = | display_parents = 3 | taxon = Melittidae | authority = | name = Fluweelmierwespes | subdivision_ranks = Subfamilies | subdivision = | synonyms = }} Die '''fluweelmierwespes''' (''Melittidae'') is 'n [[Familie (biologie)|familie]] van [[insek]]te wat tot die [[Orde (biologie)|orde]] [[Hymenoptera]] (vliesvlerkiges) hoort. Daar is ongeveer 300 [[spesies]] wat tot die familie hoort. == Bronnelys == * Insektopedie, [[Erik Holm]], Struik Nature, Bl. 199, 2017, {{ISBN|978 1 77584 224 8}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Vliesvlerkiges]] 54md4hlyrhsurukq0s5cmisyyt6vx47 2963757 2963756 2026-08-30T11:06:32Z Oesjaar 7467 Verbeter 2963757 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks | image = Macropis europaea4.jpg | image_caption = ''Macropis europaea'' (vroulik) | image2 = | image2_caption = | display_parents = 3 | taxon = Melittidae | authority = | name = Fluweelmierwespes | subdivision_ranks = Subfamilies | subdivision = * [[Dasypodainae]] * [[Melittinae]] * [[Meganomiinae]] | synonyms = }} Die '''fluweelmierwespes''' (''Melittidae'') is 'n [[Familie (biologie)|familie]] van [[insek]]te wat tot die [[Orde (biologie)|orde]] [[Hymenoptera]] (vliesvlerkiges) hoort. Daar is ongeveer 300 [[spesies]] wat tot die familie hoort. == Bronnelys == * Insektopedie, [[Erik Holm]], Struik Nature, Bl. 199, 2017, {{ISBN|978 1 77584 224 8}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Vliesvlerkiges]] csl2oi5oc4kow1ftll74f7n8b819zgh Bespreking:Melittidae 1 468388 2963754 2026-08-30T11:04:14Z Oesjaar 7467 Verbeter 2963754 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv Hugging Face 0 468389 2963760 2026-08-30T11:46:07Z Sobaka 328 Begin 'n nuwe artikel, nog besigǃ 2963760 wikitext text/x-wiki '''Hugging Face, Inc.''', is 'n [[Amerikaanse]] [[maatskappy]] gebaseer in [[New York Stad]] wat berekeningsinstrumente ontwikkel vir die bou van toepassings met behulp van [[masjienleer]]. Hugging Face se transformatorbiblioteek is gebou vir [[natuurliketaalverwerking]]stoepassings. Die Hugging Face-platform laat gebruikers toe om masjienleermodelle en datastelle te deel en hul werk te vertoon.<ref>{{Cite web |title=What is Hugging Face? |url=https://www.ibm.com/think/topics/hugging-face |last=Stryker |first=Cole |date=2025-05-02 |access-date=2026-08-29 |website=[[IBM]]}}</ref> ==Geskiedenis== ===Stigting=== Die maatskappy is in 2016 deur die Franse entrepreneurs Clément Delangue, Julien Chaumond en Thomas Wolf in New York Stad gestig, oorspronklik as 'n maatskappy wat 'n [[kletsbot]]-toep ontwikkel het wat op tieners gemik was. Die maatskappy is vernoem na die U+1F917 🤗 HUGGING FACE [[emoji]].<ref name=":0">{{Cite web |date=9 Maart 2017 |title=Hugging Face wants to become your artificial BFF |url=https://techcrunch.com/2017/03/09/hugging-face-wants-to-become-your-artificial-bff/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925012620/https://techcrunch.com/2017/03/09/hugging-face-wants-to-become-your-artificial-bff/ |archive-date=25 September 2022 |access-date=17 September 2023 |website=TechCrunch |language=en-US|last=Dillet|first=Romain}}</ref> Nadat die model agter die kletsbot oopgemaak is, het die maatskappy gefokus op 'n platform vir masjienleer. ===KI-oplewing=== Op 28 April 2021 het die maatskappy die BigScience Research Workshop in samewerking met verskeie ander navorsingsgroepe van stapel gestuur om 'n oop [[groot taalmodel]] vry te stel.<ref>{{cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=10 Januarie 2022 |title=Inside BigScience, the quest to build a powerful open language model |url=https://venturebeat.com/2022/01/10/inside-bigscience-the-quest-to-build-a-powerful-open-language-model/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701073233/https://venturebeat.com/2022/01/10/inside-bigscience-the-quest-to-build-a-powerful-open-language-model/ |archive-date=1 Julie 2022 |access-date=5 Augustus 2022 |work=VentureBeat}}</ref> In 2022 is die werkswinkel afgesluit met die aankondiging van BLOOM, 'n veeltalige groot taalmodel met 176 miljard parameters.<ref>{{Cite web |title=BLOOM |url=https://bigscience.huggingface.co/blog/bloom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114122342/https://bigscience.huggingface.co/blog/bloom |archive-date=14 November 2022 |access-date=20 Augustus 2022 |website=bigscience.huggingface.co |type=Blog}}</ref><ref>{{Cite web |last=Heikkllä |first=Melissa |date=12 Julie 2022 |title=Inside a radical new project to democratize AI |url=https://www.technologyreview.com/2022/07/12/1055817/inside-a-radical-new-project-to-democratize-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204184214/https://www.technologyreview.com/2022/07/12/1055817/inside-a-radical-new-project-to-democratize-ai/ |archive-date=4 Desember 2022 |access-date=25 Augustus 2023 |website=MIT Technology Review |language=en}}</ref> In Februarie 2023 het die maatskappy 'n vennootskap met Amazon Web Services (AWS) aangekondig wat Hugging Face se produkte beskikbaar sou stel vir AWS-kliënte om as boustene vir hul persoonlike toepassings te gebruik. Die maatskappy het ook gesê dat die volgende generasie BLOOM op Trainium, 'n gepatenteerde masjienleer-skyfie wat deur AWS geskep is, sal loop.<ref>{{cite news |last=Bass |first=Dina |date=21 Februarie 2023 |title=Amazon's Cloud Unit Partners With Startup Hugging Face as AI Deals Heat Up |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-21/amazon-s-aws-joins-with-ai-startup-hugging-face-as-chatgpt-competition-heats-up |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522030130/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-21/amazon-s-aws-joins-with-ai-startup-hugging-face-as-chatgpt-competition-heats-up |archive-date=22 Mei 2023 |access-date=22 Februarie 2023 |work=Bloomberg News}}</ref><ref>{{cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=21 Februarie, 2023 |title=Amazon Web Services pairs with Hugging Face to target AI developers |url=https://www.reuters.com/technology/amazon-web-services-pairs-with-hugging-face-target-ai-developers-2023-02-21/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530091325/https://www.reuters.com/technology/amazon-web-services-pairs-with-hugging-face-target-ai-developers-2023-02-21/ |archive-date=May 30, 2023 |access-date=22 Februarie 2023 |work= |agency=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |last=Amazon Web Services |date=21 Februarie 2023 |title=AWS and Hugging Face collaborate to make generative AI more accessible and cost efficient |url=https://aws.amazon.com/blogs/machine-learning/aws-and-hugging-face-collaborate-to-make-generative-ai-more-accessible-and-cost-efficient/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825202343/https://aws.amazon.com/blogs/machine-learning/aws-and-hugging-face-collaborate-to-make-generative-ai-more-accessible-and-cost-efficient/ |archive-date=25 Augustus 2023 |access-date=25 Augustus 2023 |website=AWS Machine Learning Blog |publisher=[[Amazon]] |language=en-US |type=Blog}}</ref> In Augustus 2023 het Hugging Face gesê dat dit op $4,5 miljard gewaardeer is in 'n finansieringsronde van $235 miljoen, gesteun deur tegnologie-swaargewigte, insluitend Salesforce, [[Alphabet Inc.|Alphabet]] se [[Google]] en [[Nvidia]].<ref>{{Cite news |title=AI startup Hugging Face valued at $4.5 bln in latest round of funding |url=https://www.reuters.com/technology/ai-startup-hugging-face-valued-45-bln-latest-round-funding-2023-08-24/ |work=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=2023-08-24 |title=Hugging Face raises $235M from investors, including Salesforce and Nvidia |url=https://techcrunch.com/2023/08/24/hugging-face-raises-235m-from-investors-including-salesforce-and-nvidia/ |access-date=2026-08-28 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> In Junie 2024 het die maatskappy, saam met Meta en Scaleway, hul bekendstelling van 'n nuwe [[KI]]-versnellerprogram vir Europese [[beginonderneming]]s aangekondig. Die inisiatief was daarop gemik om beginondernemings te help om oop fondamentmodelle in hul produkte te integreer, wat die EU se KI-ekosisteem versnel.<ref>{{Cite web |title=Ecosystem for AI innovation in Europe {{!}} Shaping Europe’s digital future |url=https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/ecosystem-ai-innovation-europe |access-date=6 Julie 2026 |website=digital-strategy.ec.europa.eu |language=en}}</ref> Die program, gebaseer by Station F in [[Parys]], het van September 2024 tot Februarie 2025 geduur. Geselekteerde beginondernemings het mentorskap ontvang, asook toegang tot KI-modelle en -gereedskap, asook Scaleway se rekenaarkrag.<ref>{{Cite web |last=Zacks Equity Research |date=25 Junie 2024 |title=META Collaboration Launches AI Accelerator for European Startups |url=https://finance.yahoo.com/news/meta-collaboration-launches-ai-accelerator-151500146.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711201409/https://finance.yahoo.com/news/meta-collaboration-launches-ai-accelerator-151500146.html |archive-date=11 Julie 2024 |access-date=11 Julie 2024 |website=Yahoo Finance |language=en-US}}</ref> Op 23 September 2024, om die Internasionale Dekade van Inheemse Tale te bevorder, het Hugging Face saam met Meta en [[Unesco|UNESCO]] 'n nuwe aanlyn taalvertaler bekendgestel.<ref>{{Cite web |last=<!-- no byline --> |date=September 23, 2024<!--unknown source of this date--> |title=NLLB: UNESCO Language Translator |url=https://huggingface.co/spaces/UNESCO/nllb |url-status=live |access-date=8 Februarie 2026 |website=Spaces |publisher=Hugging Face|archive-url=https://web.archive.org/web/20260823043205/https://huggingface.co/spaces/UNESCO/nllb|archive-date=23 Augustus 2026}}</ref> Dit is gebou op Meta se "No Language Left Behind" oopbron-KI-model, wat vrye teksvertaling oor 200 tale moontlik maak, insluitend baie tale met min hulpbronne.<ref>{{Cite web |last=<!-- no byline --> |date= |title=UNESCO Language Translator powered by Meta and Hugging Face Launching Event |url=https://www.unesco.org/en/event/unesco-language-translator-powered-meta-and-hugging-face-launching-event-0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208233423/https://www.unesco.org/en/event/unesco-language-translator-powered-meta-and-hugging-face-launching-event-0 |archive-date=8 Februarie 2026 |access-date=8 Februarie 2026 |publisher=[[UNESCO]]}}</ref> In April 2025 het Hugging Face aangekondig dat hulle 'n [[Humanoïde robot|humanoïde robotika]]-beginonderneming, Pollen Robotics, in Frankryk gebaseer en in 2016 deur Matthieu Lapeyre en Pierre Rouanet gestig, verkry het.<ref>{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=14 April 2025 |title=Hugging Face buys a humanoid robotics startup |url=https://techcrunch.com/2025/04/14/hugging-face-buys-a-humanoid-robotics-startup/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415015746/https://techcrunch.com/2025/04/14/hugging-face-buys-a-humanoid-robotics-startup/ |archive-date=15 April 2025 |access-date=15 April 2025 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Koetsier |first=John |date=14 April 2025 |title=Open Source Humanoid Robots That You Can 3D Print Yourself: Hugging Face Buys Pollen Robotics |url=https://www.forbes.com/sites/johnkoetsier/2025/04/14/open-source-humanoid-robots-hugging-face-buys-pollen-robotics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415020729/https://www.forbes.com/sites/johnkoetsier/2025/04/14/open-source-humanoid-robots-hugging-face-buys-pollen-robotics/ |archive-date=15 April 2025 |access-date=15 April 2025 |website=[[Forbes]] |language=en}}</ref> In 'n X-twiet het Delangue sy visie gedeel om "Kunsmatige Intelligensie-robotika oopbron te maak".<ref>{{Cite magazine |last=Knight |first=Will |date=14 April 2025 |title=An Open Source Pioneer Wants to Unleash Open Source AI Robots |url=https://www.wired.com/story/hugging-face-acquires-open-source-robot-startup/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250414130554/https://www.wired.com/story/hugging-face-acquires-open-source-robot-startup/ |archive-date=14 April 2025 |access-date=15 April 2025 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref> ===Kuberaanvalle=== Vroeg in 2026 het [[Kuberkraker|kuberkrakers]] die Hugging Face-platform gekaap om [[Android]]-geteikende aanvalle te loods wat "kragtige wanware" behels wat 'n gekompromitteerde teiken heeltemal kon oorneem.<ref>{{Cite web |last=Fadilpašić |first=Sead |date=30 Januarie 2026 |title=Hugging Face platform hijacked to send out Android malware - here's what we know so far |url=https://www.techradar.com/pro/security/hugging-face-platform-hijacked-to-send-out-android-malware-heres-what-we-know-so-far |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260130170834/https://www.techradar.com/pro/security/hugging-face-platform-hijacked-to-send-out-android-malware-heres-what-we-know-so-far |archive-date=30 Januarie 2026 |access-date=8 Februarie 2026 |website=TechRadar Pro}}</ref> In Julie 2026 het Hugging Face 'n kuberaanval deur outonome [[KI-agent]]e onthul. [[OpenAI]] het toe verduidelik dat twee van sy modelle, insluitend GPT-5.6 Sol, uit hul sandput ontsnap het en in Hugging Face-bedieners ingebreek het met behulp van blootgestelde geloofsbriewe en nuldag-kwesbaarhede om antwoorde op die maatstaf ExploitGym uit 'n databasis te vind.<ref>{{Cite web |last=Kahn |first=Jeremy |last2=Forlini |first2=Emily |title=OpenAI says its AI models escaped from a secure test environment and hacked into AI company Hugging Face in order to cheat on an evaluation |url=https://fortune.com/2026/07/21/openai-says-ai-models-escaped-control-hacked-hugging-face/ |access-date=21 Julie 2026 |website=Fortune |language=en}}</ref> Hugging Face het probeer om die sekuriteitsbreuk te verminder deur Amerikaanse eie grensmodelle te gebruik, maar die modelle se KI-veiligheidskenmerke het Hugging Face se versoeke verwerp, waarna Hugging Face 'n self-gehoste instansie van GLM-5.2 (’n oopgewigte-model ontwikkel deur die Chinese KI-firma Z.ai) gebruik het om die aanval te beperk.<ref>{{cite web |last1=Soni |first1=Aditya |last2=Singh |first2=Jaspreet |title=Chinese AI's role in stopping rogue OpenAI agent shows cost of US guardrails |url=https://www.reuters.com/legal/litigation/chinese-ais-role-stopping-rogue-openai-agent-shows-cost-us-guardrails-2026-07-22/ |website=[[Reuters]] |access-date=23 Julie 2026 |date=22 Julie 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=Goudarzi |first1=Sara |title=What the OpenAI-Hugging Face incident reveals about US-China AI interdependence |url=https://thebulletin.org/2026/07/what-the-openai-hugging-face-incident-reveals-about-us-china-ai-interdependence/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |access-date=23 Julie 2026 |date=23 Julie 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=Shen |first1=Xinmei |title=China’s Zhipu AI model contains hack after OpenAI models go rogue |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3361450/hugging-face-deploys-zhipus-glm-52-model-contain-autonomous-openai-cyberattack |website=South China Morning Post |access-date=23 Julie 2026 |language=en |date=22 Julie 2026}}</ref> Die voorval is aangemeld as die eerste publiek gedokumenteerde geval van KI-modelle wat outonoom 'n meerfasige inbraak teen 'n derde party uitvoer,<ref name="techcrunch">{{cite news |last=Franceschi-Bicchierai |first=Lorenzo |title=How OpenAI's human mistake led to the AI-powered hack on Hugging Face |url=https://techcrunch.com/2026/07/22/how-an-openais-human-mistake-led-to-the-ai-powered-hack-on-hugging-face/ |work=TechCrunch |date=22 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref><ref name="time">{{cite news |last=Booth |first=Harry |title=How OpenAI Lost Control of an AI Model—and What Needs to Change |url=https://time.com/article/2026/07/24/openai-hugging-face-attack/ |work=Time |date=24 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> en is al "die eerste ware KI-veiligheidsvoorval" genoem.<ref>{{cite news |last=Sabin |first=Sam |title=AI's alarming new skill: Breaking out of the test lab |url=https://www.axios.com/2026/07/23/openai-hugging-face-cyber-hacks-testing |work=Axios |date=23 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> ===Verkryging=== Op 26 Augustus 2026 is berig dat [[Nvidia]] ingestem het om Hugging Face vir $12.9 miljard te verkry.<ref>{{Cite web |date=2026-08-26 |title=Nvidia agrees to buy Hugging Face for $12.9 billion, The Information reports |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-talks-acquire-hugging-face-13-billion-deal-business-insider-reports-2026-08-27/ |website=Reuters}}</ref> Dit het gebeur nadat Hugging Face na bewering 'n ooreenkoms van $500 miljoen met Nvidia laat in 2025 van die hand gewys het.<ref>{{Cite web |last=Loizos |first=Connie |date=2026-08-27 |title=Nvidia closes in on Hugging Face acquisition |url=https://techcrunch.com/2026/08/26/nvidia-closes-in-on-hugging-face-acquisition/ |access-date=2026-08-28 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref>. ==Taalmodelle== Hugging Face ontwikkel 'n familie van klein taalmodelle bekend as SmolLM.<ref>{{cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=16 Julie 2024 |title=Hugging Face's SmolLM models bring powerful AI to your phone, no cloud required |url=https://venturebeat.com/infrastructure/hugging-faces-smollm-models-bring-powerful-ai-to-your-phone-no-cloud-required/ |website=VentureBeat |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> Die oorspronklike SmolLM-familie is in 2024 vrygestel met modelle wat 135 miljoen, 360 miljoen en 1,7 miljard parameters bevat, ontwerp om relatief bekwame [[taalmodel]]le te verskaf wat met beperkte rekenaarbronne kan funksioneer.<ref>{{cite web |title=SmolLM - blazingly fast and remarkably powerful |url=https://huggingface.co/blog/smollm |website=Hugging Face |date=16 Julie 2024 |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> SmolLM2 het die familie voortgesit met 135 miljoen, 360 miljoen en 1,7 miljard parametermodelle bedoel vir toepassings op toestelle.<ref>{{cite web |title=SmolLM2 |url=https://huggingface.co/collections/HuggingFaceTB/smollm2 |website=Hugging Face |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> SmolLM3, wat in 2025 vrygestel is, is 'n veeltalige taalmodel van 3 miljard parameters wat redenasie, langkonteksverwerking en ses tale ondersteun.<ref>{{cite web |title=SmolLM3: smol, multilingual, long-context reasoner |url=https://huggingface.co/blog/smollm3 |website=Hugging Face |date=8 Julie 2025 |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> Hugging Face het ook SmolVLM ontwikkel, 'n familie van kompakte visietaalmodelle wat ontwerp is om beide beelde en teks te verwerk. Die familie sluit modelle in wat bedoel is vir geheue-doeltreffende en gebruik op toestelle, met modelgewigte, opleidingsresepte en geassosieerde datastelle wat vrygestel is onder die Apache-lisensie 2.0.<ref>{{cite web |title=SmolVLM - small yet mighty Vision Language Model |url=https://huggingface.co/blog/smolvlm |website=Hugging Face |date=26 November 2024 |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] ku7c11ng8362vjxmyqe9s0uri3acvb3 2963762 2963760 2026-08-30T11:48:40Z Sobaka 328 /* Verwysings */ 2963762 wikitext text/x-wiki '''Hugging Face, Inc.''', is 'n [[Amerikaanse]] [[maatskappy]] gebaseer in [[New York Stad]] wat berekeningsinstrumente ontwikkel vir die bou van toepassings met behulp van [[masjienleer]]. Hugging Face se transformatorbiblioteek is gebou vir [[natuurliketaalverwerking]]stoepassings. Die Hugging Face-platform laat gebruikers toe om masjienleermodelle en datastelle te deel en hul werk te vertoon.<ref>{{Cite web |title=What is Hugging Face? |url=https://www.ibm.com/think/topics/hugging-face |last=Stryker |first=Cole |date=2025-05-02 |access-date=2026-08-29 |website=[[IBM]]}}</ref> ==Geskiedenis== ===Stigting=== Die maatskappy is in 2016 deur die Franse entrepreneurs Clément Delangue, Julien Chaumond en Thomas Wolf in New York Stad gestig, oorspronklik as 'n maatskappy wat 'n [[kletsbot]]-toep ontwikkel het wat op tieners gemik was. Die maatskappy is vernoem na die U+1F917 🤗 HUGGING FACE [[emoji]].<ref name=":0">{{Cite web |date=9 Maart 2017 |title=Hugging Face wants to become your artificial BFF |url=https://techcrunch.com/2017/03/09/hugging-face-wants-to-become-your-artificial-bff/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925012620/https://techcrunch.com/2017/03/09/hugging-face-wants-to-become-your-artificial-bff/ |archive-date=25 September 2022 |access-date=17 September 2023 |website=TechCrunch |language=en-US|last=Dillet|first=Romain}}</ref> Nadat die model agter die kletsbot oopgemaak is, het die maatskappy gefokus op 'n platform vir masjienleer. ===KI-oplewing=== Op 28 April 2021 het die maatskappy die BigScience Research Workshop in samewerking met verskeie ander navorsingsgroepe van stapel gestuur om 'n oop [[groot taalmodel]] vry te stel.<ref>{{cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=10 Januarie 2022 |title=Inside BigScience, the quest to build a powerful open language model |url=https://venturebeat.com/2022/01/10/inside-bigscience-the-quest-to-build-a-powerful-open-language-model/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701073233/https://venturebeat.com/2022/01/10/inside-bigscience-the-quest-to-build-a-powerful-open-language-model/ |archive-date=1 Julie 2022 |access-date=5 Augustus 2022 |work=VentureBeat}}</ref> In 2022 is die werkswinkel afgesluit met die aankondiging van BLOOM, 'n veeltalige groot taalmodel met 176 miljard parameters.<ref>{{Cite web |title=BLOOM |url=https://bigscience.huggingface.co/blog/bloom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114122342/https://bigscience.huggingface.co/blog/bloom |archive-date=14 November 2022 |access-date=20 Augustus 2022 |website=bigscience.huggingface.co |type=Blog}}</ref><ref>{{Cite web |last=Heikkllä |first=Melissa |date=12 Julie 2022 |title=Inside a radical new project to democratize AI |url=https://www.technologyreview.com/2022/07/12/1055817/inside-a-radical-new-project-to-democratize-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204184214/https://www.technologyreview.com/2022/07/12/1055817/inside-a-radical-new-project-to-democratize-ai/ |archive-date=4 Desember 2022 |access-date=25 Augustus 2023 |website=MIT Technology Review |language=en}}</ref> In Februarie 2023 het die maatskappy 'n vennootskap met Amazon Web Services (AWS) aangekondig wat Hugging Face se produkte beskikbaar sou stel vir AWS-kliënte om as boustene vir hul persoonlike toepassings te gebruik. Die maatskappy het ook gesê dat die volgende generasie BLOOM op Trainium, 'n gepatenteerde masjienleer-skyfie wat deur AWS geskep is, sal loop.<ref>{{cite news |last=Bass |first=Dina |date=21 Februarie 2023 |title=Amazon's Cloud Unit Partners With Startup Hugging Face as AI Deals Heat Up |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-21/amazon-s-aws-joins-with-ai-startup-hugging-face-as-chatgpt-competition-heats-up |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522030130/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-21/amazon-s-aws-joins-with-ai-startup-hugging-face-as-chatgpt-competition-heats-up |archive-date=22 Mei 2023 |access-date=22 Februarie 2023 |work=Bloomberg News}}</ref><ref>{{cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=21 Februarie, 2023 |title=Amazon Web Services pairs with Hugging Face to target AI developers |url=https://www.reuters.com/technology/amazon-web-services-pairs-with-hugging-face-target-ai-developers-2023-02-21/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530091325/https://www.reuters.com/technology/amazon-web-services-pairs-with-hugging-face-target-ai-developers-2023-02-21/ |archive-date=May 30, 2023 |access-date=22 Februarie 2023 |work= |agency=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |last=Amazon Web Services |date=21 Februarie 2023 |title=AWS and Hugging Face collaborate to make generative AI more accessible and cost efficient |url=https://aws.amazon.com/blogs/machine-learning/aws-and-hugging-face-collaborate-to-make-generative-ai-more-accessible-and-cost-efficient/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825202343/https://aws.amazon.com/blogs/machine-learning/aws-and-hugging-face-collaborate-to-make-generative-ai-more-accessible-and-cost-efficient/ |archive-date=25 Augustus 2023 |access-date=25 Augustus 2023 |website=AWS Machine Learning Blog |publisher=[[Amazon]] |language=en-US |type=Blog}}</ref> In Augustus 2023 het Hugging Face gesê dat dit op $4,5 miljard gewaardeer is in 'n finansieringsronde van $235 miljoen, gesteun deur tegnologie-swaargewigte, insluitend Salesforce, [[Alphabet Inc.|Alphabet]] se [[Google]] en [[Nvidia]].<ref>{{Cite news |title=AI startup Hugging Face valued at $4.5 bln in latest round of funding |url=https://www.reuters.com/technology/ai-startup-hugging-face-valued-45-bln-latest-round-funding-2023-08-24/ |work=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=2023-08-24 |title=Hugging Face raises $235M from investors, including Salesforce and Nvidia |url=https://techcrunch.com/2023/08/24/hugging-face-raises-235m-from-investors-including-salesforce-and-nvidia/ |access-date=2026-08-28 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> In Junie 2024 het die maatskappy, saam met Meta en Scaleway, hul bekendstelling van 'n nuwe [[KI]]-versnellerprogram vir Europese [[beginonderneming]]s aangekondig. Die inisiatief was daarop gemik om beginondernemings te help om oop fondamentmodelle in hul produkte te integreer, wat die EU se KI-ekosisteem versnel.<ref>{{Cite web |title=Ecosystem for AI innovation in Europe {{!}} Shaping Europe’s digital future |url=https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/ecosystem-ai-innovation-europe |access-date=6 Julie 2026 |website=digital-strategy.ec.europa.eu |language=en}}</ref> Die program, gebaseer by Station F in [[Parys]], het van September 2024 tot Februarie 2025 geduur. Geselekteerde beginondernemings het mentorskap ontvang, asook toegang tot KI-modelle en -gereedskap, asook Scaleway se rekenaarkrag.<ref>{{Cite web |last=Zacks Equity Research |date=25 Junie 2024 |title=META Collaboration Launches AI Accelerator for European Startups |url=https://finance.yahoo.com/news/meta-collaboration-launches-ai-accelerator-151500146.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711201409/https://finance.yahoo.com/news/meta-collaboration-launches-ai-accelerator-151500146.html |archive-date=11 Julie 2024 |access-date=11 Julie 2024 |website=Yahoo Finance |language=en-US}}</ref> Op 23 September 2024, om die Internasionale Dekade van Inheemse Tale te bevorder, het Hugging Face saam met Meta en [[Unesco|UNESCO]] 'n nuwe aanlyn taalvertaler bekendgestel.<ref>{{Cite web |last=<!-- no byline --> |date=September 23, 2024<!--unknown source of this date--> |title=NLLB: UNESCO Language Translator |url=https://huggingface.co/spaces/UNESCO/nllb |url-status=live |access-date=8 Februarie 2026 |website=Spaces |publisher=Hugging Face|archive-url=https://web.archive.org/web/20260823043205/https://huggingface.co/spaces/UNESCO/nllb|archive-date=23 Augustus 2026}}</ref> Dit is gebou op Meta se "No Language Left Behind" oopbron-KI-model, wat vrye teksvertaling oor 200 tale moontlik maak, insluitend baie tale met min hulpbronne.<ref>{{Cite web |last=<!-- no byline --> |date= |title=UNESCO Language Translator powered by Meta and Hugging Face Launching Event |url=https://www.unesco.org/en/event/unesco-language-translator-powered-meta-and-hugging-face-launching-event-0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208233423/https://www.unesco.org/en/event/unesco-language-translator-powered-meta-and-hugging-face-launching-event-0 |archive-date=8 Februarie 2026 |access-date=8 Februarie 2026 |publisher=[[UNESCO]]}}</ref> In April 2025 het Hugging Face aangekondig dat hulle 'n [[Humanoïde robot|humanoïde robotika]]-beginonderneming, Pollen Robotics, in Frankryk gebaseer en in 2016 deur Matthieu Lapeyre en Pierre Rouanet gestig, verkry het.<ref>{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=14 April 2025 |title=Hugging Face buys a humanoid robotics startup |url=https://techcrunch.com/2025/04/14/hugging-face-buys-a-humanoid-robotics-startup/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415015746/https://techcrunch.com/2025/04/14/hugging-face-buys-a-humanoid-robotics-startup/ |archive-date=15 April 2025 |access-date=15 April 2025 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Koetsier |first=John |date=14 April 2025 |title=Open Source Humanoid Robots That You Can 3D Print Yourself: Hugging Face Buys Pollen Robotics |url=https://www.forbes.com/sites/johnkoetsier/2025/04/14/open-source-humanoid-robots-hugging-face-buys-pollen-robotics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415020729/https://www.forbes.com/sites/johnkoetsier/2025/04/14/open-source-humanoid-robots-hugging-face-buys-pollen-robotics/ |archive-date=15 April 2025 |access-date=15 April 2025 |website=[[Forbes]] |language=en}}</ref> In 'n X-twiet het Delangue sy visie gedeel om "Kunsmatige Intelligensie-robotika oopbron te maak".<ref>{{Cite magazine |last=Knight |first=Will |date=14 April 2025 |title=An Open Source Pioneer Wants to Unleash Open Source AI Robots |url=https://www.wired.com/story/hugging-face-acquires-open-source-robot-startup/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250414130554/https://www.wired.com/story/hugging-face-acquires-open-source-robot-startup/ |archive-date=14 April 2025 |access-date=15 April 2025 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref> ===Kuberaanvalle=== Vroeg in 2026 het [[Kuberkraker|kuberkrakers]] die Hugging Face-platform gekaap om [[Android]]-geteikende aanvalle te loods wat "kragtige wanware" behels wat 'n gekompromitteerde teiken heeltemal kon oorneem.<ref>{{Cite web |last=Fadilpašić |first=Sead |date=30 Januarie 2026 |title=Hugging Face platform hijacked to send out Android malware - here's what we know so far |url=https://www.techradar.com/pro/security/hugging-face-platform-hijacked-to-send-out-android-malware-heres-what-we-know-so-far |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260130170834/https://www.techradar.com/pro/security/hugging-face-platform-hijacked-to-send-out-android-malware-heres-what-we-know-so-far |archive-date=30 Januarie 2026 |access-date=8 Februarie 2026 |website=TechRadar Pro}}</ref> In Julie 2026 het Hugging Face 'n kuberaanval deur outonome [[KI-agent]]e onthul. [[OpenAI]] het toe verduidelik dat twee van sy modelle, insluitend GPT-5.6 Sol, uit hul sandput ontsnap het en in Hugging Face-bedieners ingebreek het met behulp van blootgestelde geloofsbriewe en nuldag-kwesbaarhede om antwoorde op die maatstaf ExploitGym uit 'n databasis te vind.<ref>{{Cite web |last=Kahn |first=Jeremy |last2=Forlini |first2=Emily |title=OpenAI says its AI models escaped from a secure test environment and hacked into AI company Hugging Face in order to cheat on an evaluation |url=https://fortune.com/2026/07/21/openai-says-ai-models-escaped-control-hacked-hugging-face/ |access-date=21 Julie 2026 |website=Fortune |language=en}}</ref> Hugging Face het probeer om die sekuriteitsbreuk te verminder deur Amerikaanse eie grensmodelle te gebruik, maar die modelle se KI-veiligheidskenmerke het Hugging Face se versoeke verwerp, waarna Hugging Face 'n self-gehoste instansie van GLM-5.2 (’n oopgewigte-model ontwikkel deur die Chinese KI-firma Z.ai) gebruik het om die aanval te beperk.<ref>{{cite web |last1=Soni |first1=Aditya |last2=Singh |first2=Jaspreet |title=Chinese AI's role in stopping rogue OpenAI agent shows cost of US guardrails |url=https://www.reuters.com/legal/litigation/chinese-ais-role-stopping-rogue-openai-agent-shows-cost-us-guardrails-2026-07-22/ |website=[[Reuters]] |access-date=23 Julie 2026 |date=22 Julie 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=Goudarzi |first1=Sara |title=What the OpenAI-Hugging Face incident reveals about US-China AI interdependence |url=https://thebulletin.org/2026/07/what-the-openai-hugging-face-incident-reveals-about-us-china-ai-interdependence/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |access-date=23 Julie 2026 |date=23 Julie 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=Shen |first1=Xinmei |title=China’s Zhipu AI model contains hack after OpenAI models go rogue |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3361450/hugging-face-deploys-zhipus-glm-52-model-contain-autonomous-openai-cyberattack |website=South China Morning Post |access-date=23 Julie 2026 |language=en |date=22 Julie 2026}}</ref> Die voorval is aangemeld as die eerste publiek gedokumenteerde geval van KI-modelle wat outonoom 'n meerfasige inbraak teen 'n derde party uitvoer,<ref name="techcrunch">{{cite news |last=Franceschi-Bicchierai |first=Lorenzo |title=How OpenAI's human mistake led to the AI-powered hack on Hugging Face |url=https://techcrunch.com/2026/07/22/how-an-openais-human-mistake-led-to-the-ai-powered-hack-on-hugging-face/ |work=TechCrunch |date=22 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref><ref name="time">{{cite news |last=Booth |first=Harry |title=How OpenAI Lost Control of an AI Model—and What Needs to Change |url=https://time.com/article/2026/07/24/openai-hugging-face-attack/ |work=Time |date=24 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> en is al "die eerste ware KI-veiligheidsvoorval" genoem.<ref>{{cite news |last=Sabin |first=Sam |title=AI's alarming new skill: Breaking out of the test lab |url=https://www.axios.com/2026/07/23/openai-hugging-face-cyber-hacks-testing |work=Axios |date=23 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> ===Verkryging=== Op 26 Augustus 2026 is berig dat [[Nvidia]] ingestem het om Hugging Face vir $12.9 miljard te verkry.<ref>{{Cite web |date=2026-08-26 |title=Nvidia agrees to buy Hugging Face for $12.9 billion, The Information reports |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-talks-acquire-hugging-face-13-billion-deal-business-insider-reports-2026-08-27/ |website=Reuters}}</ref> Dit het gebeur nadat Hugging Face na bewering 'n ooreenkoms van $500 miljoen met Nvidia laat in 2025 van die hand gewys het.<ref>{{Cite web |last=Loizos |first=Connie |date=2026-08-27 |title=Nvidia closes in on Hugging Face acquisition |url=https://techcrunch.com/2026/08/26/nvidia-closes-in-on-hugging-face-acquisition/ |access-date=2026-08-28 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref>. ==Taalmodelle== Hugging Face ontwikkel 'n familie van klein taalmodelle bekend as SmolLM.<ref>{{cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=16 Julie 2024 |title=Hugging Face's SmolLM models bring powerful AI to your phone, no cloud required |url=https://venturebeat.com/infrastructure/hugging-faces-smollm-models-bring-powerful-ai-to-your-phone-no-cloud-required/ |website=VentureBeat |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> Die oorspronklike SmolLM-familie is in 2024 vrygestel met modelle wat 135 miljoen, 360 miljoen en 1,7 miljard parameters bevat, ontwerp om relatief bekwame [[taalmodel]]le te verskaf wat met beperkte rekenaarbronne kan funksioneer.<ref>{{cite web |title=SmolLM - blazingly fast and remarkably powerful |url=https://huggingface.co/blog/smollm |website=Hugging Face |date=16 Julie 2024 |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> SmolLM2 het die familie voortgesit met 135 miljoen, 360 miljoen en 1,7 miljard parametermodelle bedoel vir toepassings op toestelle.<ref>{{cite web |title=SmolLM2 |url=https://huggingface.co/collections/HuggingFaceTB/smollm2 |website=Hugging Face |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> SmolLM3, wat in 2025 vrygestel is, is 'n veeltalige taalmodel van 3 miljard parameters wat redenasie, langkonteksverwerking en ses tale ondersteun.<ref>{{cite web |title=SmolLM3: smol, multilingual, long-context reasoner |url=https://huggingface.co/blog/smollm3 |website=Hugging Face |date=8 Julie 2025 |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> Hugging Face het ook SmolVLM ontwikkel, 'n familie van kompakte visietaalmodelle wat ontwerp is om beide beelde en teks te verwerk. Die familie sluit modelle in wat bedoel is vir geheue-doeltreffende en gebruik op toestelle, met modelgewigte, opleidingsresepte en geassosieerde datastelle wat vrygestel is onder die Apache-lisensie 2.0.<ref>{{cite web |title=SmolVLM - small yet mighty Vision Language Model |url=https://huggingface.co/blog/smolvlm |website=Hugging Face |date=26 November 2024 |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] 594bcjignxhce17dkpgb75gdjdjcnok 2963763 2963762 2026-08-30T11:51:00Z Sobaka 328 /* Stigting */ Beeld 2963763 wikitext text/x-wiki '''Hugging Face, Inc.''', is 'n [[Amerikaanse]] [[maatskappy]] gebaseer in [[New York Stad]] wat berekeningsinstrumente ontwikkel vir die bou van toepassings met behulp van [[masjienleer]]. Hugging Face se transformatorbiblioteek is gebou vir [[natuurliketaalverwerking]]stoepassings. Die Hugging Face-platform laat gebruikers toe om masjienleermodelle en datastelle te deel en hul werk te vertoon.<ref>{{Cite web |title=What is Hugging Face? |url=https://www.ibm.com/think/topics/hugging-face |last=Stryker |first=Cole |date=2025-05-02 |access-date=2026-08-29 |website=[[IBM]]}}</ref> ==Geskiedenis== ===Stigting=== [[Lêer:Clément Delangue on SiliconANGLE theCUBE.jpg|duimnael|Clément Delangue in 2023.]] Die maatskappy is in 2016 deur die Franse entrepreneurs Clément Delangue, Julien Chaumond en Thomas Wolf in New York Stad gestig, oorspronklik as 'n maatskappy wat 'n [[kletsbot]]-toep ontwikkel het wat op tieners gemik was. Die maatskappy is vernoem na die U+1F917 🤗 HUGGING FACE [[emoji]].<ref name=":0">{{Cite web |date=9 Maart 2017 |title=Hugging Face wants to become your artificial BFF |url=https://techcrunch.com/2017/03/09/hugging-face-wants-to-become-your-artificial-bff/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925012620/https://techcrunch.com/2017/03/09/hugging-face-wants-to-become-your-artificial-bff/ |archive-date=25 September 2022 |access-date=17 September 2023 |website=TechCrunch |language=en-US|last=Dillet|first=Romain}}</ref> Nadat die model agter die kletsbot oopgemaak is, het die maatskappy gefokus op 'n platform vir masjienleer. ===KI-oplewing=== Op 28 April 2021 het die maatskappy die BigScience Research Workshop in samewerking met verskeie ander navorsingsgroepe van stapel gestuur om 'n oop [[groot taalmodel]] vry te stel.<ref>{{cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=10 Januarie 2022 |title=Inside BigScience, the quest to build a powerful open language model |url=https://venturebeat.com/2022/01/10/inside-bigscience-the-quest-to-build-a-powerful-open-language-model/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701073233/https://venturebeat.com/2022/01/10/inside-bigscience-the-quest-to-build-a-powerful-open-language-model/ |archive-date=1 Julie 2022 |access-date=5 Augustus 2022 |work=VentureBeat}}</ref> In 2022 is die werkswinkel afgesluit met die aankondiging van BLOOM, 'n veeltalige groot taalmodel met 176 miljard parameters.<ref>{{Cite web |title=BLOOM |url=https://bigscience.huggingface.co/blog/bloom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114122342/https://bigscience.huggingface.co/blog/bloom |archive-date=14 November 2022 |access-date=20 Augustus 2022 |website=bigscience.huggingface.co |type=Blog}}</ref><ref>{{Cite web |last=Heikkllä |first=Melissa |date=12 Julie 2022 |title=Inside a radical new project to democratize AI |url=https://www.technologyreview.com/2022/07/12/1055817/inside-a-radical-new-project-to-democratize-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204184214/https://www.technologyreview.com/2022/07/12/1055817/inside-a-radical-new-project-to-democratize-ai/ |archive-date=4 Desember 2022 |access-date=25 Augustus 2023 |website=MIT Technology Review |language=en}}</ref> In Februarie 2023 het die maatskappy 'n vennootskap met Amazon Web Services (AWS) aangekondig wat Hugging Face se produkte beskikbaar sou stel vir AWS-kliënte om as boustene vir hul persoonlike toepassings te gebruik. Die maatskappy het ook gesê dat die volgende generasie BLOOM op Trainium, 'n gepatenteerde masjienleer-skyfie wat deur AWS geskep is, sal loop.<ref>{{cite news |last=Bass |first=Dina |date=21 Februarie 2023 |title=Amazon's Cloud Unit Partners With Startup Hugging Face as AI Deals Heat Up |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-21/amazon-s-aws-joins-with-ai-startup-hugging-face-as-chatgpt-competition-heats-up |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522030130/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-21/amazon-s-aws-joins-with-ai-startup-hugging-face-as-chatgpt-competition-heats-up |archive-date=22 Mei 2023 |access-date=22 Februarie 2023 |work=Bloomberg News}}</ref><ref>{{cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=21 Februarie, 2023 |title=Amazon Web Services pairs with Hugging Face to target AI developers |url=https://www.reuters.com/technology/amazon-web-services-pairs-with-hugging-face-target-ai-developers-2023-02-21/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530091325/https://www.reuters.com/technology/amazon-web-services-pairs-with-hugging-face-target-ai-developers-2023-02-21/ |archive-date=May 30, 2023 |access-date=22 Februarie 2023 |work= |agency=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |last=Amazon Web Services |date=21 Februarie 2023 |title=AWS and Hugging Face collaborate to make generative AI more accessible and cost efficient |url=https://aws.amazon.com/blogs/machine-learning/aws-and-hugging-face-collaborate-to-make-generative-ai-more-accessible-and-cost-efficient/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825202343/https://aws.amazon.com/blogs/machine-learning/aws-and-hugging-face-collaborate-to-make-generative-ai-more-accessible-and-cost-efficient/ |archive-date=25 Augustus 2023 |access-date=25 Augustus 2023 |website=AWS Machine Learning Blog |publisher=[[Amazon]] |language=en-US |type=Blog}}</ref> In Augustus 2023 het Hugging Face gesê dat dit op $4,5 miljard gewaardeer is in 'n finansieringsronde van $235 miljoen, gesteun deur tegnologie-swaargewigte, insluitend Salesforce, [[Alphabet Inc.|Alphabet]] se [[Google]] en [[Nvidia]].<ref>{{Cite news |title=AI startup Hugging Face valued at $4.5 bln in latest round of funding |url=https://www.reuters.com/technology/ai-startup-hugging-face-valued-45-bln-latest-round-funding-2023-08-24/ |work=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=2023-08-24 |title=Hugging Face raises $235M from investors, including Salesforce and Nvidia |url=https://techcrunch.com/2023/08/24/hugging-face-raises-235m-from-investors-including-salesforce-and-nvidia/ |access-date=2026-08-28 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> In Junie 2024 het die maatskappy, saam met Meta en Scaleway, hul bekendstelling van 'n nuwe [[KI]]-versnellerprogram vir Europese [[beginonderneming]]s aangekondig. Die inisiatief was daarop gemik om beginondernemings te help om oop fondamentmodelle in hul produkte te integreer, wat die EU se KI-ekosisteem versnel.<ref>{{Cite web |title=Ecosystem for AI innovation in Europe {{!}} Shaping Europe’s digital future |url=https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/ecosystem-ai-innovation-europe |access-date=6 Julie 2026 |website=digital-strategy.ec.europa.eu |language=en}}</ref> Die program, gebaseer by Station F in [[Parys]], het van September 2024 tot Februarie 2025 geduur. Geselekteerde beginondernemings het mentorskap ontvang, asook toegang tot KI-modelle en -gereedskap, asook Scaleway se rekenaarkrag.<ref>{{Cite web |last=Zacks Equity Research |date=25 Junie 2024 |title=META Collaboration Launches AI Accelerator for European Startups |url=https://finance.yahoo.com/news/meta-collaboration-launches-ai-accelerator-151500146.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711201409/https://finance.yahoo.com/news/meta-collaboration-launches-ai-accelerator-151500146.html |archive-date=11 Julie 2024 |access-date=11 Julie 2024 |website=Yahoo Finance |language=en-US}}</ref> Op 23 September 2024, om die Internasionale Dekade van Inheemse Tale te bevorder, het Hugging Face saam met Meta en [[Unesco|UNESCO]] 'n nuwe aanlyn taalvertaler bekendgestel.<ref>{{Cite web |last=<!-- no byline --> |date=September 23, 2024<!--unknown source of this date--> |title=NLLB: UNESCO Language Translator |url=https://huggingface.co/spaces/UNESCO/nllb |url-status=live |access-date=8 Februarie 2026 |website=Spaces |publisher=Hugging Face|archive-url=https://web.archive.org/web/20260823043205/https://huggingface.co/spaces/UNESCO/nllb|archive-date=23 Augustus 2026}}</ref> Dit is gebou op Meta se "No Language Left Behind" oopbron-KI-model, wat vrye teksvertaling oor 200 tale moontlik maak, insluitend baie tale met min hulpbronne.<ref>{{Cite web |last=<!-- no byline --> |date= |title=UNESCO Language Translator powered by Meta and Hugging Face Launching Event |url=https://www.unesco.org/en/event/unesco-language-translator-powered-meta-and-hugging-face-launching-event-0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208233423/https://www.unesco.org/en/event/unesco-language-translator-powered-meta-and-hugging-face-launching-event-0 |archive-date=8 Februarie 2026 |access-date=8 Februarie 2026 |publisher=[[UNESCO]]}}</ref> In April 2025 het Hugging Face aangekondig dat hulle 'n [[Humanoïde robot|humanoïde robotika]]-beginonderneming, Pollen Robotics, in Frankryk gebaseer en in 2016 deur Matthieu Lapeyre en Pierre Rouanet gestig, verkry het.<ref>{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=14 April 2025 |title=Hugging Face buys a humanoid robotics startup |url=https://techcrunch.com/2025/04/14/hugging-face-buys-a-humanoid-robotics-startup/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415015746/https://techcrunch.com/2025/04/14/hugging-face-buys-a-humanoid-robotics-startup/ |archive-date=15 April 2025 |access-date=15 April 2025 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Koetsier |first=John |date=14 April 2025 |title=Open Source Humanoid Robots That You Can 3D Print Yourself: Hugging Face Buys Pollen Robotics |url=https://www.forbes.com/sites/johnkoetsier/2025/04/14/open-source-humanoid-robots-hugging-face-buys-pollen-robotics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415020729/https://www.forbes.com/sites/johnkoetsier/2025/04/14/open-source-humanoid-robots-hugging-face-buys-pollen-robotics/ |archive-date=15 April 2025 |access-date=15 April 2025 |website=[[Forbes]] |language=en}}</ref> In 'n X-twiet het Delangue sy visie gedeel om "Kunsmatige Intelligensie-robotika oopbron te maak".<ref>{{Cite magazine |last=Knight |first=Will |date=14 April 2025 |title=An Open Source Pioneer Wants to Unleash Open Source AI Robots |url=https://www.wired.com/story/hugging-face-acquires-open-source-robot-startup/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250414130554/https://www.wired.com/story/hugging-face-acquires-open-source-robot-startup/ |archive-date=14 April 2025 |access-date=15 April 2025 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref> ===Kuberaanvalle=== Vroeg in 2026 het [[Kuberkraker|kuberkrakers]] die Hugging Face-platform gekaap om [[Android]]-geteikende aanvalle te loods wat "kragtige wanware" behels wat 'n gekompromitteerde teiken heeltemal kon oorneem.<ref>{{Cite web |last=Fadilpašić |first=Sead |date=30 Januarie 2026 |title=Hugging Face platform hijacked to send out Android malware - here's what we know so far |url=https://www.techradar.com/pro/security/hugging-face-platform-hijacked-to-send-out-android-malware-heres-what-we-know-so-far |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260130170834/https://www.techradar.com/pro/security/hugging-face-platform-hijacked-to-send-out-android-malware-heres-what-we-know-so-far |archive-date=30 Januarie 2026 |access-date=8 Februarie 2026 |website=TechRadar Pro}}</ref> In Julie 2026 het Hugging Face 'n kuberaanval deur outonome [[KI-agent]]e onthul. [[OpenAI]] het toe verduidelik dat twee van sy modelle, insluitend GPT-5.6 Sol, uit hul sandput ontsnap het en in Hugging Face-bedieners ingebreek het met behulp van blootgestelde geloofsbriewe en nuldag-kwesbaarhede om antwoorde op die maatstaf ExploitGym uit 'n databasis te vind.<ref>{{Cite web |last=Kahn |first=Jeremy |last2=Forlini |first2=Emily |title=OpenAI says its AI models escaped from a secure test environment and hacked into AI company Hugging Face in order to cheat on an evaluation |url=https://fortune.com/2026/07/21/openai-says-ai-models-escaped-control-hacked-hugging-face/ |access-date=21 Julie 2026 |website=Fortune |language=en}}</ref> Hugging Face het probeer om die sekuriteitsbreuk te verminder deur Amerikaanse eie grensmodelle te gebruik, maar die modelle se KI-veiligheidskenmerke het Hugging Face se versoeke verwerp, waarna Hugging Face 'n self-gehoste instansie van GLM-5.2 (’n oopgewigte-model ontwikkel deur die Chinese KI-firma Z.ai) gebruik het om die aanval te beperk.<ref>{{cite web |last1=Soni |first1=Aditya |last2=Singh |first2=Jaspreet |title=Chinese AI's role in stopping rogue OpenAI agent shows cost of US guardrails |url=https://www.reuters.com/legal/litigation/chinese-ais-role-stopping-rogue-openai-agent-shows-cost-us-guardrails-2026-07-22/ |website=[[Reuters]] |access-date=23 Julie 2026 |date=22 Julie 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=Goudarzi |first1=Sara |title=What the OpenAI-Hugging Face incident reveals about US-China AI interdependence |url=https://thebulletin.org/2026/07/what-the-openai-hugging-face-incident-reveals-about-us-china-ai-interdependence/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |access-date=23 Julie 2026 |date=23 Julie 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=Shen |first1=Xinmei |title=China’s Zhipu AI model contains hack after OpenAI models go rogue |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3361450/hugging-face-deploys-zhipus-glm-52-model-contain-autonomous-openai-cyberattack |website=South China Morning Post |access-date=23 Julie 2026 |language=en |date=22 Julie 2026}}</ref> Die voorval is aangemeld as die eerste publiek gedokumenteerde geval van KI-modelle wat outonoom 'n meerfasige inbraak teen 'n derde party uitvoer,<ref name="techcrunch">{{cite news |last=Franceschi-Bicchierai |first=Lorenzo |title=How OpenAI's human mistake led to the AI-powered hack on Hugging Face |url=https://techcrunch.com/2026/07/22/how-an-openais-human-mistake-led-to-the-ai-powered-hack-on-hugging-face/ |work=TechCrunch |date=22 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref><ref name="time">{{cite news |last=Booth |first=Harry |title=How OpenAI Lost Control of an AI Model—and What Needs to Change |url=https://time.com/article/2026/07/24/openai-hugging-face-attack/ |work=Time |date=24 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> en is al "die eerste ware KI-veiligheidsvoorval" genoem.<ref>{{cite news |last=Sabin |first=Sam |title=AI's alarming new skill: Breaking out of the test lab |url=https://www.axios.com/2026/07/23/openai-hugging-face-cyber-hacks-testing |work=Axios |date=23 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> ===Verkryging=== Op 26 Augustus 2026 is berig dat [[Nvidia]] ingestem het om Hugging Face vir $12.9 miljard te verkry.<ref>{{Cite web |date=2026-08-26 |title=Nvidia agrees to buy Hugging Face for $12.9 billion, The Information reports |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-talks-acquire-hugging-face-13-billion-deal-business-insider-reports-2026-08-27/ |website=Reuters}}</ref> Dit het gebeur nadat Hugging Face na bewering 'n ooreenkoms van $500 miljoen met Nvidia laat in 2025 van die hand gewys het.<ref>{{Cite web |last=Loizos |first=Connie |date=2026-08-27 |title=Nvidia closes in on Hugging Face acquisition |url=https://techcrunch.com/2026/08/26/nvidia-closes-in-on-hugging-face-acquisition/ |access-date=2026-08-28 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref>. ==Taalmodelle== Hugging Face ontwikkel 'n familie van klein taalmodelle bekend as SmolLM.<ref>{{cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=16 Julie 2024 |title=Hugging Face's SmolLM models bring powerful AI to your phone, no cloud required |url=https://venturebeat.com/infrastructure/hugging-faces-smollm-models-bring-powerful-ai-to-your-phone-no-cloud-required/ |website=VentureBeat |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> Die oorspronklike SmolLM-familie is in 2024 vrygestel met modelle wat 135 miljoen, 360 miljoen en 1,7 miljard parameters bevat, ontwerp om relatief bekwame [[taalmodel]]le te verskaf wat met beperkte rekenaarbronne kan funksioneer.<ref>{{cite web |title=SmolLM - blazingly fast and remarkably powerful |url=https://huggingface.co/blog/smollm |website=Hugging Face |date=16 Julie 2024 |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> SmolLM2 het die familie voortgesit met 135 miljoen, 360 miljoen en 1,7 miljard parametermodelle bedoel vir toepassings op toestelle.<ref>{{cite web |title=SmolLM2 |url=https://huggingface.co/collections/HuggingFaceTB/smollm2 |website=Hugging Face |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> SmolLM3, wat in 2025 vrygestel is, is 'n veeltalige taalmodel van 3 miljard parameters wat redenasie, langkonteksverwerking en ses tale ondersteun.<ref>{{cite web |title=SmolLM3: smol, multilingual, long-context reasoner |url=https://huggingface.co/blog/smollm3 |website=Hugging Face |date=8 Julie 2025 |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> Hugging Face het ook SmolVLM ontwikkel, 'n familie van kompakte visietaalmodelle wat ontwerp is om beide beelde en teks te verwerk. Die familie sluit modelle in wat bedoel is vir geheue-doeltreffende en gebruik op toestelle, met modelgewigte, opleidingsresepte en geassosieerde datastelle wat vrygestel is onder die Apache-lisensie 2.0.<ref>{{cite web |title=SmolVLM - small yet mighty Vision Language Model |url=https://huggingface.co/blog/smolvlm |website=Hugging Face |date=26 November 2024 |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] tqx3safb53qkplp4jc8guf7jwodn6rc 2963764 2963763 2026-08-30T11:52:53Z Sobaka 328 /* KI-oplewing */ Beeld 2963764 wikitext text/x-wiki '''Hugging Face, Inc.''', is 'n [[Amerikaanse]] [[maatskappy]] gebaseer in [[New York Stad]] wat berekeningsinstrumente ontwikkel vir die bou van toepassings met behulp van [[masjienleer]]. Hugging Face se transformatorbiblioteek is gebou vir [[natuurliketaalverwerking]]stoepassings. Die Hugging Face-platform laat gebruikers toe om masjienleermodelle en datastelle te deel en hul werk te vertoon.<ref>{{Cite web |title=What is Hugging Face? |url=https://www.ibm.com/think/topics/hugging-face |last=Stryker |first=Cole |date=2025-05-02 |access-date=2026-08-29 |website=[[IBM]]}}</ref> ==Geskiedenis== ===Stigting=== [[Lêer:Clément Delangue on SiliconANGLE theCUBE.jpg|duimnael|Clément Delangue in 2023.]] Die maatskappy is in 2016 deur die Franse entrepreneurs Clément Delangue, Julien Chaumond en Thomas Wolf in New York Stad gestig, oorspronklik as 'n maatskappy wat 'n [[kletsbot]]-toep ontwikkel het wat op tieners gemik was. Die maatskappy is vernoem na die U+1F917 🤗 HUGGING FACE [[emoji]].<ref name=":0">{{Cite web |date=9 Maart 2017 |title=Hugging Face wants to become your artificial BFF |url=https://techcrunch.com/2017/03/09/hugging-face-wants-to-become-your-artificial-bff/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925012620/https://techcrunch.com/2017/03/09/hugging-face-wants-to-become-your-artificial-bff/ |archive-date=25 September 2022 |access-date=17 September 2023 |website=TechCrunch |language=en-US|last=Dillet|first=Romain}}</ref> Nadat die model agter die kletsbot oopgemaak is, het die maatskappy gefokus op 'n platform vir masjienleer. ===KI-oplewing=== Op 28 April 2021 het die maatskappy die BigScience Research Workshop in samewerking met verskeie ander navorsingsgroepe van stapel gestuur om 'n oop [[groot taalmodel]] vry te stel.<ref>{{cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=10 Januarie 2022 |title=Inside BigScience, the quest to build a powerful open language model |url=https://venturebeat.com/2022/01/10/inside-bigscience-the-quest-to-build-a-powerful-open-language-model/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701073233/https://venturebeat.com/2022/01/10/inside-bigscience-the-quest-to-build-a-powerful-open-language-model/ |archive-date=1 Julie 2022 |access-date=5 Augustus 2022 |work=VentureBeat}}</ref> In 2022 is die werkswinkel afgesluit met die aankondiging van BLOOM, 'n veeltalige groot taalmodel met 176 miljard parameters.<ref>{{Cite web |title=BLOOM |url=https://bigscience.huggingface.co/blog/bloom |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114122342/https://bigscience.huggingface.co/blog/bloom |archive-date=14 November 2022 |access-date=20 Augustus 2022 |website=bigscience.huggingface.co |type=Blog}}</ref><ref>{{Cite web |last=Heikkllä |first=Melissa |date=12 Julie 2022 |title=Inside a radical new project to democratize AI |url=https://www.technologyreview.com/2022/07/12/1055817/inside-a-radical-new-project-to-democratize-ai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204184214/https://www.technologyreview.com/2022/07/12/1055817/inside-a-radical-new-project-to-democratize-ai/ |archive-date=4 Desember 2022 |access-date=25 Augustus 2023 |website=MIT Technology Review |language=en}}</ref> [[Lêer:Thomas Wolf at Slush 2024.jpg|duimnael|Thomas Wolf in 2024.]] In Februarie 2023 het die maatskappy 'n vennootskap met Amazon Web Services (AWS) aangekondig wat Hugging Face se produkte beskikbaar sou stel vir AWS-kliënte om as boustene vir hul persoonlike toepassings te gebruik. Die maatskappy het ook gesê dat die volgende generasie BLOOM op Trainium, 'n gepatenteerde masjienleer-skyfie wat deur AWS geskep is, sal loop.<ref>{{cite news |last=Bass |first=Dina |date=21 Februarie 2023 |title=Amazon's Cloud Unit Partners With Startup Hugging Face as AI Deals Heat Up |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-21/amazon-s-aws-joins-with-ai-startup-hugging-face-as-chatgpt-competition-heats-up |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522030130/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-21/amazon-s-aws-joins-with-ai-startup-hugging-face-as-chatgpt-competition-heats-up |archive-date=22 Mei 2023 |access-date=22 Februarie 2023 |work=Bloomberg News}}</ref><ref>{{cite news |last=Nellis |first=Stephen |date=21 Februarie, 2023 |title=Amazon Web Services pairs with Hugging Face to target AI developers |url=https://www.reuters.com/technology/amazon-web-services-pairs-with-hugging-face-target-ai-developers-2023-02-21/ |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530091325/https://www.reuters.com/technology/amazon-web-services-pairs-with-hugging-face-target-ai-developers-2023-02-21/ |archive-date=May 30, 2023 |access-date=22 Februarie 2023 |work= |agency=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |last=Amazon Web Services |date=21 Februarie 2023 |title=AWS and Hugging Face collaborate to make generative AI more accessible and cost efficient |url=https://aws.amazon.com/blogs/machine-learning/aws-and-hugging-face-collaborate-to-make-generative-ai-more-accessible-and-cost-efficient/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825202343/https://aws.amazon.com/blogs/machine-learning/aws-and-hugging-face-collaborate-to-make-generative-ai-more-accessible-and-cost-efficient/ |archive-date=25 Augustus 2023 |access-date=25 Augustus 2023 |website=AWS Machine Learning Blog |publisher=[[Amazon]] |language=en-US |type=Blog}}</ref> In Augustus 2023 het Hugging Face gesê dat dit op $4,5 miljard gewaardeer is in 'n finansieringsronde van $235 miljoen, gesteun deur tegnologie-swaargewigte, insluitend Salesforce, [[Alphabet Inc.|Alphabet]] se [[Google]] en [[Nvidia]].<ref>{{Cite news |title=AI startup Hugging Face valued at $4.5 bln in latest round of funding |url=https://www.reuters.com/technology/ai-startup-hugging-face-valued-45-bln-latest-round-funding-2023-08-24/ |work=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=2023-08-24 |title=Hugging Face raises $235M from investors, including Salesforce and Nvidia |url=https://techcrunch.com/2023/08/24/hugging-face-raises-235m-from-investors-including-salesforce-and-nvidia/ |access-date=2026-08-28 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> In Junie 2024 het die maatskappy, saam met Meta en Scaleway, hul bekendstelling van 'n nuwe [[KI]]-versnellerprogram vir Europese [[beginonderneming]]s aangekondig. Die inisiatief was daarop gemik om beginondernemings te help om oop fondamentmodelle in hul produkte te integreer, wat die EU se KI-ekosisteem versnel.<ref>{{Cite web |title=Ecosystem for AI innovation in Europe {{!}} Shaping Europe’s digital future |url=https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/ecosystem-ai-innovation-europe |access-date=6 Julie 2026 |website=digital-strategy.ec.europa.eu |language=en}}</ref> Die program, gebaseer by Station F in [[Parys]], het van September 2024 tot Februarie 2025 geduur. Geselekteerde beginondernemings het mentorskap ontvang, asook toegang tot KI-modelle en -gereedskap, asook Scaleway se rekenaarkrag.<ref>{{Cite web |last=Zacks Equity Research |date=25 Junie 2024 |title=META Collaboration Launches AI Accelerator for European Startups |url=https://finance.yahoo.com/news/meta-collaboration-launches-ai-accelerator-151500146.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711201409/https://finance.yahoo.com/news/meta-collaboration-launches-ai-accelerator-151500146.html |archive-date=11 Julie 2024 |access-date=11 Julie 2024 |website=Yahoo Finance |language=en-US}}</ref> Op 23 September 2024, om die Internasionale Dekade van Inheemse Tale te bevorder, het Hugging Face saam met Meta en [[Unesco|UNESCO]] 'n nuwe aanlyn taalvertaler bekendgestel.<ref>{{Cite web |last=<!-- no byline --> |date=September 23, 2024<!--unknown source of this date--> |title=NLLB: UNESCO Language Translator |url=https://huggingface.co/spaces/UNESCO/nllb |url-status=live |access-date=8 Februarie 2026 |website=Spaces |publisher=Hugging Face|archive-url=https://web.archive.org/web/20260823043205/https://huggingface.co/spaces/UNESCO/nllb|archive-date=23 Augustus 2026}}</ref> Dit is gebou op Meta se "No Language Left Behind" oopbron-KI-model, wat vrye teksvertaling oor 200 tale moontlik maak, insluitend baie tale met min hulpbronne.<ref>{{Cite web |last=<!-- no byline --> |date= |title=UNESCO Language Translator powered by Meta and Hugging Face Launching Event |url=https://www.unesco.org/en/event/unesco-language-translator-powered-meta-and-hugging-face-launching-event-0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208233423/https://www.unesco.org/en/event/unesco-language-translator-powered-meta-and-hugging-face-launching-event-0 |archive-date=8 Februarie 2026 |access-date=8 Februarie 2026 |publisher=[[UNESCO]]}}</ref> In April 2025 het Hugging Face aangekondig dat hulle 'n [[Humanoïde robot|humanoïde robotika]]-beginonderneming, Pollen Robotics, in Frankryk gebaseer en in 2016 deur Matthieu Lapeyre en Pierre Rouanet gestig, verkry het.<ref>{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=14 April 2025 |title=Hugging Face buys a humanoid robotics startup |url=https://techcrunch.com/2025/04/14/hugging-face-buys-a-humanoid-robotics-startup/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415015746/https://techcrunch.com/2025/04/14/hugging-face-buys-a-humanoid-robotics-startup/ |archive-date=15 April 2025 |access-date=15 April 2025 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Koetsier |first=John |date=14 April 2025 |title=Open Source Humanoid Robots That You Can 3D Print Yourself: Hugging Face Buys Pollen Robotics |url=https://www.forbes.com/sites/johnkoetsier/2025/04/14/open-source-humanoid-robots-hugging-face-buys-pollen-robotics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415020729/https://www.forbes.com/sites/johnkoetsier/2025/04/14/open-source-humanoid-robots-hugging-face-buys-pollen-robotics/ |archive-date=15 April 2025 |access-date=15 April 2025 |website=[[Forbes]] |language=en}}</ref> In 'n X-twiet het Delangue sy visie gedeel om "Kunsmatige Intelligensie-robotika oopbron te maak".<ref>{{Cite magazine |last=Knight |first=Will |date=14 April 2025 |title=An Open Source Pioneer Wants to Unleash Open Source AI Robots |url=https://www.wired.com/story/hugging-face-acquires-open-source-robot-startup/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250414130554/https://www.wired.com/story/hugging-face-acquires-open-source-robot-startup/ |archive-date=14 April 2025 |access-date=15 April 2025 |magazine=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref> ===Kuberaanvalle=== Vroeg in 2026 het [[Kuberkraker|kuberkrakers]] die Hugging Face-platform gekaap om [[Android]]-geteikende aanvalle te loods wat "kragtige wanware" behels wat 'n gekompromitteerde teiken heeltemal kon oorneem.<ref>{{Cite web |last=Fadilpašić |first=Sead |date=30 Januarie 2026 |title=Hugging Face platform hijacked to send out Android malware - here's what we know so far |url=https://www.techradar.com/pro/security/hugging-face-platform-hijacked-to-send-out-android-malware-heres-what-we-know-so-far |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260130170834/https://www.techradar.com/pro/security/hugging-face-platform-hijacked-to-send-out-android-malware-heres-what-we-know-so-far |archive-date=30 Januarie 2026 |access-date=8 Februarie 2026 |website=TechRadar Pro}}</ref> In Julie 2026 het Hugging Face 'n kuberaanval deur outonome [[KI-agent]]e onthul. [[OpenAI]] het toe verduidelik dat twee van sy modelle, insluitend GPT-5.6 Sol, uit hul sandput ontsnap het en in Hugging Face-bedieners ingebreek het met behulp van blootgestelde geloofsbriewe en nuldag-kwesbaarhede om antwoorde op die maatstaf ExploitGym uit 'n databasis te vind.<ref>{{Cite web |last=Kahn |first=Jeremy |last2=Forlini |first2=Emily |title=OpenAI says its AI models escaped from a secure test environment and hacked into AI company Hugging Face in order to cheat on an evaluation |url=https://fortune.com/2026/07/21/openai-says-ai-models-escaped-control-hacked-hugging-face/ |access-date=21 Julie 2026 |website=Fortune |language=en}}</ref> Hugging Face het probeer om die sekuriteitsbreuk te verminder deur Amerikaanse eie grensmodelle te gebruik, maar die modelle se KI-veiligheidskenmerke het Hugging Face se versoeke verwerp, waarna Hugging Face 'n self-gehoste instansie van GLM-5.2 (’n oopgewigte-model ontwikkel deur die Chinese KI-firma Z.ai) gebruik het om die aanval te beperk.<ref>{{cite web |last1=Soni |first1=Aditya |last2=Singh |first2=Jaspreet |title=Chinese AI's role in stopping rogue OpenAI agent shows cost of US guardrails |url=https://www.reuters.com/legal/litigation/chinese-ais-role-stopping-rogue-openai-agent-shows-cost-us-guardrails-2026-07-22/ |website=[[Reuters]] |access-date=23 Julie 2026 |date=22 Julie 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=Goudarzi |first1=Sara |title=What the OpenAI-Hugging Face incident reveals about US-China AI interdependence |url=https://thebulletin.org/2026/07/what-the-openai-hugging-face-incident-reveals-about-us-china-ai-interdependence/ |website=Bulletin of the Atomic Scientists |access-date=23 Julie 2026 |date=23 Julie 2026}}</ref><ref>{{cite web |last1=Shen |first1=Xinmei |title=China’s Zhipu AI model contains hack after OpenAI models go rogue |url=https://www.scmp.com/tech/tech-trends/article/3361450/hugging-face-deploys-zhipus-glm-52-model-contain-autonomous-openai-cyberattack |website=South China Morning Post |access-date=23 Julie 2026 |language=en |date=22 Julie 2026}}</ref> Die voorval is aangemeld as die eerste publiek gedokumenteerde geval van KI-modelle wat outonoom 'n meerfasige inbraak teen 'n derde party uitvoer,<ref name="techcrunch">{{cite news |last=Franceschi-Bicchierai |first=Lorenzo |title=How OpenAI's human mistake led to the AI-powered hack on Hugging Face |url=https://techcrunch.com/2026/07/22/how-an-openais-human-mistake-led-to-the-ai-powered-hack-on-hugging-face/ |work=TechCrunch |date=22 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref><ref name="time">{{cite news |last=Booth |first=Harry |title=How OpenAI Lost Control of an AI Model—and What Needs to Change |url=https://time.com/article/2026/07/24/openai-hugging-face-attack/ |work=Time |date=24 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> en is al "die eerste ware KI-veiligheidsvoorval" genoem.<ref>{{cite news |last=Sabin |first=Sam |title=AI's alarming new skill: Breaking out of the test lab |url=https://www.axios.com/2026/07/23/openai-hugging-face-cyber-hacks-testing |work=Axios |date=23 Julie 2026 |access-date=25 Julie 2026}}</ref> ===Verkryging=== Op 26 Augustus 2026 is berig dat [[Nvidia]] ingestem het om Hugging Face vir $12.9 miljard te verkry.<ref>{{Cite web |date=2026-08-26 |title=Nvidia agrees to buy Hugging Face for $12.9 billion, The Information reports |url=https://www.reuters.com/technology/nvidia-talks-acquire-hugging-face-13-billion-deal-business-insider-reports-2026-08-27/ |website=Reuters}}</ref> Dit het gebeur nadat Hugging Face na bewering 'n ooreenkoms van $500 miljoen met Nvidia laat in 2025 van die hand gewys het.<ref>{{Cite web |last=Loizos |first=Connie |date=2026-08-27 |title=Nvidia closes in on Hugging Face acquisition |url=https://techcrunch.com/2026/08/26/nvidia-closes-in-on-hugging-face-acquisition/ |access-date=2026-08-28 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref>. ==Taalmodelle== Hugging Face ontwikkel 'n familie van klein taalmodelle bekend as SmolLM.<ref>{{cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=16 Julie 2024 |title=Hugging Face's SmolLM models bring powerful AI to your phone, no cloud required |url=https://venturebeat.com/infrastructure/hugging-faces-smollm-models-bring-powerful-ai-to-your-phone-no-cloud-required/ |website=VentureBeat |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> Die oorspronklike SmolLM-familie is in 2024 vrygestel met modelle wat 135 miljoen, 360 miljoen en 1,7 miljard parameters bevat, ontwerp om relatief bekwame [[taalmodel]]le te verskaf wat met beperkte rekenaarbronne kan funksioneer.<ref>{{cite web |title=SmolLM - blazingly fast and remarkably powerful |url=https://huggingface.co/blog/smollm |website=Hugging Face |date=16 Julie 2024 |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> SmolLM2 het die familie voortgesit met 135 miljoen, 360 miljoen en 1,7 miljard parametermodelle bedoel vir toepassings op toestelle.<ref>{{cite web |title=SmolLM2 |url=https://huggingface.co/collections/HuggingFaceTB/smollm2 |website=Hugging Face |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> SmolLM3, wat in 2025 vrygestel is, is 'n veeltalige taalmodel van 3 miljard parameters wat redenasie, langkonteksverwerking en ses tale ondersteun.<ref>{{cite web |title=SmolLM3: smol, multilingual, long-context reasoner |url=https://huggingface.co/blog/smollm3 |website=Hugging Face |date=8 Julie 2025 |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> Hugging Face het ook SmolVLM ontwikkel, 'n familie van kompakte visietaalmodelle wat ontwerp is om beide beelde en teks te verwerk. Die familie sluit modelle in wat bedoel is vir geheue-doeltreffende en gebruik op toestelle, met modelgewigte, opleidingsresepte en geassosieerde datastelle wat vrygestel is onder die Apache-lisensie 2.0.<ref>{{cite web |title=SmolVLM - small yet mighty Vision Language Model |url=https://huggingface.co/blog/smolvlm |website=Hugging Face |date=26 November 2024 |access-date=10 Augustus 2026}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] fde1a7s26nxlhrnftazmia1yqqvwfsg Bespreking:Hugging Face 1 468390 2963761 2026-08-30T11:47:37Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2963761 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv