Wikipedia afwiki https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Media Spesiaal Bespreking Gebruiker Gebruikerbespreking Wikipedia Wikipediabespreking Lêer Lêerbespreking MediaWiki MediaWikibespreking Sjabloon Sjabloonbespreking Hulp Hulpbespreking Kategorie Kategoriebespreking Portaal Portaalbespreking TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1691 2963774 2957629 2026-08-30T12:35:42Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963774 wikitext text/x-wiki <div style="white-space:nowrap; float:right;"> [[Lêer:Acer Aspire 8920 Gemstone.jpg|x81px]][[Lêer:Columbia Supercomputer - NASA Advanced Supercomputing Facility.jpg|x81px]][[Lêer:Intertec Superbrain.jpg|x81px]]<br />[[Lêer:2010-01-26-technikkrempel-by-RalfR-05.jpg|x79px]][[Lêer:Thinking Machines Connection Machine CM-5 Frostburg 2.jpg|x79px]][[Lêer:G5 supplying Wikipedia via Gigabit at the Lange Nacht der Wissenschaften 2006 in Dresden.JPG|x79px]]<br />[[Lêer:DM IBM S360.jpg|x77px]][[Lêer:Acorn BBC Master Series Microcomputer.jpg|x77px]][[Lêer:Dell PowerEdge Servers.jpg|x77px]]</div> 'n '''Rekenaar''' is 'n [[masjien]] wat geprogrammeer kan word om reekse [[Rekenkunde|rekenkundige]] of [[Logika|logiese]] operasies outomaties uit te voer; dit is dus enige toestel wat gebruik word om [[data]] volgens 'n goed gedefinieerde [[Rekenaarprogram|prosedure]] te verwerk. Die term word tans algemeen gebruik om na digitale rekenaars te verwys. Moderne digitale elektroniese rekenaars kan algemene stelle operasies uitvoer wat [[Rekenaarprogram|programme]] genoem word, wat hulle in staat stel om 'n wye verskeidenheid take te verrig. Die term ''rekenaarstelsel'' kan verwys na 'n nominaal volledige rekenaar wat die [[Rekenaarhardeware|hardeware]], die [[bedryfstelsel]], die [[sagteware]] en die randapparatuur insluit wat vir volle werking nodig is, of na 'n groep rekenaars wat verbind is en saam funksioneer, soos 'n [[rekenaarnetwerk]]. Waar daar in die 1930's net 'n paar was, is rekenaars vandag alomteenwoordig in 'n wye reeks industriële en verbruikersprodukte wat rekenaars as beheerstelsels gebruik. Die prys, die grootte en die ingewikkeldheid van rekenaars kan strek van eenvoudige enkeldoeltoestelle soos sleutelhouers, mikrogolfoonde en afstandbeheerders tot superrekenaars en fabrieke wat industriële robotte gebruik. Rekenaars is die kern van algemenedoeltoestelle soos [[Persoonlike rekenaar|persoonlike rekenaars]] en mobiele toestelle soos [[slimfoon|slimfone]], en hulle dryf die [[Internet]] aan, wat miljarde rekenaars en gebruikers verbind. Die woord het vroeër verwys na iemand (''komptometris'') wat met of sonder meganiese hulpmiddels somme maak, maar die woord is later na die hulpmiddels oorgedra. Aanvanklik was die inligtingverwerking amper uitsluitlik op wiskundige probleme gemik, maar hedendaagse rekenaars word vir verskeie ander take gebruik. Die wye definisie sluit dinge soos die skuifliniaal in, benewens verskeie meganiese rekenaars beginnend by die [[abakus]], asook alle hedendaagse elektroniese rekenaars. Vroeë rekenaars was bedoel om slegs vir berekeninge gebruik te word. Eenvoudige handinstrumente soos die abakus het mense sedert die oudheid met berekeninge gehelp. Vroeg in die [[Industriële Revolusie]] is sommige meganiese toestelle gebou om lang, vervelige take te outomatiseer, soos die bestuur van patrone vir weefmasjiene, en meer gesofistikeerde elektriese masjiene het in die vroeë 20ste eeu gespesialiseerde analoogberekeninge gedoen. Vroeë digitale elektroniese rekenmasjiene is gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] ontwikkel, beginnende met elektromeganiese masjiene (1930's), termioniese buise (1930's), halfgeleier[[transistor]]s (1940's), die MOS-transistor (1950's) en uiteindelik monolitiese [[Geïntegreerde stroombaan|geïntegreerde stroombane]] (1950's en later). Elke tegnologiese vooruitgang het kleiner, doeltreffender stroombaanontwerpe meegebring wat tot die [[mikroverwerker]] en die mikrorekenaarrewolusie van die 1970's gelei het. Sedertdien het die spoed, die rekenkrag en die veelsydigheid van rekenaars dramaties toegeneem, met transistorgetalle wat vinnig gestyg het – [[Moore se wet]] het opgemerk dat dié getalle elke twee jaar verdubbel – wat tot die digitale rewolusie van die laat 20ste en die vroeë 21ste eeu gelei het. Konvensioneel bestaan 'n moderne rekenaar uit minstens een verwerkingselement, tipies 'n [[Sentrale verwerkingseenheid|sentrale verwerkingseenheid]] in die vorm van 'n mikroverwerker, saam met 'n soort rekenaargeheue, tipies [[halfgeleier]]geheuetjips. Die verwerkingselement voer die rekenkundige en logiese operasies uit, en 'n volgorde- en beheereenheid kan die orde van die operasies verander na aanleiding van gestoorde inligting. Randapparate sluit invoertoestelle (sleutelborde, muise, stuurstokke), uitvoertoestelle (skerms, drukkers) en toestelle wat albei funksies verrig, soos raakskerms, in. == Etimologie == [[Lêer:X-4 with Female Computer - GPN-2000-001932.jpg|duimnael|regs|'n Menslike "rekenaar" met mikroskoop en rekenmasjien, 1952]] Dit was eers in die middel van die 20ste eeu dat die Engelse woord ''computer'' sy moderne betekenis gekry het. Volgens die ''[[Oxford English Dictionary]]'' is die eerste bekende gebruik van die woord in 'n ander sin: in 'n boek van 1613, ''The Yong Mans Gleanings'' deur die Engelse skrywer Richard Brathwait, waar dit na 'n mens verwys wat berekeninge uitvoer. Die woord het dieselfde betekenis behou tot in die middel van die 20ste eeu. Gedurende die laaste deel van dié tydperk is vroue dikwels as "rekenaars" in diens geneem omdat hulle minder as hulle manlike ewekniee betaal kon word,<ref name="Evans23">Evans (2018), bl. 23.</ref> en teen 1943 was die meeste menslike rekenaars vroue.<ref name="Smith6">Smith (2013), bl. 6.</ref> Die ''Online Etymology Dictionary'' gee die eerste opgeteken gebruik van ''computer'' in die 1640's, met die betekenis "iemand wat bereken". Volgens dieselfde woordeboek dateer die gebruik van die term vir 'n "rekenmasjien" (van enige soort) uit 1897, en die "moderne gebruik" – 'n programmeerbare digitale elektroniese rekenaar – uit 1945, met die teoretiese sin wat uit 1937 as ''[[Turingmasjien]]'' dateer.<ref name="OED">{{Cite web |title=computer, n. |url=https://www.etymonline.com/word/computer |website=Online Etymology Dictionary |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> == Funksie == Die meeste moderne rekenaars funksioneer volgens die Von Neumann-argitektuur. Dit bestaan gewoonlik uit die volgende vier komponente: * geheue (hier word programme en inligting gestoor) * beheereenheid (voer die programme uit en hanteer die gestoorde data) * rekene-/logiese eenheid (verwerk rekene en logiese terme) * invoer-/uitvoereenheid (ontvang seine van invoertoestelle byvoorbeeld van 'n sleutelbord of vertoon die beeld op 'n skerm) Dus gaan alle inligting deur die [[Sentrale verwerkingseenheid|SVE]] (sentrale verwerkingseenheid, bestaande uit die beheereenheid en die rekene-/logiese eenheid). As die busstelsel (wat die data tussen die geheue en SVE beweeg) egter te stadig is, word die hele stelsel daardeur vertraag. Dit staan as die sogenaamde "Von Neumann-bottelnek" bekend. == Soorte rekenaars == * Analoogrekenaar * Meganiese rekenaar * Digitale rekenaar * [[Kwantumberekening|Kwantumrekenaar]] * Sakrekenaar of 'sompompie', soos die [[Sharp PC-1500]] * [[Palmrekenaar]], rekenaartjie wat in die hand pas * [[Tafelrekenaar]], 'n persoonlike rekenaar * [[Skootrekenaar]], draagbare rekenaar wat op die skoot gebruik kan word * [[Netboek]], 'n ligte en kompakte skootrekenaar * [[Tabletrekenaar]], soos 'n Apple iPad of 'n Samsung Galaxy Tab Benewens die soorte hierbo kan rekenaars op 'n aantal verskillende maniere geklassifiseer word, onder meer volgens argitektuur en volgens grootte, vorm en doel. === Volgens argitektuur === * Hibriede rekenaar * Harvard-argitektuur * Von Neumann-argitektuur * Rekenaar met 'n komplekse instruksiestel (CISC) * Rekenaar met 'n verminderde instruksiestel (RISC) === Volgens grootte, vorm en doel === * Superrekenaar * Hoofraamrekenaar * Minirekenaar en middelklasrekenaar * Bediener (rakbediener, lemmetjiebediener, toringbediener) * [[Persoonlike rekenaar]] ** Werkstasie ** Mikrorekenaar en tuisrekenaar (terme wat in onbruik verval het) ** Toring-, slanklyn- en alles-in-een-tafelrekenaar, tuisteaterrekenaar en dun kliënt ** 2-in-1-rekenaar, ultraboek en Chromebook ** Mobiele rekenaar, waaronder die [[slimfoon]] ** Draagbare rekenaar (slimhorlosie, slimbril) * Enkelbordrekenaar * Programmeerbare logiese beheerder * Stelsel-op-'n-tjip * Mikrobeheerder === Onkonvensionele rekenaars === 'n Rekenaar hoef nie elektronies te wees nie, en hoef ook nie 'n verwerker, geheue of 'n [[hardeskyf]] te hê nie. Hoewel die gewone gebruik van die woord "rekenaar" sinonies is met 'n persoonlike elektroniese rekenaar, is 'n tipiese moderne definisie van 'n rekenaar: "'n toestel wat bereken, veral 'n programmeerbare (gewoonlik elektroniese) masjien wat wiskundige of logiese operasies teen hoë spoed uitvoer of wat inligting saamstel, stoor, korreleer of andersins verwerk". Volgens dié definisie kwalifiseer enige toestel wat inligting verwerk as 'n rekenaar.<ref name="AHD">{{Cite web |title=computer |website=The American Heritage Dictionary of the English Language |edition=5de |access-date=24 Augustus 2026 |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=computer |language=en}}</ref> == Geskiedenis == [[Lêer:Two women operating ENIAC (full resolution).jpg|duimnael|200px|Die [[ENIAC]] was die eerste algemeen doelgerigte elektroniese rekenaar.]] [[Lêer:EDSAC (10).jpg|duimnael|200px|''EDSAC'' was een van die eerste rekenaars wat kon onthou nadat dit afgeskakel en weer aangeskakel is.]] Die geskiedenis van die rekenaar begin by die geskiedenis van berekening. Die mens wou nog altyd van hulpmiddels gebruik maak vir groter en meer komplekse berekeninge. Kerfstokke en teltoue is hulpmiddels wat lank reeds bestaan het. Die abakus word al vir eeue gebruik as rekenkundige hulpmiddel. Later is van hulptabelle en skuifliniale gebruik gemaak. Die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die motivering vir baie navorsing in rekenaartegnologie verskaf, veral wat toepassings in [[kriptografie]] betref. Van die eerste rekenaars is inderdaad tydens oorlogtoestande gebruik om geheime kodes te ontrafel. Na die oorlog is rekenaars toenemend vir staats- en korporatiewe dataverwerking gebruik om inligting voort te bring. Aanvanklike werking van die rekenaar was moeisaam as gevolg van die gebruik van [[ponskaart]]e en onbetroubare [[vakuumbuis]]e. Tegnologiese deurbrake wat hierdie probleme oorbrug het is magnetiese stoormedia en [[transistor]]s. Die gebruik van [[geïntegreerde stroombaan|geïntegreerde stroombane]] het verdere vooruitgang moontlik gemaak. Die einde van die [[20ste eeu]] is deur vooruitgang in [[Rekenaarnetwerk|netwerktegnologie]] gekenmerk, en die mate waartoe dit (en in besonder die [[Internet]]) algemeen in gebruik gestel is. === Voor die 20ste eeu === [[Lêer:Abacus 6.png|duimnael|regs|Die Chinese ''suanpan''. Die getal wat op hierdie [[abakus]] verteenwoordig word, is 6 302 715 408.]] Toestelle is al duisende jare lank gebruik om berekening te help, meestal met behulp van 'n een-tot-een-verhouding met die vingers. Die vroegste teltoestel was heel waarskynlik 'n vorm van kerfstok. Latere hulpmiddels vir rekordhouding in die Vrugbare Halfmaan het onder meer kleiballetjies en -keëltjies ingesluit wat getalle van items – waarskynlik vee of graan – verteenwoordig het en in hol, ongebakte kleihouers verseël is. Die gebruik van telstokkies is nog 'n voorbeeld.<ref name="Robson2008">{{Cite book |last=Robson |first=Eleanor |title=Mathematics in Ancient Iraq |publisher=Princeton University Press |year=2008 |page=5 |isbn=978-0-691-09182-2 |language=en}}</ref> Die [[abakus]] is aanvanklik vir rekenkundige take gebruik. Die Romeinse abakus is uit toestelle ontwikkel wat reeds so vroeg as 2400 v.C. in Babilonië gebruik is, en sedertdien is baie ander vorme van rekenborde en -tabelle uitgevind. In 'n Middeleeuse Europese rekenkamer is 'n geblokte doek op 'n tafel gelê en merkers volgens sekere reëls daarop rondbeweeg as hulpmiddel om geldsomme te bereken.<ref name="Flegg1989">{{Cite book |last=Flegg |first=Graham |title=Numbers through the Ages |publisher=Macmillan Education |year=1989 |isbn=0-333-49130-0 |language=en}}</ref> Die Antikythera-meganisme, wat uit die antieke Griekeland van omstreeks 200–80 v.C. dateer, word volgens Derek J. de Solla Price as die vroegste bekende meganiese analoogrekenaar beskou. Dit is ontwerp om astronomiese posisies te bereken en is in 1901 in die Antikythera-skeepswrak by die Griekse eiland Antikythera gevind. Toestelle van vergelykbare ingewikkeldheid sou eers weer in die veertiende eeu verskyn.<ref name="Marchant2006">{{Cite journal |last=Marchant |first=Jo |title=In search of lost time |journal=Nature |date=2006 |volume=444 |issue=7119 |pages=534–538 |doi=10.1038/444534a |pmid=17136067 |language=en}}</ref> Baie meganiese hulpmiddels vir berekening en meting is vir astronomiese en navigasiegebruik gebou. Die planisfeer was 'n sterrekaart wat Abū Rayhān al-Bīrūnī in die vroeë 11de eeu uitgevind het, en die astrolabium is in die Hellenistiese wêreld in die 1ste of 2de eeu v.C. uitgevind, dikwels aan Hipparchus toegeskryf. As kombinasie van die planisfeer en die dioptra was die astrolabium in werklikheid 'n analoogrekenaar wat verskeie soorte probleme in die sferiese sterrekunde kon oplos. 'n Astrolabium met 'n meganiese kalenderrekenaar en ratwiele is in 1235 deur Abi Bakr van Isfahan in Persië uitgevind, en al-Bīrūnī het omstreeks 1000 n.C. die eerste meganiese, geratte maansonkalender-astrolabium uitgevind.<ref name="Charette2006">{{Cite journal |last=Charette |first=François |title=Archaeology: High tech from Ancient Greece |journal=Nature |date=2006 |volume=444 |issue=7119 |pages=551–552 |doi=10.1038/444551a |pmid=17136077 |language=en}}</ref><ref name="Hill1985">Donald Routledge Hill (1985), "Al-Biruni's mechanical calendar", ''Annals of Science'' 42, bl. 139–163.</ref> [[Lêer:Sliderule 2005.png|duimnael|regs|'n Skuifliniaal]] Die sektor, 'n rekeninstrument wat gebruik is om probleme in verhouding, trigonometrie, vermenigvuldiging en deling op te los, is in die laat 16de eeu ontwikkel en het toepassing in die artillerie, landmeetkunde en navigasie gevind. Die planimeter was 'n handinstrument om die oppervlakte van 'n geslote figuur te bereken deur dit met 'n meganiese verbinding na te trek. Die skuifliniaal is omstreeks 1620–1630 deur die Engelse geestelike William Oughtred uitgevind, kort ná die publikasie van die begrip van die [[logaritme]]. Dit is 'n handbediende analoogrekenaar vir vermenigvuldiging en deling. Namate die skuifliniaal ontwikkel het, is skale bygevoeg vir omgekeerdes, kwadrate en kwadraatwortels, kubusse en kubuswortels, sowel as transendente funksies soos logaritmes en eksponente en die sirkel- en hiperboliese trigonometrie. Skuifliniale met spesiale skale word steeds gebruik om roetineberekeninge vinnig te doen, soos die E6B-sirkelskuifliniaal vir tyd- en afstandberekeninge in ligte vliegtuie. In die 1770's het Pierre Jaquet-Droz, 'n Switserse horlosiemaker, 'n meganiese pop gebou wat met 'n veerpen kon skryf. Deur die getal en die orde van sy binneste wiele te verander, kon verskillende letters en dus verskillende boodskappe voortgebring word; in werklikheid kon dit meganies "geprogrammeer" word om instruksies te lees. Die pop is saam met twee ander ingewikkelde masjiene in die Musée d'Art et d'Histoire van Neuchâtel in Switserland en werk steeds.<ref name="Writer">{{Cite web |title=The Writer Automaton, Switzerland |url=http://www.chonday.com/Videos/the-writer-automaton |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220154407/http://www.chonday.com/Videos/the-writer-automaton |archive-date=20 Februarie 2015 |date=2013 |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> In 1831–1835 het die wiskundige en ingenieur Giovanni Plana 'n ewige-kalendermasjien ontwerp wat deur 'n stelsel van katrolle en silinders die ewige kalender vir elke jaar van 0 n.C. tot 4000 n.C. kon voorspel en van skrikkeljare en wisselende daglengtes rekenskap kon gee. Die gety-voorspellingsmasjien wat die Skotse wetenskaplike sir William Thomson in 1872 uitgevind het, was van groot nut vir navigasie in vlak waters: dit het 'n stelsel van katrolle en drade gebruik om die voorspelde getyvlakke vir 'n bepaalde tydperk op 'n bepaalde plek outomaties te bereken. Die differensiaalontleder, 'n meganiese analoogrekenaar wat ontwerp is om differensiaalvergelykings deur integrasie op te los, het wiel-en-skyfmeganismes gebruik om die integrasie uit te voer. Sir William Thomson het al in 1876 die moontlike bou van sulke rekenaars bespreek, maar is deur die beperkte uitsetwringkrag van die bal-en-skyfintegreerders gefnuik; die wringkragversterker was die vooruitgang wat dié masjiene laat werk het. Van die 1920's af het [[Vannevar Bush]] en ander meganiese differensiaalontleders ontwikkel.<ref name="Girvan">Ray Girvan, "The revealed grace of the mechanism: computing after Babbage", ''Scientific Computing World'' (Mei/Junie 2003).</ref> In die 1890's het die Spaanse ingenieur Leonardo Torres Quevedo 'n reeks gevorderde analoogmasjiene begin ontwikkel wat werklike en komplekse wortels van polinome kon oplos; dit is in 1901 deur die Paryse Akademie van Wetenskappe gepubliseer.<ref name="Thomas2008">{{Cite journal |last=Thomas |first=Federico |title=A short account on Leonardo Torres' endless spindle |journal=Mechanism and Machine Theory |date=2008 |volume=43 |issue=8 |pages=1055–1063 |doi=10.1016/j.mechmachtheory.2007.07.003 |language=en}}</ref> === Die eerste rekenaar === [[Lêer:Charles Babbage - 1860.jpg|duimnael|links|[[Charles Babbage]]]] [[Charles Babbage]], 'n Engelse meganiese ingenieur en veelsydige geleerde, het die begrip van 'n programmeerbare rekenaar bedink. Hy word as die "vader van die rekenaar" beskou en het die eerste meganiese rekenaar in die vroeë 19de eeu bedink en uitgevind.<ref name="Halacy1970">{{Cite book |last=Halacy |first=Daniel Stephen |title=Charles Babbage, Father of the Computer |url=https://archive.org/details/charlesbabbage0000unse |publisher=Crowell-Collier Press |year=1970 |isbn=978-0-02-741370-0 |language=en}}</ref> Nadat hy aan sy verskilenjin gewerk het, het hy sy uitvinding in 1822 in 'n referaat aan die Koninklike Sterrekundige Vereniging aangekondig. In 1833 het hy besef dat 'n veel algemener ontwerp, 'n analitiese enjin, moontlik was. Die invoer van programme en data sou deur middel van [[ponskaart]]e aan die masjien verskaf word, 'n metode wat destyds gebruik is om meganiese weefmasjiene soos die Jacquard-weefmasjien te bestuur. Vir uitvoer sou die masjien 'n drukker, 'n kurweteller en 'n klok hê, en dit sou ook getalle op kaarte kon stans om later gelees te word. Die enjin sou 'n rekenkundig-logiese eenheid, beheervloei in die vorm van voorwaardelike takke en lusse, en geïntegreerde geheue insluit, wat dit die eerste ontwerp maak vir 'n algemenedoel-rekenaar wat in moderne terme as Turing-volledig beskryf kan word.<ref name="OConnor1998">{{Cite web |last1=O'Connor |first1=John J. |last2=Robertson |first2=Edmund F. |title=Charles Babbage |website=MacTutor History of Mathematics archive |date=1998 |url=http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Babbage.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20060616002258/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Babbage.html |archive-date=16 Junie 2006 |url-status=dead |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Die masjien was omtrent 'n eeu voor sy tyd. Al die onderdele moes met die hand gemaak word, wat 'n groot probleem was vir 'n toestel met duisende dele, en die projek is uiteindelik ontbind toe die Britse regering besluit het om die befondsing te staak. Babbage se onvermoë om die analitiese enjin te voltooi, kan hoofsaaklik aan politieke en finansiële probleme toegeskryf word, sowel as aan sy begeerte om 'n al hoe meer gesofistikeerde rekenaar te ontwikkel en vinniger vorentoe te beweeg as wat enigiemand anders kon volg. Sy seun Henry Babbage het nietemin in 1888 'n vereenvoudigde weergawe van die analitiese enjin se rekeneenheid voltooi en in 1906 'n suksesvolle demonstrasie van die gebruik daarvan gelewer om tabelle te bereken. === Elektromeganiese rekenmasjiene === In sy werk ''Essays on Automatics'' van 1914 het Leonardo Torres Quevedo 'n kort geskiedenis van Babbage se pogings om 'n meganiese verskilenjin en analitiese enjin te bou, geskryf. Die referaat bevat die ontwerp van 'n masjien wat formules vir 'n reeks stelle waardes kon bereken. Die hele masjien sou deur 'n leesalleenprogram beheer word, volledig met voorsiening vir voorwaardelike takke, en hy het ook die gedagte van wisselpuntrekenkunde ingevoer. In 1920, om die 100ste herdenking van die uitvinding van die aritmometer te vier, het Torres in Parys die Elektromeganiese Aritmometer aangebied, wat 'n gebruiker in staat gestel het om rekenkundige probleme deur 'n [[sleutelbord]] in te voer en wat die uitslae bereken en gedruk het – 'n demonstrasie van die haalbaarheid van 'n elektromeganiese analitiese enjin.<ref name="Randell1982">Randell (1982), bl. 6, 11–13.</ref> === Analoogrekenaars === Gedurende die eerste helfte van die 20ste eeu is baie wetenskaplike rekenbehoeftes deur al hoe meer gesofistikeerde analoogrekenaars bevredig, wat 'n direkte meganiese of elektriese model van die probleem as grondslag vir die berekening gebruik het. Dié masjiene was egter nie programmeerbaar nie en het oor die algemeen die veelsydigheid en die akkuraatheid van moderne digitale rekenaars ontbreek. Die eerste moderne analoogrekenaar was 'n gety-voorspellingsmasjien wat sir William Thomson (later lord Kelvin) in 1872 uitgevind het. Die differensiaalontleder is in 1876 deur James Thomson, die ouer broer van die bekender sir William, bedink.<ref name="stanf">{{Cite book |title=The Modern History of Computing |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy |year=2017 |url=http://plato.stanford.edu/entries/computing-history/ |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref><ref name="Girvan" /> Die kuns van meganiese analoogberekening het sy hoogtepunt bereik met die differensiaalontleder wat [[Vannevar Bush]] in 1931 by die Massachusetts Institute of Technology voltooi het. Teen die 1950's het die sukses van digitale elektroniese rekenaars die einde vir die meeste analoogrekenmasjiene beteken, hoewel analoogrekenaars in die 1950's steeds in sommige gespesialiseerde toepassings, soos die onderwys (die skuifliniaal) en vliegtuie (beheerstelsels), gebruik is.<ref name="MITTR2000">{{Cite web |title=Computing Before Silicon |url=https://www.technologyreview.com/2000/05/01/236348/computing-before-silicon/ |website=MIT Technology Review |date=2000 |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> === Digitale rekenaars === ==== Elektromeganies ==== [[Claude Shannon]] se meestersgraadverhandeling van 1937 het die grondslag van die digitale berekening gelê: sy insig om die [[Boolse algebra]] op die ontleding en die sintese van skakelstroombane toe te pas, is die basiese begrip wat onder alle elektroniese digitale rekenaars lê.<ref name="ORegan2008">{{Cite book |editor-last=O'Regan |editor-first=Gerard |title=A Brief History of Computing |publisher=Springer London |year=2008 |page=28 |isbn=978-1-84800-083-4 |doi=10.1007/978-1-84800-084-1 |language=en}}</ref> Teen 1938 het die Amerikaanse vloot die Torpedodatarekenaar ontwikkel, 'n elektromeganiese analoogrekenaar vir duikbote wat trigonometrie gebruik het om die probleem op te los om 'n torpedo op 'n bewegende teiken af te vuur. Gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] is soortgelyke toestelle in ander lande ontwikkel.<ref name="Parmar2021">{{Cite web |last=Parmar |first=Sunil |title=Restoration of the TDC MARK III aboard USS PAMPANITO |date=2021 |url=https://archive.navalsubleague.org/1995/restoration-of-the-tdc-mark-m-aboard-pampanito |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Vroeë digitale rekenaars was elektromeganies: elektriese skakelaars het meganiese relês gedryf om die berekening uit te voer. Dié toestelle het 'n lae werkspoed gehad en is uiteindelik deur veel vinniger volelektriese rekenaars vervang, wat oorspronklik van [[vakuumbuis]]e gebruik gemaak het. Die Z2, wat die Duitse ingenieur Konrad Zuse in 1939 in Berlyn gebou het, was een van die vroegste voorbeelde van 'n elektromeganiese relêrekenaar. In 1941 het Zuse sy vroeëre masjien met die Z3 opgevolg, die wêreld se eerste werkende elektromeganiese, programmeerbare, volledig outomatiese digitale rekenaar. Die Z3 is met 2 000 relês gebou en het 'n woordlengte van 22 [[Bis|bis]] geïmplementeer wat teen 'n klokfrekwensie van omtrent 5 tot 10 Hz gewerk het. Programkode is op gestansde film verskaf, terwyl data in 64 woorde geheue gestoor of van die sleutelbord verskaf kon word. Dit was in sommige opsigte heel soortgelyk aan moderne masjiene en het talle vooruitgange, waaronder wisselpuntgetalle, ingelui. Deur 'n binêre stelsel eerder as die moeiliker implementeerbare desimale stelsel (wat Babbage se vroeëre ontwerp gebruik het) te gebruik, was Zuse se masjiene makliker om te bou en potensieel betroubaarder met die tegnologie wat destyds beskikbaar was. Die Z3 was self nie 'n universele rekenaar nie, maar kon uitgebrei word om Turing-volledig te wees.<ref name="Zuse2010">{{Cite book |last=Zuse |first=Konrad |title=The Computer – My Life |publisher=Springer-Verlag |location=Berlyn |year=2010 |orig-date=1984 |isbn=978-3-642-08151-4 |language=en}}</ref> Zuse se volgende rekenaar, die Z4, het die wêreld se eerste kommersiële rekenaar geword; ná aanvanklike vertraging weens die Tweede Wêreldoorlog is dit in 1950 voltooi en aan die ETH Zürich gelewer. Die rekenaar is deur Zuse se eie maatskappy, Zuse KG, vervaardig, wat in 1941 as die eerste maatskappy met die uitsluitlike doel om rekenaars te ontwikkel in Berlyn gestig is. Die Z4 het as inspirasie gedien vir die bou van die ERMETH, die eerste Switserse rekenaar en een van die eerstes in Europa.<ref name="ORegan2010">{{Cite book |last=O'Regan |first=Gerard |title=A Brief History of Computing |publisher=Springer Nature |year=2010 |page=65 |isbn=978-3-030-66599-9 |language=en}}</ref> ==== Vakuumbuise en digitale elektroniese stroombane ==== [[Lêer:Colossus.jpg|duimnael|regs|Die Colossus, die eerste elektroniese digitale programmeerbare rekentoestel, is gebruik om Duitse syfers gedurende die Tweede Wêreldoorlog te breek. Hier word dit in 1943 by [[Bletchley Park]] gebruik.]] Suiwer elektroniese stroombaanelemente het gou hulle meganiese en elektromeganiese ekwivalente vervang, terselfdertyd as wat digitale berekening die analoogberekening vervang het. Die ingenieur Tommy Flowers, wat in die 1930's by die Britse Poskantoor se Navorsingstasie in Londen gewerk het, het die moontlike gebruik van elektronika vir die telefoonsentrale begin ondersoek; die eksperimentele toerusting wat hy in 1934 gebou het, is vyf jaar later in gebruik gestel en het 'n gedeelte van die telefoonnetwerk in 'n elektroniese dataverwerkingstelsel met duisende vakuumbuise omgeskakel. In die Verenigde State het John Vincent Atanasoff en Clifford E. Berry van die Iowa State University in 1942 die Atanasoff–Berry-rekenaar ontwikkel en getoets, die eerste "outomatiese elektroniese digitale rekenaar"; dié ontwerp was ook volelektronies en het omtrent 300 vakuumbuise gebruik, met kapasitors wat in 'n meganies roterende trom vasgesit is as geheue.<ref name="stanf" /><ref name="Burks1989">{{Cite book |last=Burks |first=Arthur W. |title=The First Electronic Computer |url=https://archive.org/details/firstelectronicc0000alic |publisher=University of Michigan Press |year=1989 |isbn=0-472-08104-7 |language=en}}</ref> Gedurende die Tweede Wêreldoorlog het die Britse kodebrekers by [[Bletchley Park]] 'n aantal suksesse behaal met die breek van geënkripteerde Duitse militêre kommunikasie. Die Duitse enkripsiemasjien, Enigma, is eers met die hulp van die elektromeganiese ''bombes'' aangeval, wat dikwels deur vroue bedryf is. Om die meer gesofistikeerde Duitse Lorenz SZ 40/42-masjien, wat vir hoëvlak-leërkommunikasie gebruik is, te kraak, het Max Newman en sy kollegas Flowers opdrag gegee om die Colossus te bou. Hy het van vroeg in Februarie 1943 elf maande lank aan die ontwerp en die bou van die eerste Colossus gewerk; ná 'n funksionele toets in Desember 1943 is die Colossus na Bletchley Park gestuur, waar dit op 18 Januarie 1944 gelewer is en op 5 Februarie sy eerste boodskap aangeval het.<ref name="Copeland2006">Copeland (2006), bl. 101–115.</ref> Die Colossus was die wêreld se eerste elektroniese digitale programmeerbare rekenaar. Dit het 'n groot aantal buise gebruik, het papierbandinvoer gehad en kon opgestel word om 'n verskeidenheid Boolse logiese operasies op sy data uit te voer, maar dit was nie Turing-volledig nie. Nege Mk II-Colossi is gebou. Die Colossus Mark I het 1 500 termioniese buise bevat, maar die Mark II met 2 400 buise was sowel vyf keer vinniger as eenvoudiger om te bedryf, wat die dekoderingsproses aansienlik versnel het.<ref name="stanf" /> [[Lêer:Eniac.jpg|duimnael|regs|Die [[ENIAC]] was die eerste elektroniese, Turing-volledige toestel en het ballistiese trajekberekeninge vir die Amerikaanse leër uitgevoer.]] Die [[ENIAC]] (''Electronic Numerical Integrator and Computer'') was die eerste elektroniese programmeerbare rekenaar wat in die Verenigde State gebou is. Hoewel die ENIAC soortgelyk aan die Colossus was, was dit veel vinniger, buigsamer en Turing-volledig. Soos by die Colossus is 'n "program" op die ENIAC deur die toestande van sy koppelkabels en skakelaars bepaal, ver verwyder van die gestoorde-programmasjiene wat later gekom het: sodra 'n program geskryf is, moes dit meganies in die masjien ingestel word deur proppe en skakelaars met die hand te herstel. Die programmeerders van die ENIAC was ses vroue, wat dikwels gesamentlik as die "ENIAC-meisies" bekend staan.<ref name="Evans39">Evans (2018), bl. 39.</ref><ref name="Light459">Light (1999), bl. 459.</ref> Die ENIAC het die hoë spoed van elektronika gekombineer met die vermoë om vir baie komplekse probleme geprogrammeer te word. Dit kon 5 000 keer per sekonde optel of aftrek, 'n duisend keer vinniger as enige ander masjien, en het ook modules gehad om te vermenigvuldig, te deel en die kwadraatwortel te bereken. Die hoëspoedgeheue was tot 20 woorde (omtrent 80 [[Greep|grepe]]) beperk. Die masjien is onder leiding van John Mauchly en J. Presper Eckert aan die Universiteit van Pennsilvanië gebou; die ontwikkeling en die bou daarvan het van 1943 tot volle werking aan die einde van 1945 geduur. Die masjien was enorm: dit het 30 ton geweeg, 200 kilowatt elektriese krag gebruik en meer as 18 000 vakuumbuise, 1 500 relês en honderdduisende weerstande, kapasitors en induktors bevat.<ref name="Eniac">{{Cite web |title=Generations of Computer |url=http://www.techiwarehouse.com/engine/a046ee08/Generations-of-Computer |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> === Moderne rekenaars === ==== Die begrip van die moderne rekenaar ==== In sy toonaangewende referaat van 1936, ''On Computable Numbers'', het [[Alan Turing]] die beginsel van die moderne rekenaar voorgestel. Turing het 'n eenvoudige toestel voorgestel wat hy 'n "universele rekenmasjien" genoem het en wat nou as 'n universele [[Turingmasjien]] bekend staan. Hy het bewys dat so 'n masjien in staat is om enigiets te bereken wat berekenbaar is, deur instruksies (die program) uit te voer wat op band gestoor is, wat die masjien programmeerbaar maak. Die grondbegrip van Turing se ontwerp is die gestoorde program, waar al die instruksies vir die berekening in die geheue gestoor word. [[John von Neumann]] het erken dat die sentrale begrip van die moderne rekenaar aan dié referaat te danke is. Behalwe vir die beperkings wat hulle eindige geheue oplê, word van moderne rekenaars gesê dat hulle Turing-volledig is, dit wil sê dat hulle 'n vermoë tot algoritme-uitvoering het wat aan dié van 'n universele Turingmasjien gelykstaan.<ref name="Turing1937">{{Cite journal |last=Turing |first=A.M. |title=On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem |journal=Proceedings of the London Mathematical Society |date=1937 |volume=42 |issue=1 |pages=230–265 |doi=10.1112/plms/s2-42.1.230 |language=en}}</ref><ref name="Copeland2004">{{Cite book |last=Copeland |first=Jack |title=The Essential Turing |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-825080-7 |language=en}}</ref> ==== Gestoorde programme ==== [[Lêer:SSEM Manchester museum close up.jpg|duimnael|regs|'n Gedeelte van die herboude Manchester Baby, die eerste elektroniese gestoorde-programrekenaar]] Vroeë rekenmasjiene het vaste programme gehad; om hulle funksie te verander, het herbedrading en herbou van die masjien geverg. Met die voorstel van die gestoorde-programrekenaar het dit verander. So 'n rekenaar sluit van ontwerp af 'n instruksiestel in en kan 'n stel instruksies (die program) wat die berekening uiteensit, in die geheue stoor. Die teoretiese grondslag daarvoor is deur Turing in sy referaat van 1936 gelê. In 1945 het Turing by die Britse Nasionale Fisiese Laboratorium aangesluit en aan die ontwikkeling van 'n elektroniese gestoorde-program-digitale rekenaar begin werk; sy verslag van 1945, "Proposed Electronic Calculator", was die eerste spesifikasie vir so 'n toestel. John von Neumann van die Universiteit van Pennsilvanië het in 1945 ook sy ''First Draft of a Report on the EDVAC'' versprei.<ref name="Copeland2006" /><ref name="stanf" /> Die Manchester Baby was die wêreld se eerste gestoorde-programrekenaar. Dit is aan die Universiteit van Manchester in Engeland deur Frederic C. Williams, Tom Kilburn en Geoff Tootill gebou en het sy eerste program op 21 Junie 1948 uitgevoer. Dit is as proefbank vir die Williams-buis, die eerste ewetoeganklike digitale stoortoestel, ontwerp. Hoewel die rekenaar in 'n terugblik van 1998 as "klein en primitief" beskryf is, was dit die eerste werkende masjien wat al die elemente bevat het wat vir 'n moderne elektroniese rekenaar noodsaaklik is. Sodra die Baby die haalbaarheid van sy ontwerp gedemonstreer het, is 'n projek aan die universiteit begin om dit tot 'n prakties nuttige rekenaar, die Manchester Mark 1, te ontwikkel.<ref name="Enticknap1998">{{Cite journal |last=Enticknap |first=Nicholas |title=Computing's Golden Jubilee |journal=Resurrection |issue=20 |date=1998 |issn=0958-7403 |language=en}}</ref> Die Mark 1 het op sy beurt gou die prototipe geword vir die Ferranti Mark 1, die wêreld se eerste kommersieel beskikbare algemenedoel-rekenaar. Dit is deur Ferranti gebou en in Februarie 1951 aan die Universiteit van Manchester gelewer. Minstens sewe van dié latere masjiene is tussen 1953 en 1957 gelewer, een daarvan aan Shell se laboratoriums in Amsterdam. In Oktober 1947 het die direkteure van die Britse spysenieringsmaatskappy J. Lyons & Company besluit om 'n aktiewe rol in die bevordering van die kommersiële ontwikkeling van rekenaars te speel; Lyons se LEO I-rekenaar, wat noue op die Cambridge se ''[[EDSAC]]'' van 1949 gemodelleer is, het in April 1951 in werking gekom en die wêreld se eerste roetine-kantoorrekenaartaak uitgevoer.<ref name="Napper">{{Cite web |last=Napper |first=R.B.E. |title=Introduction to the Mark 1 |publisher=The University of Manchester |url=http://www.computer50.org/mark1/mark1intro.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081026080604/http://www.computer50.org/mark1/mark1intro.html |archive-date=26 Oktober 2008 |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> ==== Transistors ==== Die begrip van 'n veldeffektransistor is in 1925 deur Julius Edgar Lilienfeld voorgestel. John Bardeen en Walter Brattain het, terwyl hulle onder [[William Shockley]] by Bell Labs gewerk het, in 1947 die eerste werkende [[transistor]] – die puntkontaktransistor – gebou, gevolg deur Shockley se bipolêre aansluitingstransistor in 1948. Van 1955 af het transistors die vakuumbuise in rekenaarontwerpe vervang, wat die "tweede geslag" rekenaars voortgebring het. In vergelyking met vakuumbuise het transistors baie voordele: hulle is kleiner, verg minder krag en gee dus minder hitte af. Aansluitingstransistors was veel betroubaarder as vakuumbuise en het 'n langer, onbepaalde diensleeftyd gehad, en getransistoriseerde rekenaars kon tienduisende binêre logiese stroombane in 'n betreklik kompakte ruimte bevat. Vroeë aansluitingstransistors was egter betreklik lywige toestelle wat moeilik op massaproduksiegrondslag vervaardig kon word, wat hulle tot 'n aantal gespesialiseerde toepassings beperk het.<ref name="Lee2003">{{Cite book |last=Lee |first=Thomas H. |title=The Design of CMOS Radio-Frequency Integrated Circuits |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=978-1-139-64377-1 |language=en}}</ref> Aan die Universiteit van Manchester het 'n span onder leiding van Tom Kilburn 'n masjien ontwerp en gebou wat van die nuut ontwikkelde transistors in plaas van buise gebruik gemaak het. Hulle eerste getransistoriseerde rekenaar, en die eerste ter wêreld, was teen 1953 in werking, en 'n tweede weergawe is daar in April 1955 voltooi. Die masjien het egter steeds buise gebruik om sy klokgolfvorms van 125 kHz voort te bring en in die stroombane om op sy magnetiese tromgeheue te lees en te skryf, sodat dit nie die eerste volledig getransistoriseerde rekenaar was nie; daardie eer kom die Harwell CADET van 1955 toe.<ref name="Lavington34">Lavington (1998), bl. 34–35.</ref><ref name="CookeYarborough1998">{{Cite journal |last=Cooke-Yarborough |first=E.H. |title=Some early transistor applications in the UK |journal=Engineering Science & Education Journal |date=1998 |volume=7 |issue=3 |pages=100–106 |doi=10.1049/esej:19980301 |language=en}}</ref> Die metaaloksied-halfgeleier-veldeffektransistor (MOS-transistor) is tussen 1955 en 1960 by Bell Labs uitgevind en was die eerste werklik kompakte transistor wat vir 'n wye verskeidenheid gebruike geminiaturiseer en in massa vervaardig kon word. Met sy hoë skaalbaarheid en veel laer kragverbruik en hoër digtheid as bipolêre aansluitingstransistors het die MOSFET dit moontlik gemaak om hoëdigtheid-geïntegreerde stroombane te bou. Benewens dataverwerking het dit ook die praktiese gebruik van MOS-transistors as geheueselle moontlik gemaak, wat tot die ontwikkeling van MOS-[[halfgeleier]]geheue gelei het, wat die vroeëre magnetiesekerngeheue in rekenaars vervang het. Die MOSFET het tot die mikrorekenaarrewolusie gelei en is die mees gebruikte transistor in rekenaars sowel as die grondboublok van die digitale elektronika.<ref name="Kuo2013">{{Cite journal |last=Kuo |first=Yue |title=Thin Film Transistor Technology—Past, Present, and Future |journal=The Electrochemical Society Interface |date=2013 |volume=22 |issue=1 |pages=55–61 |doi=10.1149/2.F06131if |language=en}}</ref> ==== Geïntegreerde stroombane ==== [[Lêer:MOS 6502 die.jpg|duimnael|regs|Die kiem van 'n MOS 6502, 'n mikroverwerker van die vroeë 1970's wat 3 500 transistors op 'n enkele tjip integreer]] Die volgende groot vooruitgang in rekenkrag het met die koms van die [[geïntegreerde stroombaan]] gekom. Die gedagte daarvan is die eerste keer deur Geoffrey W.A. Dummer, 'n radarwetenskaplike wat vir die Britse Koninklike Radarinrigting gewerk het, bedink; Dummer het die eerste openbare beskrywing van 'n geïntegreerde stroombaan op 7 Mei 1952 in Washington gelewer.<ref name="Dummer">{{Cite web |title=The Hapless Tale of Geoffrey Dummer |url=http://www.epn-online.com/page/22909/the-hapless-tale-of-geoffrey-dummer-this-is-the-sad-.html |access-date=24 Augustus 2026 |language=en |archive-date=25 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025045943/http://www.epn-online.com/page/22909/the-hapless-tale-of-geoffrey-dummer-this-is-the-sad-.html |url-status=dead }}</ref> Die eerste werkende geïntegreerde stroombane is deur Jack Kilby by [[Texas Instruments]] en Robert Noyce by Fairchild Semiconductor uitgevind. Kilby het sy aanvanklike gedagtes daaroor in Julie 1958 opgeteken en op 12 September 1958 die eerste werkende voorbeeld suksesvol gedemonstreer. Kilby se uitvinding was egter 'n hibriede geïntegreerde stroombaan eerder as 'n monolitiese tjip, en dit het uitwendige draadverbindings gehad wat massaproduksie bemoeilik het.<ref name="Kilby2000">{{Cite web |last=Kilby |first=Jack |title=Nobel lecture |publisher=Nobel Foundation |year=2000 |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2000/kilby-lecture.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080529024119/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2000/kilby-lecture.pdf |archive-date=29 Mei 2008 |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Noyce het 'n halfjaar ná Kilby met sy eie gedagte oor 'n geïntegreerde stroombaan gekom. Sy uitvinding was die eerste werklike monolitiese tjip en het baie praktiese probleme opgelos wat Kilby se een nie kon nie. Dit is by Fairchild Semiconductor vervaardig en van [[silikon]] gemaak, terwyl Kilby se tjip van [[germanium]] gemaak is. Noyce se monolitiese stroombaan is met die vlakproses vervaardig, wat sy kollega Jean Hoerni vroeg in 1959 ontwikkel het.<ref name="CHM1959">{{Cite web |title=1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented |website=Computer History Museum |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/ |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Moderne monolitiese geïntegreerde stroombane is oorwegend MOS-stroombane wat uit MOS-transistors gebou is. Die vroegste eksperimentele MOS-stroombaan wat vervaardig is, was 'n tjip met 16 transistors wat Fred Heiman en Steven Hofstein in 1962 by RCA gebou het, en General Microelectronics het in 1964 die eerste kommersiële MOS-stroombaan bekend gestel. Ná die ontwikkeling van die selfgerigte-hek-MOS-transistor by Bell Labs in 1967 is die eerste silikonhek-MOS-stroombaan met selfgerigte hekke in 1968 deur Federico Faggin by Fairchild Semiconductor ontwikkel.<ref name="CHM1964">{{Cite web |title=1964 – First Commercial MOS IC Introduced |website=Computer History Museum |url=http://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1964-Commecial.html |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Die ontwikkeling van die MOS-geïntegreerde stroombaan het tot die uitvinding van die [[mikroverwerker]] gelei en 'n ontploffing in die kommersiële en persoonlike gebruik van rekenaars ingelui. Hoewel dit omstrede is watter toestel presies die eerste mikroverwerker was, is dit grotendeels onbetwis dat die eerste enkeltjip-mikroverwerker die Intel 4004 was, wat deur Federico Faggin met sy silikonhek-MOS-tegnologie saam met Ted Hoff, Masatoshi Shima en Stanley Mazor by [[Intel]] ontwerp en verwesenlik is. In die vroeë 1970's het MOS-tegnologie die integrasie van meer as 10 000 transistors op 'n enkele tjip moontlik gemaak.<ref name="CHM4004">{{Cite web |title=1971: Microprocessor Integrates CPU Function onto a Single Chip |website=Computer History Museum |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/microprocessor-integrates-cpu-function-onto-a-single-chip/ |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}}</ref> Stelsels-op-'n-tjip is volledige rekenaars op 'n mikrotjip so groot soos 'n munt. Hulle kan al dan nie geïntegreerde [[Ewetoeganklike geheue|ewetoeganklike geheue]] en [[flitsgeheue]] hê nie; indien nie geïntegreer nie, word die geheue gewoonlik direk bo of onder die tjip geplaas om die dataoordragsnelheid te verbeter, aangesien die datasein dan nie ver hoef te reis nie. Sedert die ENIAC in 1945 het rekenaars enorm gevorder: moderne stelsels-op-'n-tjip is so groot soos 'n munt terwyl hulle honderdduisende kere kragtiger as die ENIAC is, miljarde transistors integreer en net 'n paar watt krag verbruik. === Mobiele rekenaars === Die eerste mobiele rekenaars was swaar en het van netkrag gewerk; die IBM 5100, wat omtrent 23 kg geweeg het, was 'n vroeë voorbeeld. Later draagbare rekenaars soos die [[Osborne 1]] en die Compaq Portable was aansienlik ligter maar moes steeds ingeprop word. Die eerste skootrekenaars, soos die Grid Compass, het dié vereiste weggeneem deur batterye in te sluit, en met die voortgaande miniaturisering van rekenhulpbronne en verbeterings in draagbare batterylewe het draagbare rekenaars in die 2000's gewild geword. Dieselfde ontwikkelinge het vervaardigers in staat gestel om teen die vroeë 2000's rekenhulpbronne in sellulêre mobiele telefone te integreer. Hierdie [[slimfoon|slimfone]] en [[tabletrekenaar|tabletrekenaars]] werk met 'n verskeidenheid bedryfstelsels en het onlangs die dominante rekentoestel op die mark geword. Hulle word deur stelsels-op-'n-tjip aangedryf. === Geskiedenis van tuisrekenaars === Rekenaars was groot en duur, en slegs groot maatskappye kon dit aankoop. Een van die eerste persoonlike rekenaars, wat die mikrorekenaarrewolusie help ontketen het, was die Altair 8800 wat in 1975 vervaardig is en eers die PE-8 genoem is, voor dit later deur Les Soloman van ''Popular Electronics''-tydskrif tot die Altair herdoop is. Sy dogter het naamlik na ‘n [[Star Trek]]-episode gekyk waarin hulle na ‘n plek met die naam Altair gereis het, en was van mening dat dit ‘n meer aantreklike naam vir die PE-8 was. Die prys was $395 vir ‘n doen-dit-selfstel of $498 vir ‘n volledige stelsel, wat ‘n billike prys was vir ‘n deursnee-rekenaarfanatikus. Die Altair was redelik primitief met slegs 256 grepe (bytes) geheue. Geen sleutelbord, skerm of drukker was egter deel daarvan nie. Skakelaars op die voorpaneel is gebruik om inligting in rekenaarkode in die vorm van 0’e en 1’e in te voer. Flikkerende ligte op die voorpaneel het die uitslag van die program gewys. Vergeleke met latere rekenaars was dit dus besonder verbruikeronvriendelik. Alhoewel die aanwending daarvan baie beperk was, het “hackers” (soos rekenaarentoesiaste destyds genoem is) dit spoedig aangekoop. Twee seuns wat pas hoërskool voltooi het, naamlik [[Bill Gates]] en [[Paul Allen]], het 'n voorstel aan die vervaardiger, Ed Roberts, gemaak dat hulle ‘n program sou skryf wat menslike inset in rekenaarkodes omskakel. Dit het ‘n klein maatskappy nl. Microsoft tot gevolg gehad. [[Steve Wozniak]], 'n werknemer van [[Hewlett-Packard]], het ook aan ‘n prototipe gewerk wat hy na die Homebrew Computing Club, ‘n groep jong rekenaargeesdriftiges in Kalifornië geneem. Steve Jobs wat vir die rekenaarspeletjiemaatskappy, Atari, gewerk het, het van Wozniak se prototipe gehou en ‘n paar aanbevelings gemaak. Die twee het toe hul kragte saamgesnoer en die Apple 1 in Wozniak se motorhuis vervaardig. 1 April 1976 stig Steve Wozniak en Steve Jobs die Apple-rekenaarmaatskappy. Hulle vervaardig die Apple 2 in 1977 met ‘n kleurmonitor, klank en speletjiepedaal. Teen ‘n prys van $1,300 het dit 4&nbsp;KB geheue en ‘n slapskyfdryf ingesluit. Vir die Apple 2 was daar 'n woordverwerker, 'n spreiblad-program (''spreadsheet'') en talle speletjies beskikbaar. Die Apple 3 het in 1980 verskyn. Kompetisie vir die Applerekenaar was die [[Commodore PET]] 2001 en Tandy RadioShack se TRS-80 met ‘n swart-en-witskerm en 4&nbsp;KB geheue. Die Osborne-maatskappy het in April 1981 die eerste draagbare rekenaar bekend as die [[Osborne 1]] vrygestel, met ‘n 13&nbsp;cm skerm en 64&nbsp;KB geheue, twee [[slapskyf]]drywe, en voorafgeïnstalleerde sagteware. Die prys was ‘n hoë $1&nbsp;795. Steve Wozniak ontwerp in 1978 die Disk II-aandrywer vir die 5,25-duim-slapskyf om inligting gemaklik te stoor. Apple was eerste met hul grafiese bedryfstelsel. Microsoft het die Microsoft Disc Operating System (MS-DOS) met ‘n spyskaart geskryf. Later het Microsoft die Microsoft Windows grafiese bedryfstelsel geskryf, met Windows 1 in die 1980’s, gevolg deur Windows 2, en later Windows 3.1, en Windows 95 in 1995, Windows 98 en 98SE in 1998, Windows Millenium in 2000 asook Windows 2000 vir ondernemings, en Windows XP in 2001, gevolg deur Windows Vista, Windows 7, Windows 8, en 8.1, en Windows 10. Ander bedryfstelsels soos die Linux-reeks, Unix, en Novell is ook gewild. Die Amerikaanse Departement van Verdediging het ‘n rekenaarnetwerk begin om inligting spoedig oor die wêreld te stuur, maar vanweë sekuriteitsoorwegings het hulle dit nie meer gebruik nie. Dit is wel verder uitgebrei tot waar die internet daaruit ontstaan het. Met die koms van Windows 95 het [[Netscape]] ‘n webprogram “webbrowser” ontwikkel, Netscape Navigator, om op die internet na webblaaie te soek. Dit is ook later uitgebrei deur Microsoft se Internet Explorer, Mozilla se Firefox, asook programme soos Opera, Safari, Google Chrome, ensomeer. [[E-pos]] is ook deur die skep van ‘n internasionale netwerk moontlik gemaak en briewe kon nou binne sekondes dwarsoor die wêreld gestuur word. Programme wat vir e-pos gebruik word is Microsoft Mail, Microsoft Outlook, Mozilla Thunderbird, en etlike ander programme. == Hardeware == {{Hoofartikel|Rekenaarhardeware}} Die dele van 'n rekenaar is deur busse, dikwels bestaande uit groepe drade, met mekaar verbind. Binne elkeen van dié dele is duisende tot triljoene klein elektriese stroombane wat met behulp van 'n elektroniese skakelaar af- of aangeskakel kan word. Elke stroombaan verteenwoordig een [[Bis|bis]] inligting, sodat dit 'n "1" verteenwoordig wanneer die stroombaan aan is en 'n "0" wanneer dit af is. Die stroombane word in [[Logiese hek|logiese hekke]] gerangskik sodat een of meer van die stroombane die toestand van een of meer van die ander stroombane kan beheer. === Invoertoestelle === Invoertoestelle is die middele waarmee die werking van 'n rekenaar beheer word en waarmee dit van data voorsien word. Voorbeelde is die [[sleutelbord]], die digitale kamera, die grafiese tablet, die skandeerder, die stuurstok, die mikrofoon, die [[Muis (rekenaar)|muis]], die rolbal, die raakskerm en die ligpen. === Uitvoertoestelle === Uitvoertoestelle is die middele waarmee 'n rekenaar die uitslae van sy berekeninge in 'n vorm gee wat vir die mens toeganklik is. Voorbeelde is die rekenaarskerm, die [[Rekenaardrukker|drukker]], die luidspreker, die projektor, die klankkaart en die grafikakaart. === Beheereenheid === Die beheereenheid, wat dikwels 'n beheerstelsel of sentrale beheerder genoem word, bestuur die rekenaar se verskillende dele: dit lees en interpreteer (dekodeer) die programinstruksies en skakel hulle om in beheerseine wat ander dele van die rekenaar aktiveer. Beheerstelsels in gevorderde rekenaars kan die orde waarin sommige instruksies uitgevoer word verander om die werkverrigting te verbeter. 'n Sleutelkomponent wat aan alle sentrale verwerkingseenhede gemeen is, is die programteller, 'n spesiale geheuesel (register) wat byhou uit watter plek in die geheue die volgende instruksie gelees moet word. Die beheerstelsel se werking is soos volg, vereenvoudig gestel: # Lees die kode vir die volgende instruksie uit die sel wat die programteller aanwys. # Dekodeer die numeriese kode vir die instruksie in 'n stel bevele of seine vir elk van die ander stelsels. # Vermeerder die programteller sodat dit na die volgende instruksie wys. # Lees watter data die instruksie ook al benodig uit selle in die geheue (of moontlik uit 'n invoertoestel). # Verskaf die nodige data aan 'n rekenkundig-logiese eenheid of 'n register. # Indien die instruksie 'n rekenkundig-logiese eenheid of gespesialiseerde hardeware verg, gee die hardeware opdrag om die gevraagde operasie uit te voer. # Skryf die uitslag terug na 'n geheueplek, 'n register of moontlik 'n uitvoertoestel. # Spring terug na stap 1. Aangesien die programteller konseptueel bloot nog 'n stel geheueselle is, kan dit deur berekeninge in die rekenkundig-logiese eenheid verander word. Om 100 by die programteller te tel, sou veroorsaak dat die volgende instruksie uit 'n plek 100 plekke verder in die program gelees word. Instruksies wat die programteller verander, staan dikwels as "spronge" bekend en maak lusse (instruksies wat deur die rekenaar herhaal word) en dikwels ook voorwaardelike instruksie-uitvoering moontlik. Die reeks operasies waardeur die beheereenheid 'n instruksie verwerk, is self soos 'n kort rekenaarprogram, en in sommige meer komplekse ontwerpe is daar inderdaad 'n verdere, nog kleiner rekenaar – 'n mikrovolgordebepaler – wat 'n mikrokodeprogram uitvoer wat al dié gebeure laat plaasvind. === Sentrale verwerkingseenheid === Die beheereenheid, die rekenkundig-logiese eenheid en die registers staan gesamentlik as die [[Sentrale verwerkingseenheid|sentrale verwerkingseenheid]] bekend. Vroeë sentrale verwerkingseenhede was uit baie afsonderlike komponente saamgestel; sedert die 1970's word hulle tipies op 'n enkele MOS-geïntegreerde-stroombaantjip gebou wat 'n ''[[mikroverwerker]]'' genoem word. === Rekenkundig-logiese eenheid === Die rekenkundig-logiese eenheid kan twee klasse operasies uitvoer: rekenkundige en logiese. Die stel rekenkundige operasies wat 'n bepaalde eenheid ondersteun, kan tot optel en aftrek beperk wees, of kan vermenigvuldiging, deling, trigonometriese funksies soos sinus en kosinus, en kwadraatwortels insluit. Sommige kan slegs op heelgetalle werk, terwyl ander wisselpunt gebruik om reële getalle te verteenwoordig, hoewel met beperkte presisie. Enige rekenaar wat net die eenvoudigste operasies kan uitvoer, kan egter geprogrammeer word om die meer komplekse operasies in eenvoudige stappe op te breek; enige rekenaar kan dus geprogrammeer word om enige rekenkundige operasie uit te voer, al sal dit langer neem as sy rekenkundig-logiese eenheid die operasie nie direk ondersteun nie. So 'n eenheid kan ook getalle vergelyk en Boolse waarhede terugstuur na aanleiding daarvan of die een gelyk aan, groter as of kleiner as die ander is. Logiese operasies behels die Boolse logika: EN, OF, XOF en NIE. Superskalêre rekenaars kan verskeie rekenkundig-logiese eenhede bevat, wat hulle in staat stel om verskeie instruksies gelyktydig te verwerk. Grafikaverwerkers en rekenaars met SIMD- en MIMD-vermoëns bevat dikwels eenhede wat rekenkunde op vektore en matrikse kan uitvoer. === Geheue === [[Lêer:Magnetic core.jpg|duimnael|regs|Magnetiesekerngeheue was in die 1960's die voorkeurgeheue van rekenaars, totdat dit deur halfgeleiergeheue vervang is.]] 'n Rekenaar se [[geheue]] kan as 'n lys selle beskou word waarin getalle geplaas of gelees kan word. Elke sel het 'n genommerde adres en kan 'n enkele getal stoor. Die rekenaar kan opdrag gekry word om "die getal 123 in die sel met nommer 1357 te plaas" of om "die getal in sel 1357 by die getal in sel 2468 te tel en die antwoord in sel 1595 te plaas". Die inligting wat in die geheue gestoor word, kan feitlik enigiets verteenwoordig: letters, getalle en selfs rekenaarinstruksies kan met dieselfde gemak in die geheue geplaas word. Aangesien die sentrale verwerkingseenheid nie tussen verskillende soorte inligting onderskei nie, is dit die sagteware se verantwoordelikheid om betekenis te gee aan wat die geheue as niks anders as 'n reeks getalle sien. In byna alle moderne rekenaars is elke geheuesel opgestel om binêre getalle in groepe van agt bis (genoem 'n [[Greep|greep]]) te stoor. Elke greep kan 256 verskillende getalle verteenwoordig, óf van 0 tot 255 óf van −128 tot +127. Om groter getalle te stoor, kan verskeie opeenvolgende grepe gebruik word – tipies twee, vier of agt. Wanneer negatiewe getalle nodig is, word hulle gewoonlik in tweekomplementnotasie gestoor. Moderne rekenaars het miljarde of selfs triljoene grepe geheue. Die sentrale verwerkingseenheid bevat 'n spesiale stel geheueselle wat registers genoem word en wat veel vinniger gelees en geskryf kan word as die hoofgeheue. Daar is tipies tussen twee en honderd registers, afhangende van die soort verwerkingseenheid. Registers word vir die data gebruik wat die meeste nodig is, om te vermy dat die hoofgeheue elke keer bereik moet word wanneer data nodig is; aangesien daar voortdurend aan data gewerk word, verhoog dit die rekenaar se spoed aansienlik. Die hoofgeheue van 'n rekenaar kom in twee hoofsoorte voor: [[Ewetoeganklike geheue|ewetoeganklike geheue]] en leesalleengeheue. Ewetoeganklike geheue kan gelees en geskryf word wanneer die verwerkingseenheid ook al opdrag gee, terwyl leesalleengeheue voorafgelaai is met data en sagteware wat nooit verander nie, sodat die verwerkingseenheid slegs daaruit kan lees. Leesalleengeheue word tipies gebruik om die rekenaar se aanvanklike aanskakelinstruksies te stoor. In die algemeen word die inhoud van ewetoeganklike geheue uitgewis wanneer die krag na die rekenaar afgeskakel word, maar leesalleengeheue behou sy data onbepaald. In 'n persoonlike rekenaar bevat die leesalleengeheue 'n gespesialiseerde program, die BIOS, wat die laai van die rekenaar se [[bedryfstelsel]] van die [[hardeskyf]] na die ewetoeganklike geheue orkestreer wanneer die rekenaar aangeskakel of herstel word. Sagteware wat in leesalleengeheue gestoor word, word dikwels fermware genoem. [[Flitsgeheue]] verdoesel die onderskeid tussen die twee soorte, aangesien dit sy data behou wanneer dit afgeskakel is maar ook herskryfbaar is; dit is egter tipies veel stadiger, sodat die gebruik daarvan tot toepassings beperk is waar hoë spoed nie nodig is nie. In meer gesofistikeerde rekenaars kan daar een of meer [[Cache|kasgeheues]] wees, wat stadiger as registers maar vinniger as die hoofgeheue is. Rekenaars met so 'n kas is oor die algemeen ontwerp om die data wat die meeste nodig is outomaties na die kas te skuif, dikwels sonder dat die programmeerder hoef in te gryp. === Invoer en uitvoer === Invoer en uitvoer is die middele waarmee 'n rekenaar inligting met die buitewêreld uitruil. Toestelle wat invoer of uitvoer aan die rekenaar verskaf, word randapparate genoem. Op 'n tipiese persoonlike rekenaar sluit die randapparate invoertoestelle soos die sleutelbord en die muis, en uitvoertoestelle soos die skerm en die drukker, in. [[Hardeskyf|Hardeskywe]], [[slapskyf|slapskyfdrywers]] en optieseskyfdrywers dien as sowel invoer- as uitvoertoestelle, en netwerke is nog 'n vorm van invoer en uitvoer. Invoer- en uitvoertoestelle is dikwels in eie reg komplekse rekenaars met hulle eie verwerkingseenheid en geheue: 'n grafikaverwerker kan vyftig of meer klein rekenaars bevat wat die berekeninge doen wat nodig is om driedimensionele grafika te vertoon. === Multitaakverwerking === Hoewel 'n rekenaar beskou kan word as 'n masjien wat een reusagtige program uitvoer wat in sy hoofgeheue gestoor is, is dit in sommige stelsels nodig om die voorkoms te gee dat verskeie programme gelyktydig uitgevoer word. Dit word bereik deur multitaakverwerking, dit wil sê deur die rekenaar vinnig tussen die uitvoer van elke program om die beurt te laat wissel. Een manier om dit te doen, is met 'n spesiale sein wat 'n onderbreking genoem word, wat die rekenaar van tyd tot tyd kan laat ophou om instruksies uit te voer waar dit was en in plaas daarvan iets anders laat doen. Deur te onthou waar dit voor die onderbreking uitgevoer het, kan die rekenaar later na daardie taak terugkeer. As verskeie programme "op dieselfde tyd" loop, kan die onderbrekingsgenerator etlike honderde onderbrekings per sekonde veroorsaak, wat elke keer 'n programwisseling meebring. Aangesien moderne rekenaars instruksies tipies etlike ordes van grootte vinniger uitvoer as wat die mens kan waarneem, kan dit lyk asof baie programme gelyktydig loop, al is net een op enige gegewe oomblik aan die uitvoer. Dié metode word soms "tyddeling" genoem, aangesien elke program om die beurt 'n "sny" tyd toegewys word. Voor die era van goedkoop rekenaars was die hoofgebruik van multitaakverwerking om baie mense dieselfde rekenaar te laat deel. Dit sou skynbaar 'n rekenaar wat tussen verskeie programme wissel stadiger laat werk, in direkte verhouding tot die aantal programme wat dit uitvoer, maar die meeste programme bestee baie van hulle tyd daaraan om te wag dat stadige invoer- en uitvoertoestelle hulle take voltooi. As 'n program wag dat die gebruiker met die muis klik of 'n sleutel druk, neem dit nie 'n tydsny nie totdat die gebeurtenis waarop dit wag, plaasgevind het. Dit maak tyd vrywillig vir ander programme om uit te voer, sodat baie programme sonder onaanvaarbare spoedverlies gelyktydig kan loop. === Multiverwerking === Sommige rekenaars is ontwerp om hulle werk oor verskeie sentrale verwerkingseenhede in 'n multiverwerkingsopstelling te versprei, 'n tegniek wat vroeër net in groot en kragtige masjiene soos superrekenaars, hoofraamrekenaars en bedieners gebruik is. Multiverwerker- en multikern-persoonlike en skootrekenaars is nou algemeen beskikbaar en word toenemend ook in die laer marksegmente gebruik. Superrekenaars het dikwels hoogs unieke argitekture wat aansienlik van die basiese gestoorde-programargitektuur en van algemenedoel-rekenaars verskil. Hulle beskik dikwels oor duisende verwerkingseenhede, doelgemaakte hoëspoedverbindings en gespesialiseerde rekenhardeware. Sulke ontwerpe is geneig om net vir gespesialiseerde take nuttig te wees weens die groot skaal van programorganisasie wat nodig is om die meeste van die beskikbare hulpbronne gelyktydig te gebruik. Superrekenaars word gewoonlik vir grootskaalse simulasie, grafikaverwerking en kriptografie gebruik, sowel as vir ander take wat maklik parallel verwerk kan word. == Sagteware == {{Hoofartikel|Sagteware}} [[Sagteware]] bestaan uit die gekodeerde inligting wat 'n rekenaar se werking bepaal, soos data of instruksies oor hoe om die data te verwerk. In teenstelling met die fisiese [[Rekenaarhardeware|hardeware]] waaruit die stelsel gebou is, is sagteware onstoflik. Sagteware sluit [[Rekenaarprogram|rekenaarprogramme]], programbiblioteke en verwante nie-uitvoerbare data soos aanlyn dokumentasie of digitale media in. Dit word dikwels in stelselsagteware en toepassingsagteware verdeel. Sowel sagteware as hardeware is sleuteldele van 'n moderne rekenaar. === Programme === Die kenmerkende eienskap van moderne rekenaars wat hulle van alle ander masjiene onderskei, is dat hulle geprogrammeer kan word: 'n soort instruksies (die program) kan aan die rekenaar gegee word en dit sal hulle verwerk. Moderne rekenaars wat op die Von Neumann-argitektuur gegrond is, het dikwels masjienkode in die vorm van 'n imperatiewe programmeertaal. In die praktyk kan 'n rekenaarprogram net 'n paar instruksies wees of tot baie miljoene instruksies strek, soos die programme vir woordverwerkers en webblaaiers. 'n Tipiese moderne rekenaar kan miljarde instruksies per sekonde uitvoer en maak selde 'n fout oor baie jare se werking. Groot rekenaarprogramme wat uit etlike miljoene instruksies bestaan, kan spanne programmeerders jare neem om te skryf, en bevat weens die ingewikkeldheid van die taak byna sekerlik foute. ==== Gestoorde-programargitektuur ==== In die meeste gevalle is rekenaarinstruksies eenvoudig: tel een getal by 'n ander, skuif data van een plek na 'n ander, stuur 'n boodskap na 'n eksterne toestel, en so meer. Dié instruksies word uit die rekenaar se geheue gelees en oor die algemeen in die orde uitgevoer waarin hulle gegee is. Daar is egter gewoonlik gespesialiseerde instruksies om die rekenaar te sê om vorentoe of agtertoe na 'n ander plek in die program te spring en van daar af verder uit te voer; dit word "sprong"-instruksies (of takke) genoem. Sprongistruksies kan voorts voorwaardelik laat plaasvind word, sodat verskillende reekse instruksies gebruik kan word afhangende van die uitslag van 'n vroeëre berekening of 'n eksterne gebeurtenis. Baie rekenaars ondersteun subroetines direk deur 'n soort sprong te verskaf wat die plek "onthou" waarvandaan dit gespring het, en 'n verdere instruksie om na die instruksie ná daardie sprong terug te keer. Die uitvoering van 'n program kan met die lees van 'n boek vergelyk word: hoewel 'n mens normaalweg elke woord en reël in orde lees, kan hy soms na 'n vroeëre plek in die teks terugspring of afdelings oorslaan wat nie van belang is nie. Net so kan 'n rekenaar soms teruggaan en die instruksies in 'n gedeelte van die program oor en oor herhaal totdat 'n interne voorwaarde bevredig is. Dit word die beheervloei binne die program genoem en dit is wat die rekenaar in staat stel om take herhaaldelik sonder menslike ingryping uit te voer. Ter vergelyking kan iemand wat 'n sakrekenaar gebruik 'n basiese rekenkundige operasie soos die optel van twee getalle met net 'n paar knoppiedrukke uitvoer. Om egter al die getalle van 1 tot 1 000 saam te tel, sou duisende knoppiedrukke en baie tyd verg, met 'n byna sekerheid dat 'n fout gemaak sal word. 'n Rekenaar kan daarteenoor geprogrammeer word om dit met net 'n paar eenvoudige instruksies te doen, waarna dit die herhalende optelwerk sonder verdere menslike ingryping sal verrig, byna nooit 'n fout sal maak nie en die taak in 'n fraksie van 'n sekonde sal voltooi. ==== Masjienkode ==== In die meeste rekenaars word individuele instruksies as masjienkode gestoor, met elke instruksie wat 'n unieke getal (die operasiekode) kry. Die bevel om twee getalle saam te tel sou een operasiekode hê, die bevel om hulle te vermenigvuldig 'n ander, en so meer. Die eenvoudigste rekenaars kan enige van 'n handjievol verskillende instruksies uitvoer; die meer komplekse rekenaars het etlike honderde om uit te kies, elk met 'n unieke numeriese kode. Aangesien die rekenaar se geheue getalle kan stoor, kan dit ook die instruksiekodes stoor. Dit lei tot die belangrike feit dat hele programme (wat bloot lyste van dié instruksies is) as lyste getalle verteenwoordig kan word en self binne die rekenaar op dieselfde wyse as numeriese data hanteer kan word. Die grondbegrip om programme saam met die data waarop hulle werk in die rekenaar se geheue te stoor, is die kern van die Von Neumann- of gestoorde-programargitektuur. In sommige gevalle kan 'n rekenaar 'n deel of die geheel van sy program in geheue stoor wat van die data geskei is; dit word die Harvard-argitektuur genoem, na die Harvard Mark I-rekenaar. Moderne Von Neumann-rekenaars toon in hulle ontwerpe sommige eienskappe van die Harvard-argitektuur, soos in die kasgeheues van die verwerkingseenheid. Hoewel dit moontlik is om rekenaarprogramme as lang lyste getalle (masjientaal) te skryf, en hoewel dié tegniek by baie vroeë rekenaars gebruik is, is dit uiters vervelig en potensieel foutgevoelig om dit in die praktyk te doen, veral vir ingewikkelde programme. In plaas daarvan kan elke basiese instruksie 'n kort naam kry wat op sy funksie dui en maklik is om te onthou – 'n geheuesteun soos ADD, SUB, MULT of JUMP. Dié geheuesteune staan gesamentlik as 'n rekenaar se samestellertaal bekend. Die omskakeling van programme wat in samestellertaal geskryf is na iets wat die rekenaar werklik kan verstaan (masjientaal), word gewoonlik deur 'n rekenaarprogram gedoen wat 'n samesteller genoem word. ==== Programmeertaal ==== 'n [[Programmeertaal]] is 'n notasiestelsel om die [[bronkode]] te skryf waaruit 'n rekenaarprogram voortgebring word. Programmeertale bied verskillende maniere om programme te spesifiseer wat rekenaars moet uitvoer. Anders as natuurlike tale is programmeertale ontwerp om geen dubbelsinnigheid toe te laat nie en om bondig te wees. Hulle is suiwer geskrewe tale en is dikwels moeilik om hardop te lees. Hulle word oor die algemeen óf deur 'n samesteller of 'n samesteltaalomsetter in masjienkode omgeskakel voordat hulle uitgevoer word, óf tydens uitvoering direk deur 'n vertolker omgeskakel; soms word programme deur 'n hibriede metode van die twee tegnieke uitgevoer. Daar bestaan duisende programmeertale. Sommige is vir algemene programmering bedoel, ander is net vir hoogs gespesialiseerde toepassings nuttig. Onder die algemeen gebruikte samestellertale tel ARM, MIPS en x86; onder die algemeen gebruikte hoëvlaktale tel Ada, BASIC, C, C++, C#, COBOL, Fortran, Java, Lisp en Pascal; en onder die algemeen gebruikte skriftale tel JavaScript, Python, Ruby, PHP en Perl. ==== Programontwerp ==== Die ontwerp van klein programme is betreklik eenvoudig en behels die ontleding van die probleem, die insameling van invoere, die gebruik van die programmeerkonstruksies binne tale, die bedink of gebruik van gevestigde prosedures en algoritmes, en die verskaffing van data aan uitvoertoestelle. Namate probleme groter en meer kompleks word, kom eienskappe soos subprogramme, modules, formele dokumentasie en nuwe paradigmas soos objekgeoriënteerde programmering ter sprake. Groot programme wat duisende reëls kode en meer behels, verg formele sagtewaremetodologieë. Die taak om groot sagtewarestelsels te ontwikkel, bied 'n beduidende intellektuele uitdaging: om sagteware met 'n aanvaarbaar hoë betroubaarheid binne 'n voorspelbare tydskedule en begroting voort te bring, was histories moeilik, en die akademiese en professionele dissipline van [[sagteware-ingenieurswese]] konsentreer spesifiek op dié uitdaging. ==== Foute ==== [[Lêer:First Computer Bug, 1947.jpg|duimnael|regs|Die werklike eerste rekenaargogga, 'n mot wat vasgevang is op 'n relê van die Harvard Mark II-rekenaar]] Foute in rekenaarprogramme word "goggas" (Engels ''bugs'') genoem. Hulle kan goedaardig wees en nie die nut van die program raak nie, of net subtiele uitwerkings hê. In sommige gevalle kan hulle egter veroorsaak dat die program of die hele stelsel "hang" en nie meer op invoer soos muisklikke of sleuteldrukke reageer nie, heeltemal misluk of ineenstort. Andersins goedaardige foute kan soms vir kwaadwillige doeleindes aangewend word deur 'n gewetenlose gebruiker wat 'n uitbuiting skryf – kode wat ontwerp is om 'n fout te misbruik en 'n rekenaar se behoorlike werking te ontwrig. Foute is gewoonlik nie die rekenaar se skuld nie: aangesien rekenaars bloot die instruksies uitvoer wat aan hulle gegee word, is foute byna altyd die gevolg van 'n programmeerderfout of 'n oorsig in die program se ontwerp. Admiraal [[Grace Hopper]], 'n Amerikaanse rekenaarwetenskaplike en ontwikkelaar van die eerste samesteller, word krediet gegee dat sy die term ''bugs'' die eerste keer in die rekenaarwese gebruik het nadat 'n dooie mot in September 1947 gevind is waar dit 'n relê in die Harvard Mark II-rekenaar kortgesluit het. == Netwerke en die internet == {{Hoofartikel|Rekenaarnetwerk}} Rekenaars word sedert die 1950's gebruik om inligting tussen verskeie fisiese plekke te koördineer. Die Amerikaanse weermag se SAGE-stelsel was die eerste grootskaalse voorbeeld van so 'n stelsel, wat tot 'n aantal spesialedoel-kommersiële stelsels soos Sabre gelei het. In die 1970's het rekenaaringenieurs by navorsingsinstellings oor die hele Verenigde State hulle rekenaars met behulp van telekommunikasietegnologie begin verbind. Die poging is deur ARPA (nou [[DARPA]]) befonds, en die [[rekenaarnetwerk]] wat daaruit ontstaan het, is die [[ARPANET]] genoem. Die vermoë om lyste instruksies – programme – te stoor en uit te voer, maak rekenaars uiters veelsydig en onderskei hulle van [[Rekenmasjien|rekenmasjiene]]. Die Church–Turing-tese is 'n wiskundige stelling van dié veelsydigheid: enige rekenaar met 'n minimumvermoë (dit wil sê wat Turing-volledig is) is in beginsel in staat om dieselfde take uit te voer as wat enige ander rekenaar kan uitvoer. Enige soort rekenaar – 'n [[netboek]], 'n superrekenaar, 'n sellulêre outomaat – kan dus dieselfde rekentake uitvoer, gegewe genoeg tyd en stoorvermoë. === Kunsmatige intelligensie === In die 20ste eeu was stelsels van [[kunsmatige intelligensie]] oorwegend simbolies: hulle het kode uitgevoer wat uitdruklik deur sagteware-ontwikkelaars geprogrammeer is. [[Masjienleer|Masjienleermodelle]] het daarteenoor 'n stel parameters wat gedurende die afrigting aangepas word, sodat die model leer om 'n taak op grond van die verskafte data uit te voer. Die doeltreffendheid van masjienleer – en veral van [[Neurale netwerk|neurale netwerke]] – het vinnig verbeter met vooruitgang in hardeware vir parallelle berekening, hoofsaaklik grafikaverwerkers. Sommige [[Groot taalmodel|groot taalmodelle]] kan rekenaars of robotte beheer. Vooruitgang in kunsmatige intelligensie kan tot die skepping van algemene kunsmatige intelligensie lei, 'n soort kunsmatige intelligensie wat feitlik enige intellektuele taak minstens so goed as die mens sou kon verrig. == Beroepe en organisasies == Namate die gebruik van rekenaars deur die samelewing versprei het, is daar 'n toenemende aantal loopbane wat met rekenaars te doen het. Beroepe wat met die hardeware verband hou, sluit [[elektriese ingenieurswese]], elektroniese ingenieurswese, rekenaaringenieurswese, telekommunikasie-ingenieurswese, optiese ingenieurswese en nano-ingenieurswese in; dié wat met die sagteware verband hou, sluit [[rekenaarwetenskap]], rekenaaringenieurswese, tafelblaadpublisering, mens-rekenaar-interaksie, [[inligtingstegnologie]], inligtingstelsels, berekeningswetenskap, [[sagteware-ingenieurswese]], die videospeletjiebedryf en webontwerp in. Die behoefte dat rekenaars goed saam moet werk en inligting moet kan uitruil, het die behoefte aan baie standaardorganisasies, klubs en verenigings van sowel formele as informele aard laat ontstaan. Onder die standaardgroepe tel ANSI, die IEC, die [[IEEE]], die IETF, die [[ISO]] en die W3C; onder die professionele verenigings tel die ACM, die AIS, die IET, die IFIP en die BCS; en onder die groepe vir [[Vrye sagteware|vrye]] en [[oopbronsagteware]] tel die Free Software Foundation, die [[Mozilla|Mozilla-stigting]] en die Apache Software Foundation. == Die moderne rekenaar == 'n Rekenaarstelsel bestaan tipies uit die volgende komponente: * Rekenaarkas * Kragpak * [[Moederbord]] * [[Sentrale verwerkingseenheid|SVE's]] * Geheue * [[Hardeskyf]] * Magnetiese skyfaandrywer** * Optiese aandrywer (CD/DVD aandrywer, intern of ekstern) * [[Sleutelbord]] * Skermkaarte* met 'n skerm * Klankkaart* en luidsprekers * [[Modem]] * Netwerkkaart* * Rugsteunbattery - Items met 'n '''*''' aangedui mag ook al op die [[Moederbord]] geïntegreer wees.<BR>- Items met 'n '''**''' aangedui het by huidige moderne rekenaars oorwegend in onbruik verval.<BR> == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Bronnelys == * {{Cite book |last=Copeland |first=Jack |title=Colossus: The Secrets of Bletchley Park's Codebreaking Computers |url=https://archive.org/details/colossussecretso0000unse |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2006 |isbn=978-0-19-284055-4 |language=en}} * {{Cite book |last=Evans |first=Claire L. |title=Broad Band: The Untold Story of the Women Who Made the Internet |url=https://archive.org/details/broadbanduntolds0000evan |publisher=Portfolio/Penguin |location=New York |year=2018 |isbn=978-0-7352-1175-9 |language=en}} * {{Cite book |last=Lavington |first=Simon |title=A History of Manchester Computers |edition=2de |publisher=The British Computer Society |location=Swindon |year=1998 |isbn=978-0-902505-01-8 |language=en}} * {{Cite journal |last=Light |first=Jennifer S. |title=When Computers Were Women |journal=Technology and Culture |date=1999 |volume=40 |issue=3 |pages=455–483 |doi=10.1353/tech.1999.0128 |language=en}} * {{Cite web |last=Randell |first=Brian |title=From Analytical Engine to Electronic Digital Computer: The Contributions of Ludgate, Torres, and Bush |date=1982 |url=http://www.cs.ncl.ac.uk/publications/articles/papers/398.pdf |access-date=24 Augustus 2026 |language=en}} * {{Cite journal |last=Smith |first=Erika E. |title=Recognizing a Collective Inheritance through the History of Women in Computing |journal=CLCWeb: Comparative Literature and Culture |date=2013 |volume=15 |issue=1 |pages=1–9 |doi=10.7771/1481-4374.1972 |language=en}} == Eksterne skakels == ;Wiki-webtuistes ---- {{Commonskat-inlyn|Computers}} ;Geskiedenis ---- * [https://www.computerhistory.org/timeline/popular-culture/ ''CHM Computer History Museum, Mountain View, CA: Timeline of Computer History''] {{wikt|rekenaar}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rekenaars]] mpqfxw9qfu0wwvesjcbaqyyg6vkacau 0 2389 2963956 2715806 2026-08-31T06:49:45Z Aliwal2012 39067 /* Gebeure */ 2963956 wikitext text/x-wiki {{AugustusKalender}} '''31 Augustus''' is die 243ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (244ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 122 dae in die res van die jaar. == Gebeure == * [[1492]] – [[Pous Alexander VI]] stel sy eerste kardinaal aan, sy neef Juan de Borja Lanzol de Romani, aartsbiskop van Monreale. * [[1522]] – [[Pous Adrianus VI]] word gekroon deur kardinaal Marco Comaro. * [[1552]] – [[Pous Julius III]] stig die Collegium Germanicum. * [[1888]] – ''[[Jack the Ripper]]'' eis sy eerste slagoffer. * [[1920]] – Die eerste [[radio]] nuusuitsending word in [[Detroit]], [[Michigan]] gemaak. * [[1923]] – Ruanda-Urundi word 'n [[België|Belgiese]] [[protektoraat]]. * [[1929]] – Die spoorlyn tussen [[Messina]] en [[Beitbrug]] op die noordelike grens van Suid-Afrika met [[Suid-Rhodesië]] word geopen. * [[1939]] – [[Nazi-Duitsland|Duitse]] troepe val 'n Duitse radiostasie aan vermom as [[Pole|Poolse]] troepe, wat lei tot die Duitse [[Inval van Pole]]. * [[1955]] – 'n [[Verenigde Nasies|VN]] bemiddelde skietstilstand met [[Israel]] oor die [[Gasastrook|Gasa]]-grensgeskil word deur [[Egipte]] aanvaar. * [[1957]] – Die Federasie van Maleia word onafhanklik van die [[Verenigde Koninkryk]] na 'n middernagtelike oorhandigingseremonie. * [[1962]] – [[Trinidad en Tobago]] word van die Verenigde Koninkryk onafhanklik. * [[1977]] – [[Ian Smith]] se regerende ''Rhodesian Front'' wen al 50 setels wat vir wit kiesers gereserveer word in die [[Rhodesië|Rhodesiese]] algemene verkiesing en verslaan die regsgesindes wat van die party afgeskei het om die ''Rhodesian Action Party'' te vorm beslissend. * [[1991]] – [[Kirgisië]] word van die [[Sowjetunie]] onafhanklik. * [[1992]] – [[Pascal Lissouba]] word ingehuldig as president van die [[Republiek van Kongo]] na 'n veelparty presidensiële verkiesing en beëindig daarmee 'n lang tydperk van eenparty-[[marxisme|marxistiese]] regering. * [[1994]] – Die [[Ierse Republikeinse Leër]] kondig 'n algehele staking in militêre optrede aan na 25 jaar van bomaanval- en sluipmoordgeweld. * [[1997]] – [[Diana, Prinses van Wallis|Prinses Diana]] van [[Wallis]] sterf in 'n motorongeluk in [[Parys]], [[Frankryk]]. * [[2006]] – [[Neotel]], die tweede verskaffer van vastelyntelekommunikasiedienste in [[Suid-Afrika]] en [[Telkom]] se eerste mededinger, word in [[Johannesburg]] bekendgestel. * [[2023]] – 'n [[2023 Marshalltown-brand|Brand]] verswelg 'n gebou in [[Marshalltown]], [[Johannesburg]], 73 mense sterf en 52 ander word beseer. == Geboortes == * [[12]] – [[Caligula]], [[keiser]] van die [[Romeinse Ryk]] († [[41]]). * [[161]] – [[Commodus]], Romeinse keiser († [[192]]). * [[1863]] – [[Johannes Egbertus Vixseboxse]], Nederlands-gebore Suid-Afrikaanse argitek en bouaannemer († [[1943]]). * [[1880]] – [[Wilhelmina van Nederland|Wilhelmina]], koningin van [[Nederland]] († [[1962]]). * [[1897]] – [[Fredric March]], Amerikaanse akteur († [[1975]]). * [[1907]] – [[Ramon Magsaysay]], [[Filippyne|Filippynse]] politikus en president († [[1957]]). * [[1928]] – [[James Coburn]], Amerikaanse akteur († [[2002]]). * [[1934]] – [[Raymond Buckland]], Brits-gebore Amerikaanse skrywer († [[2017]]). * [[1937]] – [[Christo Viljoen]], Suid-Afrikaanse [[Ingenieurswese|ingenieur]], akademikus en die "Vader van die Tegnopark" († [[2023]]). * [[1957]] – [[Rachelle Greeff]], Afrikaanse joernalis en skrywer. * [[1960]] – [[Hassan Nasrallah]], Libanese geestelike en die sekretaris-generaal van [[Hezbollah]] († [[2024]]). * [[1970]] – [[Debbie Gibson]], Amerikaanse sangeres en aktrise. * [[1971]] – [[Wadim Repin]], Russiese violis. * [[1984]] – [[Charl Schwartzel]], Suid-Afrikaanse professionele gholfspeler. == Sterftes == * [[1056]] – [[Theodora van Bisantium|Theodora]], keiser van die [[Bisantynse Ryk]] (* [[980]]). * [[1422]] – [[Hendrik V van Engeland]], koning van [[Engeland]] (* [[1387]]). * [[1739]] – [[Petrus Kalden]], die 13de predikant wat in diens van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] in [[Suid-Afrika]] sterf (* [[1670]]). * [[1814]] – [[Arthur Phillip]], die eerste goewerneur van [[Nieu-Suid-Wallis]] en stigter van die nedersetting wat tans [[Sydney]] heet (* [[1738]]). * [[1929]] – [[Lourens Geldenhuys]], baanbreker van die [[Witwatersrand]] en 'n politikus van die [[Suid-Afrikaanse Party]] (* [[1864]]). * [[1948]] – [[Andrei Zhdanov]], Sowjetleier en kulturele ideoloog (* [[1896]]). * [[1977]] – [[Sid Atkinson]], [[Suid-Afrikaanse]] [[atleet]] (* [[1901]]). * [[1979]] – [[Sally Rand]], Amerikaanse burleskdanser (* [[1904]]). * [[1980]] – [[Chris Burger]], heelagter van die [[Westelike Provinsie|WP]], sterf nadat hy sy nek die vorige dag in 'n rugbywedstryd teen die Vrystaat gebreek het (* [[1952]]). * [[1993]] – [[Siegfried Schürenberg]], Duitse akteur (* [[1900]]). * [[1997]] – [[Prinses Diana]] van Wallis (* [[1961]]). * [[1998]] – [[Gerhard Beukes]], Afrikaanse skrywer (* [[1913]]). * [[2014]] – [[Ollie Viljoen]], Afrikaanse musikant, storieverteller, TV-regisseur en aanbieder van RSG se vastrap-program (* [[1939]]). * [[2018]] – [[Marinus Wiechers]], Suid-Afrikaanse regskundige en grondwetkenner (* [[1937]]). * [[2021]] – [[Kebby Maphatsoe]], Suid-Afrikaanse ANC-politikus (* onbekend). == Vakansies, vierings en waarnemingsdae == * {{commonskat|31 August}} [[Kategorie:Augustus]] euxtamww6k96zexncip9mo9qss39o44 2963959 2963956 2026-08-31T07:10:30Z Aliwal2012 39067 /* Gebeure */ 2963959 wikitext text/x-wiki {{AugustusKalender}} '''31 Augustus''' is die 243ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (244ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 122 dae in die res van die jaar. == Gebeure == * [[1492]] – [[Pous Alexander VI]] stel sy eerste kardinaal aan, sy neef Juan de Borja Lanzol de Romani, aartsbiskop van Monreale. * [[1522]] – [[Pous Adrianus VI]] word gekroon deur kardinaal Marco Comaro. * [[1552]] – [[Pous Julius III]] stig die Collegium Germanicum. * [[1888]] – ''[[Jack the Ripper]]'' eis sy eerste slagoffer. * [[1920]] – Die eerste [[radio]] nuusuitsending word in [[Detroit]], [[Michigan]] gemaak. * [[1923]] – [[Belgiese koloniale ryk#Ruanda-Urundi (1916–1962)|Ruanda-Urundi]] word 'n [[België|Belgiese]] [[protektoraat]]. * [[1929]] – Die spoorlyn tussen [[Messina]] en [[Beitbrug]] op die noordelike grens van Suid-Afrika met [[Suid-Rhodesië]] word geopen. * [[1939]] – [[Nazi-Duitsland|Duitse troepe]] val 'n Duitse radiostasie aan vermom as [[Pole|Poolse]] troepe, wat lei tot die Duitse [[Inval van Pole]]. * [[1955]] – 'n [[Verenigde Nasies|VN]]-bemiddelde skietstilstand met [[Israel]] oor die [[Gasastrook|Gasa]]-grensgeskil word deur [[Egipte]] aanvaar. * [[1957]] – Die Federasie van Maleia word onafhanklik van die [[Verenigde Koninkryk]] na 'n middernagtelike oorhandigingseremonie. * [[1962]] – [[Trinidad en Tobago]] word van die Verenigde Koninkryk onafhanklik. * [[1977]] – [[Ian Smith]] se regerende ''Rhodesian Front'' wen al 50 setels wat vir wit kiesers gereserveer word in die [[Rhodesië|Rhodesiese]] algemene verkiesing en verslaan die regsgesindes wat van die party afgeskei het om die ''Rhodesian Action Party'' te vorm beslissend. * [[1991]] – [[Kirgisië]] word van die [[Sowjetunie]] onafhanklik. * [[1992]] – [[Pascal Lissouba]] word ingehuldig as president van die [[Republiek van Kongo]] na 'n veelparty presidensiële verkiesing en beëindig daarmee 'n lang tydperk van eenparty-[[marxisme|marxistiese]] regering. * [[1994]] – Die [[Ierse Republikeinse Leër]] kondig 'n algehele staking in militêre optrede aan na 25 jaar van bomaanval- en sluipmoordgeweld. * [[1997]] – [[Diana, Prinses van Wallis|Prinses Diana]] van [[Wallis]] sterf in 'n motorongeluk in [[Parys]], [[Frankryk]]. * [[2006]] – [[Neotel]], die tweede verskaffer van vastelyntelekommunikasiedienste in [[Suid-Afrika]] en [[Telkom]] se eerste mededinger, word in [[Johannesburg]] bekendgestel. * [[2023]] – 'n [[2023 Marshalltown-brand|Brand]] verswelg 'n gebou in [[Marshalltown]], [[Johannesburg]], 73 mense sterf en 52 ander word beseer. == Geboortes == * [[12]] – [[Caligula]], [[keiser]] van die [[Romeinse Ryk]] († [[41]]). * [[161]] – [[Commodus]], Romeinse keiser († [[192]]). * [[1863]] – [[Johannes Egbertus Vixseboxse]], Nederlands-gebore Suid-Afrikaanse argitek en bouaannemer († [[1943]]). * [[1880]] – [[Wilhelmina van Nederland|Wilhelmina]], koningin van [[Nederland]] († [[1962]]). * [[1897]] – [[Fredric March]], Amerikaanse akteur († [[1975]]). * [[1907]] – [[Ramon Magsaysay]], [[Filippyne|Filippynse]] politikus en president († [[1957]]). * [[1928]] – [[James Coburn]], Amerikaanse akteur († [[2002]]). * [[1934]] – [[Raymond Buckland]], Brits-gebore Amerikaanse skrywer († [[2017]]). * [[1937]] – [[Christo Viljoen]], Suid-Afrikaanse [[Ingenieurswese|ingenieur]], akademikus en die "Vader van die Tegnopark" († [[2023]]). * [[1957]] – [[Rachelle Greeff]], Afrikaanse joernalis en skrywer. * [[1960]] – [[Hassan Nasrallah]], Libanese geestelike en die sekretaris-generaal van [[Hezbollah]] († [[2024]]). * [[1970]] – [[Debbie Gibson]], Amerikaanse sangeres en aktrise. * [[1971]] – [[Wadim Repin]], Russiese violis. * [[1984]] – [[Charl Schwartzel]], Suid-Afrikaanse professionele gholfspeler. == Sterftes == * [[1056]] – [[Theodora van Bisantium|Theodora]], keiser van die [[Bisantynse Ryk]] (* [[980]]). * [[1422]] – [[Hendrik V van Engeland]], koning van [[Engeland]] (* [[1387]]). * [[1739]] – [[Petrus Kalden]], die 13de predikant wat in diens van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] in [[Suid-Afrika]] sterf (* [[1670]]). * [[1814]] – [[Arthur Phillip]], die eerste goewerneur van [[Nieu-Suid-Wallis]] en stigter van die nedersetting wat tans [[Sydney]] heet (* [[1738]]). * [[1929]] – [[Lourens Geldenhuys]], baanbreker van die [[Witwatersrand]] en 'n politikus van die [[Suid-Afrikaanse Party]] (* [[1864]]). * [[1948]] – [[Andrei Zhdanov]], Sowjetleier en kulturele ideoloog (* [[1896]]). * [[1977]] – [[Sid Atkinson]], [[Suid-Afrikaanse]] [[atleet]] (* [[1901]]). * [[1979]] – [[Sally Rand]], Amerikaanse burleskdanser (* [[1904]]). * [[1980]] – [[Chris Burger]], heelagter van die [[Westelike Provinsie|WP]], sterf nadat hy sy nek die vorige dag in 'n rugbywedstryd teen die Vrystaat gebreek het (* [[1952]]). * [[1993]] – [[Siegfried Schürenberg]], Duitse akteur (* [[1900]]). * [[1997]] – [[Prinses Diana]] van Wallis (* [[1961]]). * [[1998]] – [[Gerhard Beukes]], Afrikaanse skrywer (* [[1913]]). * [[2014]] – [[Ollie Viljoen]], Afrikaanse musikant, storieverteller, TV-regisseur en aanbieder van RSG se vastrap-program (* [[1939]]). * [[2018]] – [[Marinus Wiechers]], Suid-Afrikaanse regskundige en grondwetkenner (* [[1937]]). * [[2021]] – [[Kebby Maphatsoe]], Suid-Afrikaanse ANC-politikus (* onbekend). == Vakansies, vierings en waarnemingsdae == * {{commonskat|31 August}} [[Kategorie:Augustus]] rfqje0gyxn7rt3zg3bmbr7q1bkt5f2h 4 5209 2963912 2963334 2026-08-30T20:49:54Z Rooiratel 90342 /* Die kontakbladsy */ Antwoord 2963912 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]]<!-- [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|230px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Jy het jou huiswerk gedoen... == ...as die Engelse Wikipedia sê dat van hulle artikels met 'n Afrikaanse (of Duitse artikel) uitgebrei kan word. Ek het onlangs twee voorbeelde rakende my sportartikels gesien: * [[:en:South Korea national rugby union team]] wat met hulp van beide die [[:af:Koreaanse nasionale rugbyspan|Afrikaanse voorbladartikel]] en die [[:de:Südkoreanische Rugby-Union-Nationalmannschaft|Duitse lesenswaardige artikel]] verbeter kan word. * [[:en:Tanzania national cricket team]] wat met hulp van die [[:de:Tansanische Cricket-Nationalmannschaft|nuwe Duitse lesenswaardige artikel]] (laas maand aangewys) verbeter kan word. Myns insiens is dit baie interessant dat die Afrikaanse en Duitse Wikipedia in beide krieket en rugby (hoegenaamd dié Engelse sportsoorte) deels beter artikels het as die Engelse Wikipedia. My doel was nog altyd om met artikels oor nasionale spanne en wêreldbekertoernooie die Engelse artikel te klop, nou word in die een of ander amptelik daarna verwys dat dit wel die geval is. Volgens my beskeie mening is dit die geval by die meeste artikels oor nasionale spanne, en hulle het in Afrikaans en Duits altyd dieselfde inhoud. Terloops, die Swahili-Wikipedia (Swahili is 'n ampstaal in Kenia, Rwanda, Tanzanië en Uganda) het nie een artikel oor nasionale krieket- of rugbyspanne nie. Tydens laasjaar se Wikimania in Nairobi wou ek 'n projek van stapel stuur om hulle ook te betrek, maar my versoek het nie geslaag nie (ek was nie daar nie). Hulle het wel artikels soos [[:sw:Steve Tikolo]] waar ek met 'n inligtingskas kon help, maar hulle het nie iets soos [[:sw:Timu ya kriketi ya Kenya]] ([[Keniaanse nasionale krieketspan]]) nie. Gemeenskap, dit is wat van my sportartikels vir die Afrikaanse Wikipedia (en Duitse ook) kan bied en myns insiens is dit een van baie moontlikhede om Afrikaans volstoom te ondersteun: '''met kwaliteit bo kwantiteit'''. Daarmee kan ons veral lesers lok, dink ek. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:45, 13 Julie 2026 (UTC) :In die kol. Weens die druk op Afrikaanse onderwys-instellings moet daar aanlyn-aktiwiteit oor 'n alternatiewe en breë front wees. Die wiki-artikels oor gewilde onderwerpe plaas terminologie in die volksmond, en is beleggings in die taaltoekoms. 'n Leserspubliek wat meer lees, meer krities lees en meer in feite belangstel sal wel ook help. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 21:09, 18 Julie 2026 (UTC) == Maria == Kan iemand asb. vir my die artikel "Maria Boleyn" skep sodat ek kan sien of ek dit op hierdie gemors van 'n app kan doen - die app waarop ek glo geblokkeer is? Hoe is dit moontlik? - Burgert [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-40485-20|&#126;2026-40485-20]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-40485-20|talk]]) 04:46, 20 Julie 2026 (UTC) ::{{ping|Rooiratel}}, enige raad hier? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:07, 20 Julie 2026 (UTC) :::Bedoel jy die Selfoon app? Dit werk net so 'n klein bietjie vir my, soms... maar ek vermy dit soos die pes vir bydraes. [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 08:38, 20 Julie 2026 (UTC) ::::Ek het nog nie die app gebruik nie. As mens jou gewone gebruikersnaam en wagwoord gebruik on aan te meld, dan sien ek nie hoekom jy op die app geblokkeer sal wees, maar nie op die webwerf nie. As die app 'n probleem is, gebruik net die webwerf. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 14:48, 1 Augustus 2026 (UTC) == [[Wikipedia:Bladsyverwydering]] == Admins, daar is 'n bietjie werk. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:55, 21 Julie 2026 (UTC) [[Lêer:Radio Overberg Advertensie 29 Julie 2026.jpg|duimnael|met Jimmy Wales]] == Wikimania 2026 == As ‘n ontvanger van ‘n beurs van [[Wikimedia ZA]], is ek in Parys om [[Wikimania]] 2026 in [[Parys]] by te woon. My eerste Wikimania. Vandag was die voorkonferensie vir gebruikers met spesiale regte wat inderdaad weereens die omvang van aktiwiteite binne Wikimedia onder aandag bring. Mens kan uiteraard ook aanlyn verskeie van die sessies van more bywoon deur te registreer op die Wikimania 2026 blad. Die weeklikse radio inset by [[Overvaal Stereo]] is ook vandag van die byeenkoms gedoen. ‘n Volledige verslag van Wikimedia 2026 sal na afloop van die konferensie gedoen word. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:48, 21 Julie 2026 (UTC) : Ek is ook hier. Uiteindelik [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ontmoet. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 15:26, 22 Julie 2026 (UTC) ::Lekker julle manne, geniet dit terdeë! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:02, 22 Julie 2026 (UTC) ::: Ja, dis goed om Dumbassman uiteindelik te ontmoet. Ek het ook twee Duitse gebruikers raakgeloop wat al artikels op die Afrikaanse Wikipedia geskep het. Die een wat oorspronklik van Suid-Afrika kom, het aangedui hy mag weer betrokke word. Ek het hom sterk aangemoedig. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:34, 22 Julie 2026 (UTC) {{uitkeep}} Oesjaar, is jy nie weg Frankryk toe vir Wikimania 2026 nie? [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:50, 21 Julie 2026 (UTC) : Nee ongelukkig nie. As pensioenaris met inkomste van R0.00 per maand kon ek nie die Schengen Visa bekostig nie, my bakkie het dringend instandhouding vereis. So werk dit maar. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:58, 21 Julie 2026 (UTC) ::Jammer om te hoor, miskien kan jy nog virtueel aanbied? Sopas self ook R11750 vir my Mercedes se diens moes uithaal! Groete tuis, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:54, 21 Julie 2026 (UTC) ::: [[Gebruiker:Discott]] bied namens my aan. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:02, 21 Julie 2026 (UTC) :::: "Gebruiker Discott het 'n uitstekende 5 minute aanbieding "''Rooting for Knowledge: Why we need a Wiki-Botanist Action Group Today'' aangebied oor die werk wat op die Afrikaanse Wikipedia gedoen word deur gebruiker Oesjaar en Prof van Wyk. Lyk of die vraag beantwoord gaan word, aangesien dit aanleiding gegee het tot die begin van werk om 'n Wiki Biodiversiteit ontmoeting voor die opkomende [[Internasionale Botaniese Kongres]] in 2029 in [[Kaapstad]] aan te bied. Die Afrikaanse Wikipedia het 'n globale inpak. Puik werk Oesjaar en Prof van Wyk. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 21:00, 25 Julie 2026 (UTC) == RFC oor KI-gegenereerde inhoud in Commons (en ter plaatse) == Soos op 23 Junie hier genoem, is Commons nog besig om uit te werk wat hulle presies wil hê wat beelde betref wat deur KI geskep is. Hulle is veral versigtig vir beelde wat werklike mense uitbeeld, selfs as dié historiese figure is, waar etiese oorwegings (soos persoonsregte) effektief geen rol speel nie. Ook hou hulle nie daarvan in enige wetenskaplike aanwending nie. Sulke beelde noem hulle spekulatief, ensomeer, en wil nie valse inligting die wêreld instuur nie. Ook beskou sommige persone daar KI-beelde as opvoedkundig waardeloos, en byna enige menslike poging as baie beter. Ons het natuurlik talle artikels aangaande historiese figure waar die uitbeelding volkome spekulatief is, soos [[Plautus]] en baie ander, alhoewel dan nie KI nie. By die Commons-bespreking word gemeld: :"Groot getalle beelde wat nie die werklikheid weerspieël nie, word [op commons] opgelaai. Wanneer 'n minderwaardige KI-beeld in 'n artikel ingevoeg word, ontmoedig dit werklike fotograwe en grafiese kunstenaars om beelde te skep, omdat hulle meer geneig is om 'n beeld te skep vir 'n artikel wat geen illustrasie het nie. Hierdie opdatering vereis dat sommige KI-inhoud as sodanig in-beeld gemerk word. Hierdie opdatering redaksioneer andersins nié projekte buite Commons nie. Commons het geen voorneme om ander projekte te redaksioneer nie, ons wil net verseker dat óns nie bydra tot die waninligting van die publiek nie." Die kwessie dus: af.wiki moet nog besluit wat ons plaaslike beleid is, want wikimedia gaan nie aan ons voorskryf nie.<br> :a) Word <u>oplaai</u> van KI-beelde hier op af.wiki toegelaat, benewens waar dit KI-konsepte self illustreer?<br> :b) Word dit toegelaat waar dit werklike mense illustreer? Hier dink mens bv. aan gevalle waar ons 'n vae foto of illustrasie het, wat deur KI in 'n meer realistiese of gekleurde portret (maar met onafwendbare spekulatiewe elemente) omskep kan word.<br> :c) Word KI-beelde enigsins in artikels toegelaat?<br> Op en.wiki word dit oorwegend nie toegelaat nie. Ons moet ook in ag neem, dat selfs indien dit nie in ons artikels toegelaat word nie, dit steeds vir die publiek en private webwerwe nuttig mag wees. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 10:31, 22 Julie 2026 (UTC) ::Ek verstaan... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:35, 22 Julie 2026 (UTC) :::Vandag ‘n Wikimania 2026 paneelbespreking oor [[Kunsmatige intelligensie|KI]] binne die Wiki-omgewing bygewoon. Beide die potensiële bedreigings en moontlike voordele daarvan, is deur die paneellede geopper. Selfs oor die idee van ‘n aanvanklike sentrale beleid daaroor of gedesentraliseerde benadering, was daar nie eenstemmigheid nie. Aangesien daar konsensus was dat dit ‘n realiteit is wat hanteer sal moet word, gaan gesprekvoering voort en hopelik gaan meer duidelike riglyne in dié verband ontwikkel word. :::Ek gaan poog om ‘n oog op die verwikkelinge te hou en wat ons in die interim selfs in die Afrikaanse Wikipedia kan begin bespreek. Meer as een paneellid het daarop gewys dat selfs in van die groot Wikipedia’s daar nog nie voldoende kennis is oor wat werklik die implikasies van KI is nie. [[Jimmy Wales]] het ook indirek daarna verwys in sy openingstoespraak. Wikipedia se rol in die era van [[groot taalmodel]]le kan self nog belangriker word, in sy toespraak ‘n optimistiese toon oor die toekoms van Wikipedia en sê dat die dood van Wikipedia al van die begin af voorspel is, dit nog steeds van krag tot krag sal gaan. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:21, 22 Julie 2026 (UTC) == Gebruiker:Elmarie Waltman == Gemeenskap, dit is vir my 'n plesier om julle voor te stel aan [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie]]. Sy het ingestem om ons te help met Admin werk, meer hieroor later. Sy gaan ook deel van die Radiospan wees. Welkom hier by ons Elmarie. Onthou, hierdie klomp ou toppies hier betrokke se blaf is erger as hulle byt! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:46, 24 Julie 2026 (UTC) :Hoe lekker lag ek nou! Dankie Deon, hoop om die Wikipedia naam op al die platforms hoog te hou. [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] ([[Gebruikerbespreking:Elmarie Waltman|kontak]]) 09:02, 24 Julie 2026 (UTC) ::Baie welkom Elmarie, ons hoop jy geniet jou tyd hier terdeë! Sien uit na jou bydrae. Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:48, 24 Julie 2026 (UTC) ::: Welkom Elmarie, geniet dit! [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:36, 25 Julie 2026 (UTC) ::::Baie welkom hier @[[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:38, 1 Augustus 2026 (UTC) == Versoek om kommentaar oor die toekoms van Abstrakte Wikipedia == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Julle word uitgenooi om jul mening te lug in 'n [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|versoek om kommentaar oor die toekoms van Abstrakte Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 Julie 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> : Kan iemand vir my sê wat Abstrakte Wikipedia is? Of word ek nou te oud? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:34, 24 Julie 2026 (UTC) ::Weet ook nie, maar volgens google: Abstrakte Wikipedia is 'n Wikimedia-projek wat Wikifunksies en Wikidata gebruik om 'n taalonafhanklike weergawe van Wikipedia te skep. Dit het ten doel om inhoud in enige natuurlike taal te genereer om artikels oor kleiner taaluitgawes uit te brei. ::'''Die kernkomponente is''' ::* Wikidata wat die gestruktureerde kerndata- en kennisbasis verskaf en ::* Wikifunksies wat kode en funksies verskaf om abstrakte data in mensleesbare sinne te omskep. ::Die taalonafhanklikheid laat gebruikers toe om artikellogika te skep en te onderhou sonder om dit aan 'n enkele gesproke taal te koppel. ::'''Die projekdoelwitte is''' ::* taalgelykheid, aangesien kleiner taalwiki's bygestaan word om hul artikeltellings vinnig te laat groei, en ::* globale reikwydte aangesien mense bemagtig word om kennis in hul moedertaal te lees en mee te deel. ::[[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 14:00, 24 Julie 2026 (UTC) == Inligtingskas Vliegtuigenjins == Gemeenskap, kan enige van die slimmer jongmanne asb. vir ons ''Infobox aero engine'' vertaal? Ook, het ons die ekwivalent van ''Infobox sportsperson''? Ek word graag bederf... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:36, 28 Julie 2026 (UTC) : {{ping|Pynappel}}, met al jou nuwe energie, kan jy dalk hier help asb? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:53, 23 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek het beide nou geskep. Dit is gewoonlik baie maklik om 'n sjabloon van die Engelse Wikipedia oor te dra: ::1. Kopieer die bronteks en stoor dit ::2. Gebruik die "Wys voorskou"-funksie om al die ontbrekende sjablone en modules te identifiseer en bring hulle ook oor. ::3. Herhaal stap 2 totdat al die skakels blou is ::4. Vertaal teks wat sigbaar aan gebruikers is na Afrikaans, bv. die etikette in 'n inligtingskas, kategoriename, ens. ::Die belangrikste ding om in gedagte te hou is watter bestaande sjablone en modules ekwivalent is met die Engelse Wikipedia s'n. Die Engelse [[:en:Template:Infobox]] is vir historiese redes nie ekwivalent met ons {{ss|Infobox}} nie. Jy sal dus gewoonlik oral waar {{ss|Infobox}} in 'n nuwe sjabloon geroep word, moet verander na {{ss|Inligtingskas4}}, wat op sigself die module [[Module:Infobox]] roep, wat dit moontlik maak om maklik nuwe inligtingskaste op die Afrikaanse Wikipedia te skep deur sjablone vanaf die Engelse Wikipedia te kopieer. Ons kan later daarna kyk om die teenstrydigheid tussen {{ss|Infobox}} en {{ss|Inligtingskas4}} op te klaar, maar ek vermoed dit gaan 'n groter taak wees. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:09, 23 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] as jy vashaak kan jy maar vir my of @[[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ping. Ek is nou hier, maar gaan weens ander verpligtinge weer van môre af skaars wees. Ek sal so nou-en-dan inloer om te kyk of ek ge-ping is. As ek iets gebreek het, gebruik maar daai rol-terug-knoppie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:10, 23 Augustus 2026 (UTC) ::: Dankie. Hierdie ou oom gaan sy bes probeer! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:11, 23 Augustus 2026 (UTC) == Help met kassie, asb. == Kan iemand my asb. help om {{sj|Inligtingskas Planeet}} reg te maak? Ek het net "symbol" ondertoe geskuif, en nou gee hy snaakse goed by elke planeetkassie. Dankie! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:32, 30 Julie 2026 (UTC) :Sien die tweede reël in [[Makemake]]. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:35, 30 Julie 2026 (UTC) ::Dankie vir niks. Ek het sommer net "symbol" uitgehaal, en nou is die sjabloon reg. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 12:55, 31 Julie 2026 (UTC) == Taaldinge op RSG: 2 Aug. 2026 == Gemeenskap, neem kennis dat ek nou Sondag om 10:00 weer op Taaldinge met Ina Strydom gesels. Ek gaan verwys na twee dinge wat redelik onbekend is: die Digitalisering van Vakkundige Woordeboeke, prof. [[Gerhard van Huyssteen]] en prof. Martin Puttkammer van NWU help ons daarmee. Ek sal dit eers werklik bemark as die eerste produk gelewer word; ons gaan dit definitief ook op Wikiwoordeboek laai. Tweedens verwys ek na Projek VOS (Vingers op sleutelbord). Die gedagte is dat daar op een dag volgende jaar bv. 'n Saterdag 'n klomp mense in verskeie lokale in stede en dorpe bymekaar kom en ons via TV/dataskakels hulle lei en aan die gang kry. Waar ons kan moet ons van ons gebruikers in persoon daar hê wat as fasiliteerders sal optree. Ja, dit gaan geld kos, ek het juis met van die Afrikaanse organisasies agter die skerms begin gesels... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:42, 31 Julie 2026 (UTC) :Klink goed! [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-42919-45|&#126;2026-42919-45]] 14:49, 2 Augustus 2026 (Wie is hierdie skim?) ::Ook ingeskakel op RSG, dankie Oesjaar! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 05:46, 3 Augustus 2026 (UTC) ::: Volgens my rekords was dit die 100ste uitsending in ons klankargief. Baie Geluk! Dit beteken daar was seker al baie meer as 200 uitsendings aangesien ons nie klankgrepe van al die uitsendings kry nie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:05, 5 Augustus 2026 (UTC) == Besoeke vir Julie == Gemeenskap, die besoeke vir Julie is 3,2 miljoen! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:56, 1 Augustus 2026 (UTC) == Die kontakbladsy == Hallo almal. Daar was besprekings 'n tyd gelede oor ons kontakbladsy. Die een hier: [[Wikipedia:Kontak]] En spesifiek oor die e-posadresse op daardie bladsy. Wie beheer dit? Lees enigiemand die e-pos ens.? Ek het 'n bietjie ondersoek ingestel en die meeste van die antwoorde wat ons nodig gehad het gekry. In opsomming word daai e-posadresse beheer deur spesiale sagteware wat Wikimedia gebruik. En Wikipedia gebruikers moet aansoek doen om lede te word van 'n spesiale span wat toegang kry tot die sagteware. Ek gaan aansoek doen (in 'n dag of twee) vir myself, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] en @[[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] om deel te wees van die span. Ek gaan net tydelik deel wees om uit te werk hoe alles werk, en dit te dokumenteer. As julle meer wil weet, of self by die span wil aansluit, lees dan die bladsye wat ek onlangs geskep/vertaal het: [[Hulp:Kontakbladsy]] en [[Wikipedia:Vrywillige Reaksiespan]]. Die bladsye is nie volledig nie, en hulp word waardeer. Ek verbeter dit soos ek meer leer/tyd kry. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:48, 1 Augustus 2026 (UTC) :Dankie Rooiratel, ek sien nou die nuutste boodskappe is heel onder aan die bladsy. Sal dit beslis nou meer gereeld lees en opvolg. [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-42919-45|&#126;2026-42919-45]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-42919-45|talk]]) 14:47, 2 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek het nou aansoek gedoen. Sien hier : https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_Response_Team/Volunteering#Rooiratel_&_Oesjaar_&_Elmarie_Waltman - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 20:49, 30 Augustus 2026 (UTC) == 130 000 artikel mylpaal! == Gemeenskap: daar is ons verby die 130 000 artikel mylpaal! Dankie aan almal wat bydraes gemaak het die afgelope tyd! 'n Ware spanpoging! Nou het ons iets om te bemark! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:57, 1 Augustus 2026 (UTC) :Fantasties! [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] ([[Gebruikerbespreking:Elmarie Waltman|kontak]]) 14:11, 5 Augustus 2026 (UTC) == Kopiereg op foto's == Ek wil net seker maak dat ek die SA-kopiereg op foto's verstaan, want ons benodig by etlike persone foto's wat algemeen op die internet beskikbaar is. Google stel dit so: :In Suid-Afrika verval kopiereg op foto's 50 jaar vanaf die jaareinde waarin die foto aan die publiek beskikbaar gestel is, vir die eerste keer gepubliseer is, of geskep is indien dit ongepubliseer is. :Volgens die SA Regering se Kopieregwet hang die presiese vervaltyd af van spesifieke vrystellingsmylpale: *Gepubliseer of Openbaargemaak: "vyftig jaar na die jaareinde van die jaar waarin die werk wettiglik aan die publiek beskikbaar gestel of vir die eerste keer gepubliseer word, watter termyn ook al die langer is", soos deur Lexology opgemerk. *Ongepubliseer: Indien die foto nie binne 50 jaar na die skepping daarvan gepubliseer of aan die publiek vertoon word nie, verval kopiereg "vyftig jaar na die jaareinde van die jaar waarin die werk gemaak is", volgens Lexology. Ander webblaaie soos [https://www.svw.co.za/copyright-photographs/] blyk dit te bevestig. Mag ons dus Suid-Afrikaanse promosiefoto's van pre-31 Desember 1975 hier oplaai en gebruik? [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 10:56, 3 Augustus 2026 (UTC) :{{ping|JMK}}, ek het gekyk wie van my vriende daar buite kan help... Nie hierdie keer nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:27, 3 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:JMK|JMK]] vir moderne fotos is dit is beter en makliker om die kopiereghouer van 'n foto (die een wat die foto geneem het) te vra om dit onder 'n gebruikbare lisensie (vir wiki Commons) vry te stel (soos CC-BY-SA, of CC0) as om vir 50 jaar te wag. ::Vir ouer fotos, moet ons maar wag as ons nie die fotograaf kan kontak en vra om dit met 'n vrye lisensie vrystel nie. So ja, enige foto meer as 50 jaar na die publikasiedatum kan ons hier gebruik. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:36, 4 Augustus 2026 (UTC) == Sintaksfoute soos op 1 Augustus == Gemeenskap: [https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=afwiki&view=project Sintaksfoute] Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:55, 4 Augustus 2026 (UTC) == Ons Bakkiesblad... == Gemeenskap, sien die positiewe terugvoer hier... [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Bakkiesblad] Lekker [[Gebruiker:Sobaka]]! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:06, 6 Augustus 2026 (UTC) == [[Baccalaureus Artium]] == Gemeenskap, moet die woord "artium" nie met 'n hoofletter geskryf word nie soos bv. [[Baccalaureus Pharmaciae]]? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:59, 11 Augustus 2026 (UTC) :Volgens die WAT wel. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:11, 11 Augustus 2026 (UTC) ::{{ping|Pynappel}}, dan neem ek aan ''Magister artium'' moet ook verander word? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:29, 11 Augustus 2026 (UTC) :::Ja, ook volgens die WAT. Het nie nou tyd om dit self te doen nie - sal waardeer indien iemand anders kan. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:32, 11 Augustus 2026 (UTC) ::::Wat is die konteks van die bespreking? My BSc-sertifikaat van die Universiteit van Natal in 1969 was alles in Latyn en verklaar dat die "Gradum Scientiae Baccalaurei" aan my toegeken is. Watter tale is vir die Baccalaureus Pharamaciae sertifikaat gebruik? Latyn? Afrikaans? Engels? Engels en Afrikaans? Kan 'n mens net sommer "BA graad" of "BSc graad" of "MA graad" skryf? [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:59, 13 Augustus 2026 (UTC) :::::Volgens die WAT is MA (sonder punte) die afkorting vir mega-[[ampère]] en BA die landkode vir [[Birma]] of die motorkenteken vir [[Maseru]], [[Basoetoland]]. B.A. is die afkorting vir [[Baccalaureus Artium]] en al die voorbeeldsinne gebruik die afkorting (met punte). So-ook is M.A. (met punte) die afkorting vir [[Magister Artium]] en al die voorbeeldsinne gebruik M.A. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 09:05, 14 Augustus 2026 (UTC) ::::::Dit moet dalk ook genoem word dat die hoofinskrywings in die WAT onder B.A. en M.A. is. Daar is geen inskrywings vir Baccalaureus Artium en Magister Artium nie. Laat ek 'n bietjie later in ander woordeboeke kyk. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 09:09, 14 Augustus 2026 (UTC) :::::::Die WAT, AWS 9 en AWS 11 gee almal Baccalaureus Artium en Magister Artium slegs met aanvangshoofletters. Die WAT en AWS 9 gee die afkortings B.A. en M.A. met punte en AWS 9 en AWS 11 gee die afkortings BA en MA sonder punte. Let op dat AWS 11 nie die afkortings met punte gee nie. Interessant genoeg gee die WAT slegs Baccalaureus met 'n aanvangshoofletter, maar baccalaureaat met 'n aanvangskleinletter. AWS 9 en 11 gee beide slegs baccalaureus met 'n aanvangskleinletter. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:00, 15 Augustus 2026 (UTC) :{{ping|Pynappel}}, ek het alle plekke waar BA en MA voorkom na die punt weergawes verander. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:21, 18 Augustus 2026 (UTC) ::Baie dankie vir jou moeite, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]. Volgens [[Wikipedia:Titelriglyne]] geniet die AWS egter voorkeur. ::{{cquote|Hou by Afrikaanse spelling soos voorgeskryf in die Afrikaanse woordelys en spelreëls. HAT, WAT en Pharos se Afrikaans-English/Engels-Afrikaanse woordeboeke word ook as gesaghebbend beskou. Waar die bronne verskil word voorkeur gegee in die volgorde wat die bronne hier gelys is.}} ::Moet ek 'n robot gebruik om die punte by al die afkortings van grade te verwyder? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:54, 18 Augustus 2026 (UTC) :::[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] , ja asb! Ten minste is almal nou dieselfde. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:26, 19 Augustus 2026 (UTC) == LitNet oor Wikipedia en terugvoer van Wikimania 2026 == "Van mens tot masjien: Wikipedia en die voortbestaan van betroubare kennis", meningsartikel gebaseer op my Wikimania 2026 ervaring. https://www.litnet.co.za/van-mens-tot-masjien-wikipedia-en-die-voortbestaan-van-betroubare-kennis/ [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:51, 13 Augustus 2026 (UTC) Terugvoer oor Wikimania 2026 is beskikbaar by die projekblad: [[Wikipedia:Afrikaanse Wikipedia by Wikimania 2026]] [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:32, 15 Augustus 2026 (UTC) == Geregistreerde gebruikers == Gemeenskap, ek sien ons Geregistreerde gebruikers is nou meer as 210,000! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:10, 13 Augustus 2026 (UTC) :Dit is tans 210 455 volgens die [[Afrikaanse Wikipedia]]-artikel. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:38, 18 Augustus 2026 (UTC) == Inhoudsopgawe == Ons prente het skielik 'n inhoudsopgawe bo die prent. Enige rede daarvoor? Dis onnodig en neem ruimte op. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 09:31, 14 Augustus 2026 (UTC) :Iemand het bg. na 'n meer sinvolle posisie geskuif. Nou baie beter. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 22:04, 20 Augustus 2026 (UTC) == [[Wikipedia:Titelriglyne (geografiese name)]] == Ek het 'n nuwe beleidsbladsy vir titelriglyne vir geografiese name m.b.v. Claude geskep. Dit is gebaseer op die Engelse weergawe [[:en:Wikipedia:Naming conventions (geographic names)]], maar aangepas vir die Afrikaanse Wikipedia. Dit lyk vir my sover soos 'n heel redelike vertrekpunt, maar gaan kyk gerus daarna en laat weet indien daar enige groot probleme is. Vir klein goed of voorgestelde veranderings, wysig die bladsy sommer direk. Indien daar 'n meningsverskil oor enigiets ontstaan, kan ons dit op die besprekingsbladsy daar bespreek. Nadat daar 'n konsensus ontstaan het, kan ons {{ss|beleid}} bo-aan voeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:32, 18 Augustus 2026 (UTC) : Die "prompt" (por?) wat ek gebruik het, is: ''Vertaal hierdie Wikipedia-konvensie na Afrikaans en pas dit aan vir die Afrikaanse Wikipedia:''. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:33, 18 Augustus 2026 (UTC) == Kunsmatige intelligensie en Wikipedia == Ek deel hiermee ‘n e-pos van Gebruiker Eugene Egbe (Franse Wikipedia) wat op die Wikimedia netwerke versend is vir diegene wat geïnteresseer is in [[kunsmatige intelligensie]] en die impak daarvan. “Geagte Gemeenskapsleiers/lede, Tydens Wikimania in Parys het ek die kans gehad om met 'n paar gemeenskapslede te gesels wat hul kommer uitgespreek het en die behoefte aan 'n bespreking oor die gebruik van KI-platforms in ons gemeenskap en daaglikse werk. Hierdie besprekings vind al in ander gemeenskappe plaas, daarom dink ons dit sal goed wees om 'n oorsig van ons gemeenskap en die impak wat KI veroorsaak, te hê. Vir hierdie doel doen ons 'n kort opname om te verstaan hoe gemeenskappe soos joune dink oor en KI gebruik, en ons sal graag jou hulp wil hê om dit voor jou lede te kry tydens byeenkomste of *'n Paar dinge wat ons hoop jy kan doen:* 1. Deel die opname met jou gemeenskapslede — dit neem ongeveer 5 minute om te voltooi. Hier is die skakel: *Opnameskakel*<https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeBkEfLmmmpCyKjWv-zMrFEfa55w1x0vWvi7JTP-2LGNhF5EQ/viewform?usp=header> 2. Sluit aan by 'n kort oproep (of stuur 'n verteenwoordiger) om jou gemeenskap se perspektief op KI direk te deel. Ons beoog om dit tot [30–45] minute te hou en beplan dit vir iewers in *middel-September*. As 'n oproep vir jou werk, antwoord net met 'n paar tye wat jou pas (of wys ons na wie ook al in jou span die regte persoon sou wees), en ons sal iets op die kalender kry. Baie dankie dat jy dit oorweeg het. Jou persoonlike en gemeenskap se insette sal werklik vorm wat ons in hierdie studie leer.” Deel gerus enige voorlopige opmerkings of belangstelling oor bogenoemde hier. Die vraelys bo is baie generies en nie spesifiek op Wikipedia gerig nie maar gee ‘n opsie om jou e-pos adres te deel om in verdere gesprekke deel te neem. Dit is seker een van vele inisiatiewe wat oor hierdie onderwerp sal volg. Groete [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 15:28, 20 Augustus 2026 (UTC) :Ek het 'n probleem raakgeloop. Vir een opsie wat ek nee geantwoord het, wil hy nie aanvaar nie. Jammer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:19, 20 Augustus 2026 (UTC) As ons nou hier oor die gebruik van KI op Wikipedia gesels: Ek sien nou 'n klomp artikels wat met KI uit Engels vertaal word. Een van die Wikipedia-beleid is dat mense artikels volgens bronne self skryf. Jy lees die bron en brei daarvolgens die artikel uit. Wikipedia is 'n ensiklopedie en dit noem ons ensiklopediese werk. As 'n KI 'n artikel vertaal, is dit hoogs onwaarskynlik dat die bronne volgens ensiklopediese waardes geraadpleeg is. Ook op die Engelse Wikipedia kan daar foute in enige artikel wees wat jy self moet uitsorteer volgens die bronne wat gelys is. Byvoorbeeld is die gebruik van KI vir artikelwerk op die [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse Wikipedia]] ontoelaatbaar. Sodra jy een artikel met hulp van KI uitbrei, was dit jou laaste aksie daar. Die [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse Wikipedia]] wil dit ook nie hê nie, dieselfde op die [[:en:Wikipedia:Editing policy#Artificial_intelligence_additions|Engelse Wikipedia]]. Ander neem weke om een artikel tot op meer as 30&nbsp;000 of 40&nbsp;000 uit te brei omdat die bronne geraadpleeg word, maar nou sien ek 'n klomp uitgebreide artikels binne een dag, ook sensitiewe onderwerpe soos [[Mekka]], [[Jerusalem]], ens. Gemeenskap, wat is julle mening daaroor? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:47, 23 Augustus 2026 (UTC) :Die onbesonne gebruik van KI is 'n ernstige probleem. My antwoord op die vraag wat my meeste bekommer was: ::''> Bad results; inaccurate information; perpetuation/reflection of popular human bias, AI fabrication/ hallucination; AI agents wilfully steering people towards a synthesised opinion. People losing independent abilities and the ability to think logically. '' :Masjiengeskrewe teks het nie lekker idiomatiese taalgebruik nie, maar as mens dit met versigtigheid benader, is dit 'n handige hulpmiddel. Ek het al 'n dosyn artikels met die hulp van masjienvertaling opgestel en niemand het nog werklik gekla oor my taal nie. Ons moet oppas om die baba met die badwater uit te gooi. :Mense kan snert skryf sonder KI, hoewel KI dit moontlik maak om groot volumes snert te skryf wat baie moeilik raak om te identifiseer en taalkundig reg te trek na die tyd. :Wie van ons kyk nog na die lyste [https://af.wikipedia.org/wiki/Kategorie:Artikels_wat_geproeflees_moet_word Artikels wat geproeflees moet word] en [https://af.wikipedia.org/wiki/Kategorie:Kategorie:Gaan_taal_na Gaan taal na]? :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:44, 24 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] dit is 'n gebruik van die begin van hierdie taalweergawe van Wikipedia om artikels uit ander taalweergawes te vertaal. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:51, 24 Augustus 2026 (UTC) :::Die grootste gevaar met die gebruik van KI op Wikipedia lê waarskynlik nie in die tegnologie self nie, maar in onbeheerde en ongekontroleerde gebruik daarvan. KI kan feite verkeerd weergee, bestaande foute uit ander taalweergawes versterk en, besonder ernstig vir ’n ensiklopedie, bronne hallusineer of selfs geloofwaardige maar geheel en al fiktiewe verwysings skep. Dit sou egter na my mening uiters kortsigtig wees om KI daarom volledig op die Afrikaanse Wikipedia te verbied. Ons werk met ’n betreklik klein aktiewe gebruikersbasis en ’n enorme hoeveelheid kennis wat nog in Afrikaans ontsluit moet word; verantwoordelike KI-gebruik kan vertaling, taalversorging, opsomming en die aanvanklike verwerking van bronne aansienlik vergemaklik. Die kernbeginsel behoort eerder te wees dat die '''menslike redigeerder verantwoordelik bly vir die finale inhoud''': feite en verwysings moet teen die oorspronklike bronne nagegaan word, KI-gegenereerde bronne mag nooit sonder verifikasie aanvaar word nie, en sensitiewe of omstrede onderwerpe behoort aan strenger kontrole onderwerp te word. Wat ons dus nodig het, is nie ’n algehele verbod nie, maar ’n stel duidelike "beginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI" wat Wikipedia se bestaande vereistes van verifieerbaarheid, neutraliteit en betroubare brongebruik versterk. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:51, 24 Augustus 2026 (UTC) : Ons slim manne {{Ping|SpesBona|Rooiratel|Pynappel|Sobaka|BurgertB|Naudefj}}, kom ons probeer die volgende: Pynappel sê hy gebruik tans Claude Code as vertaler. Neem die inhoud van [[kapasitor]] wat hy vertaal het en vertaal dit weer met Claude Code. Vergelyk met sy weergawe. Vertaal dit dan met sê drie ander taalmodelle, ek wil bitter graag sien wat dit ons gaan vertel. As kontrolemaatreël kan ons die eksperiment herhaal met 'n ander artikel wat Pynappel gedoen het. Julle het my nuuskierig gemaak... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:14, 24 Augustus 2026 (UTC) ::Goeie idee @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]! Ek stem saam dat ons KI kan gebruik om vir foute te kontroleer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:17, 24 Augustus 2026 (UTC) :::Ek het die bywerking aan die artikel [[Nasionalisme]] deurgegaan, aangesien dit ’n onderwerp is waarmee ek vertroud is. Die vertaling was oor die algemeen akkuraat; die enigste werklike fout wat ek kon opspoor en regstel, was ’n verkeerde skakel na ’n persoon met dieselfde naam. :::Wat belangrik is, is dat Gebruiker:Pynappel ook sy [[porboodskap]] uiteengesit het by [[Gebruiker:Pynappel/monster]]. Dit toon duidelik hoe [[Claude (groot taalmodel)|Claude]] die vertaling moet benader. Dit is belangrik vir deursigtigheid, omdat ander gebruikers kan sien watter instruksies aan die taalmodel gegee is en die vertaalstrategie daarvolgens kan beoordeel. :::Ek het nie die hele nuwe vertaling deur [[ChatGPT]] laat vergelyk nie. Daar sal uiteraard stilistiese verskille tussen taalmodelle wees — en selfs binne dieselfde taalmodel kan uitsette met verloop van tyd verskil — en ’n volledige vergelyking sou ’n omvangryke taak wees. Ek het daarom ’n ietwat obskure paragraaf oor nasionaal-anargisme gekies om die vertalings van Claude en ChatGPT met mekaar te vergelyk. :::Die opdrag aan ChatGPT was: “Vergelyk hierdie twee vertalings. Is daar enige fundamentele verskille of probleme? Uiteraard hoef die vertalings nie identies te wees nie, maar sou daar enige probleme wees met die laaste vertaling, dus dié van Claude?” :::ChatGPT se antwoord was onder meer: “Daar is geen fundamentele inhoudelike probleem met die laaste vertaling wat jy aanhaal nie. Dit dra die kern van die Engelse teks redelik akkuraat oor en is selfs meer kompak en geskik vir ’n Wikipedia-artikel. Daar is egter ’n paar plekke waar ek dit sou aanpas, hoofsaaklik om betekenisnuanses, terminologie en neutraliteit te verbeter.” :::Ek het na die voorstelle gekyk. Sommige daarvan het beslis meriete gehad, maar die meeste was eerder stilistiese verfynings as noodsaaklike regstellings. ChatGPT het afgesluit met: “Kortom: die vertaling is bruikbaar en bevat geen ernstige verdraaiing van die oorspronklike nie. Die twee terme wat ek beslis sou regstel, is ‘gemeenskaplike’ → ‘kommunitaristiese’ en ‘versoen’ → ‘kombineer’. Die res is hoofsaaklik stilistiese verfyning en die vraag hoeveel van die oorspronklike detail jy wil behou.” :::Ek het dié twee veranderinge aangebring. Hulle was waarskynlik nie krities nie, maar ek stem saam dat die aangepaste terme in die betrokke konteks meer akkuraat is. :::Op grond van hierdie beperkte evaluasie kan ek nie fout vind met Pynappel se benadering nie. Dit bly uiteraard wenslik dat gebruikers nuwe teks self deurgaan en nie bloot die uitset van ’n taalmodel ongekontroleerd aanvaar nie. Veral skakels, eiename, vakterminologie, betekenisnuanses en die verband tussen stellings en aangehaalde bronne behoort nagegaan te word. :::Die risiko van hallusinasies is in hierdie soort taak waarskynlik laer as wanneer ’n taalmodel gevra word om nuwe inhoud uit eie kennis te skep, omdat dit hoofsaaklik ’n bestaande teks vertaal. Die risiko is egter nie nul nie. ’n Taalmodel kan steeds ’n naam verkeerd interpreteer, ’n skakel met die verkeerde persoon verbind, ’n betekenisnuanse verander, ’n term te vry vertaal, of selfs ’n stellingsverband subtiel verskuif. Die belangrike beginsel behoort dus nie te wees dat KI-vertalings sonder meer aanvaar of verwerp word nie, maar dat die uitset verifieerbaar moet wees en deur ’n gebruiker nagegaan word voordat dit as betroubare ensiklopediese teks beskou word. :::Vir my is die nuttigste aspek van Pynappel se benadering juis die deursigtigheid daarvan: die bronmateriaal is bekend, die porboodskap is beskikbaar en die vertaalproses kan deur ander gebruikers nagegaan en herhaal word. Dit maak gemeenskapskontrole moontlik en bied ’n veel beter vertrekpunt vir verantwoordelike gebruik van KI as ’n proses waarvan die instruksies en werkswyse onbekend is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:39, 24 Augustus 2026 (UTC) :::Die outeur wat inligting op Wikipedia plaas, is verplig om dit volgens die bronne wat verskaf is, te verifieer. '''Altyd.''' Dit is nie onderhandelbaar nie. Sien [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] en [[Wikipedia:Haal bronne aan]]. Dit is onmoontlik dat al hierdie artikels binne een dag self gelees en die inhoud volgens die bronne geverifieer is. Om somer so reuse Wikipediaartikels met KI te vertaal maak Wikipedia fakties die bron, en Wikipedia is nie 'n bron vir Wikipedia nie. Hoekom sit ander dan vir dae of self weke aan een artikel en vertaal dit stiptelik volgens die bronne wat aangegee is? Probeer maar een KI-artikel op die Duitse, Engelse of Nederlandse Wikipedia te plaas. Ek haal my bogenoemde aan, dit word op ander taalweergawes nie toegelaat nie. Wikipedia is 'n betroubare ensiklopedie en dit is ensiklopediese werk om die bronne te lees en daarvolgens die artikel te skryf. Artikels word slegs deur mense geskryf wat die bronne lees. Dit geld ook vir vertaalde artikels. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:41, 24 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] is jy seker dit geld ook vir vertaalde artikels? As 'n mens die inhoud van 'n ander taalweergawe vertaal en die aangehaalde bronne saam oorbring, dan aanvaar 'n mens dat die oorspronklike outeur die bronne nagegaan het. Ander Wikipedias het immers ook die vereistes van verifieerbaarheid en om betroubare bronne aan te haal. As daar van vertalers verwag word om elke bron na te gaan, dan sal ons wiki bitter stadig groei, en ons sal duisende artikels wat reeds geskep is en waarvan die bronne wat oorgebring is, nie weer nagegaan is nie, moet skrap. Indien dit ons beleid is, moet ons dit dalk hersien, want vertalers hier werk al jare so. Myns insiens is daar geen rede om so 'n beleid te hê nie. Ek stem saam met @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] dat artikels nie geskep moet word met die afvoer van 'n KI wat gepor is om uit eie kennis of navorsing nuwe inhoud te skep nie. Ek kan nie sien hoe dit sin maak om die blote vertaling van teks wat reeds nagegaan is en met bronne gestaaf is, te verbied nie. Dalk moet ons dringend 'n beleid hier opstel sodat almal op dieselfde bladsy in verband met hierdie kwessie is. Terloops, Google Translate gebruik ook KI, en ek dink nie enigiemand gaan voorstel dat dit verbied moet word nie. Maar ek kan sien dat jy bekommerd is dat die nuwe volume van inhoud moeilik is om na te gaan. My voorstel daar sou wees om soos verder bo genoem en soos Sobaka reeds gedoen het, ook 'n KI te gebruik vir hierdie kontrole. Ek wil die 1&nbsp;000 artikels in [[:meta:List_of_articles_every_Wikipedia_should_have]], waarvan baie op afwiki na 20 jaar van afwiki se bestaan steeds saadjies is of verouderd is of foute bevat of selfs masjienvertalings is, met behulp van KI verbeter en uitbrei. Maar ek sal dit vir eers stadig vat, aangesien daar nou 'n gesprek hieroor plaasvind en ek in elk geval ander dinge het om te doen. Intussen nooi ek jou uit om na die ca. 50 artikels op [[Gebruiker:Pynappel/monster]] wat reeds met behulp van KI uitgebrei is, te gaan kyk, en oorweeg of die nuwe weergawes na uitbreiding met KI beter is as die vorige weergawes, ten spyte van enige foute wat van die Engelse weergawe oorgedra is of self deur die KI begaan is. Intussen gaan ek voort met saadjies oor poskodes in Lesotho. Ek gebruik Pywikibot hiervoor, nie 'n KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:10, 24 Augustus 2026 (UTC) :::::{{Ping|Pynappel}} myns insiens geld dit veral vir vertaalde artikels, omrede Wikipedia nie 'n bron vir Wikipedia is nie. Die outeurs aan die ander kant is mos ook mense en mense maak foute. Ek sien gereeld foute op die Engelse Wikipedia of inhoud wat nie deur die genoemde bron gestaaf word nie. Ek het egter nie die tyd om hulle foute te verbeter nie, ek is reeds besig met my eie foute. ;) Kyk nou wat ek sedert dae doen, ek verskaf nog bronne vir my ou voorbladartikels en al die bronne het ek geraadpleeg. As ek vashaak met Afrikaans gebruik ek ook Google Translate, maar oorwegend skryf ek die sin dan self omdat ek nie tevrede is met die vertaling nie. Myns insiens het dit in die afgelope jare verswak. Ek vermy rekenaarvertaalde inhoud soos die pes. Ek wil Afrikaanssprekendes nie kwaad maak met onverstaanbare artikels nie. Myns insiens is dit 'n klap in die gesig vir 'n moedertaalspreker as jy sy taal nie respekteer nie en swak inhoud lewer (hier verwys ek na al die "gaantaalna"-artikels). :::::Ek raak net bekommerd oor die grote en hoeveelheid van al die KI-artikels. Ander mense neem baie tyd vir die uitbreiding van een artikel. Sien my werk vandag, drie artikels waaraan ek my vrye tyd spandeer het, al die bygevoegde bronne het ek geraadpleeg. Ek kon staat maak op die Engelse Wikipedia, maar ek doen nie, ek lees die bron. As die bron nie hulle inhoud staaf nie, dra ek dit nie oor nie. Bv. bevolkingsgetalle. Ek wil hulle in 'n amptelike bron self sien, nie op die Engelse Wikipedia nie. Ek beskou dit as "blind" om volledig op die Engelse Wikipedia te vertrou en hulle goed oor te dra sonder om die bronne te raadpleeg. Wat my betref is dit nie ensiklopediese werk nie. Lees maar net die eerste sin op [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz]]: ''Die Wikipedia ist ein Projekt mit '''von Menschen für Menschen''' recherchierten und geschriebenen Inhalten.'' :::::Google Translate: "Wikipedia is 'n projek met inhoud wat deur mense, vir mense, nagevors en geskryf is." :::::My vertaling: "Wikipedia is 'n projek met inhoud nagevors en geskryf deur mense vir mense." Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:31, 24 Augustus 2026 (UTC) ::::::Dit lyk my waar ons verskil is oor die vertalingsproses, en hoe daardie proses moet lyk en watter hulpbronne gebruik mag word en of bronne wat oorgebring word, nagegaan moet word. In my opinie word by vertaling Wikipedia nie as 'n bron gebruik nie, want die bronteks is op sigself op bronne gebaseer, en is deur 'n mens nagevors en geskryf. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:44, 24 Augustus 2026 (UTC) :::::::{{Ping|Pynappel}} lyk my die Duitse Wikipedia is streng wat vertalings betref: [[:de:Wikipedia:Übersetzungen#Wikipedia ist keine Quelle]]: ''Anderssprachige Artikel können daher zwar als Vorlage für das Erstellen eines deutschsprachigen Artikels dienen, jedoch sollte der Übersetzer selbst sicherstellen, dass sein Text durch reputable externe Quellen gedeckt ist. Das bedeutet, dass der Übersetzer alle übernommenen Inhalte auf Korrektheit prüfen sollte und auch die dafür verwendeten Quellen prüft, bevor er sie als Beleg (zum Beispiel als Einzelnachweise) angibt.'' :::::::"Anderstalige artikels mag as 'n sjabloon vir die skepping van 'n nuwe Duitse artikel dien, maar die Vertaler moet self seker maak, dat sy teks deur betroubare eksterne bronne gestaaf word. Dit beteken, dat die vertaler al die oorgeplaaste inhoud vir korrektheid moet nagaan en ook die daarvoor geraadpleegde bronne nagaan, voordat hy hulle (bv. as 'n verwysing) aanhaal." :::::::Sien, met ander woorde is die vertaler verplig om te sorg dat die teks wat hy plaas akkuraat is. Niemand anders is daarvoor verantwoordelik nie, al het 100 skrywers die oorspronklike artikel saamgestel. Jy plaas die teks, jy is verantwoordelik daarvoor. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:56, 24 Augustus 2026 (UTC) ::::::::Dit is inderdaad strenger as die ''de facto'' situasie tans hier en is iets waaroor ons dan nou voor die naderende KI-storm uitsluitsel sal moet kry. Soos reeds gesê, sal ek vir eers terwyl ons hierdie onderwerp bespreek nie nuwe artikels in my monster met KI uitbrei nie. Intussen gaan ek voort met my saadjies oor poskodes in Lesotho, waarvoor ons al 20 jaar wag en ek seker is almal baie opgewonde oor is. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:00, 24 Augustus 2026 (UTC) Ek stem saam met SpesBona dat die volume van die onlangse plasings ’n geldige bekommernis is. My grootste voorbehoud geld egter oor meer tegniese artikels soos [[kapasitor]] en [[waarskynlikheidsleer]], waar gespesialiseerde vakterminologie voorkom en ’n KI-vertaling maklik ’n Afrikaanse term kan kies wat taalkundig aanvaarbaar lyk, maar vakinhoudelik verkeerd of ongebruiklik is. Ongeag watter hulpmiddel vir vertaling gebruik word, behoort die hoeveelheid nuwe inhoud dus binne perke te bly wat realistiese menslike nasiening moontlik maak. Ek dink Pynappel het terselfdertyd ’n belangrike punt beet dat ons moet onderskei tussen KI wat nuwe inhoud uit eie “kennis” genereer en KI wat gebruik word as hulpmiddel om bestaande, reeds verwysde Wikipedia-inhoud te vertaal of te verbeter. Die vraag oor hoe deeglik elke oorgebringde bron weer nagegaan moet word, is waarskynlik iets waaroor ons as gemeenskap uitdruklik uitsluitsel moet kry. Dit is duidelik dat daar tans verskillende praktyke en verwagtings bestaan. Die menslike aard van die Wikimedia-projekte moet uiteraard beskerm word. Op langer termyn wil ons juis ’n moontlike [[Dooie-internetteorie|dooie-internet]] help voorkom – ’n internet waarin KI-gegenereerde inhoud oorheers, masjiene toenemend ander masjiene as bronne gebruik en oorspronklike, naspeurbare menslike kennis geleidelik onder ’n vloed sintetiese inhoud verdwyn. Wikipedia se besondere waarde lê juis daarin dat mense verantwoordelikheid aanvaar vir wat hulle skryf, vertaal, verifieer en verbeter. Dit beteken egter nie dat ons die moontlikhede wat KI bied, moet verwerp nie. Veral op ’n kleiner Wikipedia kan dit, indien dit verantwoordelik gebruik word, help om bestaande inhoud te verbeter, agterstande aan te spreek en ons kennisbasis uit te bou. Pynappel se inisiatief het in dié opsig ’n nuttige gesprek ontketen en die Afrikaanse Wikipedia nogal wakker geskud oor ’n vraag waarmee ons in elk geval toenemend gekonfronteer gaan word. Ek is daarom besig om ’n konsep, “'''Beginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI op die Afrikaanse Wikipedia'''”, op te stel. Ek sal dit binnekort plaas, nie as ’n finale beleid nie, maar as vertrekpunt vir gemeenskapsbespreking oor onder meer menslike verantwoordelikheid, bronverifiëring, vertaling, vakterminologie, deursigtigheid en die tempo waarteen KI-ondersteunde inhoud geplaas behoort te word. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:53, 25 Augustus 2026 (UTC) :Sien die verwante gesprek by [[Bespreking:Zimbabwiese nasionale rugbyspan]]. Ek stem wel saam dat, sou ons KI-ondersteunde bydraes vir 'n aantal spesifieke gebruike toelaat, die volume van bydraes te veel kan wees vir menslike bydraers om na te gaan. Daardie probleem kan dalk opgelos word deur 'n plafon op die aantal KI-ondersteunde wysigings per tipe bydrae (bv. skep van nuwe artikels of uitbreiding van bestaande artikels deur middel van vertaling) en gebruiker, asook 'n plafon op die totale aantal KI-ondersteunde bydraes vir die hele projek per maand of ander tydperk, saam met 'n kontrolelys van hierdie bydraes en of dit deur 'n mens nagegaan is. Hierdie kontrolelys kan bv. 'n kategorie wees wat deur 'n sjabloon op die bladsy gevoeg word. Die sjabloon kan ook lesers waarsku dat die artikel deur KI bygewerk is. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:37, 26 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ping|Pynappel}} die voordele van KI: wat die een binne sekondes kry, beteken vyf uur se werk vir die ander. Ek was vyf uur met dié goed besig en van die punte is as verkeerd bewys. KI ontneem jy nie daarvan om self die bronne te lees nie. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:06, 26 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] dankie, ek dink die artikel is nou beter, en wanneer die volgende model op die artikel opgelei word, sal sy afvoere ook meer akkuraat wees. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:23, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::{{Ping|Pynappel}} dit raak die punt oor vertalings direk, aangesien die Duitse en Afrikaanse artikels identies is. Die meeste bronne is aan my bekend en ek kan die artikel daarvolgens aanpas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::::Ek het nou uiteindelik opgevang met al die gesprekke op geselshoekie. Daar is nou baie woorde, en baie emosies oor die onderwerp. Soos ek dit sien is die hoof-kwessies: :::::# Gebruik KI vir nuwe inhoud of nie. (Lyk my meeste mense stem saam NEE). :::::# Gebruik KI vir vertalings of nie. (Die vraag lei na kwessie #3) :::::# Inhoud op afwiki wat vertaal is van 'n ander wiki vereis dat die vertaler elke bron verifieer. :::::# As ons KI gebruik om groot volume artikels/inhoud te skep, hoe gaan ons tred hou? :::::<br /> :::::Kwessie 1 dink ek nie ons hoef dit verder te bespreek nie. Maak kom ons maak dit 'n amptelike beleid. :::::Kwessie 2 hang af aan kwessie 3. :::::Kwessie 3 dink ek vereis 'n stem van al die lede van afwiki. Ek dink nie @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] se standpunt hieroor is die norm nie. :::::Kwessie 4 moet nog verder bespreek word. :::::<br /> :::::Het ek enige iets gemis? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:47, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::Gister se eksperiment by [[Bespreking:Zimbabwiese nasionale rugbyspan]] het juis bewys dat jy die bronne moet raadpleeg as jy 'n artikel wil vertaal. KI het probeer om foute in my vertaling te vind en misluk. Die artikel was net hier en daar verouderd; slegs een, twee klein foutjies: 'n verkeerde datum en 'n verkeerde plek. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:19, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Nee, dit het die teendeel bewys: dat mense en KI foute maak. Foute word nie uitgeskakel deur 'n verbod op KI nie. Die KI gaan aanhou beter raak en gaan binnekort minder foute as mense maak. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:28, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::::Dan is mense binnekort onnodig hier. 'n Bot skryf artikels, 'n KI brei dit uit en 'n bot hou dit op datum. Dan kan ek maar iets anders doen in my vrye tyd. Soos om mense te ontmoet. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:39, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::::"Dan is mense binnekort onnodig hier." Verduidelik asb. vir ons hoe jy tot hierdie gevolgtrekking kom sodat ons ook jou argument kan volg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:47, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::::My gevolgtrekking uit "Die KI gaan aanhou beter raak en gaan binnekort minder foute as mense maak." Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:56, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek begin al hoe meer en meer ontuis hier voel... [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:30, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Dis eintlik net SpesBona sover wat kla. Kom ons hoor wat sê die ander. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:37, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Dieselfde gevoel hier. Al die jare vir kwaliteit in Afrikaans geoffer. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:39, 27 Augustus 2026 (UTC) ::: Al julle antwoorde is spekulatief van aard bv. KI gaan verbeter. Jammer, ek is realis, antwoorde moet presies wees. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:54, 27 Augustus 2026 (UTC) == Officer's mess == Hulle sê: "An officer's mess is more than just a dining room; it is a complete building or dedicated facility where commissioned military officers eat, relax, and socialize." Wat sou dit op Afrikaans wees? Duits gebruik "Messe", maar ek twyfel of dit goed oordra na Afrikaans. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 12:53, 25 Augustus 2026 (UTC) :Sou offisiersklub kon werk? [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:07, 25 Augustus 2026 (UTC) ::Dit is 'n Menasie of offisiersmenasie. [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 13:39, 25 Augustus 2026 (UTC) :::Dankie vir albei voorstelle. Ek vermoed "menasie" is die woord wat my ontgaan het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 14:04, 25 Augustus 2026 (UTC) == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) :: Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Steun idee :::#Konsepartikel :::#Gebruikers wat bevestig is :::#Ses maande klink redelik :::#Net by keuse maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep moet dit duidelik wees daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) == [[Gebruiker:Pynappel/Konsep/Ratko Mladić|Ratko Mladić]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) tiao5l55ndr5olpwfg406v4vkbi66ie 2963997 2963912 2026-08-31T11:46:19Z Thermofan 22693 /* Malfunction... */ Antwoord 2963997 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]]<!-- [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]] [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|230px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Jy het jou huiswerk gedoen... == ...as die Engelse Wikipedia sê dat van hulle artikels met 'n Afrikaanse (of Duitse artikel) uitgebrei kan word. Ek het onlangs twee voorbeelde rakende my sportartikels gesien: * [[:en:South Korea national rugby union team]] wat met hulp van beide die [[:af:Koreaanse nasionale rugbyspan|Afrikaanse voorbladartikel]] en die [[:de:Südkoreanische Rugby-Union-Nationalmannschaft|Duitse lesenswaardige artikel]] verbeter kan word. * [[:en:Tanzania national cricket team]] wat met hulp van die [[:de:Tansanische Cricket-Nationalmannschaft|nuwe Duitse lesenswaardige artikel]] (laas maand aangewys) verbeter kan word. Myns insiens is dit baie interessant dat die Afrikaanse en Duitse Wikipedia in beide krieket en rugby (hoegenaamd dié Engelse sportsoorte) deels beter artikels het as die Engelse Wikipedia. My doel was nog altyd om met artikels oor nasionale spanne en wêreldbekertoernooie die Engelse artikel te klop, nou word in die een of ander amptelik daarna verwys dat dit wel die geval is. Volgens my beskeie mening is dit die geval by die meeste artikels oor nasionale spanne, en hulle het in Afrikaans en Duits altyd dieselfde inhoud. Terloops, die Swahili-Wikipedia (Swahili is 'n ampstaal in Kenia, Rwanda, Tanzanië en Uganda) het nie een artikel oor nasionale krieket- of rugbyspanne nie. Tydens laasjaar se Wikimania in Nairobi wou ek 'n projek van stapel stuur om hulle ook te betrek, maar my versoek het nie geslaag nie (ek was nie daar nie). Hulle het wel artikels soos [[:sw:Steve Tikolo]] waar ek met 'n inligtingskas kon help, maar hulle het nie iets soos [[:sw:Timu ya kriketi ya Kenya]] ([[Keniaanse nasionale krieketspan]]) nie. Gemeenskap, dit is wat van my sportartikels vir die Afrikaanse Wikipedia (en Duitse ook) kan bied en myns insiens is dit een van baie moontlikhede om Afrikaans volstoom te ondersteun: '''met kwaliteit bo kwantiteit'''. Daarmee kan ons veral lesers lok, dink ek. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:45, 13 Julie 2026 (UTC) :In die kol. Weens die druk op Afrikaanse onderwys-instellings moet daar aanlyn-aktiwiteit oor 'n alternatiewe en breë front wees. Die wiki-artikels oor gewilde onderwerpe plaas terminologie in die volksmond, en is beleggings in die taaltoekoms. 'n Leserspubliek wat meer lees, meer krities lees en meer in feite belangstel sal wel ook help. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 21:09, 18 Julie 2026 (UTC) == Maria == Kan iemand asb. vir my die artikel "Maria Boleyn" skep sodat ek kan sien of ek dit op hierdie gemors van 'n app kan doen - die app waarop ek glo geblokkeer is? Hoe is dit moontlik? - Burgert [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-40485-20|&#126;2026-40485-20]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-40485-20|talk]]) 04:46, 20 Julie 2026 (UTC) ::{{ping|Rooiratel}}, enige raad hier? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:07, 20 Julie 2026 (UTC) :::Bedoel jy die Selfoon app? Dit werk net so 'n klein bietjie vir my, soms... maar ek vermy dit soos die pes vir bydraes. [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 08:38, 20 Julie 2026 (UTC) ::::Ek het nog nie die app gebruik nie. As mens jou gewone gebruikersnaam en wagwoord gebruik on aan te meld, dan sien ek nie hoekom jy op die app geblokkeer sal wees, maar nie op die webwerf nie. As die app 'n probleem is, gebruik net die webwerf. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 14:48, 1 Augustus 2026 (UTC) == [[Wikipedia:Bladsyverwydering]] == Admins, daar is 'n bietjie werk. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:55, 21 Julie 2026 (UTC) [[Lêer:Radio Overberg Advertensie 29 Julie 2026.jpg|duimnael|met Jimmy Wales]] == Wikimania 2026 == As ‘n ontvanger van ‘n beurs van [[Wikimedia ZA]], is ek in Parys om [[Wikimania]] 2026 in [[Parys]] by te woon. My eerste Wikimania. Vandag was die voorkonferensie vir gebruikers met spesiale regte wat inderdaad weereens die omvang van aktiwiteite binne Wikimedia onder aandag bring. Mens kan uiteraard ook aanlyn verskeie van die sessies van more bywoon deur te registreer op die Wikimania 2026 blad. Die weeklikse radio inset by [[Overvaal Stereo]] is ook vandag van die byeenkoms gedoen. ‘n Volledige verslag van Wikimedia 2026 sal na afloop van die konferensie gedoen word. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:48, 21 Julie 2026 (UTC) : Ek is ook hier. Uiteindelik [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ontmoet. [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 15:26, 22 Julie 2026 (UTC) ::Lekker julle manne, geniet dit terdeë! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:02, 22 Julie 2026 (UTC) ::: Ja, dis goed om Dumbassman uiteindelik te ontmoet. Ek het ook twee Duitse gebruikers raakgeloop wat al artikels op die Afrikaanse Wikipedia geskep het. Die een wat oorspronklik van Suid-Afrika kom, het aangedui hy mag weer betrokke word. Ek het hom sterk aangemoedig. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:34, 22 Julie 2026 (UTC) {{uitkeep}} Oesjaar, is jy nie weg Frankryk toe vir Wikimania 2026 nie? [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:50, 21 Julie 2026 (UTC) : Nee ongelukkig nie. As pensioenaris met inkomste van R0.00 per maand kon ek nie die Schengen Visa bekostig nie, my bakkie het dringend instandhouding vereis. So werk dit maar. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:58, 21 Julie 2026 (UTC) ::Jammer om te hoor, miskien kan jy nog virtueel aanbied? Sopas self ook R11750 vir my Mercedes se diens moes uithaal! Groete tuis, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:54, 21 Julie 2026 (UTC) ::: [[Gebruiker:Discott]] bied namens my aan. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:02, 21 Julie 2026 (UTC) :::: "Gebruiker Discott het 'n uitstekende 5 minute aanbieding "''Rooting for Knowledge: Why we need a Wiki-Botanist Action Group Today'' aangebied oor die werk wat op die Afrikaanse Wikipedia gedoen word deur gebruiker Oesjaar en Prof van Wyk. Lyk of die vraag beantwoord gaan word, aangesien dit aanleiding gegee het tot die begin van werk om 'n Wiki Biodiversiteit ontmoeting voor die opkomende [[Internasionale Botaniese Kongres]] in 2029 in [[Kaapstad]] aan te bied. Die Afrikaanse Wikipedia het 'n globale inpak. Puik werk Oesjaar en Prof van Wyk. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 21:00, 25 Julie 2026 (UTC) == RFC oor KI-gegenereerde inhoud in Commons (en ter plaatse) == Soos op 23 Junie hier genoem, is Commons nog besig om uit te werk wat hulle presies wil hê wat beelde betref wat deur KI geskep is. Hulle is veral versigtig vir beelde wat werklike mense uitbeeld, selfs as dié historiese figure is, waar etiese oorwegings (soos persoonsregte) effektief geen rol speel nie. Ook hou hulle nie daarvan in enige wetenskaplike aanwending nie. Sulke beelde noem hulle spekulatief, ensomeer, en wil nie valse inligting die wêreld instuur nie. Ook beskou sommige persone daar KI-beelde as opvoedkundig waardeloos, en byna enige menslike poging as baie beter. Ons het natuurlik talle artikels aangaande historiese figure waar die uitbeelding volkome spekulatief is, soos [[Plautus]] en baie ander, alhoewel dan nie KI nie. By die Commons-bespreking word gemeld: :"Groot getalle beelde wat nie die werklikheid weerspieël nie, word [op commons] opgelaai. Wanneer 'n minderwaardige KI-beeld in 'n artikel ingevoeg word, ontmoedig dit werklike fotograwe en grafiese kunstenaars om beelde te skep, omdat hulle meer geneig is om 'n beeld te skep vir 'n artikel wat geen illustrasie het nie. Hierdie opdatering vereis dat sommige KI-inhoud as sodanig in-beeld gemerk word. Hierdie opdatering redaksioneer andersins nié projekte buite Commons nie. Commons het geen voorneme om ander projekte te redaksioneer nie, ons wil net verseker dat óns nie bydra tot die waninligting van die publiek nie." Die kwessie dus: af.wiki moet nog besluit wat ons plaaslike beleid is, want wikimedia gaan nie aan ons voorskryf nie.<br> :a) Word <u>oplaai</u> van KI-beelde hier op af.wiki toegelaat, benewens waar dit KI-konsepte self illustreer?<br> :b) Word dit toegelaat waar dit werklike mense illustreer? Hier dink mens bv. aan gevalle waar ons 'n vae foto of illustrasie het, wat deur KI in 'n meer realistiese of gekleurde portret (maar met onafwendbare spekulatiewe elemente) omskep kan word.<br> :c) Word KI-beelde enigsins in artikels toegelaat?<br> Op en.wiki word dit oorwegend nie toegelaat nie. Ons moet ook in ag neem, dat selfs indien dit nie in ons artikels toegelaat word nie, dit steeds vir die publiek en private webwerwe nuttig mag wees. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 10:31, 22 Julie 2026 (UTC) ::Ek verstaan... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:35, 22 Julie 2026 (UTC) :::Vandag ‘n Wikimania 2026 paneelbespreking oor [[Kunsmatige intelligensie|KI]] binne die Wiki-omgewing bygewoon. Beide die potensiële bedreigings en moontlike voordele daarvan, is deur die paneellede geopper. Selfs oor die idee van ‘n aanvanklike sentrale beleid daaroor of gedesentraliseerde benadering, was daar nie eenstemmigheid nie. Aangesien daar konsensus was dat dit ‘n realiteit is wat hanteer sal moet word, gaan gesprekvoering voort en hopelik gaan meer duidelike riglyne in dié verband ontwikkel word. :::Ek gaan poog om ‘n oog op die verwikkelinge te hou en wat ons in die interim selfs in die Afrikaanse Wikipedia kan begin bespreek. Meer as een paneellid het daarop gewys dat selfs in van die groot Wikipedia’s daar nog nie voldoende kennis is oor wat werklik die implikasies van KI is nie. [[Jimmy Wales]] het ook indirek daarna verwys in sy openingstoespraak. Wikipedia se rol in die era van [[groot taalmodel]]le kan self nog belangriker word, in sy toespraak ‘n optimistiese toon oor die toekoms van Wikipedia en sê dat die dood van Wikipedia al van die begin af voorspel is, dit nog steeds van krag tot krag sal gaan. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:21, 22 Julie 2026 (UTC) == Gebruiker:Elmarie Waltman == Gemeenskap, dit is vir my 'n plesier om julle voor te stel aan [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie]]. Sy het ingestem om ons te help met Admin werk, meer hieroor later. Sy gaan ook deel van die Radiospan wees. Welkom hier by ons Elmarie. Onthou, hierdie klomp ou toppies hier betrokke se blaf is erger as hulle byt! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:46, 24 Julie 2026 (UTC) :Hoe lekker lag ek nou! Dankie Deon, hoop om die Wikipedia naam op al die platforms hoog te hou. [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] ([[Gebruikerbespreking:Elmarie Waltman|kontak]]) 09:02, 24 Julie 2026 (UTC) ::Baie welkom Elmarie, ons hoop jy geniet jou tyd hier terdeë! Sien uit na jou bydrae. Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:48, 24 Julie 2026 (UTC) ::: Welkom Elmarie, geniet dit! [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:36, 25 Julie 2026 (UTC) ::::Baie welkom hier @[[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:38, 1 Augustus 2026 (UTC) == Versoek om kommentaar oor die toekoms van Abstrakte Wikipedia == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Julle word uitgenooi om jul mening te lug in 'n [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|versoek om kommentaar oor die toekoms van Abstrakte Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 Julie 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> : Kan iemand vir my sê wat Abstrakte Wikipedia is? Of word ek nou te oud? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:34, 24 Julie 2026 (UTC) ::Weet ook nie, maar volgens google: Abstrakte Wikipedia is 'n Wikimedia-projek wat Wikifunksies en Wikidata gebruik om 'n taalonafhanklike weergawe van Wikipedia te skep. Dit het ten doel om inhoud in enige natuurlike taal te genereer om artikels oor kleiner taaluitgawes uit te brei. ::'''Die kernkomponente is''' ::* Wikidata wat die gestruktureerde kerndata- en kennisbasis verskaf en ::* Wikifunksies wat kode en funksies verskaf om abstrakte data in mensleesbare sinne te omskep. ::Die taalonafhanklikheid laat gebruikers toe om artikellogika te skep en te onderhou sonder om dit aan 'n enkele gesproke taal te koppel. ::'''Die projekdoelwitte is''' ::* taalgelykheid, aangesien kleiner taalwiki's bygestaan word om hul artikeltellings vinnig te laat groei, en ::* globale reikwydte aangesien mense bemagtig word om kennis in hul moedertaal te lees en mee te deel. ::[[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 14:00, 24 Julie 2026 (UTC) == Inligtingskas Vliegtuigenjins == Gemeenskap, kan enige van die slimmer jongmanne asb. vir ons ''Infobox aero engine'' vertaal? Ook, het ons die ekwivalent van ''Infobox sportsperson''? Ek word graag bederf... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:36, 28 Julie 2026 (UTC) : {{ping|Pynappel}}, met al jou nuwe energie, kan jy dalk hier help asb? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:53, 23 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek het beide nou geskep. Dit is gewoonlik baie maklik om 'n sjabloon van die Engelse Wikipedia oor te dra: ::1. Kopieer die bronteks en stoor dit ::2. Gebruik die "Wys voorskou"-funksie om al die ontbrekende sjablone en modules te identifiseer en bring hulle ook oor. ::3. Herhaal stap 2 totdat al die skakels blou is ::4. Vertaal teks wat sigbaar aan gebruikers is na Afrikaans, bv. die etikette in 'n inligtingskas, kategoriename, ens. ::Die belangrikste ding om in gedagte te hou is watter bestaande sjablone en modules ekwivalent is met die Engelse Wikipedia s'n. Die Engelse [[:en:Template:Infobox]] is vir historiese redes nie ekwivalent met ons {{ss|Infobox}} nie. Jy sal dus gewoonlik oral waar {{ss|Infobox}} in 'n nuwe sjabloon geroep word, moet verander na {{ss|Inligtingskas4}}, wat op sigself die module [[Module:Infobox]] roep, wat dit moontlik maak om maklik nuwe inligtingskaste op die Afrikaanse Wikipedia te skep deur sjablone vanaf die Engelse Wikipedia te kopieer. Ons kan later daarna kyk om die teenstrydigheid tussen {{ss|Infobox}} en {{ss|Inligtingskas4}} op te klaar, maar ek vermoed dit gaan 'n groter taak wees. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:09, 23 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] as jy vashaak kan jy maar vir my of @[[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ping. Ek is nou hier, maar gaan weens ander verpligtinge weer van môre af skaars wees. Ek sal so nou-en-dan inloer om te kyk of ek ge-ping is. As ek iets gebreek het, gebruik maar daai rol-terug-knoppie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:10, 23 Augustus 2026 (UTC) ::: Dankie. Hierdie ou oom gaan sy bes probeer! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:11, 23 Augustus 2026 (UTC) == Help met kassie, asb. == Kan iemand my asb. help om {{sj|Inligtingskas Planeet}} reg te maak? Ek het net "symbol" ondertoe geskuif, en nou gee hy snaakse goed by elke planeetkassie. Dankie! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:32, 30 Julie 2026 (UTC) :Sien die tweede reël in [[Makemake]]. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:35, 30 Julie 2026 (UTC) ::Dankie vir niks. Ek het sommer net "symbol" uitgehaal, en nou is die sjabloon reg. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 12:55, 31 Julie 2026 (UTC) == Taaldinge op RSG: 2 Aug. 2026 == Gemeenskap, neem kennis dat ek nou Sondag om 10:00 weer op Taaldinge met Ina Strydom gesels. Ek gaan verwys na twee dinge wat redelik onbekend is: die Digitalisering van Vakkundige Woordeboeke, prof. [[Gerhard van Huyssteen]] en prof. Martin Puttkammer van NWU help ons daarmee. Ek sal dit eers werklik bemark as die eerste produk gelewer word; ons gaan dit definitief ook op Wikiwoordeboek laai. Tweedens verwys ek na Projek VOS (Vingers op sleutelbord). Die gedagte is dat daar op een dag volgende jaar bv. 'n Saterdag 'n klomp mense in verskeie lokale in stede en dorpe bymekaar kom en ons via TV/dataskakels hulle lei en aan die gang kry. Waar ons kan moet ons van ons gebruikers in persoon daar hê wat as fasiliteerders sal optree. Ja, dit gaan geld kos, ek het juis met van die Afrikaanse organisasies agter die skerms begin gesels... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:42, 31 Julie 2026 (UTC) :Klink goed! [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-42919-45|&#126;2026-42919-45]] 14:49, 2 Augustus 2026 (Wie is hierdie skim?) ::Ook ingeskakel op RSG, dankie Oesjaar! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 05:46, 3 Augustus 2026 (UTC) ::: Volgens my rekords was dit die 100ste uitsending in ons klankargief. Baie Geluk! Dit beteken daar was seker al baie meer as 200 uitsendings aangesien ons nie klankgrepe van al die uitsendings kry nie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:05, 5 Augustus 2026 (UTC) == Besoeke vir Julie == Gemeenskap, die besoeke vir Julie is 3,2 miljoen! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:56, 1 Augustus 2026 (UTC) == Die kontakbladsy == Hallo almal. Daar was besprekings 'n tyd gelede oor ons kontakbladsy. Die een hier: [[Wikipedia:Kontak]] En spesifiek oor die e-posadresse op daardie bladsy. Wie beheer dit? Lees enigiemand die e-pos ens.? Ek het 'n bietjie ondersoek ingestel en die meeste van die antwoorde wat ons nodig gehad het gekry. In opsomming word daai e-posadresse beheer deur spesiale sagteware wat Wikimedia gebruik. En Wikipedia gebruikers moet aansoek doen om lede te word van 'n spesiale span wat toegang kry tot die sagteware. Ek gaan aansoek doen (in 'n dag of twee) vir myself, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] en @[[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] om deel te wees van die span. Ek gaan net tydelik deel wees om uit te werk hoe alles werk, en dit te dokumenteer. As julle meer wil weet, of self by die span wil aansluit, lees dan die bladsye wat ek onlangs geskep/vertaal het: [[Hulp:Kontakbladsy]] en [[Wikipedia:Vrywillige Reaksiespan]]. Die bladsye is nie volledig nie, en hulp word waardeer. Ek verbeter dit soos ek meer leer/tyd kry. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 16:48, 1 Augustus 2026 (UTC) :Dankie Rooiratel, ek sien nou die nuutste boodskappe is heel onder aan die bladsy. Sal dit beslis nou meer gereeld lees en opvolg. [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-42919-45|&#126;2026-42919-45]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-42919-45|talk]]) 14:47, 2 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek het nou aansoek gedoen. Sien hier : https://meta.wikimedia.org/wiki/Volunteer_Response_Team/Volunteering#Rooiratel_&_Oesjaar_&_Elmarie_Waltman - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 20:49, 30 Augustus 2026 (UTC) == 130 000 artikel mylpaal! == Gemeenskap: daar is ons verby die 130 000 artikel mylpaal! Dankie aan almal wat bydraes gemaak het die afgelope tyd! 'n Ware spanpoging! Nou het ons iets om te bemark! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:57, 1 Augustus 2026 (UTC) :Fantasties! [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] ([[Gebruikerbespreking:Elmarie Waltman|kontak]]) 14:11, 5 Augustus 2026 (UTC) == Kopiereg op foto's == Ek wil net seker maak dat ek die SA-kopiereg op foto's verstaan, want ons benodig by etlike persone foto's wat algemeen op die internet beskikbaar is. Google stel dit so: :In Suid-Afrika verval kopiereg op foto's 50 jaar vanaf die jaareinde waarin die foto aan die publiek beskikbaar gestel is, vir die eerste keer gepubliseer is, of geskep is indien dit ongepubliseer is. :Volgens die SA Regering se Kopieregwet hang die presiese vervaltyd af van spesifieke vrystellingsmylpale: *Gepubliseer of Openbaargemaak: "vyftig jaar na die jaareinde van die jaar waarin die werk wettiglik aan die publiek beskikbaar gestel of vir die eerste keer gepubliseer word, watter termyn ook al die langer is", soos deur Lexology opgemerk. *Ongepubliseer: Indien die foto nie binne 50 jaar na die skepping daarvan gepubliseer of aan die publiek vertoon word nie, verval kopiereg "vyftig jaar na die jaareinde van die jaar waarin die werk gemaak is", volgens Lexology. Ander webblaaie soos [https://www.svw.co.za/copyright-photographs/] blyk dit te bevestig. Mag ons dus Suid-Afrikaanse promosiefoto's van pre-31 Desember 1975 hier oplaai en gebruik? [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 10:56, 3 Augustus 2026 (UTC) :{{ping|JMK}}, ek het gekyk wie van my vriende daar buite kan help... Nie hierdie keer nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:27, 3 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:JMK|JMK]] vir moderne fotos is dit is beter en makliker om die kopiereghouer van 'n foto (die een wat die foto geneem het) te vra om dit onder 'n gebruikbare lisensie (vir wiki Commons) vry te stel (soos CC-BY-SA, of CC0) as om vir 50 jaar te wag. ::Vir ouer fotos, moet ons maar wag as ons nie die fotograaf kan kontak en vra om dit met 'n vrye lisensie vrystel nie. So ja, enige foto meer as 50 jaar na die publikasiedatum kan ons hier gebruik. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:36, 4 Augustus 2026 (UTC) == Sintaksfoute soos op 1 Augustus == Gemeenskap: [https://checkwiki.toolforge.org/cgi-bin/checkwiki.cgi?project=afwiki&view=project Sintaksfoute] Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:55, 4 Augustus 2026 (UTC) == Ons Bakkiesblad... == Gemeenskap, sien die positiewe terugvoer hier... [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Bakkiesblad] Lekker [[Gebruiker:Sobaka]]! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:06, 6 Augustus 2026 (UTC) == [[Baccalaureus Artium]] == Gemeenskap, moet die woord "artium" nie met 'n hoofletter geskryf word nie soos bv. [[Baccalaureus Pharmaciae]]? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:59, 11 Augustus 2026 (UTC) :Volgens die WAT wel. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:11, 11 Augustus 2026 (UTC) ::{{ping|Pynappel}}, dan neem ek aan ''Magister artium'' moet ook verander word? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:29, 11 Augustus 2026 (UTC) :::Ja, ook volgens die WAT. Het nie nou tyd om dit self te doen nie - sal waardeer indien iemand anders kan. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:32, 11 Augustus 2026 (UTC) ::::Wat is die konteks van die bespreking? My BSc-sertifikaat van die Universiteit van Natal in 1969 was alles in Latyn en verklaar dat die "Gradum Scientiae Baccalaurei" aan my toegeken is. Watter tale is vir die Baccalaureus Pharamaciae sertifikaat gebruik? Latyn? Afrikaans? Engels? Engels en Afrikaans? Kan 'n mens net sommer "BA graad" of "BSc graad" of "MA graad" skryf? [[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:59, 13 Augustus 2026 (UTC) :::::Volgens die WAT is MA (sonder punte) die afkorting vir mega-[[ampère]] en BA die landkode vir [[Birma]] of die motorkenteken vir [[Maseru]], [[Basoetoland]]. B.A. is die afkorting vir [[Baccalaureus Artium]] en al die voorbeeldsinne gebruik die afkorting (met punte). So-ook is M.A. (met punte) die afkorting vir [[Magister Artium]] en al die voorbeeldsinne gebruik M.A. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 09:05, 14 Augustus 2026 (UTC) ::::::Dit moet dalk ook genoem word dat die hoofinskrywings in die WAT onder B.A. en M.A. is. Daar is geen inskrywings vir Baccalaureus Artium en Magister Artium nie. Laat ek 'n bietjie later in ander woordeboeke kyk. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 09:09, 14 Augustus 2026 (UTC) :::::::Die WAT, AWS 9 en AWS 11 gee almal Baccalaureus Artium en Magister Artium slegs met aanvangshoofletters. Die WAT en AWS 9 gee die afkortings B.A. en M.A. met punte en AWS 9 en AWS 11 gee die afkortings BA en MA sonder punte. Let op dat AWS 11 nie die afkortings met punte gee nie. Interessant genoeg gee die WAT slegs Baccalaureus met 'n aanvangshoofletter, maar baccalaureaat met 'n aanvangskleinletter. AWS 9 en 11 gee beide slegs baccalaureus met 'n aanvangskleinletter. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:00, 15 Augustus 2026 (UTC) :{{ping|Pynappel}}, ek het alle plekke waar BA en MA voorkom na die punt weergawes verander. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:21, 18 Augustus 2026 (UTC) ::Baie dankie vir jou moeite, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]. Volgens [[Wikipedia:Titelriglyne]] geniet die AWS egter voorkeur. ::{{cquote|Hou by Afrikaanse spelling soos voorgeskryf in die Afrikaanse woordelys en spelreëls. HAT, WAT en Pharos se Afrikaans-English/Engels-Afrikaanse woordeboeke word ook as gesaghebbend beskou. Waar die bronne verskil word voorkeur gegee in die volgorde wat die bronne hier gelys is.}} ::Moet ek 'n robot gebruik om die punte by al die afkortings van grade te verwyder? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:54, 18 Augustus 2026 (UTC) :::[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] , ja asb! Ten minste is almal nou dieselfde. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:26, 19 Augustus 2026 (UTC) == LitNet oor Wikipedia en terugvoer van Wikimania 2026 == "Van mens tot masjien: Wikipedia en die voortbestaan van betroubare kennis", meningsartikel gebaseer op my Wikimania 2026 ervaring. https://www.litnet.co.za/van-mens-tot-masjien-wikipedia-en-die-voortbestaan-van-betroubare-kennis/ [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:51, 13 Augustus 2026 (UTC) Terugvoer oor Wikimania 2026 is beskikbaar by die projekblad: [[Wikipedia:Afrikaanse Wikipedia by Wikimania 2026]] [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:32, 15 Augustus 2026 (UTC) == Geregistreerde gebruikers == Gemeenskap, ek sien ons Geregistreerde gebruikers is nou meer as 210,000! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:10, 13 Augustus 2026 (UTC) :Dit is tans 210 455 volgens die [[Afrikaanse Wikipedia]]-artikel. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:38, 18 Augustus 2026 (UTC) == Inhoudsopgawe == Ons prente het skielik 'n inhoudsopgawe bo die prent. Enige rede daarvoor? Dis onnodig en neem ruimte op. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 09:31, 14 Augustus 2026 (UTC) :Iemand het bg. na 'n meer sinvolle posisie geskuif. Nou baie beter. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 22:04, 20 Augustus 2026 (UTC) == [[Wikipedia:Titelriglyne (geografiese name)]] == Ek het 'n nuwe beleidsbladsy vir titelriglyne vir geografiese name m.b.v. Claude geskep. Dit is gebaseer op die Engelse weergawe [[:en:Wikipedia:Naming conventions (geographic names)]], maar aangepas vir die Afrikaanse Wikipedia. Dit lyk vir my sover soos 'n heel redelike vertrekpunt, maar gaan kyk gerus daarna en laat weet indien daar enige groot probleme is. Vir klein goed of voorgestelde veranderings, wysig die bladsy sommer direk. Indien daar 'n meningsverskil oor enigiets ontstaan, kan ons dit op die besprekingsbladsy daar bespreek. Nadat daar 'n konsensus ontstaan het, kan ons {{ss|beleid}} bo-aan voeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:32, 18 Augustus 2026 (UTC) : Die "prompt" (por?) wat ek gebruik het, is: ''Vertaal hierdie Wikipedia-konvensie na Afrikaans en pas dit aan vir die Afrikaanse Wikipedia:''. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:33, 18 Augustus 2026 (UTC) == Kunsmatige intelligensie en Wikipedia == Ek deel hiermee ‘n e-pos van Gebruiker Eugene Egbe (Franse Wikipedia) wat op die Wikimedia netwerke versend is vir diegene wat geïnteresseer is in [[kunsmatige intelligensie]] en die impak daarvan. “Geagte Gemeenskapsleiers/lede, Tydens Wikimania in Parys het ek die kans gehad om met 'n paar gemeenskapslede te gesels wat hul kommer uitgespreek het en die behoefte aan 'n bespreking oor die gebruik van KI-platforms in ons gemeenskap en daaglikse werk. Hierdie besprekings vind al in ander gemeenskappe plaas, daarom dink ons dit sal goed wees om 'n oorsig van ons gemeenskap en die impak wat KI veroorsaak, te hê. Vir hierdie doel doen ons 'n kort opname om te verstaan hoe gemeenskappe soos joune dink oor en KI gebruik, en ons sal graag jou hulp wil hê om dit voor jou lede te kry tydens byeenkomste of *'n Paar dinge wat ons hoop jy kan doen:* 1. Deel die opname met jou gemeenskapslede — dit neem ongeveer 5 minute om te voltooi. Hier is die skakel: *Opnameskakel*<https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeBkEfLmmmpCyKjWv-zMrFEfa55w1x0vWvi7JTP-2LGNhF5EQ/viewform?usp=header> 2. Sluit aan by 'n kort oproep (of stuur 'n verteenwoordiger) om jou gemeenskap se perspektief op KI direk te deel. Ons beoog om dit tot [30–45] minute te hou en beplan dit vir iewers in *middel-September*. As 'n oproep vir jou werk, antwoord net met 'n paar tye wat jou pas (of wys ons na wie ook al in jou span die regte persoon sou wees), en ons sal iets op die kalender kry. Baie dankie dat jy dit oorweeg het. Jou persoonlike en gemeenskap se insette sal werklik vorm wat ons in hierdie studie leer.” Deel gerus enige voorlopige opmerkings of belangstelling oor bogenoemde hier. Die vraelys bo is baie generies en nie spesifiek op Wikipedia gerig nie maar gee ‘n opsie om jou e-pos adres te deel om in verdere gesprekke deel te neem. Dit is seker een van vele inisiatiewe wat oor hierdie onderwerp sal volg. Groete [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 15:28, 20 Augustus 2026 (UTC) :Ek het 'n probleem raakgeloop. Vir een opsie wat ek nee geantwoord het, wil hy nie aanvaar nie. Jammer. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:19, 20 Augustus 2026 (UTC) As ons nou hier oor die gebruik van KI op Wikipedia gesels: Ek sien nou 'n klomp artikels wat met KI uit Engels vertaal word. Een van die Wikipedia-beleid is dat mense artikels volgens bronne self skryf. Jy lees die bron en brei daarvolgens die artikel uit. Wikipedia is 'n ensiklopedie en dit noem ons ensiklopediese werk. As 'n KI 'n artikel vertaal, is dit hoogs onwaarskynlik dat die bronne volgens ensiklopediese waardes geraadpleeg is. Ook op die Engelse Wikipedia kan daar foute in enige artikel wees wat jy self moet uitsorteer volgens die bronne wat gelys is. Byvoorbeeld is die gebruik van KI vir artikelwerk op die [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse Wikipedia]] ontoelaatbaar. Sodra jy een artikel met hulp van KI uitbrei, was dit jou laaste aksie daar. Die [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse Wikipedia]] wil dit ook nie hê nie, dieselfde op die [[:en:Wikipedia:Editing policy#Artificial_intelligence_additions|Engelse Wikipedia]]. Ander neem weke om een artikel tot op meer as 30&nbsp;000 of 40&nbsp;000 uit te brei omdat die bronne geraadpleeg word, maar nou sien ek 'n klomp uitgebreide artikels binne een dag, ook sensitiewe onderwerpe soos [[Mekka]], [[Jerusalem]], ens. Gemeenskap, wat is julle mening daaroor? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:47, 23 Augustus 2026 (UTC) :Die onbesonne gebruik van KI is 'n ernstige probleem. My antwoord op die vraag wat my meeste bekommer was: ::''> Bad results; inaccurate information; perpetuation/reflection of popular human bias, AI fabrication/ hallucination; AI agents wilfully steering people towards a synthesised opinion. People losing independent abilities and the ability to think logically. '' :Masjiengeskrewe teks het nie lekker idiomatiese taalgebruik nie, maar as mens dit met versigtigheid benader, is dit 'n handige hulpmiddel. Ek het al 'n dosyn artikels met die hulp van masjienvertaling opgestel en niemand het nog werklik gekla oor my taal nie. Ons moet oppas om die baba met die badwater uit te gooi. :Mense kan snert skryf sonder KI, hoewel KI dit moontlik maak om groot volumes snert te skryf wat baie moeilik raak om te identifiseer en taalkundig reg te trek na die tyd. :Wie van ons kyk nog na die lyste [https://af.wikipedia.org/wiki/Kategorie:Artikels_wat_geproeflees_moet_word Artikels wat geproeflees moet word] en [https://af.wikipedia.org/wiki/Kategorie:Kategorie:Gaan_taal_na Gaan taal na]? :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:44, 24 Augustus 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] dit is 'n gebruik van die begin van hierdie taalweergawe van Wikipedia om artikels uit ander taalweergawes te vertaal. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:51, 24 Augustus 2026 (UTC) :::Die grootste gevaar met die gebruik van KI op Wikipedia lê waarskynlik nie in die tegnologie self nie, maar in onbeheerde en ongekontroleerde gebruik daarvan. KI kan feite verkeerd weergee, bestaande foute uit ander taalweergawes versterk en, besonder ernstig vir ’n ensiklopedie, bronne hallusineer of selfs geloofwaardige maar geheel en al fiktiewe verwysings skep. Dit sou egter na my mening uiters kortsigtig wees om KI daarom volledig op die Afrikaanse Wikipedia te verbied. Ons werk met ’n betreklik klein aktiewe gebruikersbasis en ’n enorme hoeveelheid kennis wat nog in Afrikaans ontsluit moet word; verantwoordelike KI-gebruik kan vertaling, taalversorging, opsomming en die aanvanklike verwerking van bronne aansienlik vergemaklik. Die kernbeginsel behoort eerder te wees dat die '''menslike redigeerder verantwoordelik bly vir die finale inhoud''': feite en verwysings moet teen die oorspronklike bronne nagegaan word, KI-gegenereerde bronne mag nooit sonder verifikasie aanvaar word nie, en sensitiewe of omstrede onderwerpe behoort aan strenger kontrole onderwerp te word. Wat ons dus nodig het, is nie ’n algehele verbod nie, maar ’n stel duidelike "beginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI" wat Wikipedia se bestaande vereistes van verifieerbaarheid, neutraliteit en betroubare brongebruik versterk. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:51, 24 Augustus 2026 (UTC) : Ons slim manne {{Ping|SpesBona|Rooiratel|Pynappel|Sobaka|BurgertB|Naudefj}}, kom ons probeer die volgende: Pynappel sê hy gebruik tans Claude Code as vertaler. Neem die inhoud van [[kapasitor]] wat hy vertaal het en vertaal dit weer met Claude Code. Vergelyk met sy weergawe. Vertaal dit dan met sê drie ander taalmodelle, ek wil bitter graag sien wat dit ons gaan vertel. As kontrolemaatreël kan ons die eksperiment herhaal met 'n ander artikel wat Pynappel gedoen het. Julle het my nuuskierig gemaak... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:14, 24 Augustus 2026 (UTC) ::Goeie idee @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]! Ek stem saam dat ons KI kan gebruik om vir foute te kontroleer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:17, 24 Augustus 2026 (UTC) :::Ek het die bywerking aan die artikel [[Nasionalisme]] deurgegaan, aangesien dit ’n onderwerp is waarmee ek vertroud is. Die vertaling was oor die algemeen akkuraat; die enigste werklike fout wat ek kon opspoor en regstel, was ’n verkeerde skakel na ’n persoon met dieselfde naam. :::Wat belangrik is, is dat Gebruiker:Pynappel ook sy [[porboodskap]] uiteengesit het by [[Gebruiker:Pynappel/monster]]. Dit toon duidelik hoe [[Claude (groot taalmodel)|Claude]] die vertaling moet benader. Dit is belangrik vir deursigtigheid, omdat ander gebruikers kan sien watter instruksies aan die taalmodel gegee is en die vertaalstrategie daarvolgens kan beoordeel. :::Ek het nie die hele nuwe vertaling deur [[ChatGPT]] laat vergelyk nie. Daar sal uiteraard stilistiese verskille tussen taalmodelle wees — en selfs binne dieselfde taalmodel kan uitsette met verloop van tyd verskil — en ’n volledige vergelyking sou ’n omvangryke taak wees. Ek het daarom ’n ietwat obskure paragraaf oor nasionaal-anargisme gekies om die vertalings van Claude en ChatGPT met mekaar te vergelyk. :::Die opdrag aan ChatGPT was: “Vergelyk hierdie twee vertalings. Is daar enige fundamentele verskille of probleme? Uiteraard hoef die vertalings nie identies te wees nie, maar sou daar enige probleme wees met die laaste vertaling, dus dié van Claude?” :::ChatGPT se antwoord was onder meer: “Daar is geen fundamentele inhoudelike probleem met die laaste vertaling wat jy aanhaal nie. Dit dra die kern van die Engelse teks redelik akkuraat oor en is selfs meer kompak en geskik vir ’n Wikipedia-artikel. Daar is egter ’n paar plekke waar ek dit sou aanpas, hoofsaaklik om betekenisnuanses, terminologie en neutraliteit te verbeter.” :::Ek het na die voorstelle gekyk. Sommige daarvan het beslis meriete gehad, maar die meeste was eerder stilistiese verfynings as noodsaaklike regstellings. ChatGPT het afgesluit met: “Kortom: die vertaling is bruikbaar en bevat geen ernstige verdraaiing van die oorspronklike nie. Die twee terme wat ek beslis sou regstel, is ‘gemeenskaplike’ → ‘kommunitaristiese’ en ‘versoen’ → ‘kombineer’. Die res is hoofsaaklik stilistiese verfyning en die vraag hoeveel van die oorspronklike detail jy wil behou.” :::Ek het dié twee veranderinge aangebring. Hulle was waarskynlik nie krities nie, maar ek stem saam dat die aangepaste terme in die betrokke konteks meer akkuraat is. :::Op grond van hierdie beperkte evaluasie kan ek nie fout vind met Pynappel se benadering nie. Dit bly uiteraard wenslik dat gebruikers nuwe teks self deurgaan en nie bloot die uitset van ’n taalmodel ongekontroleerd aanvaar nie. Veral skakels, eiename, vakterminologie, betekenisnuanses en die verband tussen stellings en aangehaalde bronne behoort nagegaan te word. :::Die risiko van hallusinasies is in hierdie soort taak waarskynlik laer as wanneer ’n taalmodel gevra word om nuwe inhoud uit eie kennis te skep, omdat dit hoofsaaklik ’n bestaande teks vertaal. Die risiko is egter nie nul nie. ’n Taalmodel kan steeds ’n naam verkeerd interpreteer, ’n skakel met die verkeerde persoon verbind, ’n betekenisnuanse verander, ’n term te vry vertaal, of selfs ’n stellingsverband subtiel verskuif. Die belangrike beginsel behoort dus nie te wees dat KI-vertalings sonder meer aanvaar of verwerp word nie, maar dat die uitset verifieerbaar moet wees en deur ’n gebruiker nagegaan word voordat dit as betroubare ensiklopediese teks beskou word. :::Vir my is die nuttigste aspek van Pynappel se benadering juis die deursigtigheid daarvan: die bronmateriaal is bekend, die porboodskap is beskikbaar en die vertaalproses kan deur ander gebruikers nagegaan en herhaal word. Dit maak gemeenskapskontrole moontlik en bied ’n veel beter vertrekpunt vir verantwoordelike gebruik van KI as ’n proses waarvan die instruksies en werkswyse onbekend is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:39, 24 Augustus 2026 (UTC) :::Die outeur wat inligting op Wikipedia plaas, is verplig om dit volgens die bronne wat verskaf is, te verifieer. '''Altyd.''' Dit is nie onderhandelbaar nie. Sien [[Wikipedia:Verifieerbaarheid]] en [[Wikipedia:Haal bronne aan]]. Dit is onmoontlik dat al hierdie artikels binne een dag self gelees en die inhoud volgens die bronne geverifieer is. Om somer so reuse Wikipediaartikels met KI te vertaal maak Wikipedia fakties die bron, en Wikipedia is nie 'n bron vir Wikipedia nie. Hoekom sit ander dan vir dae of self weke aan een artikel en vertaal dit stiptelik volgens die bronne wat aangegee is? Probeer maar een KI-artikel op die Duitse, Engelse of Nederlandse Wikipedia te plaas. Ek haal my bogenoemde aan, dit word op ander taalweergawes nie toegelaat nie. Wikipedia is 'n betroubare ensiklopedie en dit is ensiklopediese werk om die bronne te lees en daarvolgens die artikel te skryf. Artikels word slegs deur mense geskryf wat die bronne lees. Dit geld ook vir vertaalde artikels. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:41, 24 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] is jy seker dit geld ook vir vertaalde artikels? As 'n mens die inhoud van 'n ander taalweergawe vertaal en die aangehaalde bronne saam oorbring, dan aanvaar 'n mens dat die oorspronklike outeur die bronne nagegaan het. Ander Wikipedias het immers ook die vereistes van verifieerbaarheid en om betroubare bronne aan te haal. As daar van vertalers verwag word om elke bron na te gaan, dan sal ons wiki bitter stadig groei, en ons sal duisende artikels wat reeds geskep is en waarvan die bronne wat oorgebring is, nie weer nagegaan is nie, moet skrap. Indien dit ons beleid is, moet ons dit dalk hersien, want vertalers hier werk al jare so. Myns insiens is daar geen rede om so 'n beleid te hê nie. Ek stem saam met @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] dat artikels nie geskep moet word met die afvoer van 'n KI wat gepor is om uit eie kennis of navorsing nuwe inhoud te skep nie. Ek kan nie sien hoe dit sin maak om die blote vertaling van teks wat reeds nagegaan is en met bronne gestaaf is, te verbied nie. Dalk moet ons dringend 'n beleid hier opstel sodat almal op dieselfde bladsy in verband met hierdie kwessie is. Terloops, Google Translate gebruik ook KI, en ek dink nie enigiemand gaan voorstel dat dit verbied moet word nie. Maar ek kan sien dat jy bekommerd is dat die nuwe volume van inhoud moeilik is om na te gaan. My voorstel daar sou wees om soos verder bo genoem en soos Sobaka reeds gedoen het, ook 'n KI te gebruik vir hierdie kontrole. Ek wil die 1&nbsp;000 artikels in [[:meta:List_of_articles_every_Wikipedia_should_have]], waarvan baie op afwiki na 20 jaar van afwiki se bestaan steeds saadjies is of verouderd is of foute bevat of selfs masjienvertalings is, met behulp van KI verbeter en uitbrei. Maar ek sal dit vir eers stadig vat, aangesien daar nou 'n gesprek hieroor plaasvind en ek in elk geval ander dinge het om te doen. Intussen nooi ek jou uit om na die ca. 50 artikels op [[Gebruiker:Pynappel/monster]] wat reeds met behulp van KI uitgebrei is, te gaan kyk, en oorweeg of die nuwe weergawes na uitbreiding met KI beter is as die vorige weergawes, ten spyte van enige foute wat van die Engelse weergawe oorgedra is of self deur die KI begaan is. Intussen gaan ek voort met saadjies oor poskodes in Lesotho. Ek gebruik Pywikibot hiervoor, nie 'n KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:10, 24 Augustus 2026 (UTC) :::::{{Ping|Pynappel}} myns insiens geld dit veral vir vertaalde artikels, omrede Wikipedia nie 'n bron vir Wikipedia is nie. Die outeurs aan die ander kant is mos ook mense en mense maak foute. Ek sien gereeld foute op die Engelse Wikipedia of inhoud wat nie deur die genoemde bron gestaaf word nie. Ek het egter nie die tyd om hulle foute te verbeter nie, ek is reeds besig met my eie foute. ;) Kyk nou wat ek sedert dae doen, ek verskaf nog bronne vir my ou voorbladartikels en al die bronne het ek geraadpleeg. As ek vashaak met Afrikaans gebruik ek ook Google Translate, maar oorwegend skryf ek die sin dan self omdat ek nie tevrede is met die vertaling nie. Myns insiens het dit in die afgelope jare verswak. Ek vermy rekenaarvertaalde inhoud soos die pes. Ek wil Afrikaanssprekendes nie kwaad maak met onverstaanbare artikels nie. Myns insiens is dit 'n klap in die gesig vir 'n moedertaalspreker as jy sy taal nie respekteer nie en swak inhoud lewer (hier verwys ek na al die "gaantaalna"-artikels). :::::Ek raak net bekommerd oor die grote en hoeveelheid van al die KI-artikels. Ander mense neem baie tyd vir die uitbreiding van een artikel. Sien my werk vandag, drie artikels waaraan ek my vrye tyd spandeer het, al die bygevoegde bronne het ek geraadpleeg. Ek kon staat maak op die Engelse Wikipedia, maar ek doen nie, ek lees die bron. As die bron nie hulle inhoud staaf nie, dra ek dit nie oor nie. Bv. bevolkingsgetalle. Ek wil hulle in 'n amptelike bron self sien, nie op die Engelse Wikipedia nie. Ek beskou dit as "blind" om volledig op die Engelse Wikipedia te vertrou en hulle goed oor te dra sonder om die bronne te raadpleeg. Wat my betref is dit nie ensiklopediese werk nie. Lees maar net die eerste sin op [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz]]: ''Die Wikipedia ist ein Projekt mit '''von Menschen für Menschen''' recherchierten und geschriebenen Inhalten.'' :::::Google Translate: "Wikipedia is 'n projek met inhoud wat deur mense, vir mense, nagevors en geskryf is." :::::My vertaling: "Wikipedia is 'n projek met inhoud nagevors en geskryf deur mense vir mense." Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:31, 24 Augustus 2026 (UTC) ::::::Dit lyk my waar ons verskil is oor die vertalingsproses, en hoe daardie proses moet lyk en watter hulpbronne gebruik mag word en of bronne wat oorgebring word, nagegaan moet word. In my opinie word by vertaling Wikipedia nie as 'n bron gebruik nie, want die bronteks is op sigself op bronne gebaseer, en is deur 'n mens nagevors en geskryf. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 21:44, 24 Augustus 2026 (UTC) :::::::{{Ping|Pynappel}} lyk my die Duitse Wikipedia is streng wat vertalings betref: [[:de:Wikipedia:Übersetzungen#Wikipedia ist keine Quelle]]: ''Anderssprachige Artikel können daher zwar als Vorlage für das Erstellen eines deutschsprachigen Artikels dienen, jedoch sollte der Übersetzer selbst sicherstellen, dass sein Text durch reputable externe Quellen gedeckt ist. Das bedeutet, dass der Übersetzer alle übernommenen Inhalte auf Korrektheit prüfen sollte und auch die dafür verwendeten Quellen prüft, bevor er sie als Beleg (zum Beispiel als Einzelnachweise) angibt.'' :::::::"Anderstalige artikels mag as 'n sjabloon vir die skepping van 'n nuwe Duitse artikel dien, maar die Vertaler moet self seker maak, dat sy teks deur betroubare eksterne bronne gestaaf word. Dit beteken, dat die vertaler al die oorgeplaaste inhoud vir korrektheid moet nagaan en ook die daarvoor geraadpleegde bronne nagaan, voordat hy hulle (bv. as 'n verwysing) aanhaal." :::::::Sien, met ander woorde is die vertaler verplig om te sorg dat die teks wat hy plaas akkuraat is. Niemand anders is daarvoor verantwoordelik nie, al het 100 skrywers die oorspronklike artikel saamgestel. Jy plaas die teks, jy is verantwoordelik daarvoor. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:56, 24 Augustus 2026 (UTC) ::::::::Dit is inderdaad strenger as die ''de facto'' situasie tans hier en is iets waaroor ons dan nou voor die naderende KI-storm uitsluitsel sal moet kry. Soos reeds gesê, sal ek vir eers terwyl ons hierdie onderwerp bespreek nie nuwe artikels in my monster met KI uitbrei nie. Intussen gaan ek voort met my saadjies oor poskodes in Lesotho, waarvoor ons al 20 jaar wag en ek seker is almal baie opgewonde oor is. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:00, 24 Augustus 2026 (UTC) Ek stem saam met SpesBona dat die volume van die onlangse plasings ’n geldige bekommernis is. My grootste voorbehoud geld egter oor meer tegniese artikels soos [[kapasitor]] en [[waarskynlikheidsleer]], waar gespesialiseerde vakterminologie voorkom en ’n KI-vertaling maklik ’n Afrikaanse term kan kies wat taalkundig aanvaarbaar lyk, maar vakinhoudelik verkeerd of ongebruiklik is. Ongeag watter hulpmiddel vir vertaling gebruik word, behoort die hoeveelheid nuwe inhoud dus binne perke te bly wat realistiese menslike nasiening moontlik maak. Ek dink Pynappel het terselfdertyd ’n belangrike punt beet dat ons moet onderskei tussen KI wat nuwe inhoud uit eie “kennis” genereer en KI wat gebruik word as hulpmiddel om bestaande, reeds verwysde Wikipedia-inhoud te vertaal of te verbeter. Die vraag oor hoe deeglik elke oorgebringde bron weer nagegaan moet word, is waarskynlik iets waaroor ons as gemeenskap uitdruklik uitsluitsel moet kry. Dit is duidelik dat daar tans verskillende praktyke en verwagtings bestaan. Die menslike aard van die Wikimedia-projekte moet uiteraard beskerm word. Op langer termyn wil ons juis ’n moontlike [[Dooie-internetteorie|dooie-internet]] help voorkom – ’n internet waarin KI-gegenereerde inhoud oorheers, masjiene toenemend ander masjiene as bronne gebruik en oorspronklike, naspeurbare menslike kennis geleidelik onder ’n vloed sintetiese inhoud verdwyn. Wikipedia se besondere waarde lê juis daarin dat mense verantwoordelikheid aanvaar vir wat hulle skryf, vertaal, verifieer en verbeter. Dit beteken egter nie dat ons die moontlikhede wat KI bied, moet verwerp nie. Veral op ’n kleiner Wikipedia kan dit, indien dit verantwoordelik gebruik word, help om bestaande inhoud te verbeter, agterstande aan te spreek en ons kennisbasis uit te bou. Pynappel se inisiatief het in dié opsig ’n nuttige gesprek ontketen en die Afrikaanse Wikipedia nogal wakker geskud oor ’n vraag waarmee ons in elk geval toenemend gekonfronteer gaan word. Ek is daarom besig om ’n konsep, “'''Beginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI op die Afrikaanse Wikipedia'''”, op te stel. Ek sal dit binnekort plaas, nie as ’n finale beleid nie, maar as vertrekpunt vir gemeenskapsbespreking oor onder meer menslike verantwoordelikheid, bronverifiëring, vertaling, vakterminologie, deursigtigheid en die tempo waarteen KI-ondersteunde inhoud geplaas behoort te word. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:53, 25 Augustus 2026 (UTC) :Sien die verwante gesprek by [[Bespreking:Zimbabwiese nasionale rugbyspan]]. Ek stem wel saam dat, sou ons KI-ondersteunde bydraes vir 'n aantal spesifieke gebruike toelaat, die volume van bydraes te veel kan wees vir menslike bydraers om na te gaan. Daardie probleem kan dalk opgelos word deur 'n plafon op die aantal KI-ondersteunde wysigings per tipe bydrae (bv. skep van nuwe artikels of uitbreiding van bestaande artikels deur middel van vertaling) en gebruiker, asook 'n plafon op die totale aantal KI-ondersteunde bydraes vir die hele projek per maand of ander tydperk, saam met 'n kontrolelys van hierdie bydraes en of dit deur 'n mens nagegaan is. Hierdie kontrolelys kan bv. 'n kategorie wees wat deur 'n sjabloon op die bladsy gevoeg word. Die sjabloon kan ook lesers waarsku dat die artikel deur KI bygewerk is. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:37, 26 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ping|Pynappel}} die voordele van KI: wat die een binne sekondes kry, beteken vyf uur se werk vir die ander. Ek was vyf uur met dié goed besig en van die punte is as verkeerd bewys. KI ontneem jy nie daarvan om self die bronne te lees nie. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:06, 26 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] dankie, ek dink die artikel is nou beter, en wanneer die volgende model op die artikel opgelei word, sal sy afvoere ook meer akkuraat wees. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 19:23, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::{{Ping|Pynappel}} dit raak die punt oor vertalings direk, aangesien die Duitse en Afrikaanse artikels identies is. Die meeste bronne is aan my bekend en ek kan die artikel daarvolgens aanpas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::::Ek het nou uiteindelik opgevang met al die gesprekke op geselshoekie. Daar is nou baie woorde, en baie emosies oor die onderwerp. Soos ek dit sien is die hoof-kwessies: :::::# Gebruik KI vir nuwe inhoud of nie. (Lyk my meeste mense stem saam NEE). :::::# Gebruik KI vir vertalings of nie. (Die vraag lei na kwessie #3) :::::# Inhoud op afwiki wat vertaal is van 'n ander wiki vereis dat die vertaler elke bron verifieer. :::::# As ons KI gebruik om groot volume artikels/inhoud te skep, hoe gaan ons tred hou? :::::<br /> :::::Kwessie 1 dink ek nie ons hoef dit verder te bespreek nie. Maak kom ons maak dit 'n amptelike beleid. :::::Kwessie 2 hang af aan kwessie 3. :::::Kwessie 3 dink ek vereis 'n stem van al die lede van afwiki. Ek dink nie @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] se standpunt hieroor is die norm nie. :::::Kwessie 4 moet nog verder bespreek word. :::::<br /> :::::Het ek enige iets gemis? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:47, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::Gister se eksperiment by [[Bespreking:Zimbabwiese nasionale rugbyspan]] het juis bewys dat jy die bronne moet raadpleeg as jy 'n artikel wil vertaal. KI het probeer om foute in my vertaling te vind en misluk. Die artikel was net hier en daar verouderd; slegs een, twee klein foutjies: 'n verkeerde datum en 'n verkeerde plek. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:19, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Nee, dit het die teendeel bewys: dat mense en KI foute maak. Foute word nie uitgeskakel deur 'n verbod op KI nie. Die KI gaan aanhou beter raak en gaan binnekort minder foute as mense maak. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:28, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::::Dan is mense binnekort onnodig hier. 'n Bot skryf artikels, 'n KI brei dit uit en 'n bot hou dit op datum. Dan kan ek maar iets anders doen in my vrye tyd. Soos om mense te ontmoet. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:39, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::::"Dan is mense binnekort onnodig hier." Verduidelik asb. vir ons hoe jy tot hierdie gevolgtrekking kom sodat ons ook jou argument kan volg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:47, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::::My gevolgtrekking uit "Die KI gaan aanhou beter raak en gaan binnekort minder foute as mense maak." Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:56, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek begin al hoe meer en meer ontuis hier voel... [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:30, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Dis eintlik net SpesBona sover wat kla. Kom ons hoor wat sê die ander. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:37, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Dieselfde gevoel hier. Al die jare vir kwaliteit in Afrikaans geoffer. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:39, 27 Augustus 2026 (UTC) ::: Al julle antwoorde is spekulatief van aard bv. KI gaan verbeter. Jammer, ek is realis, antwoorde moet presies wees. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:54, 27 Augustus 2026 (UTC) == Officer's mess == Hulle sê: "An officer's mess is more than just a dining room; it is a complete building or dedicated facility where commissioned military officers eat, relax, and socialize." Wat sou dit op Afrikaans wees? Duits gebruik "Messe", maar ek twyfel of dit goed oordra na Afrikaans. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 12:53, 25 Augustus 2026 (UTC) :Sou offisiersklub kon werk? [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:07, 25 Augustus 2026 (UTC) ::Dit is 'n Menasie of offisiersmenasie. [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 13:39, 25 Augustus 2026 (UTC) :::Dankie vir albei voorstelle. Ek vermoed "menasie" is die woord wat my ontgaan het. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 14:04, 25 Augustus 2026 (UTC) == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) :: Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Steun idee :::#Konsepartikel :::#Gebruikers wat bevestig is :::#Ses maande klink redelik :::#Net by keuse maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep moet dit duidelik wees daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Gebruiker:Pynappel/Konsep/Ratko Mladić|Ratko Mladić]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) 4w11d6lsjko2ju56n1cgplyw9iaiq7a 0 5665 2963906 2920275 2026-08-30T20:26:01Z Sobaka 328 /* Sien ook */ skakel 2963906 wikitext text/x-wiki '''Kriptografie''' (vanuit [[Grieks]] ''kryptòs'', "Weggesteek", en ''gràphein'', "om te skryf") is tradisioneel, die studie van tegnieke om [[inligting]] vanaf die normale leesbare formaat na 'n formaat om te skakel wat vir ongewenste partye wat mag toegang verkry tot die kommunikasiekanaal, onverstaanbaar te maak. Verder word gepoog om dit so moeilik as moontlik te maak om te ontsyfer sonder die geheime kennis ([[Sleutel (slot)|sleutel]]) wat as invoer tot die ontsyferings[[algoritme]] dien. In die verlede is kriptografie ingespan om [[geheimhouding]] tydens strategies belangrike kommunikasie te verseker (tipies kommunikasie van [[spioen]]e, militêre leiers, en diplomate). In die laaste paar dekades van die 20^ste eeu het die toepassing van kriptografie uitgebrei na die versekering van ander partye se identiteit soos met digitale handtekeninge en digitale kontant. Verder is kriptografie meer en meer ingespan om burgerlikes se privaatheid te beskerm. Dikwels is die tegnologie ingebou in die [[infrastruktuur]] vir rekenaar- en telekommunikasie en is die gebruikers nie eers bewus van die gebruik daarvan nie. Kripto-analise is die studieveld wat hom bemoei met die metodes om kriptografie te ontsyfer. Kripto-analise en kriptografie word dikwels saam gegroepeer onder die omvattende term '''kriptologie''' wat dus al die fasette van die vakgebied beslaan. In praktyk word "kriptografie" egter ook gebruik wanneer daar na dié vakgebied in sy geheel verwys word. Kriptografie is 'n [[interdissiplinêre]] vak wat ontleen uit vele ander studievelde. Voor die ontstaan van rekenaars was dit gewoonlik nou verbind met [[taalkunde]]. Deesdae het die klem na die tegniese aspekte van die [[wiskunde]] verskuif, veral getalleteorie, [[inligtingsteorie]], berekende kompleksiteit, [[statistiek]] en [[diskrete wiskunde]]. Verwante studievelde is steganografie &mdash; die studie van die verbloeming van die bestaan van 'n [[boodskap]], waar daar gekonsentreer word op tegnieke om die bestaan van boodskappe te versteek eerder as om ''inhoud'' te verander (bv. ''microdots'', of onsigbare ink &mdash; en verkeersanalise, wat die analise van kommunikasiepatrone, om geheime inligting te ontsyfer, behels. == Terminologie == Die oorspronklike inligting wat beskerm moet word deur kriptografie word ''klare teks'' ([[Engels]]: ''plaintext'') genoem. Versluiering (Engels:Encryption) is die proses om die ''klare teks'' na 'n onleesbare vorm ook ''syferteks'' of soms ''syfergram'' genoem, om te skakel. ''Ontsyfering'' ''(Engels:Decryption)'' is die omgekeerde proses wat dan die omskakeling van die ''syferteks'' na ''klare teks'' toe, behels. 'n Syferkode is die [[algoritme]] vir ''versluiering'' en ontsyfering. Die syferkode word normaalweg deur 'n sleutel beheer &mdash; 'n geheime stukkie inligting wat bepaal hoe die syferteks geskep word. Die ''protokol'' spesifiseer die besonderhede van hoe die syferkodes gebruik moet word om die taak te verrig. In alledaagse taal word 'n geheime "kode" en "syferkodes" dikwels in 'n sinonieme verband gebruik. In kriptografie het die term egter 'n spesiale tegniese betekenis: 'n Geheime [[kode]] is 'n metode wat gebruik word in klassieke kriptografie waar kodewoorde die ''klare teks'' vervang (bv. "Lekker braai" vervang "Val aan met eerste lig"). Klassieke ''syferkode'' vervang of herrangskik individuele ''letters'' volgens 'n algoritme (bv. "val aan met eerste lig" word nou "bsd vvd ssf klarde ddo" deur vervanging). Die geheime inligting in 'n kode word gespesifiseer deur 'n kodeboek. == Kripto-analise == 'n Kripto-analis kan as die natuurlike vyand van die Kriptograaf gesien word. Die rolle is egter aanvullend aangesien dit nodig is om kripto-analise te verstaan om veilige kriptografie te kan skep. Daar bestaan 'n wye verskeidenheid kripto-analitiese aanvalsmetodes: 'n Belangrike onderskeid wat getref kan word draai rondom watter kennis die aanvaller kan bekom en wat hy kan doen om meer geheime inligting te verkry, bv. het die kripto-analis toegang tot die syferteks? Het hy of kan hy van die ''gewone teks'' raai? Kan hy ''kies'' om ''klare teks'' te laat versluier volgens dieselfde algoritme en sodoende die wiskundige verband tussen die ''gewone teks'' en ''syferteks'' vas te stel? Indien 'n kriptografiese stelsel 'n sleutel of sleutelwoord gebruik is dit vatbaar vir 'n uitgebreide soektog metode en is tipies die swakste skakel in sodanige stelsels. == Geskiedenis van kriptografie == Kriptografie het 'n lang en kleurvolle geskiedenis. Die vroegste vorms van [[geheimskrif]] het slegs 'n pen en papier vereis. Vroeg in die twintigste eeu is verskeie masjiene ontwerp om die versluiering van inligting moontlik te maak wat rotortipe masjiene soos die bekende [[Enigma-masjien]] wat in die [[Tweede Wêreldoorlog]] gebruik is, insluit. Die syferkode wat deur hierdie tipe masjiene teweeg gebring is, het kripto-analise baie ingewikkelder gemaak. Die Enigma se kode is byvoorbeeld eers ontsyfer na 'n intensiewe poging en nadat 'n masjien gekonfiskeer is. Met die aanvang van digitale rekenaars en elektronika, kon baie komplekse syferkodes geïmplementeer word. Omdat rekenaars met binêre kombinasies werk en nie slegs afhanklik is van die 26 letters van die alfabet wat tipes in die meganiese syfermasjiene gebruik is nie, bied die syferkode meer weerstand teen kripto-analitiese aanvalle. Uitgebreide akademiese navorsing na moderne kriptografie het eers onlangs begin &mdash; Die algemene publiek het eers begin deelneem met die spesifikasie van die DES en die ontwikkeling van die RSA. Groot vooruitgang op die vakgebied het sedertdien plaasgevind en vandag is kriptografie 'n tegnologie waarop miljoene mense staatmaak vir kommunikasie op die [[internet]] asook [[selfoon|selfone]]. == Sien ook == * [[:en:Topics in cryptography]] &mdash; 'n analitiese lys van artikels en terme. * [[:en:Books on cryptography]] &mdash; 'n geannoteerde lys van voorgestelde lesings. * [[:en:List of cryptographers]] &mdash; 'n geannoteerde lys van kriptograwe. * [[:en:List of important publications in computer science#Cryptography|Belangrike publikasies in kriptografie]] &mdash; kriptografie-artikels in rekenaarwetenskap. * [[:en:List of cryptography topics]] &mdash; 'n alfabetiese lys van kriptografie artikels. * [[Kodespreker]] * [[Post-kwantumkriptografie]] == Eksterne skakels == * [http://www.tcs.hut.fi/~helger/crypto/ Helger's kriptografie riglyne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040210212414/http://www.tcs.hut.fi/~helger/crypto/ |date=10 Februarie 2004}} * [http://www.rsasecurity.com/rsalabs/faq/index.html RSA Laboratories' Feite en vrae oor vandag se kriptografie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040401123210/http://www.rsasecurity.com/rsalabs/faq/index.html |date= 1 April 2004}} elementêre dekking * [http://www.mindspring.com/~schlafly/crypto/faq.htm sci.crypt mini-Feite en vrae (meer onlangs)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040423165953/http://www.mindspring.com/~schlafly/crypto/faq.htm |date=23 April 2004}} * [http://home.ecn.ab.ca/~jsavard/crypto/jscrypt.htm Savard's woordelys] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040402055610/http://home.ecn.ab.ca/~jsavard/crypto/jscrypt.htm |date= 2 April 2004}} 'n uitgebreide en gedetailleerde oorsig van die geskiedenis van kriptografie met 'n klem op kripto-toestelle * [http://www.cryptool.org Oopbronprojek CrypTool] - Volledige opvoedkundige hulpmiddel oor kriptografie en kriptanalise, vryware. {{Normdata}} [[Kategorie:Kriptografie]] [[Kategorie:Toegepaste wiskunde]] fqc3jngk37kiu8d8a7pbfe7z4kvw0ls 4 9591 2963922 2963670 2026-08-30T21:22:36Z BurgertB 2401 /* Boek */ 2963922 wikitext text/x-wiki {| width="100%" style="border:solid 1px #479429;" cellspacing="0" cellpadding="10" | colspan="2" | '''Kandidaatartikels vir voorblad: Help vorm die beste van Wikipedia''' Hier besluit ons watter artikels op die voorblad van die Afrikaanse Wikipedia gaan verskyn. ''''n Voorbladartikel''' moet die beste werk op Wikipedia ten toon stel. Om 'n artikel te nomineer kan dit gewoon bygevoeg word aan die onderkant van hierdie bladsy. Lees asseblief eers die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|Riglyne vir nominasie]] voor u 'n artikel nomineer. U kan beïnvloed wat op die voorblad verskyn deur 'n artikel te ondersteun of deur beswaar aan te teken. Persone wat 'n artikel voorstel moet ook bereid wees om te help om besware aan te spreek. As daar geen noemenswaardige besware is nie kan 'n artikel moontlik 'n voorbladartikel word. Die beleid is tans om enige genomineerde bladsy waarvoor daar na 'n maand geen geldige beswaar is nie en wat aan die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|vereistes voldoen]] as 'n moontlike voorbladartikel te beskou. 'n Artikel word vir 'n week lank op die voorblad vertoon, vanaf Maandag tot die daaropvolgende Sondag. Ou suksesvolle nominasies word na die betrokke argief verskuif. 'n Lys van voorbladartikels wat al in hierdie jaar gebruik is, is by [[Wikipedia:Voorbladartikels {{CURRENTYEAR}}]] te kry. Daar is ook 'n inleiding tot die voorbladartikelprojek by [[Wikipedia:Voorbladartikel]]. Onsuksesvolle nominasies kan besigtig word by [[Wikipedia:Onsuksesvolle voorbladnominasies/2025]]. |- | colspan="2" | <div style="border-bottom: solid 2px #479429;">[[Lêer:Calendar-nl.png|30px]] '''Opkomende weke'''</div> |- valign="top" | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}|Volgende week]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }}}} }} | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}|Die week daarop]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }}}} }} |} {{Argiefboks|24 | argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2005|2005]] | argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2006|2006]] | argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2007|2007]] | argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2008|2008]] | argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2009|2009]] | argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2010|2010]] | argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2011|2011]] | argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2012|2012]] | argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2013|2013]] | argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2014|2014]] | argief11 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2015|2015]] | argief12 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2016|2016]] | argief13 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2017|2017]] | argief14 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2018|2018]] | argief15 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2019|2019]] | argief16 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2020|2020]] | argief17 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2021|2021]] | argief18 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2022|2022]] | argief19 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2023|2023]] | argief20 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2024|2024]] | argief21 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2025|2025]] | argief22 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|2026]] | argief23 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|2027]] | argief24 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2028|2028]] }} Hier kan u gerus voorstelle maak vir moontlike voorbladartikels, of ondersteuning of beswaar lewer oor huidige nominasies. Dit is behulpsaam om u nominasies, besware en ondersteuning van kommentaar te voorsien wat betrekking op die artikel se inhoud het. Indien u gekant is teen 'n artikel se nominasie kan dit help om te sê waarom, so kan probleme aangespreek word en u mag u teenkanting na ondersteuning verander. So ook kan redes vir 'n nominasie ander gebruikers help om die goeie punte van 'n artikel raak te sien. U is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|ondersteun}} ({{ondersteun}}) * {{sl|gekant}} ({{gekant}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) ; Wenk: Om die vervoerband vir 2026 te besigtig, '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|klik hier]]''', en vir 2027 '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|klik hier]]'''. == Nuwe voorstelle == === [[Makemake]] === {{sperdatum|1 September 2026}} * {{ondersteun}} – Aansienlik uitgebrei. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 23:42, 1 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Ek wonder altyd hoe spreek mens die naam uit...!!! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:18, 2 Augustus 2026 (UTC) *: Mens spreek dit uit "Makemake" [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 16:54, 2 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:30, 13 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 07:33, 14 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 22:11, 29 Augustus 2026 (UTC) === [[Boek]] === {{sperdatum|30 September 2026}} * {{ondersteun}} – 'n Artikel deur [[Gebruiker:Wawiel]] wat ek in sy argief van 2016 ontdek het. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:30, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. [[Gebruiker:HermanvanAswegen988|HermanvanAswegen988]] ([[Gebruikerbespreking:HermanvanAswegen988|kontak]]) 22:11, 29 Augustus 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:22, 30 Augustus 2026 (UTC) <!-- Dis die laaste lyn van hierdie bladsy, skryf asb. hierbo! --> [[Kategorie:Voorblad]] 7lewohwp3guaiald5lqqskqyucanxtf 0 9700 2963957 2881292 2026-08-31T06:59:36Z Aliwal2012 39067 /* Bevolkingsamestelling */ 2963957 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Republiek Rwanda |volle_naam = <small>''Republic of Rwanda'' ([[Engels]])<br />''République du Rwanda'' ([[Frans]])<br />''Repubulika y'u Rwanda'' ([[Kinyarwanda]])<br />''Jamhuri ya Rwanda'' ([[Swahili]])</small> |algemene_naam = Rwanda |beeld_vlag = Flag of Rwanda.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Rwanda.svg |simbool_tipe = Seël |beeld_kaart = Location Rwanda AU Africa.svg |leuse = <br />''Ubumwe, Umurimo, Gukunda Igihugu''<br /><small>''(Kinyarwanda vir: "Eenheid, Arbeid, Patriotisme")''</small> |volkslied = ''[[Rwanda Nziza]]''<br /><small>''(Kinyarwanda vir: "Pragtige Rwanda")''</small><br /><center>[[Lêer:Hymne National du Rwanda.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Engels]], [[Frans]], [[Kinyarwanda]] en [[Swahili]] |hoofstad = [[Kigali]] {{Koördinate|1|57|S|30|4|O}} |latd = 1 |latm = 57 |latNS = S |longd = 30 |longm = 4 |longEW = O |grootste_stad = [[Kigali]] |regeringsvorm = Unitêre semi-presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Paul Kagame]]<br />[[Justin Nsengiyumva]] |oppervlak_rang = 148^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 26&nbsp;338<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/rwanda/|title=Rwanda|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=27 Julie 2025|archive-date= 9 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109091722/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/rwanda|url-status=dead}}</ref> |oppervlakmi² = 10&nbsp;169 |persent_water = 5,3 |bevolking_skatting = 13&nbsp;623&nbsp;302<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 76^ste |bevolking_sensus = 10&nbsp;515&nbsp;973<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.grandslacs.net/doc/2816.pdf |title=The General Census of Population and Housing, Rwanda |publisher=Nasionale Sensusdiens |date=Februarie 2003 |accessdate=16 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416192154/http://www.grandslacs.net/doc/2816.pdf |archive-date=16 April 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2012 |bevolkingsdigtheid = 517,2 |bevolkingsdigtheidmi² = 1&nbsp;339,7 |bevolkingsdigtheidrang = 22^ste |BBP_PPP = $58,117&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=714,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Rwanda |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=27 Julie 2025}}</ref> |BBP_PPP_rang = 129^ste |BBP_PPP_jaar = 2025 |BBP_PPP_per_kapita = $4&nbsp;104<ref name=imf2 /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 159^ste |BBP = $14,771&nbsp;miljard<ref name=imf2 /> |BBP_rang = 144^ste |BBP_jaar = 2025 |BBP_per_kapita = $1&nbsp;043<ref name=imf2 /> |BBP_per_kapita_rang = 170^ste |onafhanklikheidstipe = • Koninkryk Rwanda<br />• [[Duits-Oos-Afrika]]<br />• Rwanda-Urundi<br />• Rwandese Rewolusie<br />• Republiek<br />• van [[België]]<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = <br />11de eeu<br />1897–1916<br />1916–1962<br />1959–1961<br />[[1 Julie]] [[1961]]<br />[[1 Julie]] [[1962]]<br />[[26 Mei]] [[2003]] |MOI = {{wins}} 0,578<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=27 Julie 2025}}</ref> |MOI_rang = 159^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |Gini = 43,7<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=RW |title=Gini index – Rwanda |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=27 Julie 2025}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2016 |Gini_kategorie = {{kleur|#990000|laag}} |geldeenheid = [[Rwandese frank|Frank]] |geldeenheid_kode = RWF |land_kode = RW |tydsone = SAT |utc_afwyking = [[UTC+02:00|+2]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]] |internet_domein = [[.rw]] |skakelkode = 250 |voetskrif = }} '''Rwanda''' ([[Engels]]: [ruːˈɑːndə] of [ruːˈændə], {{Audio|Rwanda pronunciation.ogg|luister}}; [[Kinyarwanda]]: ''U Rwanda'', [u.ɾɡwa:.nda], {{Audio|Rwanda (rw) pronunciation.ogg|luister}}), amptelik die '''Republiek Rwanda''' (Engels: ''Republic of Rwanda'', [[Frans]]: ''République du Rwanda'', Kinyarwanda: ''Repubulika y'u Rwanda'', [[Swahili]]: ''Jamhuri ya Rwanda''), is 'n [[landingeslote land]] in [[Sentraal-Afrika|Sentraal-]] en [[Oos-Afrika]] net suid van die [[ewenaar]]. Dit is die digsbevolkte land in [[Afrika]]. Net soos sy buurstaat [[Burundi]] is dit 'n voormalige deelgebied van [[Duits-Oos-Afrika]], wat later as mandaatgebied van die [[Verenigde Nasies]] 'n [[België|Belgiese]] administrasie gekry het. Albei lande word deur etniese konflikte tussen die [[Tutsi]]-minderheid en die meerderheid van die [[Hutu]] geteister. Die [[Twa]] vorm die derde etniese groep in daardie lande. Rwanda het in 1962 onafhanklik van België geword. Tussen 500&nbsp;000 en ’n miljoen mense het in etniese slagtings omgekom, veral gedurende die Rwandese [[volksmoord]] van 5 April 1994. Dit is ’n lidland van die [[Afrika-unie]] en die [[Britse Statebond|Statebond]].<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> [[Lêer:Rwanda satellite map.png|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Rwanda]] Rwanda grens aan [[Uganda]], [[Tanzanië]], [[Burundi]] en die [[Demokratiese Republiek die Kongo]]. Rwanda is in die [[Groot Mere van Afrika]]-streek en lê baie hoog; sy geografie word oorheers deur berge in die weste en savanne aan die oostekant, met talle mere regdeur die land. Die [[klimaat]] is matig tot subtropies, met twee [[reën]]seisoene en twee droë seisoene per jaar. Rwanda beslaan 'n oppervlakte van 26&nbsp;338&nbsp;km² en het 'n bevolking van 13&nbsp;623&nbsp;302 in 2024 gehad. Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Kigali]].<ref name="CIA" /> == Bevolkingsamestelling == [[Lêer:Rwandakaart.png|duimnael|links|Kaart van Rwanda]] [[Lêer:Paul Kagame 2024 (cropped).jpg|duimnael|links|upright|Die Rwandese president Paul Kagame]] [[Lêer:Rwanda Nyanza Mwami Palace.jpg|duimnael|links|'n Rekonstruksie van die Rwandese koning se paleis by Nyanza]] Die bevolking is jonk en oorheersend landelik, met een van die digsbevolkte lande in Afrika. Rwandese kom uit net een kulturele- en taalgroep, die Banyarwanda, hoewel daar binne hierdie groep drie subgroepe is: die Hutu, Tutsi en Twa. Die Twa is die woudbewoners, die pigmee, wat Rwanda se oudste afstammelinge is. Navorsers verskil oor die oorsprong en verskille tussen die Hutu en Tutsi; sommiges glo dat die verskille sy oorsprong het uit die sosiale kastestelsel binne 'n enkele stam, terwyl ander weer glo dat die Hutu en Tutsi afsonderlik, en vanuit verskillende gebiede, in die land aangekom het. [[Christendom]] is die grootste geloof in die land en die vernaamste spreektaal is Kinyarwanda, wat deur die meeste Rwandese gepraat word, met Engels en Frans as ampstale. Die president is Paul Kagame van die Rwandese Patriotiese Front (RPF), wat sedert 2000 die land regeer. Korrupsie is laag in Rwanda, in vergelyking met sy buurlande, maar [[menseregte]]organisasies reken dat opposisiepartye en vryheid van spraak onderdruk word. Die land is sedert die voor-koloniale tydperk deur 'n opdraggewende administratiewe hiërargie regeer. Rwanda is net een van twee lande ter wêreld waar vroue die meerderheid in die [[parlement]] het. == Geskiedenis == Jagter-versamelaars het hul eerste gedurende die [[Steentydperk|steen]]- en [[ystertydperk]]e in die gebied gevestig met die [[Bantoevolke]] wat hulle gevolg het. Die bevolking is eers in familiegroepe saamgesnoer en later is 'n koninkryk gevorm. Die Koninkryk van Rwanda is sedert die middel-18de eeu deur 'n Tutsi-koning oorheers wat die ander militêr oorwin, die mag gesentraliseer, en later anti-Hutu beleide toegepas het. Die [[Duitse koloniale ryk]] het in 1884 Rwanda gekoloniseer as deel van [[Duits-Oos-Afrika]], gevolg deur die [[Belgiese koloniale ryk]] wat die land in 1916 gedurende die [[Eerste Wêreldoorlog]] beset het. Beide Europese moondhede het deur die konings regeer en 'n pro-Tutsi beleid gevolg. Die Hutu-bevolking het in 1959 in opstand gekom. Hulle het talle Tutsis uitgemoor en uiteindelik daarin geslaag om in 1962 'n onafhanklike Hutu-beheerde staat te stig. In 1990 begin die Rwandese Patriotiese Front onder leiding van die Tutsi 'n [[burgeroorlog]] in die land. Vier jaar later slaan Hutu-ekstremiste terug met die 1994 [[volksmoord]] toe tussen 500&nbsp;000 tot 1,3 miljoen Hutus en gematigde Tutsis voor die voet uitgemoor is. Die RPF het die volksmoord met 'n militêre oorwinning tot 'n einde gebring. Rwanda se ekonomie het swaar gely onder die 1994 Rwandese Volksmoord, maar kon sedertdien daarin slaag om te herstel. Die ekonomie bestaan hoofsaaklik uit [[bestaansboerdery]]. [[Koffie]] en [[tee]] is die vernaamste kontantopbrengste vir die uitvoermark. [[Toerisme]] is vinnig besig om toe te neem en die land se vinnigste groeiende mark vir buitelandse valuta. Die land is ook net een van twee lande waar toeriste veilig is om die [[gorilla]]s in die misberge te besigtig. [[Musiek]] en [[dans]] is 'n integrale deel van die Rwandese kultuur, in besonder die gebruik van tromme en die goed uitgewerkte ''intore''-dans. Tradisionele kuns- en handwerk word oral in die land bedryf. In Februarie 2017 het [[Swahili]] Rwanda se vierde [[amptelike taal]] geword, saam met Engels, Frans en [[Kinyarwanda]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.newtimes.co.rw/section/read/207840/ |title=MPs approve law making Swahili official language |publisher=The New Times |date=9 Februarie 2017 |accessdate=9 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110057/https://www.newtimes.co.rw/section/read/207840 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.africanews.com/2017/02/10/rwanda-moves-to-make-swahili-its-fourth-official-language/ |title=Rwanda moves to make Swahili its fourth official language |publisher=Africa News |date=10 Februarie 2017 |accessdate=9 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110113/http://www.africanews.com/2017/02/10/rwanda-moves-to-make-swahili-its-fourth-official-language// |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die moderne menslike nedersettings van die hedendaagse Rwanda dateer terug, in sy vroegste tye, na die [[laaste glasiale tyd]], in die [[Neolitikum]]-periode van omstreeks 8000 v.C., of uit die periode hierna van omstreeks 3000 v.C.{{sfn|Chrétien|2003|p=44}} Argeologiese uitgrawings het op bewyse afgekom van yl jagter-versamelaar nedersettings in die laat [[steentydperk]], gevolg deur 'n groter bevolking in die vroeë [[ystertydperk]], waar potte en ysterware gemaak is.{{sfn|Dorsey|1994|p=36}}{{sfn|Chrétien|2003|p=45}} Hierdie eerste bewoners was die voorsate van die Twa, die [[pigmee]] jagter-versamelaars wat vandag nog in Rwanda aangetref word.{{sfn|Mamdani|2002|p=61}} Tussen 700 v.C. en 1500 n.C. het 'n aantal van die [[Bantoevolke]] na Rwanda migreer en die woud skoongemaak vir landbouverbouing.{{sfn|Mamdani|2002|p=61}}{{sfn|Chrétien|2003|p=58}} Die woudwonende Twa het die meeste van hul habitat verloor en na die berghange uitgewyk.{{sfn|King|2007|p=75}} Historici het verskeie teorieë oor die aard van die Bantoe se migrasie. Een hiervan is dat die eerste setlaars die Hutu was, terwyl die Tutsi later gekom en 'n kenmerkende rasgroep, moontlik van [[Koesjitiese tale|Koesjitiese]]-oorsprong, in Rwanda geskep het.{{sfn|Prunier|1995|p=16}} 'n Alternatiewe teorie is dat die migrasie stadig en stelselmatig was, met die inkomende groepe wat eerder by die bestaande groepe ingeskakel het, as om hulle te oorwin.{{sfn|Mamdani|2002|p=61}}{{sfn|Mamdani|2002|p=58}} Ingevolge dié teorie het die Hutu- en Tutsi-kenmerke later ontwikkel en was dit eerder 'n klasseverskil as 'n rasverskil.{{sfn|Chrétien|2003|p=69}}{{sfn|Shyaka|pp=10–11}} === Rwandese volksmoord === [[Lêer:Juvénal Habyarimana (1980).jpg|duimnael|links|upright|[[Juvénal Habyarimana]], president vanaf 1973 tot 1994. Die neerskiet van sy vliegtuig het waarskynlik in 1994 tot die Rwandese volksmoord gelei.]] [[Lêer:Nyamata Memorial Site 13.jpg|duimnael|Skedels in die monument van Nyamata by die Rwandese hoofstad [[Kigali]]]] Sedert 1959 het daar gewelddadige etniese konflik tussen die Hutu en die Tutsi ontstaan as gevolg van politieke verskille. Dit het in 1994 'n hoogtepunt bereik toe bykans een miljoen mense in Rwanda vermoor is. Die een groep het nie die ander lewensruimte in Rwanda gegun nie en 'n bittere haat het tussen die twee faksies ontstaan. Wedersydse moorde het plaasgevind. Die konflik is in die meeste gevalle nie met bomme en gewere besleg nie, maar met pangas. Mans, vroue en kinders is voor die voet doodgekap. Een van die ergste gevalle van massamoord was toe honderde mense met pangas tereggestel is en die lyke in 'n kerk gelaat is om as afskrikmiddel te dien. == Ekonomie == [[Lêer:Tea workers.png|duimnael|Teeveldwerkers in Rwanda]] Oeste uit bestaansboerdery in die land sluit ''matoke'' (groen [[piesang]]s) in wat meer as 'n derde van Rwanda se [[landbou]]grond beslaan, asook [[aartappel]]s, [[Boontjie|bone]], [[patats]], kassawe, [[koring]] en [[mielie]]s.{{sfn|Our Africa}} Koffie en tee is die vernaamste kontantgewasse vir die uitvoermark. Die hoogte bo seespieël, steil hoogtes en vulkaniese grond skep uitstekende toestande vir koffie- en teeverbouing. Rwanda se bestaan uit die uitvoer van landbouprodukte maak die land baie kwesbaar vir die wisselende internasionale pryse van landbouprodukte.{{sfn|WTO|2004}} Diere wat in die land voorkom is [[bees]]te, [[bok]]ke, [[skape]], [[vark]]e, [[hoender]]s en konyne wat wissel in getalle soos die landelike omgewing afwissel.{{sfn|MINAGRI|2006}} Die produseringsproses is hoofsaaklik tradisioneel van aard, hoewel daar 'n hele paar intensiewe suiwelplase rondom [[Kigali]] is.{{sfn|MINAGRI|2006}} 'n Tekort aan landbougrond en [[water]], onvoldoende en swak gehalte van voer vir die diere en knaende epidemies en swak veeartsenydienste striem die suiwelbedryf baie erg. Daar word op die mere ge[[hengel]], maar die [[vis]] is baie uitgedun en daar word deesdae lewendige vis ingevoer om die visbedryf weer aan die gang te kry.{{sfn|Namata|2008}} == Sport == [[Lêer:Rwanda and Uganda national cricket teams.jpg|duimnael|Die Rwandese en [[Ugandese nasionale krieketspan]]ne in Desember 2020]] [[Krieket]] word as een van die vinnigste groeiende sportsoorte in Rwanda beskou.<ref name=Aglietti>{{en}} {{cite web |url=https://sports.yahoo.com/news/rwanda-cricket-growing-game-hope-064714133--spt.html?guccounter=1 |title=Rwanda cricket, growing a game of hope |publisher=Yahoo Sports |author=Stephanie Aglietti |date=11 September 2014 |accessdate=18 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118182438/https://sports.yahoo.com/news/rwanda-cricket-growing-game-hope-064714133--spt.html?guccounter=1 |archive-date=18 Januarie 2022 |url-status=dead}}</ref> Dié sport het in gewildheid toegeneem toe vlugtelinge uit Kenia, waar hulle dié sport aangeleer het, begin terugkeer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/av/world-africa-20798480 |title=Why cricket is gaining in popularity in Rwanda |publisher=[[BBC]] |date=24 Desember 2014 |accessdate=16 Januarie 2022}}</ref><ref name=Duncan>{{en}} {{cite book |author=Isabelle Duncan |title=Skirting the Boundary: A History of Women's Cricket |location=Londen |publisher=Robson Press |year=2013 |isbn=978-1-84954-546-4}}</ref> Die Rwandese Krieketvereniging (RCA) is in 1999 gestig en in 2003 deur die [[Internasionale Krieketraad]] erken. Die ontwikkeling van die sport in die land is ondersteun deur die VK-gebaseerde liefdadigheidsorganisasie Krieket Sonder Grense, wat daarop gemik is om [[Vigs]]/[[MIV]]-bewustheid deur die spel te verbeter,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.newtimes.co.rw/section/read/72992 |title=Cricket Without Borders return to Rwanda |publisher=The New Times |author=Bonnie Mugabe |date=10 Februarie 2014 |accessdate=16 Januarie 2022}}</ref> en deur die [[Marylebone-krieketklub]] se stigting. Laasgenoemde ondersteun 'n projek om 'n nasionale krieketveld by die buitewyke van Kigali op te rig.<ref name="Aglietti" /><ref name="Duncan" /> Rwanda se lidmaatskap in die Britse Statebond het ook gehelp om krieket in die land gewild te maak, met beide mans en vroue wat dit by weeshuise, skole, universiteite en krieketklubs speel.<ref name="Duncan" /> Die Rwandese nasionale vrouekrieketspan kon vir die o/19-T20I-vrouewêreldbeker 2023 kwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/rwanda-set-to-take-next-step-forward-at-under-19-women-s-t20-world-cup-1353487 |title=How looking back propelled Rwanda Women's cricket forward |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=12 Januarie 2023 |accessdate=8 April 2025}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Rwanda|title=Rwanda|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=27 Julie 2025}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/rwanda/|title=Rwanda|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=27 Julie 2025}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{fr}} {{rw}} {{sw}} [http://www.gov.rw/ Amptelike webwerf] ; Algemeen ---- * {{en}} [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14093238 Rwanda-profiel] by die [[BBC]] ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} [http://www.rwandatourism.com/ Amptelike webwerf van Rwanda se toerismeraad] {{Lande van Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Britse Statebond]] [[Kategorie:Rwanda| ]] [[Kategorie:Voormalige Belgiese kolonies]] [[Kategorie:Voormalige Duitse kolonies]] f3ganv2daqh1zlx2qgimbbg90ruvovu 2963958 2963957 2026-08-31T07:10:03Z Aliwal2012 39067 /* Geskiedenis */ "beleid" het nie 'n meervoudsvorm "beleide" nie 2963958 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Republiek Rwanda |volle_naam = <small>''Republic of Rwanda'' ([[Engels]])<br />''République du Rwanda'' ([[Frans]])<br />''Repubulika y'u Rwanda'' ([[Kinyarwanda]])<br />''Jamhuri ya Rwanda'' ([[Swahili]])</small> |algemene_naam = Rwanda |beeld_vlag = Flag of Rwanda.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Rwanda.svg |simbool_tipe = Seël |beeld_kaart = Location Rwanda AU Africa.svg |leuse = <br />''Ubumwe, Umurimo, Gukunda Igihugu''<br /><small>''(Kinyarwanda vir: "Eenheid, Arbeid, Patriotisme")''</small> |volkslied = ''[[Rwanda Nziza]]''<br /><small>''(Kinyarwanda vir: "Pragtige Rwanda")''</small><br /><center>[[Lêer:Hymne National du Rwanda.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Engels]], [[Frans]], [[Kinyarwanda]] en [[Swahili]] |hoofstad = [[Kigali]] {{Koördinate|1|57|S|30|4|O}} |latd = 1 |latm = 57 |latNS = S |longd = 30 |longm = 4 |longEW = O |grootste_stad = [[Kigali]] |regeringsvorm = Unitêre semi-presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Paul Kagame]]<br />[[Justin Nsengiyumva]] |oppervlak_rang = 148^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 26&nbsp;338<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/rwanda/|title=Rwanda|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=27 Julie 2025|archive-date= 9 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109091722/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/rwanda|url-status=dead}}</ref> |oppervlakmi² = 10&nbsp;169 |persent_water = 5,3 |bevolking_skatting = 13&nbsp;623&nbsp;302<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 76^ste |bevolking_sensus = 10&nbsp;515&nbsp;973<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.grandslacs.net/doc/2816.pdf |title=The General Census of Population and Housing, Rwanda |publisher=Nasionale Sensusdiens |date=Februarie 2003 |accessdate=16 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416192154/http://www.grandslacs.net/doc/2816.pdf |archive-date=16 April 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2012 |bevolkingsdigtheid = 517,2 |bevolkingsdigtheidmi² = 1&nbsp;339,7 |bevolkingsdigtheidrang = 22^ste |BBP_PPP = $58,117&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=714,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Rwanda |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=27 Julie 2025}}</ref> |BBP_PPP_rang = 129^ste |BBP_PPP_jaar = 2025 |BBP_PPP_per_kapita = $4&nbsp;104<ref name=imf2 /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 159^ste |BBP = $14,771&nbsp;miljard<ref name=imf2 /> |BBP_rang = 144^ste |BBP_jaar = 2025 |BBP_per_kapita = $1&nbsp;043<ref name=imf2 /> |BBP_per_kapita_rang = 170^ste |onafhanklikheidstipe = • Koninkryk Rwanda<br />• [[Duits-Oos-Afrika]]<br />• Rwanda-Urundi<br />• Rwandese Rewolusie<br />• Republiek<br />• van [[België]]<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = <br />11de eeu<br />1897–1916<br />1916–1962<br />1959–1961<br />[[1 Julie]] [[1961]]<br />[[1 Julie]] [[1962]]<br />[[26 Mei]] [[2003]] |MOI = {{wins}} 0,578<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=27 Julie 2025}}</ref> |MOI_rang = 159^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |Gini = 43,7<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=RW |title=Gini index – Rwanda |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=27 Julie 2025}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2016 |Gini_kategorie = {{kleur|#990000|laag}} |geldeenheid = [[Rwandese frank|Frank]] |geldeenheid_kode = RWF |land_kode = RW |tydsone = SAT |utc_afwyking = [[UTC+02:00|+2]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]] |internet_domein = [[.rw]] |skakelkode = 250 |voetskrif = }} '''Rwanda''' ([[Engels]]: [ruːˈɑːndə] of [ruːˈændə], {{Audio|Rwanda pronunciation.ogg|luister}}; [[Kinyarwanda]]: ''U Rwanda'', [u.ɾɡwa:.nda], {{Audio|Rwanda (rw) pronunciation.ogg|luister}}), amptelik die '''Republiek Rwanda''' (Engels: ''Republic of Rwanda'', [[Frans]]: ''République du Rwanda'', Kinyarwanda: ''Repubulika y'u Rwanda'', [[Swahili]]: ''Jamhuri ya Rwanda''), is 'n [[landingeslote land]] in [[Sentraal-Afrika|Sentraal-]] en [[Oos-Afrika]] net suid van die [[ewenaar]]. Dit is die digsbevolkte land in [[Afrika]]. Net soos sy buurstaat [[Burundi]] is dit 'n voormalige deelgebied van [[Duits-Oos-Afrika]], wat later as mandaatgebied van die [[Verenigde Nasies]] 'n [[België|Belgiese]] administrasie gekry het. Albei lande word deur etniese konflikte tussen die [[Tutsi]]-minderheid en die meerderheid van die [[Hutu]] geteister. Die [[Twa]] vorm die derde etniese groep in daardie lande. Rwanda het in 1962 onafhanklik van België geword. Tussen 500&nbsp;000 en ’n miljoen mense het in etniese slagtings omgekom, veral gedurende die Rwandese [[volksmoord]] van 5 April 1994. Dit is ’n lidland van die [[Afrika-unie]] en die [[Britse Statebond|Statebond]].<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> [[Lêer:Rwanda satellite map.png|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Rwanda]] Rwanda grens aan [[Uganda]], [[Tanzanië]], [[Burundi]] en die [[Demokratiese Republiek die Kongo]]. Rwanda is in die [[Groot Mere van Afrika]]-streek en lê baie hoog; sy geografie word oorheers deur berge in die weste en savanne aan die oostekant, met talle mere regdeur die land. Die [[klimaat]] is matig tot subtropies, met twee [[reën]]seisoene en twee droë seisoene per jaar. Rwanda beslaan 'n oppervlakte van 26&nbsp;338&nbsp;km² en het 'n bevolking van 13&nbsp;623&nbsp;302 in 2024 gehad. Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Kigali]].<ref name="CIA" /> == Bevolkingsamestelling == [[Lêer:Rwandakaart.png|duimnael|links|Kaart van Rwanda]] [[Lêer:Paul Kagame 2024 (cropped).jpg|duimnael|links|upright|Die Rwandese president Paul Kagame]] [[Lêer:Rwanda Nyanza Mwami Palace.jpg|duimnael|links|'n Rekonstruksie van die Rwandese koning se paleis by Nyanza]] Die bevolking is jonk en oorheersend landelik, met een van die digsbevolkte lande in Afrika. Rwandese kom uit net een kulturele- en taalgroep, die Banyarwanda, hoewel daar binne hierdie groep drie subgroepe is: die Hutu, Tutsi en Twa. Die Twa is die woudbewoners, die pigmee, wat Rwanda se oudste afstammelinge is. Navorsers verskil oor die oorsprong en verskille tussen die Hutu en Tutsi; sommiges glo dat die verskille sy oorsprong het uit die sosiale kastestelsel binne 'n enkele stam, terwyl ander weer glo dat die Hutu en Tutsi afsonderlik, en vanuit verskillende gebiede, in die land aangekom het. [[Christendom]] is die grootste geloof in die land en die vernaamste spreektaal is Kinyarwanda, wat deur die meeste Rwandese gepraat word, met Engels en Frans as ampstale. Die president is Paul Kagame van die Rwandese Patriotiese Front (RPF), wat sedert 2000 die land regeer. Korrupsie is laag in Rwanda, in vergelyking met sy buurlande, maar [[menseregte]]organisasies reken dat opposisiepartye en vryheid van spraak onderdruk word. Die land is sedert die voor-koloniale tydperk deur 'n opdraggewende administratiewe hiërargie regeer. Rwanda is net een van twee lande ter wêreld waar vroue die meerderheid in die [[parlement]] het. == Geskiedenis == Jagter-versamelaars het hul eerste gedurende die [[Steentydperk|steen]]- en [[ystertydperk]]e in die gebied gevestig met die [[Bantoevolke]] wat hulle gevolg het. Die bevolking is eers in familiegroepe saamgesnoer en later is 'n koninkryk gevorm. Die Koninkryk van Rwanda is sedert die middel-18de eeu deur 'n Tutsi-koning oorheers wat die ander militêr oorwin, die mag gesentraliseer, en later anti-Hutu beleid toegepas het. Die [[Duitse koloniale ryk]] het in 1884 Rwanda gekoloniseer as deel van [[Duits-Oos-Afrika]], gevolg deur die [[Belgiese koloniale ryk]] wat die land in 1916 gedurende die [[Eerste Wêreldoorlog]] beset het. Beide Europese moondhede het deur die konings regeer en 'n pro-Tutsi beleid gevolg. Die Hutu-bevolking het in 1959 in opstand gekom. Hulle het talle Tutsis uitgemoor en uiteindelik daarin geslaag om in 1962 'n onafhanklike Hutu-beheerde staat te stig. In 1990 begin die Rwandese Patriotiese Front onder leiding van die Tutsi 'n [[burgeroorlog]] in die land. Vier jaar later slaan Hutu-ekstremiste terug met die 1994 [[volksmoord]] toe tussen 500&nbsp;000 tot 1,3 miljoen Hutus en gematigde Tutsis voor die voet uitgemoor is. Die RPF het die volksmoord met 'n militêre oorwinning tot 'n einde gebring. Rwanda se ekonomie het swaar gely onder die 1994 Rwandese Volksmoord, maar kon sedertdien daarin slaag om te herstel. Die ekonomie bestaan hoofsaaklik uit [[bestaansboerdery]]. [[Koffie]] en [[tee]] is die vernaamste kontantgewasse vir die uitvoermark. [[Toerisme]] is besig om skerp toe te neem en as die land se vinnigste groeiende mark vir buitelandse valuta. Die land is ook een van net twee lande waar toeriste veilig is om die [[gorilla]]s in die misberge te besigtig. [[Musiek]] en [[dans]] is 'n integrale deel van die Rwandese kultuur, in besonder die gebruik van tromme en die goed uitgewerkte ''intore''-dans. Tradisionele kuns- en handwerk word oral in die land bedryf. In Februarie 2017 het [[Swahili]] Rwanda se vierde [[amptelike taal]] geword, saam met Engels, Frans en [[Kinyarwanda]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.newtimes.co.rw/section/read/207840/ |title=MPs approve law making Swahili official language |publisher=The New Times |date=9 Februarie 2017 |accessdate=9 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110057/https://www.newtimes.co.rw/section/read/207840 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.africanews.com/2017/02/10/rwanda-moves-to-make-swahili-its-fourth-official-language/ |title=Rwanda moves to make Swahili its fourth official language |publisher=Africa News |date=10 Februarie 2017 |accessdate=9 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110113/http://www.africanews.com/2017/02/10/rwanda-moves-to-make-swahili-its-fourth-official-language// |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die moderne menslike nedersettings van die hedendaagse Rwanda dateer terug, in sy vroegste tye, na die [[laaste glasiale tyd]], in die [[Neolitikum]]-periode van omstreeks 8000 v.C., of uit die periode hierna van omstreeks 3000 v.C..{{sfn|Chrétien|2003|p=44}} Argeologiese uitgrawings het op bewyse afgekom van yl jagter-versamelaar nedersettings in die laat [[steentydperk]], gevolg deur 'n groter bevolking in die vroeë [[ystertydperk]], waar potte en ysterware gemaak is.{{sfn|Dorsey|1994|p=36}}{{sfn|Chrétien|2003|p=45}} Hierdie eerste bewoners was die voorsate van die Twa, die [[pigmee]] jagter-versamelaars wat vandag steeds in Rwanda aangetref word.{{sfn|Mamdani|2002|p=61}} Tussen 700 v.C. en 1500 n.C. het 'n aantal van die [[Bantoevolke]] na Rwanda migreer en die woud skoongemaak vir landbouverbouing.{{sfn|Mamdani|2002|p=61}}{{sfn|Chrétien|2003|p=58}} Die woudwonende Twa het die meeste van hul habitat verloor en na die berghange uitgewyk.{{sfn|King|2007|p=75}} Historici het verskeie teorieë oor die aard van die Bantoe se migrasie. Een hiervan is dat die eerste setlaars die Hutu was, terwyl die Tutsi later gekom en 'n kenmerkende rasgroep, moontlik van [[Koesjitiese tale|Koesjitiese]]-oorsprong, in Rwanda geskep het.{{sfn|Prunier|1995|p=16}} 'n Alternatiewe teorie is dat die migrasie stadig en stelselmatig was, met die inkomende groepe wat eerder by die bestaande groepe ingeskakel het, as om hulle te oorwin.{{sfn|Mamdani|2002|p=61}}{{sfn|Mamdani|2002|p=58}} Ingevolge dié teorie het die Hutu- en Tutsi-kenmerke later ontwikkel en was dit eerder 'n klasseverskil as 'n rasverskil.{{sfn|Chrétien|2003|p=69}}{{sfn|Shyaka|pp=10–11}} === Rwandese volksmoord === [[Lêer:Juvénal Habyarimana (1980).jpg|duimnael|links|upright|[[Juvénal Habyarimana]], president vanaf 1973 tot 1994. Die neerskiet van sy vliegtuig het waarskynlik in 1994 tot die Rwandese volksmoord gelei.]] [[Lêer:Nyamata Memorial Site 13.jpg|duimnael|Skedels in die monument van Nyamata by die Rwandese hoofstad [[Kigali]]]] Sedert 1959 het daar gewelddadige etniese konflik tussen die Hutu en die Tutsi ontstaan as gevolg van politieke verskille. Dit het in 1994 'n hoogtepunt bereik toe bykans een miljoen mense in Rwanda vermoor is. Die een groep het nie die ander lewensruimte in Rwanda gegun nie en 'n bittere haat het tussen die twee faksies ontstaan. Wedersydse moorde het plaasgevind. Die konflik is in die meeste gevalle nie met bomme en gewere besleg nie, maar met pangas. Mans, vroue en kinders is voor die voet doodgekap. Een van die ergste gevalle van massamoord was toe honderde mense met pangas tereggestel is en die lyke in 'n kerk gelaat is om as afskrikmiddel te dien. == Ekonomie == [[Lêer:Tea workers.png|duimnael|Teeveldwerkers in Rwanda]] Oeste uit bestaansboerdery in die land sluit ''matoke'' (groen [[piesang]]s) in wat meer as 'n derde van Rwanda se [[landbou]]grond beslaan, asook [[aartappel]]s, [[Boontjie|bone]], [[patats]], kassawe, [[koring]] en [[mielie]]s.{{sfn|Our Africa}} Koffie en tee is die vernaamste kontantgewasse vir die uitvoermark. Die hoogte bo seespieël, steil hoogtes en vulkaniese grond skep uitstekende toestande vir koffie- en teeverbouing. Rwanda se bestaan uit die uitvoer van landbouprodukte maak die land baie kwesbaar vir die wisselende internasionale pryse van landbouprodukte.{{sfn|WTO|2004}} Diere wat in die land voorkom is [[bees]]te, [[bok]]ke, [[skape]], [[vark]]e, [[hoender]]s en konyne wat wissel in getalle soos die landelike omgewing afwissel.{{sfn|MINAGRI|2006}} Die produseringsproses is hoofsaaklik tradisioneel van aard, hoewel daar 'n hele paar intensiewe suiwelplase rondom [[Kigali]] is.{{sfn|MINAGRI|2006}} 'n Tekort aan landbougrond en [[water]], onvoldoende en swak gehalte van voer vir die diere en knaende epidemies en swak veeartsenydienste striem die suiwelbedryf baie erg. Daar word op die mere ge[[hengel]], maar die [[vis]] is baie uitgedun en daar word deesdae lewendige vis ingevoer om die visbedryf weer aan die gang te kry.{{sfn|Namata|2008}} == Sport == [[Lêer:Rwanda and Uganda national cricket teams.jpg|duimnael|Die Rwandese en [[Ugandese nasionale krieketspan]]ne in Desember 2020]] [[Krieket]] word as een van die vinnigste groeiende sportsoorte in Rwanda beskou.<ref name=Aglietti>{{en}} {{cite web |url=https://sports.yahoo.com/news/rwanda-cricket-growing-game-hope-064714133--spt.html?guccounter=1 |title=Rwanda cricket, growing a game of hope |publisher=Yahoo Sports |author=Stephanie Aglietti |date=11 September 2014 |accessdate=18 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118182438/https://sports.yahoo.com/news/rwanda-cricket-growing-game-hope-064714133--spt.html?guccounter=1 |archive-date=18 Januarie 2022 |url-status=dead}}</ref> Dié sport het in gewildheid toegeneem toe vlugtelinge uit Kenia, waar hulle dié sport aangeleer het, begin terugkeer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/av/world-africa-20798480 |title=Why cricket is gaining in popularity in Rwanda |publisher=[[BBC]] |date=24 Desember 2014 |accessdate=16 Januarie 2022}}</ref><ref name=Duncan>{{en}} {{cite book |author=Isabelle Duncan |title=Skirting the Boundary: A History of Women's Cricket |location=Londen |publisher=Robson Press |year=2013 |isbn=978-1-84954-546-4}}</ref> Die Rwandese Krieketvereniging (RCA) is in 1999 gestig en in 2003 deur die [[Internasionale Krieketraad]] erken. Die ontwikkeling van die sport in die land is ondersteun deur die VK-gebaseerde liefdadigheidsorganisasie Krieket Sonder Grense, wat daarop gemik is om [[Vigs]]/[[MIV]]-bewustheid deur die spel te verbeter,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.newtimes.co.rw/section/read/72992 |title=Cricket Without Borders return to Rwanda |publisher=The New Times |author=Bonnie Mugabe |date=10 Februarie 2014 |accessdate=16 Januarie 2022}}</ref> en deur die [[Marylebone-krieketklub]] se stigting. Laasgenoemde ondersteun 'n projek om 'n nasionale krieketveld by die buitewyke van Kigali op te rig.<ref name="Aglietti" /><ref name="Duncan" /> Rwanda se lidmaatskap in die Britse Statebond het ook gehelp om krieket in die land gewild te maak, met beide mans en vroue wat dit by weeshuise, skole, universiteite en krieketklubs speel.<ref name="Duncan" /> Die Rwandese nasionale vrouekrieketspan kon vir die o/19-T20I-vrouewêreldbeker 2023 kwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/rwanda-set-to-take-next-step-forward-at-under-19-women-s-t20-world-cup-1353487 |title=How looking back propelled Rwanda Women's cricket forward |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=12 Januarie 2023 |accessdate=8 April 2025}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Rwanda|title=Rwanda|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=27 Julie 2025}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/rwanda/|title=Rwanda|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=27 Julie 2025}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{fr}} {{rw}} {{sw}} [http://www.gov.rw/ Amptelike webwerf] ; Algemeen ---- * {{en}} [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14093238 Rwanda-profiel] by die [[BBC]] ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} [http://www.rwandatourism.com/ Amptelike webwerf van Rwanda se toerismeraad] {{Lande van Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Britse Statebond]] [[Kategorie:Rwanda| ]] [[Kategorie:Voormalige Belgiese kolonies]] [[Kategorie:Voormalige Duitse kolonies]] 97nk4nummx4yws9cy3x5pwq3vyui5q5 4 9706 2963980 2411260 2026-08-31T10:30:05Z SpesBona 2720 + Vlagdag in Liberië (1847) 2963980 wikitext text/x-wiki <!-- Haal slegs een beeld op 'n slag uit die kommentaar gedeelte [[Lêer:Ukraine flag large.png|100px|Ukraïnse vlag]] [[Lêer:YasserArafat.jpg|regs|110px|Yasser Arafat]] [[Lêer:William Wilberforce.JPG|80px|William Wilberforce]] --> [[Lêer:Francois Dubois 001.jpg|regs|125px|Sint Bartolomeusnag, uitgebeeld in 'n skildery deur François Dubois]] '''[[24 Augustus]]''': Feesdag van [[Bartolomeus (apostel)|Sint Bartolomeus]] (Westerse [[Christendom]]); [[Onafhanklikheid]]sdag in [[Oekraïne]] ([[1991]]); [[Vlag van Liberië|Vlagdag]] in [[Liberië]] ([[1847]]); feesdag vir die nuwe [[Nederland]]ers (ingestel in 2005). * [[410]] – Die [[Gote|Wes-Gote]] onder [[Alarik I]] plunder [[Rome]]. * [[1572]] – '''[[Bartolomeusnag]]''': 'n Slagting deur [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolieke]] begin waarin na raming 70&nbsp;000 [[Hugenoot|Hugenote]] in [[Frankryk]] sterf. * [[1759]] – Gebore: Die [[Verenigde Koninkryk|Britse]] parlementslid [[William Wilberforce]], kampvegter teen [[Slawerny|slawehandel]]. * [[1814]] – [[Washington, D.C.]] word afgebrand tydens die [[Anglo-Amerikaanse Oorlog van 1812]]. Die mure van die [[Withuis]] word daarna wit geverf om die rookskade te bedek. * [[1989]] – Die [[Solidariteit (Pole)|Solidariteit]]-gesinde [[Tadeusz Mazowiecki]] word die eerste nie-Kommunistiese ministerpresident van [[Pole]] ná die [[Tweede Wêreldoorlog]]. <!-- ander moontlihede: 1990: Irish hostage released in Lebanon The Irish hostage, Brian Keenan, is released in Beirut after more than four years in captivity. 1993: Michael Jackson accused of child abuse Police in Los Angeles are investigating allegations of child abuse made against singer Michael Jackson. * [[1954]] – [[Brasilië|Brasiliaanse]] president [[Getulio Vargas]] bedank onder druk van militêres en pleeg 'n paar uur later selfmoord. * [[1995]] – '''[[Windows 95]]''' became available. * [[1929]] – Gebore: '''[[Yasser Arafat]]''', ontslape politieke leier van die [[Palestynse Bevrydingsbeweging]] en president van die Palestynse Owerheit. * [[1949]] – Die Noordatlantieseverdrag tree in werking; [[NAVO]] ontstaan. * [[79]] – 'n Groot uitbarsting van [[Vesuvius]] verwoes [[Pompeii]] en [[Herculaneum]]. --> cj03rel16arsowriwxsqqis9hm14c6o 4 10890 2963892 2939595 2026-08-30T19:36:12Z SpesBona 2720 + [[Lando Norris]] 2963892 wikitext text/x-wiki {| width="100%" style="border:solid 1px #479429;" cellspacing="0" cellpadding="10" |- | colspan="2" | <h2 style="font-size:16pt">Voorbladartikels: die beste van Wikipedia</h2> [[Lêer:Cscr-featured.svg|links|50px|]] Hier by die Afrikaanse Wikipedia poog ons om spogartikels voor te berei om op die voorblad te pryk. Hierdie artikels verteenwoordig van die beste skryfwerk en is vooraf gekies deur die gemeenskapslede. Dit beteken egter nie dat die artikels nie verder verbeter kan word nie, maar bloot dat dit al reeds meer aandag geniet het. Tans is daar '''{{PAGESINCATEGORY:Voorbladartikels}}''' artikels wat voorbladstatus behaal het, uit 'n totaal van {{NUMBEROFARTICLES}}. Dus verskyn een uit elke {{rondaf|{{#expr: {{NUMBEROFARTICLES:R}} / {{PAGESINCATEGORY:Voorbladartikels}}}} }} artikels op die onderstaande lys. Nomineer gerus potensiële artikels by [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad|''Kandidaatartikels vir voorblad'']] of bespreek ander gebruikers se nominasies. <div align="center"><br /> <p style="font-variant: small-caps; text-align: center; font-size: 100%;">[[#Aardrykskunde|Aardrykskunde]] • [[#Biologie|Biologie]] • [[#Geskiedenis|Geskiedenis]] • [[#Kultuur en samelewing|Kultuur en samelewing]] • [[#Sport|Sport]] • [[#Taal- en letterkunde|Taal- en letterkunde]] • [[#Die Kunste|Die Kunste]] • [[#Sterrekunde en ruimtevaart|Sterrekunde en ruimtevaart]] • [[#Wetenskap en tegnologie|Wetenskap en tegnologie]]</p> </div> |- | colspan="2" | {| width="100%" |[[Lêer:Calendar-nl.png|30px]] | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #479429;"><br /> === Nuwe toevoegings === </div> |} |-valign="top" | width="50%" | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{CURRENTWEEK}} {{CURRENTYEAR}}}} | width="50%" | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} -1 }} {{CURRENTYEAR}}}} |-valign="top" | {| width="100%" |{{klik|Afbeelding=Purple geography icon.svg|Grootte=60px|Link=Kategorie:Geografie}} | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #479429;"><br /> === Aardrykskunde === </div> |} [[Lêer:Satellite image of Japan in May 2003.jpg|100px|regs|Japan]] [[Aarde]] - [[Alabama]] - [[Alaska]] - [[Alexandrië]] - [[Alpe]] - [[Amsterdam]] - [[Andorra]] - [[Antarktika]] - [[Argentinië]] - [[Arktiese Oseaan]] - [[Arles]] - [[Armenië]] - [[Australië]] - [[Azerbeidjan]] - [[Belfast]] - [[België]] - [[Berg Athos]] - [[Berlyn]] - [[Bergen]] - [[Bernau bei Berlin]] - [[Bieszczady]] - [[Bloemfontein]] - [[Bordeaux]] - [[Botswana]] - [[Brandenburg]] - [[Brasilië]] - [[Bredasdorp]] - [[Bremen]] - [[Bretagne]] - [[Brussel]] - [[Buenos Aires]] - [[Bulgarye]] - [[Carcassonne]] - [[Chicago]] - [[Chili]] - [[Costa Rica]] - [[Darmstadt]] - [[Denemarke]] - [[Duitsland]] - [[Durban]] - [[Estland]] - [[Ethiopië]] - [[Faroëreilande]] - [[Finland]] - [[Frankfurt am Main]] - [[Frankryk]] - [[Frans-Guyana]] - [[Genua]] - [[Georgië]] - [[Glasgow]] - [[Gotenburg]] - [[Gqeberha]] - [[Hamburg]] - [[Harlem]] - [[Hawaii]] - [[Helsinki]] - [[Hesse]] - [[Republiek Ierland|Ierland]] - [[Iran]] - [[Istanboel]] - [[Italië]] - [[Japan]] - [[Johannesburg]] - [[Kaaimanseilande]] - [[Kaapse Plooigordel]] - [[Kaapstad]] - [[Kalifornië]] - [[Kaliningrad]] - [[Kambodja]] - [[Kamtsjatka-skiereiland]] - [[Kanada]] - [[Kasakstan]] - [[Keulen]] - [[Kimberley]] - [[Krim]] - [[Krugerwildtuin]] - [[Leiden]] - [[Letland]] - [[Libië]] - [[Litaue]] - [[Londen]] - [[Los Angeles]] - [[Louisiana]] - [[Madagaskar]] - [[Malawi]] - [[Malta]] - [[Meksiko]] - [[Miami]] - [[Milwaukee]] - [[Moldowa]] - [[Monaco]] - [[Mont-Saint-Michel]] - [[Montreal]] - [[Montreux]] - [[Moskou]] - [[Namibië]] - [[Nederland]] - [[Nedersakse]] - [[Nieu-Seeland]] - [[Noord-Ierland]] - [[Noord-Masedonië]] - [[Noorweë]] - [[Normandië]] - [[Nyldelta]] - [[Oekraïne]] - [[Oostenryk]] - [[Paaseiland]] - [[Papoea-Nieu-Guinee]] - [[Parys]] - [[Perth]] - [[Pireneë]] - [[Pole]] - [[Portugal]] - [[Potsdam]] - [[Pretoria]] - [[Provence]] - [[Quebec]] - [[Republiek China]] - [[Réunion]] - [[Reykjavik]] - [[Riga]] - [[Rio de Janeiro]] - [[Roemenië]] - [[Rusland]] - [[Sachalin]] - [[São Paulo]] - [[Seegolf]] - [[Senegal]] - [[Shanghai]] - [[Siberië]] - [[Singapoer]] - [[Skerryvore]] - [[Skotland]] - [[Slowakye]] - [[Spanje]] - [[Straatsburg]] - [[Suid-Afrika]] - [[Suid-Korea]] - [[Svalbard]] - [[Swartwoud]] - [[Swede]] - [[Switserland]] - [[Sydney]] - [[Tafelberg]] - [[Tahiti]] - [[Thailand]] - [[Tirus]] - [[Tornado]] - [[Treviso]] - [[Tsjeggië]] - [[Tsoenami]] - [[Turyn]] - [[Uruguay]] - [[Valencia, Spanje|Valencia]] - [[Venesië]] - [[Verenigde Koninkryk]] - [[Verenigde State van Amerika]] - [[Vermont]] - [[Vilnius]] - [[Vulkaan]] - [[Waalse Gewes]] - [[Wallis]] - [[Warskou]] - [[Washington, D.C.]] - [[Wes-Australië]] - [[Windhoek]] - [[Ysland]] - [[Zambië]] - [[Zürich]] | {| width="100%" |{{klik|Afbeelding=P history.svg|Grootte=60px|Link=Kategorie:Geskiedenis}} | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #479429;"><br /> === Geskiedenis === </div> |} [[Lêer:B-29s dropping bombs.jpg|100px|regs|Bomwerpers oor Japan tydens die Tweede Wêreldoorlog]] [[2de eeu v.C.]] - [[8,8 cm-Flak 18/36/37/41]] - [[Akkadiese Ryk]] - [[Alcatraz-gevangenis]] - [[Amerikaanse Rewolusie]] - [[Andries Pretorius]] - [[Anne Frank]] - [[Antieke Egipte]] - [[Antieke Hawaii]] - [[Apartheid]] - [[Asjantiryk]] - [[Assirië]] - [[Berlynse Lugbrug]] - [[Bloedlaster]] - [[Boeing B-17 Flying Fortress]] - [[Boerekrygsgevangenes]] - [[Centurion (tenk)|Centurion]] - [[Cetshwayo|Cetshwayo kaMpande]] - [[Charles III van die Verenigde Koninkryk]] - [[Choefoe]] - [[Cicero]] - [[Cité de Carcassonne]] - [[Cleopatra VII]] - [[Consolidated B-24 Liberator]] - [[Djengis Khan]] - [[Dodetempel van Hatsjepsoet]] - [[Dooie See-rolle]] - [[Duitse Demokratiese Republiek]] - [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk]] - [[Etruskers]] - [[Fenisië]] - [[Francis William Reitz]] - [[Fritz Joubert Duquesne]] - [[Gallië]] - [[George V van die Verenigde Koninkryk]] - [[Geskiedenis van Spanje]] - [[Goelag]] - [[Groot Sfinks van Giza]] - [[Groot Trek]] - [[Grootvorstedom Moskou]] - [[Heinz Guderian]] - [[Helios]] - [[Hetiete]] - [[Homeros]] - [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] - [[Indusvalleibeskawing]] - [[Iwan die Verskriklike]] - [[Jan Christian Smuts]] - [[Jesus van Nasaret]] - [[Johanna van Arkel]] - [[Jura]] - [[Kanaän]] - [[Kathaar]] - [[Khmer-ryk]] - [[Kiëf-Roes]] - [[Koningin Camilla van die Verenigde Koninkryk]] - [[Koninkryk Juda]] - [[Kosakke]] - [[Koue Oorlog]] - [[Koesj]] - [[Kruistog]] - [[Kulturele Rewolusie]] - [[Kwartêre Ystydperk]] - [[Legendariese Sweedse konings]] - [[Li Bai]] - [[Memphis (Egipte)|Memphis]] - [[Mesopotamië]] - [[Middeleeuse kookkuns]] - [[Militêre geskiedenis van Suid-Afrika]] - [[Mongoolse Ryk]] - [[Bernard Montgomery]] - [[Moord op die Romanofs]] - [[Adriaan Moorrees]] - [[Namibiese volksmoord 1904-1908]] - [[Fridtjof Nansen]] - [[Natalse Regeringspoorweë]] - [[Neanderdaller]] - [[Nebukadnesar II]] - [[Neolitiese Omwenteling]] - [[Nikolaas II van Rusland]] - [[Nineve]] - [[Nyabêla]] - [[Operasie Entebbe]] - [[Opstand in die Warskou-ghetto]] - [[Paleolitikum]] - [[Palmyra]] - [[Partiese Ryk]] - [[Perikles]] - [[Pieter I van Rusland]] - [[Pitia]] - [[Plinius die ouere]] - [[Pous Pius IX]] - [[Pous Silvester II]] - [[Ramses II]] - [[Rosettasteen]] - [[Russies-Japannese Oorlog]] - [[Russiese Rewolusie (1917)|Russiese Rewolusie 1917]] - [[Sargon van Akkad]] - [[William Philip Schreiner]] - [[Seerowery]] - [[Sesdaagse Oorlog]] - [[Sherman Firefly]] - [[Slag van Magersfontein]] - [[Slag van Stalingrad]] - [[Sowjetunie]] - [[Hendrik Spoorbek]] - [[Stonewall-onluste]] - [[Hans Strijdom]] - [[Suid-Afrikaanse Grensoorlog]] - [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] - [[Helen Suzman]] - [[Terracottaleër]] - [[Tiger I-tenk]] - [[Tiglat-Pileser III]] - [[Toetankamen]] - [[Trojaanse Oorlog]] - [[Tweede Wêreldoorlog]] - [[USS Constitution]] - [[USS Franklin (CV-13)]] - [[USS Maryland (BB-46)]] - [[Vallei van die Konings]] - [[Victoria van die Verenigde Koninkryk]] - [[Vlad Dracula]] - [[Voorlaaier (geweer)|Voorlaaier]] - [[Wêreldgeskiedenis]] - [[Winteroorlog]] |-valign="top" | {| width="100%" |{{klik|Afbeelding=P culture.svg|Grootte=60px|Link=Kategorie:Kultuur}} | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #479429;"><br /> === Kultuur en samelewing === </div> |} [[Lêer:Red Wine Glass.jpg|100px|regs|'n Glas rooiwyn]] [[3D-rolprent]] - [[Afrikaanse kerkbou in die Karoo]] - [[Alter Bridge]] - [[Androginie]] - [[Antinoös]] - [[Hennie Aucamp]] - [[Chris Barnard (skrywer)|Chris Barnard]] - [[Barnsteen]] - [[Simone de Beauvoir]] - [[Bewussyn]] - [[Christiaan Frederik Beyers]] - [[Boeddhisme]] - [[Borsjt]] - [[Breyten Breytenbach]] - [[André P. Brink]] - [[Ted Bundy]] - [[Byeboerdery]] - [[Petrus Coetzee]] - [[Cristina Fernández de Kirchner]] - [[Dagbreek (Sondagkoerant)|Dagbreek]] - [[Joachim Nikolaus von Dessin]] - [[Marie Koopmans-de Wet]] - [[Reza de Wet]] - [[Die Transvaler]] - [[Die Vaderland]] - [[Egiptiese mitologie]] - [[Ekonomie van Suid-Afrika]] - [[Eleusiniese misterieë]] - [[Fietsryrewolusie]] - [[Frans Engelenburg]] - [[Ganesja]] - [[Geestesteuring]] - [[Gereformeerde kerk Humpata]] - [[Geskiedenis van erotiese afbeeldings]] - [[Groot Markplein van Brussel]] - [[Hadj]] - [[Carl Otto Hager]] - [[Hiernamaals]] - [[Hindoeïsme]] - [[Adriaan Hofmeyr]] - [[Jan Hendrik Hofmeyr (predikant)|Jan Hendrik Hofmeyr]] - [[Jannie Hofmeyr]] - [[Anthony Hopkins]] - [[Interseks]] - [[Islamitiese seksualiteitswette]] - [[Jode in Suid-Afrika]] - [[Ingrid Jonker]] - [[Elsa Joubert]] - [[Kaas]] - [[Kleurlingstemregvraagstuk]] - [[Uys Krige]] - [[Kruiskleding]] - [[C. Louis Leipoldt]] - [[Etienne Leroux]] - [[N.P. van Wyk Louw]] - [[Mabel Malherbe]] - [[Charles Manson]] - [[Maori-kultuur]] - [[Eugène Marais]] - [[Johannes Meintjes]] - [[Georges Méliès]] - [[Middeleeuse kookkuns]] - [[Andrew Murray]] - [[Nederduits (skoolvak)]] - [[NG gemeente Fordsburg]] - [[NG gemeente Rondebosch]] - [[Oktoberfest]] - [[Oosters-Ortodokse Kerk]] - [[D.J. Opperman]] - [[Ougelowiges]] - [[Outisme]] - [[Paryse Metro]] - [[Pasta]] - [[Édith Piaf]] - [[Plafon van die Sixtynse kapel]] - [[Wladimir Poetin]] - [[Posseël]] - [[Dirk Postma]] - [[Ptolemeus]] - [[Jan Rabie]] - [[Reinheitsgebot]] - [[Rooiplein]] - [[P.D. Rossouw]] - [[Maria Elizabeth Rothmann]] - [[Jean-Jacques Rousseau]] - [[SACS]] - [[Satan]] - [[Arnold Schoenberg]] - [[Seks]] - [[Seksualiteit in antieke Rome]] - [[Seksuele oriëntasie]] - [[Sider]] - [[Sisiliaanse Mafia]] - [[Slawiese mitologie]] - [[Dan Sleigh]] - [[Sodiakmoordenaar]] - [[Speelkaart]] - [[Meryl Streep]] - [[Suid-Afrikaanse militêre dekorasies: 2003-]] - [[Swabies-Alemanniese Karnaval]] - [[Swastika]] - [[Tarotwaarsêery‎]] - [[Tatoeëermerk]] - [[Elizabeth Taylor]] - [[Anton Tsjechof]] - [[Herman van Broekhuizen]] - [[Verenigde Party]] - [[Vermaak]] - [[Vlag van Argentinië]] - [[Vlag van Armenië]] - [[Vlag van Australië]] - [[Vlag van Azerbeidjan]] - [[Vlag van Belarus]] - [[Vlag van België]] - [[Vlag van Brasilië]] - [[Vlag van Chili]] - [[Vlag van Denemarke]] - [[Vlag van die Filippyne]] - [[Vlag van die Republiek China]] - [[Vlag van die Verenigde Koninkryk]] - [[Vlag van die Verenigde State]] - [[Vlag van die Volksrepubliek China]] - [[Vlag van Duitsland]] - [[Vlag van Estland]] - [[Vlag van Europa]] - [[Vlag van Finland]] - [[Vlag van Frankryk]] - [[Vlag van Georgië]] - [[Vlag van Hongkong]] - [[Vlag van Indië]] - [[Vlag van Israel]] - [[Vlag van Japan]] - [[Vlag van Kanada]] - [[Vlag van Meksiko]] - [[Vlag van Namibië]] - [[Vlag van Nederland]] - [[Vlag van Nieu-Seeland]] - [[Vlag van Noorweë]] - [[Vlag van Puerto Rico]] - [[Vlag van Singapoer]] - [[Vlag van Suid-Afrika]] - [[Vlag van Suid-Korea]] - [[Mary Walker]] - [[Webjoernaal]] - [[Westerse filosofie]] - [[Wyn]] - [[Wysheid]] | {| width="100%" |{{klik|Afbeelding=P sport.svg|Grootte=60px|Link=Kategorie:Sport}} | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #479429;"><br /> === Sport === </div> |} [[Lêer:Rugby tackle cropped.jpg|100px|regs|'n Engelse rugbyspeler ruk hom los uit 'n harde duikslag deur 'n Australiër]] [[Afghaanse nasionale krieketspan]] - [[All Blacks]] - [[Fernando Alonso]] - [[Argentynse nasionale rugbyspan]] - [[Australiese nasionale krieketspan]] - [[Belgiese nasionale rugbyspan]] - [[Bengaalse nasionale krieketspan]] - [[Bermudaanse nasionale krieketspan]] - [[Brasiliaanse nasionale rugbyspan]] - [[Britse en Ierse Leeus]] - [[Jenson Button]] - [[Chileense nasionale rugbyspan]] - [[David Coulthard]] - [[Duitse nasionale krieketspan]] - [[Duitse nasionale rugbyspan]] - [[Engelse nasionale krieketspan]] - [[Engelse nasionale rugbyspan]] - [[Roger Federer]] - [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan]] - [[Franse nasionale rugbyspan]] - [[Pierre Gasly]] - [[Georgiese nasionale rugbyspan]] - [[Lewis Hamilton]] - [[Hongkongse nasionale krieketspan]] - [[Hongkongse nasionale rugbyspan]] - [[Ierse nasionale krieketspan]] - [[Ierse nasionale rugbyspan]] - [[Indiese nasionale krieketspan]] - [[Italiaanse nasionale rugbyspan]] - [[Ivoriaanse nasionale rugbyspan]] - [[Japannese nasionale rugbyspan]] - [[Kampioenetrofee 2025]] - [[Kanadese nasionale krieketspan]] - [[Kanadese nasionale rugbyspan]] - [[Keniaanse nasionale krieketspan]] - [[Keniaanse nasionale rugbyspan]] - [[Koreaanse nasionale rugbyspan]] - [[Krieket]] - [[Krieketwêreldbeker 2003]] - [[Krieketwêreldbeker 2007]] - [[Krieketwêreldbeker 2011]] - [[Krieketwêreldbeker 2015]] - [[Krieketwêreldbeker 2019]] - [[Krieketwêreldbeker 2023]] - [[Niki Lauda]] - [[Namibiese nasionale krieketspan]] - [[Namibiese nasionale rugbyspan]] - [[Nederlandse nasionale krieketspan]] - [[Nederlandse nasionale rugbyspan]] - [[Nepalese nasionale krieketspan]] - [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan]] - [[Lando Norris]] - [[Olimpiese Somerspele 2008]] - [[Olimpiese Somerspele 2012]] - [[Omaanse nasionale krieketspan]] - [[Pakistanse nasionale krieketspan]] - [[Papoea-Nieu-Guinese nasionale krieketspan]] - [[Paralimpiese Somerspele 2008]] - [[Nelson Piquet]] - [[Portugese nasionale rugbyspan]] - [[Proteas]] - [[Roemeense nasionale rugbyspan]] - [[Rugby]] - [[Rugbywêreldbeker 2003]] - [[Rugbywêreldbeker 2007]] - [[Rugbywêreldbeker 2011]] - [[Rugbywêreldbeker 2015]] - [[Rugbywêreldbeker 2019]] - [[Rugbywêreldbeker 2023]] - [[Samoaanse nasionale rugbyspan]] - [[Skaak]] - [[Skotse nasionale krieketspan]] - [[Skotse nasionale rugbyspan]] - [[Spaanse nasionale rugbyspan]] - [[Springbokke]] - [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan]] - [[T20I-wêreldbeker 2016]] - [[T20I-wêreldbeker 2021]] - [[T20I-wêreldbeker 2022]] - [[T20I-wêreldbeker 2024]] - [[Tafeltennis]] - [[Tongaanse nasionale rugbyspan]] - [[Ugandese nasionale krieketspan]] - [[Uruguaanse nasionale rugbyspan]] - [[Verenigde Arabiese Emirate se nasionale krieketspan]] - [[Verenigde State se nasionale krieketspan]] - [[Verenigde State se nasionale rugbyspan]] - [[Wallabies]] - [[Walliese nasionale rugbyspan]] - [[Wes-Indiese nasionale krieketspan]] - [[Zimbabwiese nasionale krieketspan]] - [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan]] {| width="100%" | {{klik|Afbeelding=P biology.svg|Grootte=60px|Link=Kategorie:Biologie}} | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #479429;"><br /> === Biologie === </div> |} [[Lêer:Hippopotame 0003.jpg|100px|regs|Seekoei]] [[Afrika-rotsluislang]] - [[Berghaan]] - [[Blouwalvis]] - [[Bonobo]] - [[Buffel]] - [[Diabetes]] - [[Dier]] - [[Dinosourus]] - [[Fotosintese]] - [[Gewone luislang]] - [[Gordeldier]] - [[Hidroponika]] - [[Homo erectus]] - [[Homo ergaster]] - [[Jagluiperd]] - [[Javaanse tier]] - [[Kaapse luiperd]] - [[Kambriese ontploffing]] - [[Kat]] - [[Koraal]] - [[Kryt-Paleogeen-uitwissing]] - [[Leeu]] - [[Lewensiklus van die tier]] - [[Mens]] - [[Menslike evolusie]] - [[Mos]] - [[Oorsprong van voëls]] - [[Pikkewyn]] - [[Plesiosauria]] - [[Poema]] - [[Pterosauria]] - [[Pylsterteend]] - [[Rot]] - [[Saffraan]] - [[Seekoei]] - [[Sekretarisvoël]] - [[Senuweestelsel]] - [[Sesam]] - [[Slaap]] - [[Swangerskap]] - [[Tierluislang]] - [[Velociraptor]] - [[Veroudering]] - [[Wolf]] - [[Ysbeer]] |-valign="top" | {| width="100%" |{{klik|Afbeelding=P linguistics.svg|Grootte=60px|Link=Kategorie:Taal}} | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #479429;"><br /> === Taal- en letterkunde === </div> |} [[Lêer:Betws y coed.jpg|100px|regs|Padteken in Wallies]] [[Afrikaans]] - [[Fins]] - [[Frans]] - [[Hamlet]] - [[Henry James]] - [[Inferno (Dante)]] - [[Italiaans]] - [[Mabel Jansen]] - [[Adam Mickiewicz]] - [[Misdaad en Straf]] - [[Nederlands]] - [[William Shakespeare]] - [[Sweeds]] - [[Taal]] - [[Verskille tussen Afrikaans en Nederlands]] - [[Wallies]] | {| width="100%" |{{klik|Afbeelding=P art.svg|Grootte=60px|Link=Kategorie:Kuns}} | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #479429;"><br /> === Die Kunste === </div> |} [[Lêer:Little nemo the walking bed.jpg|100px|regs|'n Strokiesverhaal]] [[Ingmar Bergman]] - [[Bucchero]] - [[Samuel Cronwright]] - [[Salvador Dalí]] - [[Marlene Dietrich]] - [[documenta]] - [[Mia Farrow]] - [[Frankenstein]] - [[Paul Gauguin]] - [[Katedraal van Petrus en Paulus]] - [[Katedraal van Vilnius]] - [[Klooster]] - [[Krugerstandbeeld]] - [[Kuns]] - [[Leonardo da Vinci]] - [[Modernisme]] - [[Marita Napier]] - [[Oscar Niemeyer]] - [[Jacobus Hendrik Pierneef]] - [[Johan de Ridder]] - [[Leni Riefenstahl]] - [[Auguste Rodin]] - [[Jack Sparrow]] - [[Steven Spielberg]] - [[Staafkerk van Borgund]] - [[Sosialistiese realisme]] - [[Spider-Man]] - [[Strokiesverhaal]] - [[Topkapi-paleis]] - [[Tuin van Wellus]] - [[Rembrandt van Rijn]] - [[Leonore Veenemans]] - [[Andy Warhol]] - [[Wat Phra Kaew]] |-valign="top" | {| width="100%" |{{klik|Afbeelding=Q space.svg|Grootte=60px|Link=Kategorie:Geesteswetenskappe}} | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #479429;"><br /> === Sterrekunde en ruimtevaart === </div> |} [[Lêer:Saturn (planet) large.jpg|100px|regs|Saturnus]] [[101955 Benoe]] - [[Aarde]] - [[Alpha Centauri]] - [[Andromeda-sterrestelsel]] - [[Apollo 8]] - [[Apollo 13]] - [[Asteroïde]] - [[Betelgeuse]] - [[Buiteaardse lewe]] - [[Ceres (dwergplaneet)|Ceres]] - [[Driehoeksterrestelsel]] - [[Dwergplaneet]] - [[Europese Suidelike Sterrewag]] - [[Geostasionêre wentelbaan]] - [[Heliosfeer]] - [[H II-gebied]] - [[Hubble-ruimteteleskoop]] - [[Iapetos (maan)|Iapetos]] - [[James Webb-ruimteteleskoop]] - [[Jupiter]] - [[Komeet]] - [[Kuipergordel]] - [[Maan]] - [[Maanlanding]] - [[Mariner 4]] - [[Mars]] - [[Melkweg]] - [[Mercurius]] - [[Meteoriet]] - [[Neptunus]] - [[Opsporing van eksoplanete]] - [[Pioneer 11]] - [[Planetêre bewoonbaarheid]] - [[Pluto]] - [[Proxima Centauri]] - [[Reusebotsingshipotese]] - [[Ruimtebotsing]] - [[Sagittarius A*]] - [[Saturnus]] - [[Son]] - [[Sonnestelsel]] - [[Ster]] - [[Sterrestelsel]] - [[Titaan (maan)|Titaan]] - [[Triton (maan)|Triton]] - [[Uranus]] - [[Uranus se ringe]] - [[Venus]] - [[Veranderlike ster]] - [[Waarneembare heelal]] | {| width="100%" |{{klik|Afbeelding=P physics.svg|Grootte=60px|Link=Kategorie:Wetenskap}} | width="100%"|<div style="border-bottom: solid 2px #479429;"><br /> === Wetenskap en tegnologie === </div> |} [[Lêer:Wankel-1.jpg|100px|regs|Wankelenjin]] [[Aardverwarming]] - [[Airbus A380]] - [[Anonymous (kollektief)]] - [[Apple Inc.]] - [[Binnebrandenjin]] - [[Charlotte Douglas Internasionale Lughawe]] - [[Concorde]] - [[Delta Air Lines]] - [[Differensiaalrekening]] - [[Doebai Internasionale Lughawe]] - [[Galileo Galilei]] - [[Gemenedrukbuisbrandstofinspuiting]] - [[Geskiedenis van die Aarde]] - [[Glas]] - [[Maria Goeppert-Mayer]] - [[Goud]] - [[Hardeskyf]] - [[Hernubare energie]] - [[Infrarooi]] - [[Ivy Mike- kerntoets]] - [[Jaar]] - [[Kalium]] - [[Kamera]] - [[Karoo-supergroep]] - [[Kunsmatige algemene intelligensie]] - [[Laser]] - [[Manhattan-projek]] - [[Miami Internasionale Lughawe]] - [[Newark Liberty Internasionale Lughawe]] - [[Parasetamol]] - [[Patent]] - [[Pi]] - [[Poolkoördinatestelsel]] - [[Portland Internasionale Lughawe]] - [[Qantas]] - [[James Randi]] - [[San Francisco Internasionale Lughawe]] - [[Ignaz Semmelweis]] - [[TGV]] - [[Tegnesium]] - [[Edward Teller]] - [[Tempelhof-lughawe]] - [[Toekoms van die Aarde]] - [[Turboskroef]] - [[Uraan]] - [[Virgin Australia]] - [[Wankelenjin]] - [[Waterstof]] - [[Wright-broers]] - [[Yster]] |- | colspan="2" | |} __NOTOC____NOEDITSECTION__ <center>[[Wikipedia:Voorbladartikels 2005|Voorbladartikels 2005]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2006|Voorbladartikels 2006]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2007|Voorbladartikels 2007]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2008|Voorbladartikels 2008]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2009|Voorbladartikels 2009]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2010|Voorbladartikels 2010]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2011|Voorbladartikels 2011]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2012|Voorbladartikels 2012]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2013|Voorbladartikels 2013]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2014|Voorbladartikels 2014]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2015|Voorbladartikels 2015]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2016|Voorbladartikels 2016]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2017|Voorbladartikels 2017]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2018|Voorbladartikels 2018]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2019|Voorbladartikels 2019]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2020|Voorbladartikels 2020]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2021|Voorbladartikels 2021]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2022|Voorbladartikels 2022]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2023|Voorbladartikels 2023]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2024|Voorbladartikels 2024]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2025|Voorbladartikels 2025]] • [[Wikipedia:Voorbladartikels 2026|Voorbladartikels 2026]]</center> <br /> <hr> <br /> Indien die voorblad nie verfris word met die nuwe week se artikel nie, of indien die geskiedkundige herdenkings steeds die vorige dag se inskrywings vertoon, kan u gerus [{{SERVER}}{{localurl:Tuisblad|action=purge}} hier] klik sodat dit verfris word. [[Kategorie:Voorblad]] dpanw7ae42w0pobo4lmopg975da73bh 10 13882 2963874 2963388 2026-08-30T19:16:05Z Sobaka 328 opdateer 2963874 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Haakon in 2025 (cropped).jpg|150px|regs|Haakon VIII in 2025.]] * [[Harald V van Noorweë|Harald V]], koning van [[Noorweë]], sterf op 89 en is opgevolg deur sy seun, koning '''[[Haakon VIII]]'''. * Tydens sy 48ste sessie in [[Busan]], [[Suid-Korea]], lys [[Unesco]] onder ander [[Gdynia]] se modernistiese stadsentrum, die Griekse berg [[Olimpus]], [[Tasjkent]] se modernistiese argitektuur, asook van [[Alvar Aalto]] en sy vroue Aino en Elissa se werk as nuwe [[wêrelderfenisgebied]]e. * [[Andy Burnham]] is ingehuldig as nuwe eerste minister van die [[Verenigde Koninkryk]]. * Tydens die eindstryd van die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026|23ste Sokker-Wêreldbekertoernooi]] in [[Kanada]], [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] klop [[Spaanse nasionale sokkerspan|Spanje]] die verdedigende kampioen [[Argentynse nasionale sokkerspan|Argentinië]] met 1–0 in [[ekstra tyd]] en palm sodoende sy tweede titel ná [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]] in. [[Engelse nasionale sokkerspan|Engeland]] eindig derde en [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] in die vierde plek. * In die eindstryd van die [[T20I-vrouewêreldbeker 2026]] op [[Lord’s]] in [[Londen]] verslaan [[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]] vir die gasvroue [[Engelse nasionale vrouekrieketspan|Engeland]] met sewe paaltjies en palm sodoende sy sewende [[T20I-vrouewêreldbeker]]titel in. [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan|Suid-Afrika]] en [[Wes-Indiese nasionale vrouekrieketspan|Wes-Indië]] was die ander twee semi-finaliste. <div class="itn-footer" style="margin-top: 0.5em;"> '''Voortdurend:''' [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Russiese inval in Oekraïne]] • [[Iran-oorlog in 2026|Iran-oorlog]] • [[Soedanese burgeroorlog (2023-hede)|Soedanese burgeroorlog]]<br /> '''[[:Kategorie:Sterftes_in_{{CURRENTYEAR}}|Onlangs oorlede]]: [[Dolly Parton]] • [[Tim Curry]] • [[Yayoi Kusama]] • [[Harald V van Noorweë|Harald V]] • [[Joggie Jansen]] </div> <noinclude> [[Kategorie:Voorbladsjablone]] </noinclude> meo1gv2w75o9qleubfv6cs00jbm97ws 0 25700 2963816 2917531 2026-08-30T15:58:24Z Hermalyan 203626 Geskep deur die bladsy "[[:en:Special:Redirect/revision/1336295973|Heart]]" te vertaal 2963816 wikitext text/x-wiki Die '''hart''' is 'n gespierde [[orgaan]] wat by [[Mens|mense]] en ander [[Dier|diere]] voorkom. Hierdie orgaan pomp [[bloed]] deur die [[Bloedvat|bloedvate]] . Die hart en bloedvate vorm saam die [[bloedsomloopstelsel]] . <ref name="tabers">{{Cite book |last=Taber, Clarence Wilbur |title=[[Taber's Cyclopedic Medical Dictionary]] |last2=Venes, Donald |publisher=[[F. A. Davis Company|F.A. Davis Co.]] |year=2009 |isbn=978-0-8036-1559-5 |pages=1018–1023}}</ref> Die gepompte bloed vervoer [[suurstof]] en [[Voedingstof|voedingstowwe]] na die weefsel, terwyl dit metaboliese afvalstowwe soos [[koolstofdioksied]] na die [[Long|longe]] vervoer. {{Sfn|Guyton & Hall|2011}} By [[Mens|mense]] is die hart ongeveer so groot soos 'n geslote vuis en is dit tussen die longe geleë, in die middelste kompartement van die [[Bors|borskas]], wat die mediastinum genoem word. <ref name="Moore's 6">{{Cite book |last=Moore, Keith L. |title=Clinically Oriented Anatomy |last2=Dalley, Arthur F. |last3=Agur, Anne M.R. |publisher=[[Wolters_Kluwer#Operations|Wolters Kluwer Health]]/[[Lippincott Williams & Wilkins]] |year=2009 |isbn=978-1-60547-652-0 |pages=127–173 |chapter=1}}</ref> By mense word die hart in vier kamers verdeel: boonste linker- en regteratriums en onderste linker- en regterventrikels . <ref name="StarrEvers2009">{{Cite book |last=Starr, Cecie |url=https://books.google.com/books?id=dxC27ndpwe8C&pg=PA422 |title=Biology: Today and Tomorrow With Physiology |last2=Evers, Christine |last3=Starr, Lisa |publisher=Cengage Learning |year=2009 |isbn=978-0-495-56157-6 |page=422 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502095349/https://books.google.com/books?id=dxC27ndpwe8C&pg=PA422 |archive-date=2 May 2016 |url-status=live}}</ref> <ref name="K2008">{{Cite book |last=Reed |first=C. Roebuck |url=https://books.google.com/books?id=1jjMzgEACAAJ |title=CSET: California Subject Examinations for Teachers |last2=Brainerd |first2=Lee Wherry |last3=Lee |first3=Rodney |last4=Kaplan, Inc. |date=2008 |publisher=Kaplan Pub. |isbn=978-1-4195-5281-6 |edition=3rd |location=New York |page=154 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160504211756/https://books.google.com/books?id=hP7n4Rki02EC&pg=PA154 |archive-date=4 May 2016 |url-status=live}}</ref> Gewoonlik word die regteratrium en ventrikel saam die [[Hart|regterhart]] genoem en hul linker-eweknieë die [[Hart|linkerhart]] . {{Sfn|Gray's Anatomy|2008}} In 'n gesonde hart vloei bloed eenkant deur die hart as gevolg van hartkleppe, wat terugvloei voorkom. <ref name="Moore's 6" /> Die hart word omhul deur 'n beskermende sak, die perikardium, wat ook 'n klein hoeveelheid vloeistof bevat. Die wand van die hart bestaan uit drie lae: epikardium, miokardium en endokardium . <ref name="CNX2014">{{Cite book |last=Betts |first=J. Gordon |url=http://cnx.org/content/m46676/latest/?collection=col11496/latest |title=Anatomy & physiology |date=2013 |publisher=OpenStax College, Rice University |isbn=978-1-938168-13-0 |pages=787–846 |access-date=11 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227144954/https://openstax.org/books/anatomy-and-physiology/pages/19-1-heart-anatomy |archive-date=27 February 2021 |url-status=live}}</ref> Die hart pomp bloed met 'n ritme wat bepaal word deur 'n groep pasamakerselle in die [[Sino-atriale knoop|sinoatriale knoop]] . Hierdie genereer 'n elektriese stroom wat veroorsaak dat die hart saamtrek, deur die atrioventrikulêre knoop en langs die geleidingstelsel van die hart beweeg. By mense gaan gedeoksigeneerde bloed die hart binne deur die regteratrium vanaf die superior en inferior venae cavae en beweeg na die regterventrikel. Van hier af word dit in die pulmonale sirkulasie na die [[Long|longe]] gepomp, waar dit suurstof ontvang en koolstofdioksied afgee. Suurstofryke bloed keer dan terug na die linkeratrium, beweeg deur die linkerventrikel en word deur die aorta in die [[Bloedsomloopstelsel|sistemiese sirkulasie]] gepomp, deur arteries, arteriole en [[Haarvat|kapillêre]] - waar [[Voedingstof|voedingstowwe]] en ander stowwe tussen bloedvate en selle uitgeruil word, suurstof verloor en koolstofdioksied opneem - voordat dit deur venules en [[Aar|are]] na die hart teruggevoer word. {{Sfn|Guyton & Hall|2011}} Die volwasse hart klop teen 'n rustempo van naby 72 slae per minuut. {{Sfn|Guyton & Hall|2011}} [[Hartbloedvatsiekte|Kardiovaskulêre siektes]] was die mees algemene oorsaak van dood wêreldwyd vanaf 2008, en het 30% van alle menslike sterftes uitgemaak. <ref name="WHO CVD 2013" /> <ref name="Harrisons">{{Cite book |last=Longo |first=Dan |title=Harrison's Principles of Internal Medicine |last2=Fauci |first2=Anthony |last3=Kasper |first3=Dennis |last4=Hauser |first4=Stephen |last5=Jameson |first5=J. |last6=Loscalzo |first6=Joseph |publisher=McGraw-Hill Professional |year=2011 |isbn=978-0-07-174889-6 |edition=18th |page=1811}}</ref> Hiervan is meer as driekwart die gevolg van koronêre arteriesiekte en [[beroerte]] . <ref name="WHO CVD 2013">{{Cite web|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs317/en/|title=Cardiovascular diseases (CVDs) Fact sheet N°317 March 2013|website=WHO|publisher=World Health Organization|archive-url=https://web.archive.org/web/20140919020049/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs317/en/|archive-date=19 September 2014|access-date=20 September 2014}}</ref> Risikofaktore sluit in: [[Rookgewoonte|rook]], oorgewig wees, min oefening, hoë cholesterol, [[Hipertensie|hoë bloeddruk]] en swak beheerde [[diabetes]], onder andere. <ref>{{Cite journal |last=Graham |first=I |last2=Atar |first2=D |last3=Borch-Johnsen |first3=K |last4=Boysen |first4=G |last5=Burell |first5=G |last6=Cifkova |first6=R |last7=Dallongeville |first7=J |last8=De Backer |first8=G |last9=Ebrahim |first9=S |last10=Gjelsvik |first10=B |last11=Herrmann-Lingen |first11=C |last12=Hoes |first12=A |last13=Humphries |first13=S |last14=Knapton |first14=M |last15=Perk |first15=J |date=Oct 2007 |title=European guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice: executive summary: Fourth Joint Task Force of the European Society of Cardiology and Other Societies on Cardiovascular Disease Prevention in Clinical Practice (Constituted by representatives of nine societies and by invited experts) |url=https://pure.qub.ac.uk/ws/files/498032/European%20guidelines%20on%20cardiovascular%20disease%20prevention%20in%20clinical%20practice%20-%20executive%20summary%20-%20Eur%20Heart%20J%202007%20-%20Yarnell%20JW%20(EACPR).pdf |url-status=live |journal=European Heart Journal |volume=28 |issue=19 |pages=2375–2414 |doi=10.1093/eurheartj/ehm316 |pmid=17726041 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427100116/https://pure.qub.ac.uk/ws/files/498032/European%20guidelines%20on%20cardiovascular%20disease%20prevention%20in%20clinical%20practice%20-%20executive%20summary%20-%20Eur%20Heart%20J%202007%20-%20Yarnell%20JW%20(EACPR).pdf |archive-date=27 April 2019 |access-date=21 October 2019 |doi-access=free}}</ref> Kardiovaskulêre siektes het nie gereeld simptome nie, maar kan borspyn of kortasem veroorsaak. Diagnose van hartsiektes word dikwels gedoen deur die neem van 'n mediese geskiedenis, luister na die hartklanke met 'n stetoskoop, sowel as met EKG en ekkokardiogram wat [[ultraklank]] gebruik. <ref name="Moore's 6" /> Spesialiste wat fokus op siektes van die hart word [[Kardiologie|kardioloë]] genoem, hoewel baie spesialiteite van medisyne by behandeling betrokke kan wees. <ref name="Harrisons" /> [[Kategorie:Organe]] [[Kategorie:Artikels met hAudio-mikroformate]] bzxu25j860kaxcgmgkaii6h9lhyufk1 2963830 2963816 2026-08-30T16:50:49Z Oesjaar 7467 Wysiging deur [[Special:Contributions/Hermalyan|Hermalyan]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Sobaka|Sobaka]] 2917531 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Anatomy Heart Latin Tiesworks.jpg|duimnael|400px|Die menslike hart]] Die '''hart''' is 'n [[spier]][[orgaan]] wat verantwoordelik is vir die pomp van [[bloed]] deur die [[bloedvat]]e deur middel van herhaalde, ritmiese sametrekings, deur 'n soortgelyke struktuur as in ringwurms, [[weekdier]]e en [[geleedpotige]]s.<ref>[http://www.kmle.com/search.php?Search=heart ''KMLE Medical Dictionary Definition of heart''] by die [http://www.kmle.com ''The American Heritage Stedman's Medical Dictionary''.]</ref> Die term ''kardiaal'', (soos gebruik in [[kardiologie]]) beken "van of verwant aan die hart" en is afkomstig van die [[Grieks]]e woord, καρδία of ''kardia'', wat "hart" beteken. Die hart bestaan uit die kardiale spier, 'n onwillekeurige spierweefsel wat slegs in hierdie oorgaan aangetref word.<ref>[http://www.kmle.com/search.php?Search=cardiac ''KMLE Medical Dictionary Definition of cardiac''] by die [http://www.kmle.com ''American Heritage Stedman's Medical Dictionary''.]</ref> Die algemene mens se hart, met 'n slag van 72&nbsp;slae per minuut, sal ongeveer 2,5&nbsp;miljard keer klop tydens 'n leeftyd van 66&nbsp;jaar. == Vroeë ontwikkeling == Die menslike embrioniese hart begin om ongeveer 21&nbsp;dae ná bevrugting te klop, of vyf weke ná die laaste normale [[maandstonde]], wat ook die datum is wat normaalweg gebruik word om die swangerskap te dateer. Aan die begin klop die menslike hart teen 'n spoed naby aan dié van die moeder: ongeveer 72-80 slae per minuut. Die embrionale hartklop ondergaan dan 'n lineêre versnelling en bereik 'n hoogtepunt van 165-185 slae per minuut tydens die begin van die 7de week (9de week na die laaste maandstonde). Hierdie versnelling is ongeveer 3,3 hartslae per minuut per dag: 'n toename van ongeveer 100 hartslae per minuut in die eerste maand.<ref>[http://www.obgyn.net/us/us.asp?page=/us/cotm/0001/ehr2000 ''Embryonic Heart Rates Compared in Assisted and Non-Assisted Pregnancies''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060630015812/http://www.obgyn.net/us/us.asp?page=%2Fus%2Fcotm%2F0001%2Fehr2000 |date=30 Junie 2006 }} deur, o.a., Terry J. DuBose, M.S., RDMS, FSDMS, FAIUM.</ref> Nadat hierdie hoogtepunt bereik is, vertraag die hart tydens die 15de week (ná die laaste maandstonde) tot ongeveer 152&nbsp;slae per minuut (±25&nbsp;slae per minuut). Ná die 15de week vertraag dié vertraging verder en bereik dit 'n gemiddelde spoed van 145 (+/-25) slae per minuut ná die volle dragtydperk. Daar is geen verskil tussen manlike en vroulike hartslae voor geboorte nie.<ref>Terry J. DuBose: [http://www.obgyn.net/english/pubs/features/dubose/ehr-age.htm Sex, Heart Rate and Age] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120615162023/http://www.obgyn.net/english/pubs/features/dubose/ehr-age.htm |date=15 Junie 2012 }}</ref> == Struktuur == [[Lêer:Human heart male adult autopsy.jpg|duimnael|links|200px|Die hart van 'n man.]] === Uitwendig === In die menslike liggaam is die hart normaalweg effe aan die linkerkant of in die middel van die [[toraks]] (bors) geleë, met die grootste deel van die hart wat na die linkerkant lê, onder die borsbeen. Daar is egter gevalle waar die hart aan die regterkant lê. Die hart voel soms asof dit meer links lê as wat werklik die geval is, aangesien die linkhartvoorkamer sterker is (dit is verantwoordelik vir die bloedtoevoer na die hele liggaam. Die mens se [[long|linkerlong]] is ook kleiner as die regterlong, omdat die hart meer ruimte opneem in die linkerkantse deel van die borskas. Die hart word omhul deur 'n sakkie wat bekendstaan as die hartsak (of perikardium) en word omring deur die longe. Die hartsak is 'n dubbele membraanstruktuur wat 'n sereuse (waterige) vloeistof bevat wat die wrywing tydens hartsametrekkings verminder. Die holte in die borskas waar die hart geleë is word die middelvlies genoem. Die apeks is die stomp punt aan die onderkant van die hart wat na die linkerkant uitwyk. 'n Stetoskoop kan regoor die apeks geplaas word om die aantal hartslae te tel. In normale volwassenes weeg die hart ongeveer 250-350&nbsp;g en is dit ongeveer driekwart die grootte van 'n gebalde vuis. Harte wat ernstig siek is kan egter tot 1&nbsp;000&nbsp;g weeg, as gevolg van hipertrofie. Die hart bestaan uit vier kamers. === Inwendig === Die binnekant van die hart word verdeel in vier hartkamers. Die twee boonste kamers is die linker- en die regteratrium en die groter onderste kamers is die linker- en die regterventrikel. Bloed van oor die hele liggaam word opgevang in die boonste en die onderste holaar en na die regteratrium gebring. Die atrium trek saam en pomp hierdie [[bloed]] na die regterventrikel deur 'n klein opening in die tussenwand wat die twee kamers van mekaar skei. Die regterventrikel trek nou saam en pomp die bloed uit die hart in die longslagaar, waarlangs die bloed na die longe beweeg. Die bloed in die ventrikel kan nie terugbeweeg na die atrium wanneer die ventrikel saamtrek nie, aangesien die opening tussen hulle deur 'n eenrigting-klep, die drieslippige klep, gesluit word. Ook tussen die regterventrikel en die longslagaar is 'n klep wat voorkom dat die bloed van die longe die ventrikel binnevloei. Hierdie klep word die halfmaanvormige klep genoem, vanweë die drie halfmaanvormige membrane waaruit dit bestaan. Die bloed van die regterventrikel beweeg deur die longe en keer na die linkeratrium van die hart terug. Daarna word dit na die linkerventrikel gepomp. Soos aan die regterkant van die hart, is daar 'n opening tussen die twee kamers wat gesluit word met 'n klep, die mitrale klep, wat voorkom dat die bloed terugvloei. Die linkerventrikel trek saam en die bloed word deur nog 'n halfmaanvormige klep uit die hart in die aorta gepomp, wat na die slagare lei wat die hele [[liggaam]] bedien. Die kleppe van die hart verseker dus 'n eenrigtingvloei van die bloed te alle tye. == Werking == [[Beeld:Heart numlabels.svg|duimnael|300px| 1.&nbsp;Regtervoorhartkamer (regteratrium)<br /> 2.&nbsp;Linkervoorhartkamer (linkeratrium)<br /> 3.&nbsp;Boonste holaar (vena cava superior)<br /> 4.&nbsp;Hoofslagaar (aorta)<br /> 5.&nbsp;Longslagaar<br /> 6.&nbsp;Longaar<br /> 7.&nbsp;Mitraalklep<br /> 8.&nbsp;Hoofslagaarklep (aortaklep)<br /> 9.&nbsp;Linkerhartkamer (linkerventrikel<br /> 10.&nbsp;Regterhartkamer (regterventrikel)<br /> 11.&nbsp;Onderste holaar (vena cava inferior)<br /> 12.&nbsp;Trikuspidale klep<br /> 13.&nbsp;Pulmonale klep ]] Die funksie van die regterkant van die hart is om deoksigeneerde bloed (bloed sonder suurstof) vanaf die liggaam in die regterhartvoorkamer (ook genoem die regteratrium) op te neem en dit deur die regterhartkamer (ook genoem die regterpompkamer) na die longe te pomp. Daar word [[koolstofdioksied]] uit die bloed uitgesit en [[suurstof]] in die bloed in opgeneem. Dit is 'n passiewe proses wat bekend staan as [[diffusie]]. Die linkerkant van die hart ontvang die geoksigeneerde bloed (die bloed met suurstof) van die longe na die linkerhartvoorkamer (ook genoem die linkeratrium). Van die linkerhartvoorkamer beweeg die bloed na die linkerhartkamer en word dit van daar na die hele liggaam versprei. Aan beide kante van die hart is die onderste kamers dikker en sterker as die boonste of voorkamers. Die spierwand wat die linkerhartkamer omhul is dikker as dié van die regterhartkamer, as gevolg van die sterker krag wat dit benodig om die bloed deur die liggaamsomloop (ook genoem die groot bloedsomloop) te pomp. Vanaf die regterhartvoorkamer vloei die bloed deur die trikuspidale klep na die regterhartkamer. Hier word dit deur die pulmonale klep gepomp en vloei dit deur die longslagaar na die longe. Vanaf die longe vloei die bloed terug deur die longare na die linkerhartvoorkamer. Dan vloei dit deur die bikuspidale klep na die linkerhartkamer en deur die aortiese klep na die hoofslagaar (ook genoem die aorta). Die hoofslagaar vertak en die bloed word dan verdeel tussen die groter slagare wat die bo- en onderliggaam van bloed voorsien. Die bloed vloei deur die slagare na die kleiner slagaartjies (ook genoem artiole) en dan uiteindelik na die uiters klein haarvate (ook genoem kappilêre) wat elke [[sel]] voed. Die bloed is teen hierdie tyd al redelik gedeoksigeneer (arm aan suurstof) en vloei dan na die venules ('n tipe van klein aar) wat later vergroei tot are. Deur die are vloei die bloed na die onderste en boonste holare en uiteindelik terug na die regterhartvoorkamer waar die proses begin het. == Kenmerke van hartspiere == === Outomatisme === Anders as enige ander spierweefsel besit die hartspierweefsel die eienskap om outomaties saam te trek en te verslap, sonder prikkels van buite. Die hartspier besit met ander woorde in hoë mate die eienskap van outomatisme. === Prikkelbaarheid en saamtrekbaarheid === Al besit die hartspier die eienskap van outomatisme, kan dit op prikkels van buite reageer. Anders as byvoorbeeld die spiere in die arm wat net effens of maksimaal kan saamtrek na gelang van die sterkte van die prikkel, handhaaf die hartspier egter 'n alles-of-nikswet. Dit beteken dat sodra 'n prikkel 'n bepaalde drumpelwaarde het, die hartspier hom gedra soos 'n eenheid en die hele hart saamtrek. Gedurende die periode van sametrekking sal die hartspier op geen prikkel van buite reageer nie. Die sametrekking moet eers in sy geheel verloop alvorens die hart op 'n volgende prikkel sal reageer. === Geleidingsvermoë === Die hele hartspier besit die vermoë om prikkels teen 'n bepaalde spoed te kan gelei. Die verskillende spiervesels in die hardwand is onderling met mekaar in verbinding deur middel van spierbrûe wat 'n prikkel dus in staat stel om deur die hele hartspier te versprei. Hierdie struktuur staan bekend as 'n sintisium. Op sommige plekker kom spesiale geleidingsweefsel egter in die hartwand voor. Hierdie spesiale spiervesels is baie meer sensitief en gelei ook 'n prikkel teen 'n hoër spoed. Die [[sino-atriale knoop]] (SA knoop) is 'n groep spesiaal gewysigde spierselle wat in die wand van die regteratrium naby die opening van die boonste vena cava geleë is. Dit is in 'n noue verbinding met efferente senuwees wat die hart bedien. Die SA knoop is die [[pasaangeër]] van die hart. Die sametrekkingsgolf van elke hartklop het sy oorsprong in die SA knoop. Sowel senuwee- as chemiese prikkels het 'n invloed op hierdie spesiale spierselle en die hartritme word hier bepaal na gelang van die behoeftes van die liggaam. Die [[atrioventrikulêre knoop]] (AV knoop) is ook in die wand van die regteratrium geleë, aan die onderent van die skeidingswand tussen die twee atriums. Daar bestaan geen direkte verbinding tussen die sino-atrale knoop en die atrioventrikulêre knoop nie. Die prikkel van die SA knoop versprei langs die hartspiervesels tot by die AV knoop. Die spierweefsel in die wande van die atriums en die ventrikels is nie met mekaar in verbinding nie, maar word deur 'n bindweefsellaag geskei. 'n Prikkel kan dus nie sonder meer van die atriums na die ventrikels versprei nie. Die enigste pad waarlangs prikkels van die atriums na die ventrikels kan gaan, is langs 'n bondel spesiale spierweefsel, bekend as die bondel van His, ter ere van 'n Duitse fisioloog, Wilhelm His. Hierdie bondel begin by die atrioventrikulêre knoop en verloop in die skeidingswand (septum) tussen die twee ventrikels. Dit verdeel in twee takke en verloop net onder die endokardium. By die punt van die hart gaan die een tak na die wand van die regterventrikel en die ander een verloop in die wand van die linkerventrikel. Hierdie twee takke eindig in 'n netwerk van fyn vesels, bekend as die vesels van Purkinje. Laasgenoemde versprei dwarsdeur die wande van die ventrikels en gelei prikkels baie vinniger as gewonde hartspiervesels. Senuwees van die simpatiese deel van die outonome senuweestelsel is met die bondel van His in verbinding. == Hartsiklus == Die hartsiklus, ook genoem die kardiale siklus, dui op die reeks veranderinge wat daar gedurende een hartklop in die hart plaasvind. Die hart van 'n gesonde volwasse persoon klop gemiddeld 72 maal per minuut. Elke hartklop duur dus ongeveer 0,8&nbsp;s. Al die veranderinge moet dus in die bestek van hierdie kort tydperk plaasvind. Die sametrekking van enige deel van die hart word sistool genoem, terwyl die verslapping bekend staan as diastool. Die algemene diastool is wanneer sowel die atriums as die ventrikels in 'n toestand van rus verkeer. Gedurende hierdie periode wat ongeveer 0,4&nbsp;s duur, vloei bloed vanuit die twee vanae cavae em dier vier longare tot in die twee atriums en daarvandaan tot in die ooreenstemmende ventrikels. Die atriale sistool volg op die algemene diastool. Die sametrekking begin by die sino-atriale knoop en versprei waaiervormig oor die twee atriums sodat hulle feitlik gelyktydig saamtrek. Die openinge van die vanae cavae en die longare word toegedruk as gevolg van die sametrekking van die atriums, en die bloed wat nog in die atriums is, word in die ventrikels gedruk. Die wande van die ventrikels rek effens om die ekstra bloed te kan akkommodeer. Die atriale sistool duur 0,08&nbsp;s. Onmiddellik ná die atriale sistool volg die ventrikulêre sistool, wat ongeveer 0,3&nbsp;s duur. Die bondel van His speel hier 'n belangrike rol: as die prikkel toegelaat sou word om deur die wande van die atriums na die ventrikels te versprei, sou die bloed in die punt van die hart saamgedruk word. Nou versprei die prikkel langs die bondel van His en trek die ventrikels van hul punte af saam. Die trikuspidale en bikuspidale kleppe word gesluit en die bloed word uit die regterventrikel in die longslagaar en uit die linkerventrikel in die aorta gepomp. Ná die ventrikulêre sistool volg die ventrikulêre diastool, wat 0,025&nbsp;s duur. Die twee ventrikels verslap gelyktydig, die druk in hulle daal vinnig en die bloed uit die longslagaar en aorta sou na die ventrikels terugvloei as dit nie was dat die halfmaanvormige kleppe in hierdie twee groot slagare toeslaan en dit verhoed nie. Die hele hart verkeer nou weer in diastool en is gereed vir die volgende siklus. Elke ventrikel pomp ongeveer 70&nbsp;[[Kubieke sentimeter|cm³]] bloed per slag uit. Vir sy grootte is die hart 'n merkwaardige orgaan. Die twee ventrikels pomp saam 5,9&nbsp;[[Liter|dm³]] bloed per minuut uit. Dit bedra 'n astronomiese volume bloed in 'n leeftyd. Tog rus elke atrium en elke ventrikel gedurende een siklus van 0,8&nbsp;s meer as wat dit saamtrek. == Klopgeluid == [[Lêer:Radial pulse.jpg|duimnael|225px|'n Bloedskenker se pols word gevoel deur twee vingers op die polsslagaar te plaas.]] Deur 'n stetoskoop op 'n persoon se bors te plaas kan mens die hartklop hoor: hierdie geluide word veroorsaak deur die sluiting van die mitrale en trikuspidale kleppe (die eerste klop) aan die begin van die saamtrekkingsfase (ook genoem die sistool) en die sluiting van die aortiese en pulmonale kleppe aan die einde van die saamtrekkingsfase (die tweede klop). Die laaste twee kleppe sluit nie presies gelyktydig nie en ervare waarnemers kan hoor dat die tweede klop uit twee komponente bestaan. Wanneer die kleppe vernou is, of nie volledig sluit nie, of indien daar enige ander vloeihindernisse of abnormale openings tussen die kamers van die hart is, kan 'n suisgeluid waargeneem word as gevolg van die onstuimige vloei van die bloed. 'n Persoon se pols, of hartslag, kan aan 'n aantal slagare in die liggaam gevoel word. Die bekendste is die polsslagaar, maar ander sluit in die halsslagaar, armslagaar, liesslagaar en enkelslagaar. == Gebruik in voedsel == Die harte van [[vee]], [[skaap|skape]], [[vark]]e, [[hoender]]s en ander [[pluimvee]] word in baie lande geëet. Harte word as afvalvleis beskou, maar, omdat dit 'n spier is, proe dit soos gewone vleis. == As 'n simbool == Die hart was histories deur sommige beskou as die setel van die [[siel]] en die orgaan wat verantwoordelik was vir menslike denke. Die Romeine het, byvoorbeeld, opgemerk dat die versnelling van die hartslag gewoonlik gepaard gaan met emosies soos vrees, liefde en opgewondenheid. Alhoewel dit vandag bekend is dat die hart niks met emosies en die denke uit te waai het nie, gebruik die mense steeds die term "hart" op metaforiese wyse wanneer die liefde ter sake is. Wanneer dit op hierdie metaforiese wyse gebruik word, word dit dikwels geïllustreer as die simbool, <span style="font-size: 140%; color: red; font-family:symbol">♥</span>. Die [[Asteke]] het ook die hart gebruik as 'n offerbewys tydens die opofferings van mense. Die priester het 'n klipmes gebruik om die hart te verwyder en dit op 'n klipaltaar te plaas as 'n offer aan die gode. Die grootste opoffering onder die heerskappy van Montezuma het die verwydering van meer as 12&nbsp;000 vyandige soldate se harte ingesluit. == Bronne == * KENNIS, 1980, {{ISBN|0798108266}}, volume 4, bl. 742 *''Senior Biologie'', Du Toit, Van Rensburg, Du Toit, Botha, Van der Merwe, Volschenk, Van der Westhuyzen, De Kock, Niebuhr. Nasionale Opvoedkundige Uitgewery Beperk, 1989. == Verwysings == {{verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Heart}} * {{Wikt-inlyn|hart}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hartbloedvatstelsel| ]] [[Kategorie:Bors]] 9fx1oo9g15ti7pvipvq8ysi3t7njj20 0 27187 2963787 2436959 2026-08-30T13:48:04Z Too Classy for This World 176632 2963787 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sagteware |naam = KDE |logo = KDE logo (2).svg|50px |skermkiekie = KDE Plasma 5.png |onderskrif = KDE Plasma 5.16 |ontwikkelaar = KDE-ontwikkelaars |laaste_weergawe = 5.16 |laaste_vrystellingsdatum =[[06 Oktober]] [[2019]] |laaste_betaweergawe = |laaste_betavrystellingsdatum = |bedryfstelsel = [[Kruisplatform]] |kategorie = [[werkskermomgewing]] |lisensie = [[GNU General Public License|GPL]] en ander |webtuiste = http://www.kde.org/ }} '''KDE''' (''K Desktop Environment'') ({{IPA|ˌkeɪˌdiːˈiː}}) is 'n [[vrye-sagteware]] projek wat poog om 'n kragtige sisteem vir 'n maklik bruikbare [[werkskermomgewing]] te wees. Die doel van die projek is om basiese werkskermfunksies en toepassingsprogrammatuur vir die gewone gebruiker te skep, asook om die nodige nutsgoed en dokumentasie aan programmeerders te verskaf sodat hulle hul eie toepassingsprogrammatuur vir die omgewing kan ontwikkel. In hierdie opsig dien die KDE-projek as 'n oorkoepelende organiseringsnetwerk vir verskeie selfstandige toepassingsprojekte soos bv. [[Amarok]], [[K3b]], [[KOffice]] en vele meer... == Geskiedenis == KDE is in 1996 begin deur Matthias Ettrich, terwyl hy studeer het aan die Eberhard Karls Universiteit van Tübingen. Op daardie stadium was daar sekere aspekte van die [[Unix|UNIX]] werkskerm wat hom struwelinge besorg het. Een van sy grootste kwellings was dat geen van die werkskermprogrammatuur eenvormig gelyk of opgetree het nie. Hy het toe voorgestel dat daar 'n volledige [[werkskermomgewing]] geskep word wat bestaan uit elemente wat die gebruiker kon aanvaar sou deurgaans dieselfde lyk en optree. Hy wou ook hierdie omgewing so gebruikersvriendelik as moontlik maak. Hierdie voorstel het baie belangstelling op die internet gelok, en so was die KDE-projek toe gebore. Matthias het besluit om die [[QT]]-gereedskapbundel te gebruik vir die KDE-projek. Ander programmeerders het vinnig begin om KDE/Qt toepassingsprogrammatuur te skryf en teen vroeg [[1997]] het groot en komplekse sagteware vir die omgewing begin verskyn. Op daardie stadium is Qt nie onder [[vrye-sagteware]]-lisensie vrygestel nie, en daar was dus lede van die [[GNU]]-projek wat bekommerd begin raak het oor die gebruik van 'n geslote gereedskapbundel om 'n vrye-sagtware werkskerm te bou. Die [[GNOME]]-projek het dus ontstaan, met die oogmerk om 'n nuwe werkskermomgewing te bou sonder Qt en wat heeltemal bo-op vrye-sagteware ontwikkel is. Die Qt-gereedskapbundel is in [[November]] [[1998]] gelisensiëer onder die vrye/oopbron [[QPL]] (''Q Public License''). Gedurende hierdie selfde jaar het die ''KDE Vrye Qt-stigting'' ontstaan, wat sou waarborg dat Qt sou val onder 'n variant van die uiters liberale BSD-lisensie indien Trolltech sou ophou bestaan of geen vrye/oopbron weergawe van Qt in 12 maande vrygestel is nie. Daar was egter nou steeds debat oor versoenbaarheid met die GNU General Public License (GPL). In September 2000 het Trolltech die Unix-weergawe van Qt vrygestel onder die GPL, sowel as die QPL. Dit het die bekommernisse van die Vrye-sagteware Stigting finaal uit die weg geruim. Die Qt 4.0 vrystelling (en latere vrystellings) is beskikbaar gemaak as vrye sagteware vir Unix, Windows en Mac, wat aantoon dat toekomstige KDE-weergawes moontlik inheemse vrystellings op hierdie platforms kan hê. Beide KDE en GNOME neem nou deel aan freedesktop.org, 'n poging om die Unix-werkskerm te standardiseer, hoewel daar nog heelwat kompetisie tussen die twee projekte bestaan. === Naam === Die naam ''KDE'' is oorspronklik bedoel as 'n woordspeling op die bestaande [[Common Desktop Environment]] wat beskikbaar was vir Unix-sisteme. CDE was 'n [[X11]]-gebaseerde gebruikeromgewing wat gesamentlik deur [[HP]], [[IBM]] en [[Sun]] ontwikkel is. Dit het 'n koppelvlak en produktiwiteitsnutsgoed gehad wat gebaseer was op die [[Motif]]-gebruikerskoppelvlakenjin en was veronderstel om 'n maklik-bruikbare en intuïtiewe werkskermomgewing te voorsien. Die ''K'' was bedoel om te staan vir ''Kool'', maar daar is spoedig besluit dat dit liewer niks in besonder moet beteken nie. === Kenteken === <!-- mascot --> [[Lêer:KDE Mascot Konqi by Tyson Tan.png|alt=|duimnael|250x250px|[[Konqi]], kenteken van die KDE-projek]] Die KDE-projek se kenteken is 'n groen draak genaamd Konqi. Konqi kan in verskeie toepassings gevind word, en ook wanneer die gebruik sy sessie afsluit of die "Oor KDE"-skerm raadpleeg. == Organisering van die KDE-projek == KDE is, soos baie ander vrye-/oopbronsagtewareprojekte, hoofsaaklik 'n vrywilligerspoging, hoewel verkeie maatskappye, soos bv. [[Novel]] (in die vorm van hul [[SuSE]] [[Linux]]-verspreiding), Trolltech en [[Mandriva Linux|Mandriva]], voltydse werknemers het wat aan die projek bydra. Omdat groot hoeveelhede mense op verskeie maniere (bv. bronkode, vertalings en grafika) tot KDE bydra, is die organisering van die projek ingewikkeld. Die KDE-ontwikkelaars maak veral van e-pos-besprekingslyste gebruik om onderlangs probleme te bespreek. Hoewel ontwikkelaars en gebruikers deesdae reg oor die wêreld gevind kan word, behou die projek 'n sterk basis in [[Duitsland]]. Die webbedieners is geleë by die [[Tübingen]] en [[Kaiserslautern]] universiteite, 'n Duitse nie-winsjaende organisasie (KDE e.v.) besit die '''KDE'''-[[handelsmerk]], en KDE-konferensies vind dikwels plaas in Duitsland. == Argitektuur == KDE is ontwikkel met [[Trolltech]] se [[QT]]-gereedskapbundel wat op die meeste [[Unix]]-verwante (bv. [[Linux]] en [[Mac OS X]]) en [[Microsoft]] [[Windows]] werk. Alle KDE 3-vrystellings is gebou op Qt 3, wat slegs vir [[Linux]] en Unix-verwante bedryfstelsels onder die [[GPL]] beskikbaargestel is. As gevolg hiervan is KDE 3 slegs op Windows beskikbaar deur van 'n [[X bediener]] gebruik te maak. KDE 4 gaan gebaseer wees op Qt 4 - wat onder die GPL vir Windows en Mac OS X beskikbaargestel is. KDE 4-toepassingsprogrammatuur sal dus inheems op hierdie bedryfstelsels kan hardloop. === Basistegnologieë wat in KDE 3 gebruik is === * [[aRts]] - klankbediener * [[DCOP]] - sisteem vir interproseskommunikasie * [[KDELibs]] * [[KHTML]] - [[HTML]]-enjin * [[KIO]] - uitbreibare netwerk-agnostiese lêertoegang * [[Kiosk (KDE)|Kiosk]] - laat toe dat sekere KDE-omgewingsfunksies afgeskakel kan word om vir 'n meer gekontroleerde omgewing te sorg * [[KPart]]s - liggewig intydse grafiese komponentraamwerk * [[KWin]] - vensterbestuurder * [[XMLGUI]] - laat toe om [[gebruikerskoppelvlak]]-elemente met behulp van [[XML]]-lêers te omskryf == Vername KDE sagteware == Toepassingsprogrammatuur vir KDE sluit in: * [[Amarok]] - Musiekspeler * [[Akregator]] - [[RSS-leser]] * [[K3b]] - [[CD]]- en [[DVD]]-skeppingssagteware * [[Kate]] - Teks wysiging * [[KDevelop]] - [[Geïntegreerde ontwikkelingsomgewing]] * [[KMail]] - [[E-pos-kliënt]] * [[Konsole]] - Terminaal * [[Kontact]] - [[E-pos-kliënt]], [[RSS-leser]], [[Persoonlike inligtingsbestuurder]] * [[Kopete]] - [[Kitsboodskap-kliënt]] * [[Konqueror]] - [[Lêerbestuurder]] and [[webblaaier|web deurblaaier]] * [[KWord]] - [[Woordverwerker]] * [[KWrite]] - Liggewig tekswysiging == Tydlyn == {| class="wikitable" !Datum !! Vrystelling |- | '''[[14 Oktober]] [[1996]]''' | Projek aangekondig deur [[Matthias Ettrich]] |- | '''[[12 Julie]] [[1998]]''' | KDE 1.0 vrysgestel<ref>[http://www.kde.org/announcements/announce-1.0.php KDE persaankondiging] vir weergawe 1.0</ref> |- | '''[[6 Februarie]] [[1999]]''' | KDE 1.1 vrygestel<ref>[http://www.kde.org/history/news/news_1999_02.php KDE nuusargief vir Februarie 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222212229/http://www.kde.org/history/news/news_1999_02.php |date=22 Desember 2008 }} wat verwys na die vrystelling van weergawe 1.1</ref> |- | '''[[3 Mei]] [[1999]]''' | KDE 1.1.1 vrygestel<ref>[http://www.kde.org/announcements/announce-BW-1.1.1.php KDE persaankondiging] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060809030558/http://www.kde.org/announcements/announce-BW-1.1.1.php |date= 9 Augustus 2006 }} vir weergawe 1.1.1</ref> |- | '''[[13 September]] [[1999]]''' | KDE 1.1.2 vrygestel<ref>[http://www.kde.org/announcements/announce-1.1.2.php KDE persaankondiging] vir weergawe 1.1.2</ref> (KDE 1.2 is beplan, maar nooit vrygestel nie <ref>[http://lists.kde.org/?l=kde-devel&m=92779241018304&w=2 Voorbereidings vir KDE 1.1.2]</ref><ref>[http://lists.kde.org/?l=kde-devel&m=93379748212395&w=2 Stephan Kulow oor 1.1.2 vs. 1.2]</ref><ref>[http://www.kde.org/announcements/ KDE aankondigings]</ref>) |- | '''[[15 Desember]] [[1999]]''' | [http://www.kde.org/announcements/announce-1.89.php KDE 1.89], ook bekend as Krash (onstabiele ontwikkelaarsvrystelling) |- | '''[[23 Oktober]] [[2000]]''' | KDE 2.0 vrygestel |- | '''[[26 Februarie]] [[2001]]''' | KDE 2.1 vrygestel |- | '''[[15 Augustus]] [[2001]]''' | KDE 2.2 vrygestel |- | '''[[3 April]] [[2002]]''' | KDE 3.0 vrygestel |- | '''[[28 Januarie]] [[2003]]''' | KDE 3.1 vrygestel |- | '''[[3 Februarie]] [[2004]]''' | KDE 3.2 vrygestel |- | '''[[19 Augustus]] [[2004]]''' | KDE 3.3 vrygestel |- | '''[[16 Maart]] [[2005]]''' | KDE 3.4 vrygestel |- | '''[[29 November]] [[2005]]''' | KDE 3.5 vrygestel |- | '''[[31 Januarie]] [[2006]]''' | KDE 3.5.1 vrygestel |- | '''[[28 Maart]] [[2006]]''' | KDE 3.5.2 vrygestel |- | '''[[31 Mei]] [[2006]]''' | KDE 3.5.3 vrygestel |- | '''[[2 Augustus]] [[2006]]''' | KDE 3.5.4 vrygestel |- | '''[[11 Oktober]] [[2006]]''' | KDE 3.5.5 vrygestel |- | '''[[24 Januarie]] [[2007]]''' | KDE 3.5.6 vrygestel |- | '''[[22 Mei]] [[2007]]''' | KDE 3.5.7 vrygestel |- | '''[[16 Oktober]] [[2007]]''' | KDE 3.5.8 vrygestel<ref>[http://kde.org/announcements/announce-3.5.8.php Vrystellingsaankondiging] vir weergawe 3.5.8</ref> |- | '''[[11 Desember]] [[2007]]''' | Verwagde vrystellingsdatum van KDE 4.0 |- | '''[[11 Januarie]] [[2008]]''' | KDE 4.0.0 vrygestel |- |} == Sien ook == * [[Kubuntu]] == Verwysings == {{reflist|2}} [[Kategorie:Sagteware]] a4qygi3btk862sktvdgjojpc29ad1wp 0 31517 2963872 2963408 2026-08-30T19:00:05Z SpesBona 2720 skakels aangepas 2963872 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vlag | Naam = Noorweë | Artikel = | Beeld = Flag of Norway.svg | Beeldgrootte = 210px | Geen_grens = | Bynaam = {{nn}} ''Det norske flagget''<br />{{no}} ''Norges flagg'' | Ander_byname = | Gebruik = 100100 | Simbool = | Verhouding = 8:11 | Goedgekeur_op = 13 Julie 1821<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/no.html |title=Norway |publisher=Flags of the World |accessdate=7 Julie 2025}}</ref> | Ontwerp = ’n Donkerblou [[Skandinawiese kruis]] met wit fraiings op ’n donkerrooi veld. Die vertikale arm van die kruis is in die rigting van die vlagpaal verskuif. | Ontwerper = Fredrik Meltzer | Beeld2 = Flag of Norway, state.svg | Beeldgrootte2 = 210px | Geen_grens2 = | Bynaam2 = | Ander_byname2 = | Gebruik2 = 011011 | Simbool2 = | Verhouding2 = 16:27 | Goedgekeur_op2= | Ontwerp2 = | Ontwerper2 = | Beeld3 = Kongeflagget.svg | Beeldgrootte3 = 210px | Geen_grens3 = | Bynaam3 = ''Kongeflagget'' | Ander_byname3 = | Gebruik3 = | Simbool3 = | Verhouding3 = 8:11 | Goedgekeur_op3= 15 November 1905 | Ontwerp3 = Die wapen van Noorweë in vaandelvorm wat ’n byl hou op ’n rooi veld. | Ontwerper3 = Verskeie (Anders Thiset, Eilif Peterssen, kabinet van Noorweë) }} Die '''nasionale vlag van [[Noorweë]]''' ([[Bokmål]]: ''Norges flagg''; [[Nynorsk]]: ''Det norske flagget'') is op 13 Julie 1821 amptelik in gebruik geneem. Die vlag vertoon ’n donkerblou [[Skandinawiese kruis]] met wit fraiings op ’n donkerrooi veld. Die vertikale arm van die kruis is in die rigting van die vlagpaal verskuif volgens die patroon van die ander Skandinawiese vlae. Die Skandinawiese kruis verteenwoordig [[Christendom|Christenskap]].<ref>{{en}} {{cite book |author=Jeroen Temperman |title=State Religion Relationships and Human Rights Law |year=2010 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=978-9004181489 |url=https://books.google.de/books?id=Khag6tbsIn4C&q=flag+of+sweden+christian&pg=PA88&redir_esc=y#v=snippet&q=flag%20of%20sweden%20christian&f=false |accessdate=7 Julie 2025}}</ref><ref>{{fi}} {{cite book |author=Yrjö Varpio |title=Väinö Linna: toisen tasavallan kirjailija |year=1980 |publisher=Söderström |isbn=9789510100813 |page=235 |url=https://books.google.de/books?id=3CshAAAAMAAJ&redir_esc=y |accessdate=7 Julie 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Carol A. Foley |title=The Australian Flag: Colonial Relic or Contemporary Icon |publisher=William Gaunt & Sons |year=1996 |isbn=978-1-86287-188-5 |url=https://books.google.de/books?id=WV7ag4EpHF8C&q=sweden+flag+cross+christian&pg=PA10&redir_esc=y |accessdate=7 Julie 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |url=https://books.google.de/books?id=9_GfdBAASUQC&pg=PA27&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |author=Andrew Evans |title=Iceland |year=2008 |publisher=Bradt |isbn=978-1-84162-215-6 |quote=Die legende lui dat ’n rooi kleed met die wit kruis bloot uit die lug geval het gedurende die slag van Valdemar in die middel van die 13de eeu, waarna die Dene seëvierend was. As teken van die goddelike reg het Denemarke sy kruis in die ander Skandinawiese lande waar hy regeer het, vertoon en soos elke volk onafhanklikheid verkry het, het hulle die Christelike simbool geïnkorporeer. |accessdate=7 Julie 2025}}</ref><ref>{{fi}} {{cite web |url=http://www.rauhantervehdys.fi/cgi-bin/linnea.pl?document=00011185 |title=Suomen lippu muistuttaa kristillisistä arvoista |publisher=Rauhantervehdys 41/2013 |accessdate=9 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309140040/http://www.rauhantervehdys.fi/cgi-bin/linnea.pl?document=00011185 |archive-date=9 Maart 2017 |url-status=dead}}</ref> Die handelsvlag het ’n vlagverhouding van 16:22 en die staatsvlag ’n vlagverhouding van 16:27. Die rooi kleur is PMS 200 en die blou kleur PMS 281 volgens die Pantone-kleurstelsel,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.norden.org/en/information/norwegian-flag |title=The Norwegian flag |publisher=[[Nordiese Raad]] |accessdate=15 Mei 2023}}</ref> onderskeidelik <code>#BA0C2F</code> (rooi)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.pantone.com/connect/200-C |title=PANTONE® 200 C |publisher=Pantone Connect |accessdate=15 Mei 2023}}</ref> en <code>#00205B</code> (blou)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.pantone.com/connect/281-C |title=PANTONE® 281 C |publisher=Pantone Connect |accessdate=15 Mei 2023}}</ref> en <code>#FFFFFF</code> (wit) in die RGB-stelsel. Die vlag is in 1821 ontwerp deur Fredrik Meltzer. Sy ontwerp van ’n Skandinawiese kruis in die drie kleure blou, rooi en wit ’n was gebaseer op die vlae van [[Vlag van Denemarke|Denemarke]] en [[Vlag van Swede|Swede]] wat in die verlede gesag uitgeoefen het oor Noorweë. Volgens die ontwerper is die kleure ook direk beïnvloed deur die vlae van [[Vlag van Frankryk|Frankryk]], [[Vlag van Nederland|Nederland]], die [[Vlag van die Verenigde Koninkryk|Verenigde Koninkryk]] en die [[Vlag van die Verenigde State|Verenigde State]], wat volgens hom almal vryheid aandui. Nadat Noorweë in 1905 onafhanklik geword het, het dit ook die nasionale vlag van die land gebly. == Ontwerp == {{Multibeeld | wydte = 500 | beeld1 = Flag of Norway (construction sheet).svg | alt1 = Nasionale en handelsvlag (konstruksietekening) | onderskrif1 = Nasionale en handelsvlag | beeld2 = Flag of Norway - state and war (construction sheet).svg | alt2 = Staats- en oorlogsvlag (konstruksietekening) | onderskrif2 = Staats- en oorlogsvlag | align = center }} Die vlagverhouding van die nasionale vlag is 16:22 en die kleurelemente het lengtes van 6:1:2:1:6 en 6:1:2:1:12. Die vlagverhouding van die staatsvlag is 16:27, of 6:1:2:1:6 vertikaal en 6:1:2:1:6:11 horisontaal. Die Noorse vlagwet deur die Departement van Buitelandse Sake bepaal die kleure as donkerrooi en donkerblou (“høirødt” og “mørkeblåt”) en wit, sonder verwysing na ’n spesifieke kleurstelsel.<ref>{{no}} {{cite web |url=https://lovdata.no/dokument/NL/lov/1898-12-10-1 |title=Lov om Norges Flag [flaggloven] |publisher=Lovdata |accessdate=22 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170322071217/https://lovdata.no/dokument/NL/lov/1898-12-10-1 |archive-date=22 Maart 2017 |url-status=live}}</ref> Vlagvervaardigers gebruik gewoonlik die rooikleur 200 en die bloukleur 281 van die Pantone-kleurstelsel<ref>{{no}} {{cite web |url=https://www.aftenposten.no/verden/i/wEb4pG/norske-flaggprodusenter-ud-anbefaler-feil-farger-i-det-norske-flagget |title=UD og norske flaggprodusenter krangler om dette er det riktige norske flagget |publisher=Aftenposten |accessdate=28 Junie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628232055/https://www.aftenposten.no/verden/i/wEb4pG/norske-flaggprodusenter-ud-anbefaler-feil-farger-i-det-norske-flagget |archive-date=28 Junie 2022 |url-status=live}}</ref> (let op dat geen agtervoegsels in hierdie PMS-waardes gespesifiseer word nie, aangesien die bedekte C-weergawe normaalweg aanvaar word). Hierdie kleure van die Noorse vlag is ook gedefinieer op bladsy 79 van die publikasie ''Flags and anthems manual, London 2012'' en is gebruik op die [[Olimpiese Somerspele 2012]] in [[Londen]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://library.olympic.org/Default/doc/SYRACUSE/34593/flags-and-anthems-manual-london-2012-spp-final-version-london-organising-committee-of-the-olympic-ga |title=Flags and anthems manual London 2012 : SPP final version / London Organising Committee of the Olympic Games and Paralympic Games |publisher=Londense Reëlingskomitee van die Olimpiese en Paralimiese Somerspele 2012 |date=12 Desember 2017 |accessdate=13 Desember 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171213010255/https://library.olympic.org/Default/doc/SYRACUSE/34593/flags-and-anthems-manual-london-2012-spp-final-version-london-organising-committee-of-the-olympic-ga |archive-date=13 Desember 2017 |url-status=live}}</ref> Die Oslose Oorlogsvereniging bepaal die kleure ook as Pantone 200 en 281.<ref>{{no}} {{cite web |url=https://osloof.org/flagget/flagget.htm |title=Flagget vårt |publisher=Oslo Orlogsvereniging |date=30 April 2012 |accessdate=26 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190926163953/https://osloof.org/flagget/flagget.htm |archive-date=26 September 2019 |url-status=dead}}</ref> Die vlagvervaardiger Langkilde & Søn verwys selfs na Pantone 200 as “Noorse rooi” en Pantone 281 as “Noorse blou”.<ref>{{no}} {{cite web|url=https://www.langkilde-flagg.no/norske-flaggregler/ |title=Norske flaggregler |publisher=Langkilde & Søn |accessdate=26 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190926163949/https://www.langkilde-flagg.no/norske-flaggregler/ |archive-date=26 September 2019 |url-status=live}}</ref> Die [[Nordiese Raad]] gebruik ook die Pantone 200 en 281.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.norden.org/en/information/norwegian-flag |title=The Norwegian flag |publisher=[[Nordiese Raad]] |accessdate=9 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009231257/https://www.norden.org/en/information/norwegian-flag |archive-date=9 Oktober 2021 |url-status=live}}</ref> Ander bronne het verskillende kleure vir die rooi en die blou gespesifiseer met betrekking tot die Pantone-kleurstelsel (PMS). In ’n dokument op die Noorse regering se webblaaie word die rooikleur bepaal as “Pantone 032 U” en die bloukleur as “Pantone 281 U”.<ref>{{no}} {{cite web |url=https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/Lover-og-regler/Reglement/2006/instruks_for_utenrikstjenesten/13/id260737/ |title=Kapittel 13. Kontor og boliger |publisher=Noorse regering |accessdate=15 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180415191148/https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/Lover-og-regler/Reglement/2006/instruks_for_utenrikstjenesten/13/id260737/ |archive-date=15 April 2018 |url-status=dead}}</ref> Noorse vlagvervaardigers beskou egter hierdie rooi kleur as verkeerd en het gekla dat die Noorse staat propageer wat hulle as verkeerde inligting beskou. Daar is byvoorbeeld geargumenteer dat pantone-agtervoegsels (soos C en U) slegs relevant is vir papierdruk en dus nie gebruik moet word om vlagkleure te spesifiseer nie.<ref name="flaggfabrikk-1" /> Noorse owerhede het sedertdien verduidelik dat die kleure slegs ’n interne aanbeveling was spesifiek vir [[sifdrukkuns]] en nie ’n wetlike definisie nie en het die aanbeveling intussen teruggetrek.<ref name="flaggfabrikk-1">{{no}} {{cite web |url=https://www.flaggfabrikk.no/flagg-og-vimpler/fargene-i-det-norske-flagget/ |title=Fargene i det Norske flagget |publisher=Flaggfabrikken |accessdate=28 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128021930/https://www.flaggfabrikk.no/flagg-og-vimpler/fargene-i-det-norske-flagget/ |archive-date=28 November 2020 |url-status=dead}}</ref> Die [[Nordiese Vlagvereniging]] definieer tans die rooi kleur as PMS 186 en die blou kleur as PMS 287.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nordicflagsociety.org/wp-content/uploads/2016/09/Norway.pdf |title=Norway |publisher=Nordiese Vlagvereniging |date=September 2016 |accessdate=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112010721/https://nordicflagsociety.org/wp-content/uploads/2016/09/Norway.pdf |archive-date=12 November 2020 |url-status=live}}</ref> Die Nordiese Raad het voorheen in sy bron ’n soortgelyke kleurbeskrywing gegee, maar hulle het die rooi kleur intussen as “Pantone 186 C” (let op die C-[[agtervoegsel]]) bepaal, terwyl blou ooreenstem met die bron (“Pantone 287”).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.norden.org/en/information/norwegian-flag |title=The Norwegian flag |publisher=[[Nordiese Raad]] |accessdate=7 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191207214957/https://www.norden.org/en/information/norwegian-flag |archive-date=7 Desember 2019 |url-status=live}}</ref> In 2010 het dieselfde webwerf die blou kleur egter as “Pantone 301” gedefinieer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.norden.org/en/the-nordic-region/the-nordic-flags/norways-flag/ |title=The Norwegian flag |publisher=[[Nordiese Raad]] |accessdate=7 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101107155405/http://www.norden.org/en/the-nordic-region/the-nordic-flags/norways-flag/ |archive-date=7 November 2010 | url-status=dead}}</ref> Op 25 April 2018 het die Noorse Minister van Buitelandse Sake aanbeveel dat Noorse vlagvervaardigers inisiatief neem vir ’n tegniese standaard om te bepaal watter kleure vir die vlag van Noorweë gebruik word,<ref>{{no}} {{cite web |url=https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/regjeringen-solberg/aktuelt-regjeringen-solberg/ud/dialog_stortinget/stortinget_svar/2018/svar_flagg/id2599490/ |title=Svar på spørsmål om fargen på det norske flagget |publisher=Noorse regering |date=25 April 2018 |accessdate=28 Junie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628231450/https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/regjeringen-solberg/aktuelt-regjeringen-solberg/ud/dialog_stortinget/stortinget_svar/2018/svar_flagg/id2599490/ |archive-date=28 Junie 2022 |url-status=live}}</ref> soortgelyk aan die bepalings in Denemarke.<ref>{{da}} Dansk Standard DS 359:2005</ref> Daar word beklemtoon dat die kleur van die finale produk belangrik is en dat dit daartoe kan lei dat die gids verskillende kleurkodes vir materiaal-, papier- en webgebruik beskryf. As gevolg van die baie uiteenlopende metodes waarop kleure op fisiese vlae weergegee word, teenoor dié op digitale skerms (webkleure) is daar natuurlik geen presiese RGB-ekwivalent vir Pantone-kleure nie. ’n Goeie benadering kan egter bereik word deur die amptelike vertaling na webkleure in die Pantone-formulegids te volg. Die faktiese standaard wat deur Noorse vlagvervaardigers gebruik word is PMS 200 en 281, wat die ooreenstemmende webkleure is volgens die amptelike Pantone-bypassende stelsel <nowiki>#BA0C2F</nowiki> vir PMS 200 (donkerrooi)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.pantone.com/color-finder/200-C |title=PANTONE® 200 C – Find a Pantone Color &#124; Quick Online Color Tool |publisher=Pantone |accessdate=16 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210716005916/https://www.pantone.com/color-finder/200-C |archive-date=16 Julie 2021 |url-status=live}}</ref> en <nowiki>#00205B</nowiki> vir PMS 281 (donkerblou).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.pantone.com/color-finder/281-C |title=PANTONE® 281 C – Find a Pantone Color &#124; Quick Online Color Tool |publisher=Pantone |accessdate=16 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210716084210/https://www.pantone.com/color-finder/281-C |archive-date=16 Julie 2021 |url-status=live}}</ref> === Kleure === Die kleurskema word hieronder gelys: {|class="wikitable" ! [[Lêer:Flag of Norway.svg|40px]]<br />Kleurskema ! style="background:#00205B; width:100px; color:white;"| Blou ! style="background:#BA0C2F; width:100px; color:white;"| Rooi ! style="background:#FFFFFF; width:100px; color:black;"| Wit |- | Pantone || 281 C || 200 C || Wit |- | RAL || 5026 || 3020 || 9016 |- | CMYK || 100-65-0-64 || 0-94-75-27 || 0-0-0-0 |- | [[Heksadesimale stelsel|HEX]] || #00205B || #BA0C2F || #FFFFFF |- | [[RGB-kleurmodel|RGB]] || 0-32-91 || 186-12-47 || 255-255-255 |} Die vlag van Noorweë het dieselfde kleure as die vlae van [[Vlag van Ysland|Ysland]] en die [[Vlag van die Faroëreilande|Faroëreilande]], waarmee Noorweë sterk voorvaderlike bande het, maar elkeen in ’n omgekeerde volgorde. == Geskiedenis == [[Lêer:Nordisk konge til hest i Ernst von Kirchbergs Mecklenburgske Rimkrønike.png|duimnael|’n Noorse koning hou die historiese embleme en wapens van Denemarke, Noorweë en Swede]] [[Lêer:Det første norske flagget i 1814.PNG|duimnael|Die eerste oorlogsvlag van die onafhanklike Noorweë, ingevoer op 27 Februarie 1814 en vervang op 7 Maart 1815 deur ’n gemeensame oorlogsvlag vir Swede en Noorweë]] In die [[Klassieke Oudheid|antieke tydperk]] en die [[Middeleeue]] was daar nog nie so iets soos nasionale vlae nie. Daarenteen het heersers en ander leiers wél oor hul eie vlae beskik; die krygsvolk het hulle gewoonlik om die koninklike vlag geskaar. Dit is moeilik om te bepaal watter vlag eerste in Noorweë gebruik is. Volgens historiese oorlewerings het [[Olaf II van Noorweë|Sint Olaf (Olaf II Haraldsson)]] in die slag teen Nesje ’n wit kenteken met ’n [[slang]] daarop gebruik. === Middeleeuse vlae en wapens === Voor hierdie tydperk was kentekens met ’n [[raaf]] en ’n [[draak]] gebruiklik. [[Magnus I van Noorweë|Magnus die Goeie]] het oor dieselfde kenteken as Sint Olaf s’n beskik, terwyl [[Harald III van Noorweë|Harald Hardråde]] ’n raaf gebruik het. Dié vlag is deur verskeie [[Wikings|Wikinghoofmanne]] en ander Skandinawiese heersers in die 9de, 10de en 11de eeue gebruik. Koning [[Inge I van Noorweë|Inge I]] se simbool was ’n rooi [[leeu]] op ’n goue agtergrond, terwyl [[Sverre van Noorweë|Sverre]] ’n [[arend]] in goud en rooi gebruik het. [[Erik II van Noorweë|Erik Magnusson]] het vanaf 1280 ’n goue leeu met ’n kroon en ’n byl op ’n rooi agtergrond as sy wapen gevoer. Hierdie kenteken het ook as wapen gedien en ten opsigte van sy ontwerp en motief met die huidige Noorse koningsvlag ooreengekom. Dit is waarskynlik deur latere Noorse monarge oorgeneem en het geleidelik ook as skeeps- en vestingsvlag gedien. Die oudste betroubare afbeelding is hertogin Ingebjørg se seël uit die jaar 1318. Teen 1500 het skepe die vlag van hul tuisland begin hys om hul nasionaliteit te wys. ’n Rooi vlag met die goue leeu op en ’n silwer hellebaard is in ’n Nederlandse vlagboek van 1669 en 1670 as die Noorse vlag uitgebeeld.<ref>{{no}} Munksgaard, Jan Henrik (2012): ''Flagget − Et nasjonal symbol blir til''. ''Årbok'' Vest-Agder-museet, Kristiansand, bl. 15</ref> === Ontwikkeling van die 17de eeu af === Die leeuvlag het onder meer in 1698 steeds oor die vesting Akershus gewapper. Die Noorse leeu is in 1641 op die vlae van al die Noorse regimente geplaas. Dit is daarnaas ook op skepe en in ander vestings gebruik, maar uiteindelik gedurende die 17de en 18de eeu geleidelik uitgefaseer. Reeds in die 16de eeu was dit op see internasionaal gebruiklik om die land van herkoms met ’n nasionale vlag aan te dui, tog is die bevel om die [[Vlag van Denemarke|Deense Danebrog]] as enigste wettige handelsvlag op Noorse skepe te hys nie voor die jaar 1748 gegee nie. Vanweë die politieke unie met Denemarke is die Deense vlag vanaf die 17de eeu ook in Noorweë gehys. In 1814 het Noorweë as selfregerende staat die leeu van die rykswapen in die Deense vlag se veld links bo gevoeg en dit tot in die jaar 1821 in die noordelike seegebiede gebruik. In 1815 is ’n gemeenskaplike Sweeds-Noorse staats- en oorlogsvlag vir albei ryksdele ingevoer – die Sweedse vlag met ’n wit kruis op ’n rooi agtergrond in die boonste veld digby die vlagpaal. Op 26 Oktober 1818 het ’n gemeenskaplike handelsvlag gevolg wat dieselfde motief vertoon het, maar reggesny is. Hierdie vlag is ook in verder geleë seegebiede tot by die Spaanse Kaap Finisterre in die suide gebruik – veral as beskerming teen [[Noord-Afrika]]anse [[Barbaryse seerowers]] wat ’n losgeld van [[Swede]] ontvang het.<ref>{{no}} Munksgaard, Jan Henrik (2012): ''Flagget − Et nasjonal symbol blir til''. ''Årbok'' Vest-Agder-museet, Kristiansand, bl. 76–80</ref> Daarnaas kon Noorse skepe in internasionale waters ook onder die Sweedse vlag seil. Sodoende was in die periode tussen 1818 en 1821 drie verskillende handelsvlae tegelykertyd gebruiklik. <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Norge-Unionsflagg-1844.svg| {{FIAV|historical}} Noorse unievlag, 1844 tot 1899 Lêer:Union Jack of Sweden and Norway (1844-1905).svg| {{FIAV|historical}} ''Sildesalaten'' Lêer:Flaggsirkulære 1899.jpg| {{FIAV|historical}} Sweedse en Noorse vlae nadat die uniemerk in 1899 van die Noorse vlag verwyder is. Bylaag tot ’n omsendbrief deur die koning, ministerie van buitelandse Sake op 18 Oktober 1899. Lêer:Swedish norwegian union flag.svg| {{FIAV|historical}} Sweedse unievlag, 1844 tot 1905 Lêer:Norsk soldatbok Forsvarsdepartementet 1928 Flagg Riksvåpen Rikssegl Kongeflagg General Admiral etc (Norwegian flags and Coat of arms) Public domain 600ppi cropped.jpg| Koninklike standaard, standaard van die kroonprins, nasionale wapen, nasionale seël en militêre rangvlae vir bevelvoerder van generaal en admiraal, uitgegee in 1928. Lêer:Norsk soldatbok Forsvarsdepartementet 1928 Flagg Riksvåpen Orlogsflagg vimpel stander Gjøs Røde Kors Veterinærflagg etc (Norwegian flags banners) Public domain 600ppi cropped.jpg| Oorlogsvlag, handelsvlag, oorlogswimpel, oorlogsgeus en ander vlae, wimpels en vaandels, uitgegee in 1928. </gallery> === Die huidige vlag === [[Lêer:Skandinavism.jpg|duimnael|Omstreeks 1850 was Skandinawië ’n politieke visioen. Die Noorse en Sweedse vlae op hierdie beeld toon albei die uniekenmerk]] [[Lêer:Carl Sundt-Hansen En begravelse ombord.jpg|duimnael|[[Carl Sundt-Hansen]] se 1890-skildery ''Begrafnis op see'' toon ’n Noorse vlag met ''Sildesalaten'']] [[Lêer:Christian Krohg - 17. mai.jpg|duimnael|[[Christian Krohg]] se skildery van 17 Mei 1893 toon ’n Noorse vlag sonder ''Sildesalaten'']] Die huidige vlag van Noorweë is in 1821 deur Fredrik Meltzer, ’n afgevaardigde in die parlement (''[[Storting (Noorse parlement)|Storting]]''), ontwerp. As ’n verwysing na die vorige unie met Denemarke en die nuwe gemeenskaplike staat van Noorweë en Swede het Meltzer elemente uit die vlae van albei buurlande in sy ontwerp verenig – Denemarke se rooi en wit met Swede se blou kleur met ’n kruis in die middel volgens die patroon van ander Skandinawiese vlae. Die kombinasie van rooi, wit en blou het daarnaas ook by die tradisies van ’n aantal demokratiese lande aangesluit – die rewolusionêre [[Frankryk]], die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], die [[Verenigde Koninkryk]] en [[Nederland]]. Die ''Storting'' het Meltzer se voorstel vir ’n nuwe vlag goedgekeur, tog het koning [[Karl XIV Johan van Swede|Karl XIV Johan]] geweier om hierdie wettige besluit te bekragtig. Die monarg het die vlag op 13 Julie 1821 nogtans in ’n koninklike resolusie aanvaar. Volgens ’n bykomende koninklike resolusie van 17 Julie is die gebruik van die nuwe driekleurvlag tot die noordelike waters beperk. Die skepe van albei lande was nou verplig om in suidelike waters die gemeenskaplike handelsvlag van 1818 – die Sweedse vlag met ’n insetsel van Noorse kleure – te gebruik. Nadat die Noord-Afrikaanse Barbareske-state in 1830 deur Frankryk verower is, het Swede die betaling van losgelde aan die plaaslike seerowers gestaak. Noorweë het nou daarop begin aandring dat sy goedgekeurde nasionale vlag ook in suidelike waters gebruik sou kon word. Hierdie toestemming is in 1838 verleen. Aangesien die Noorse [[grondwet]] van 4 November 1814 die oorlogsvlag tot vlag van die unie verklaar het, is hierdie vlag van 1815 af deur albei lande gebruik. Gedurende Karl XIV Johan se regeringstydperk het die Noorse misnoeë oor die vlagstelsel, wat niks meer as Swede se oorheersende rol in die unie weerspieël het, steeds toegeneem. Volgens ’n voorstel van ’n gemeenskaplike Noors-Sweedse komitee het koning [[Oscar I van Swede|Oscar I]] in 1844 ’n nuwe vlag ingevoer wat aan Noorse eise vir ’n gelyke status binne die unie voldoen het. Elkeen van die twee lande het nou sy eie handels- en oorlogsvlag gekry, met ’n gemeenskaplike kenteken aan die linkerkant bo. Hierdie kenmerk het as ’n simbool van die politieke unie die kleure van albei lande in gelyke dele vertoon. Hierdie kenteken het in die volksmond van albei lande as die ''Sildesalaten'' of “Haringslaai” bekend gestaan aangesien sy ontwerp aan ’n kleurryke [[ontbyt]]gereg van Swede en Noorweë herinner het. Die bynaam het aanvanklik in Swede opgekom waar mense beswaar gemaak het teen die verlies van die oorspronklike Sweedse vlag, terwyl die nuwe kenteken in Noorweë as ’n vervulling van eise vir ’n nasionale simbool verwelkom is. Vlootskepe van albei lande het die kenteken ook as geus op hulle boeg gebruik. Daarnaas is dit as ’n gemeenskaplike vlag van albei ryke deur die unie se diplomatieke missies in die buiteland gehys. Hier het dit egter ’n langgestrekte vorm met ’n verhouding van 4:5 gehad, net soos die kenmerk in die Sweedse vlag, terwyl dit op die Noorse unievlag as ’n vierkant verskyn het. Die Noorse unievlag het dieselfde donkerblou kleurskakering in sowel die kruis van die hoofvlag asook in die Sweedse gedeelte van die uniekenmerk getoon – daar was dus nooit meer as een blou kleurskakering in die unievlag nie. Dieselfde was van toepassing vir die Sweedse unievlag. Die Sweedse vlag se blouskakering was in die 19de eeu donkerder as vandag, alhoewel dit soms afwykings getoon het. Die Swede het altyd dieselfde kleurskakering in die Noorse gedeelte van die uniekenmerk gebruik, selfs al was dit helder as die amptelike Noorse weergawe. As gevolg van die groeiende weerstand teen die politieke unie het die uniekenmerk ongewild geraak en die eis vir “’n suiwer vlag” is veral deur die sosiaal-liberale ''Venstre''-party as ’n politieke vaandel rondgeswaai. Die Storting het die gebruik van ’n suiwer Noorse vlag in 1892, 1895 en 1898 goedgekeur. ’n Sodanige wetsbesluit is sonder koninklike bekragtiging op 10 Desember 1898 geneem en op 15 Desember 1899 met betrekking tot Noorweë se handels- en nasionale vlag deurgevoer. Soos in die grondwet vasgelê, is die uniekenmerk op die oorlogsvlag tot by die opsegging van die politieke unie met Swede in 1905 behou. Net ná die ontbinding van die unie is die suiwer oorlogsvlag sonder uniekenmerk op 9 Junie 1905 gehys. In Swede is die uniekenmerk op die nasionale vlag tot by die einde van die jaar 1905 behou. <gallery class="center" widths="150" caption="Van die voorstelle vir ’n Noorse vlag"> Lêer:Norway flag 1821 proposal 1.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel 1<ref name="Vlagvoorstelle">{{no}} {{cite web |url=https://www.stortinget.no/nn/om-stortinget/Historikk/det-norske-flagg/Kronologi/1821/ |title=Historikk det Norske flagg Kronologi 1821 |publisher=Stortinget |date=22 April 2021 |accessdate=18 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518170852/https://www.stortinget.no/nn/om-stortinget/Historikk/det-norske-flagg/Kronologi/1821/ |archive-date=18 Mei 2022 |url-status=live}}</ref> Lêer:Norway flag 1821 proposal 2.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel 2<ref name="Vlagvoorstelle" /> Lêer:Flag of Norway.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel 3 (gekies)<ref name="Vlagvoorstelle" /> Lêer:Norway flag 1821 proposal 6.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel 6<ref name="Vlagvoorstelle" /> Lêer:Norway flag 1821 proposal 7.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel 7<ref name="Vlagvoorstelle" /> Lêer:Norway flag 1821 proposal 8.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel 8<ref name="Vlagvoorstelle" /> Lêer:Norway flag 1821 proposal 10.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel 10<ref name="Vlagvoorstelle" /> Lêer:Norway flag 1821 proposal 11-A.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel 11 (A)<ref name="Vlagvoorstelle" /> Lêer:Norway flag 1821 proposal 11-B.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel 11 (B)<ref name="Vlagvoorstelle" /> Lêer:Norway flag 1821 proposal 11-C.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel 11 (C)<ref name="Vlagvoorstelle" /> Lêer:Norway flag 1821 proposal 12.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel 12<ref name="Vlagvoorstelle" /> Lêer:Norway flag 1821 proposal 13.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel 13<ref name="Vlagvoorstelle" /> Lêer:Norway flag 1821 proposal 14.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel 14<ref name="Vlagvoorstelle" /> Lêer:Norway flag 1821 proposal 15.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel 15<ref name="Vlagvoorstelle" /> Lêer:Norway flag 1821 proposal 16.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel 16<ref name="Vlagvoorstelle" /> Lêer:Norway flag 1821 proposal 18.svg| {{FIAV|proposal}} Voorstel 18<ref name="Vlagvoorstelle" /> </gallery> <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Flag of Norway 1814.png| {{FIAV|historical}} Vlag van Noorweë, 1814 tot 1821 Lêer:Swedish and Norwegian naval ensign (1815–1844).svg| {{FIAV|historical}} Die Sweeds-Noorse Unie se oorlogsvlag, 1815 tot 1844 Lêer:Swedish and Norwegian merchant flag 1818-1844.svg| {{FIAV|historical}} Die Sweeds-Noorse Unie se handelsvlag, 1818 tot 1844 Lêer:Union Jack of Sweden and Norway (1844-1905).svg| {{FIAV|historical}} Die ''Sildesalaten'' (“Haringslaai”) met Sweedse proporsies het in die periode tussen 1844 en 1905 as gemeenskaplike oorlogs- en diplomatieke vlag gedien </gallery> == Vlagwette == [[Lêer:Flaggborg 17mai.jpg|duimnael|Vlagparade ter geleentheid van die [[Nasionale Dag van Noorweë]]]] [[Lêer:Norwegian flag in wind.jpg|duimnael|In Noorweë word die nasionale vlag op amptelike vlagdae of ter geleentheid van ’n verjaardag of ander privaat fees gehys]] [[Lêer:Norsk örlogsflagga.jpg|duimnael|Noorse oorlogsvlag]] Die Noorse vlagwet van 1898<ref>{{no}} {{cite web |url=http://www.lovdata.no/cgi-wift/ldles?doc=/all/nl-18981210-001.html |title=LOV 1898-12-10 nr 01: Lov om Norges Flag |publisher=Lovdata |accessdate=6 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150406124437/https://www.lovdata.no/cgi-wift/ldles?doc=/all/nl-18981210-001.html |archive-date=6 April 2015 |url-status=live}}</ref> bepaal die voorkoms van die handels- en staatsvlae en hulle gebruik deur handels-, doeane- en posskepe. Die vlagregulasies van 1927<ref>{{no}} {{cite web |url=http://www.lovdata.no/for/sf/ud/xd-19271021-9733.html |title=FOR 1927-10-21 nr 9733: Forskrift angående bruk av statsflagget og handelsflagget |publisher=Lovdata |accessdate=19 Augustus 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819154132/http://www.lovdata.no/for/sf/ud/xd-19271021-9733.html |archive-date=19 Augustus 2013 |url-status=live}}</ref> beskryf verder die gebruik van die staatsvlag op staatseiendom en tydens nasionale vakansiedae. Die vlagregulasies beskryf ook die tyd wanneer die vlag gehys en gestryk moet word. Tussen Maart en Oktober behoort die vlag vanaf 08h00 gehys te word, terwyl dit tussen November en Februarie vanaf 09h00 gehys moet word. Teen sononder moet die vlag gestryk word, maar nie later as 21h00 nie, al is sononder later. In die noordelike provinsies [[Nordland]] en [[Troms]] word die vlag tussen 10h00 en 15h00 van November tot Februarie gehys. Hierdie reëls geld nie vir private gebruik van die vlag nie, maar hulle word oor die algemeen deur al die burgers nagekom. Daar bestaan ook geskrewe reëls vir die behoorlike vou van die vlag, om dit nie aan die grond te laat raak nie, en daarby die ongeskrewe reël dat dit nie onder die middellyf op die lyf gedra moet word nie. Sedert 1933 mag slegs die Noorse, die Sami- of die plaaslike amptelike vlae oor munisipaliteitsgeboue gehys word. Sedert 2014 kan die munisipaliteite ’n ander vlag hys indien ’n gebeurtenis in die gebou daarmee verband hou. In 2021, tydens die [[Koronavirussiekte-2019|COVID-19]]-inperkings, het die regering voorgestel om die wetgewing aan te pas sodat munisipaliteite nie ’n geleentheid hoef aan te bied om ’n vlag te hys nie.<ref>{{no}} {{cite web |url=https://www.regjeringen.no/no/dokumenter/prop.-105-l-20202021/id2838013/ |title=Prop. 105 L (2020–2021) |publisher=Regjeringen.no |author=Kommunal-og moderniseringsdepartementet |date=12 Maart 2021 |accessdate=10 Mei 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510144533/https://www.regjeringen.no/no/dokumenter/prop.-105-l-20202021/id2838013/ |archive-date=10 Mei 2021 |url-status=live}}</ref> == Vlagtradisies == === Musiek wanneer die vlag gehys of gestryk word === [[Lêer:Flaggappell.wav|duimnael|Die Noorse ''flaggappell'' (“Aandag aan die vlag”)]] Wanneer die Noorse vlag by feestelike of seremoniële geleenthede gehys word, word die hysseremonie dikwels deur ’n trompet, fanfare of die volkslied ([[Ja, vi elsker dette landet]]) begelei. Vir burgerlike gebruik by seremoniële geleenthede is daar geen skriftelike reëls hieroor nie. Die [[Noorse Weermag]] gebruik dieselfde trompet vir die hys en stryk van die vlag, genoem ''flaggappell'' (“Aandag aan die vlag”). === Gedragskode vir die hys en stryk van die vlag === Volgens die Noorse wet sowel as algemene gebruik moet vlae van ander soewereine lande met dieselfde respek as die Noorse vlag behandel word. Vir burgerlikes en siviele staatsamptenare is daar geen formele handgebare wat uitgevoer moet word nie. Volgens die algemene gebruik gedra burgerlikes tydens die hys of stryk van die vlag hulself op ’n respekvolle wyse deur na die vlag te staan en kyk. Mans moet sonder hoofbedekking wees (tensy daar godsdienstige, mediese of klimaatsredes is om die kop te bedek). Al die regeringspersoneel in uniform (byvoorbeeld munisipale verkeersbeamptes, polisiemanne, doeanebeamptes, tronkbewaarders, maritieme vlieëniers, gewapende magte) volg die Noorse Weermag se regulasies oor die hys en stryk van die vlag. Volgens die regulasies moet al die aktiwiteite, indien moontlik, gestaak word sodra ’n hys- of strykseremonie gewaar of die trompetgeskal gehoor word en die personeel moet die ekserseermaneuver uitvoer (halt en draai na die vlagpaal). ’n Persoon moet die vlag salueer wanneer hy ’n uniformhoed, -pet of -[[baret]] dra terwyl hy nie in formasie is nie. ’n Persoon in formasie of wat nie ’n voorgeskrewe uniformhoed dra nie, moet op aandag bly staan solank die trompette speel, of sodra die hys of stryk van ’n vlag teëgekom word, totdat die vlag óf tot volle hoogte gehys, op halfstok, óf totdat tweederdes van die vlag in die hande van die vlaggeselskap is. === Opvou van die vlag === Anders as die Anglo-Amerikaanse tradisies om ’n vlag op te vou (die driehoekige vorm van die [[Vlag van die Verenigde State|Amerikaanse vlag]] of die vierkantige vorm van die [[Vlag van die Verenigde Koninkryk|Britse Unievlag]]) is die Noorse tradisie om die vlag in te draai in ’n silindriese vorm en dit vas te bind nadat dit laat sak is. In die eerste stap van hierdie prosedure word die vlag in die lengte gevou sodat sy twee lang sye bymekaarkom. Elke helfte word dan 180 grade gevou waarmee die langer wit en blou bane verberg word. Uiteindelik word die gevoude vlag in sy volle lengte, in sy breedte 1⁄4 van die hyser, in ’n rooi silinder opgerol. As die vlag met ’n lyn toegerus is, word dit om die vlag gedraai en met ’n eenvoudige glipknoop vasgebind. Die gebruik van ’n eenvoudige glipknoop laat een persoon alleen toe om sonder hulp die vlag te hys. === Beroepsvlag === Tydens internasionale missies kan Noorse Gewapende Magte ’n vlag (nasionale of handelsvlag) saamneem wat snags gehys en deur deur ’n kollig verlig word om hul teenwoordigheid aan te dui en moraal te versterk. Hierdie tradisie het sy oorsprong in die [[Tweede Wêreldoorlog]], toe ’n klein vlag gehys is (gewoonlik oor die hoofkwartier) in die talle kampe van Noorse magte in die [[Verenigde Koninkryk]], die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], [[Swede]] en [[Kanada]], om te beklemtoon dat die geveg teen die vyand dag en nag sou voortduur tot die finale oorwinning. === Onteer van die vlag === Volgens militêre regulasies mag ’n Noorse vlag nooit aan die grond raak nie, aangesien dit oneerbiedig teenoor die vlag is en oorgawe kan beteken. == Simboliek == [[Lêer:Unionsoppløsningen flagg.jpg|duimnael|Poskaart met ’n vlag soos gebruik tydens die referendum oor die opsegging van die unie in 1905]] Fredrik Meltzer het sy voorstel net betyds ingedien wat op 4 Mei 1821 in die parlement uitgestal is saam met ’n groot aantal ander voorstelle. Dit is in die daaropvolgende twee weke deur albei kamers goedgekeur. Meltzer self het geen skriftelike verduideliking verskaf vir sy keuse van ontwerp en kleure nie. Sy bedoelings kan egter afgelei word uit ’n vroeëre brief van 30 April met sy kommentaar oor die voorstel van die vlagkomitee. Dié ontwerp was kwartaalliks rooi en wit verdeel. Meltzer het beswaar aangeteken teen die kleure omdat hulle te naby aan dié van die Deense vlag was. Hy het bygevoeg dat dit ewe onvanpas sou wees om die kleure te kies van enige van “daardie lande waarmee ons verband hou of waarmee ons verbind was”. Pleks daarvan het hy ’n driekleur in rooi, wit en blou voorgestel, “drie kleure wat nou vryheid aandui, soos ons dit gesien het in die [[Vlag van Frankryk|Franse vlag]] van vryheid, en steeds sien in [[Vlag van Nederland|dié van die Nederlanders]] en [[Vlag van die Verenigde State|Amerikaners]], en in die [[Vlag van die Verenigde Koninkryk|Unie van die Engelse]]”.<ref>{{no}} {{cite web |url=http://www.stortinget.no/om_stortinget/flagg/039-18210430Meltzer_01-04.pdf |title=Herr President! |publisher=Stortingsarkivet |accessdate=9 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409104641/http://www.stortinget.no/om_stortinget/flagg/039-18210430Meltzer_01-04.pdf |archive-date=9 April 2008 |url-status=dead}}</ref> Sy uiteindelike keuse ’n paar dae later van ’n [[Skandinawiese kruis]] was duidelik gebaseer op die tradisie wat deur die ander Nordiese lande [[Denemarke]] en [[Swede]] gevestig is. Hierdie kruis verteenwoordig [[Christendom|Christenskap]].<ref>{{en}} {{cite book |author=Jeroen Temperman |title=State Religion Relationships and Human Rights Law |year=2010 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=978-9004181489 |url=https://books.google.com/books?id=Khag6tbsIn4C&q=flag+of+sweden+christian&pg=PA88 |accessdate=27 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230427161855/https://books.google.com/books?id=Khag6tbsIn4C&q=flag+of+sweden+christian&pg=PA88 |archive-date=27 April 2023 |url-status=live}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Carol A. Foley |title=The Australian Flag: Colonial Relic or Contemporary Icon |year=1996 |publisher=William Gaunt & Sons |isbn=978-1-86287-188-5 |url=https://books.google.com/books?id=WV7ag4EpHF8C&q=sweden+flag+cross+christian&pg=PA10 |accessdate=27 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230427161855/https://books.google.com/books?id=WV7ag4EpHF8C&q=sweden+flag+cross+christian&pg=PA10 |archive-date=27 April 2023 |url-status=live}}</ref> Die rooi en blou kleure het ook eksplisiet na die ooreenstemmende twee lande verwys, die voormalige en destydse unievennote. Almal wat plaaslik, in die pers of in die parlement aan die vlagbesprekings deelgeneem het, het duidelik verstaan wat daardie kleure beteken het. ’n Oorwegend rooi vlag het baie aanhangers gehad onder diegene wat geheg was aan die unie met Denemarke of aan sy vlag, wat oor eeue heen ook dié van Noorweë was. Ander, wat Denemarke as ’n onderdrukker beskou het, was ten gunste van die blou kleur wat verband hou met die nuwe Sweedse dinastie wat gesien is as meer ontvanklik vir die Noorse ambisies van outonomie.<ref>{{no}} {{cite web |url=http://www.stortinget.no/om_stortinget/flagg/023-18210220OEP82T_01-05.pdf |title=Storthingsmand, Landsmand, Normand! |publisher=Stortingsarkivet |date=5 September 1820 |accessdate=9 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409104646/http://www.stortinget.no/om_stortinget/flagg/023-18210220OEP82T_01-05.pdf |archive-date=9 April 2008 |url-status=dead}}</ref> Gevolglik het die meeste van die ander vlagvoorstelle op die agenda óf rooi óf blou as die oorheersende kleur gehad, na gelang van die politieke voorkeure van die voorstellers.<ref>{{no}} Munksgaard, Jan Henrik: ''Et nytt flagg for Norge 1814–1821'', In: ''Nordisk flaggkontakt'', Vol. 40, 2005, bl. 19–30.</ref> == Vlagdae == [[Lêer:Storting Spring 2016.JPG|duimnael|Die Noorse parlementsgebou [[Storting (Noorse parlement)|Storting]] in [[Oslo]] met die Noorse staatsvlag op]] [[Lêer:Bakken2.jpg|duimnael|Noorse vlae tydens die Nordiese Ski-wêreldkampioenskappe by die [[Holmenkollen-skans]]]] Die Noorse regering gee die amptelike vlagdae, wie gesplete vlae kan gebruik, tye om vlae te lig en te stryk, en wanneer nog vlae by staatsinstellings gewapper kan word:<ref>{{no}} {{cite web |url=https://www.regjeringen.no/no/dep/ud/dep/forbindelser/norges-flagg-forskrift/id449230/ |title=Norges flagg |publisher=Noorse regering |date=12 Mei 2023 |accessdate=7 Julie 2025}}</ref> {| class="wikitable" ! Datum !! Afrikaanse naam !! Noorse naam !! Opmerkings |- | 1 Januarie || [[Nuwejaarsdag]] || ''Nyttårsdag'' || |- | 21 Januarie || Verjaardag van [[Ingrid Alexandra, kroonprinses van Noorweë|kroonprinses Ingrid Alexandra]] || ''H.K.H. kronprinsesse Ingrid Alexandras fødselsdag'' || |- | 6 Februarie || Nasionale dag van die [[Sami]] || ''Samefolkets dag'' || ’n Amptelike vlagdag vir beide die Sami en die hele Noorweë |- | 16 Maart || Nasionale dag van die [[Kven]] || ''Kvenfolkets dag'' || ’n Amptelike vlagdag vir die Kven<ref>{{no}} {{cite web |url=https://www.nrk.no/kvensk/tromso-kommune-vil-heise-kvenflagget-1.14337365 |title=Tromsø kommune vil heise kvenflagget |author=Anne Mari Rahkonen Berg |publisher=[[NRK]] |date=14 Desember 2018 |accessdate=8 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308234441/https://www.nrk.no/kvensk/tromso-kommune-vil-heise-kvenflagget-1.14337365 |archive-date=8 Maart 2021 |url-status=live}}</ref> |- | Eerste Sondag ná die eerste volmaan op of ná 21 Maart || [[Paasfees|Paassondag]] || ''Påskedag'' || |- | 1 Mei || [[Werkersdag]] || ''Offentlig høytidsdag'' || |- | 8 Mei || Bevrydingsdag 1945 || ''Frigjøringsdagen 1945'' || Bevryding van Duitse Besetting ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] |- | 17 Mei || [[Grondwet]]dag 1814 || ''Grunnlovsdagen'' || [[Nasionale Dag van Noorweë|Nasionale Dag]] |- | Sewende Sondag ná Paassondag || [[Pinkster]] || ''Pinsedag'' || 50 dae ná Paasfees |- | 7 Junie || Unie-ontbindingsdag 1905 || ''Unionsoppløsningen 1905'' || Einde van die Sweeds-Noorse Unie in 1905 |- | 4 Julie || Verjaardag van [[Sonja Haraldsen|koningin Sonja]] || ''Dronning Sonjas fødselsdag'' || |- | 20 Julie || Verjaardag van [[Haakon VIII|koning Haakon VIII]] || ''H.M. Kong Haakon VIIIs fødselsdag'' || |- | 29 Julie || [[Olsok]] || ''Olsokdagen'' || Olaf se mis. In herdenking aan [[Olav II van Noorweë|koning Olav Haraldsson (die heilige)]], gesneuwel in die [[slag van Stiklestad]] op 29 Julie 1030 |- | 19 Augustus || Verjaardag van [[Mette-Marit Tjessem Høiby|koningin Mette-Marit]] || ''H.M. Dronning Mette-Marits fødselsdag'' || |- | Tweede Maandag van September tydens verkiesingsjare || Algemene verkiesings || ''Dagen for stortingsvalg'' || Verkiesings word al om die vier jaar gehou |- | 25 Desember || Eerste [[Kersfees|Kersdag]]<ref>{{no}} {{cite web |url=https://lovdata.no/dokument/SF/forskrift/1927-10-21-9733/%C2%A74 |title=Forskrift angående bruk av statsflagget og handelsflagget |publisher=Lovdata |accessdate=26 Junie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220626110410/https://lovdata.no/dokument/SF/forskrift/1927-10-21-9733/%C2%A74 |archive-date=26 Junie 2022 |url-status=live}}</ref> || ''Juledag'' || |} == Wimpels == [[Lêer:Norsk vimpel.jpg|duimnael|’n Noorse wimpel]] Wimpels is ’n redelik algemene Nordiese en Skandinawiese tradisie. ’n Wimpel kan gehys word op enige dag wat nie ’n amptelike vlagdag is nie en dit is meestal ’n manier om aan te dui dat die “baas van die huis” tuis is of bloot ter versiering. Gevolglik is wimpels gewoonlik meer algemeen sigbaar as die onderskeidelike nasionale vlag van die land. Hierdie wimpels het ’n lang, smal, driehoekige vorm, gewoonlik ’n derde tot die helfte van die lengte van die vlagpaal. In sommige lande word wimpels ook gebruik om die windrigting te bepaal. Anders as die nasionale vlag, wat gewoonlik ’n bepaalde tydsraamwerk het waartydens dit amptelik gedurende die dag gehys kan word, word wimpels as meer informeel beskou en kan hulle heeldag en nag gehys word totdat hulle verslyt is. Die Noorse wimpel toon nie die Nordiese kruis nie en toon pleks daarvan ’n enkele baan in blou met wit fraiings op ’n rooi driehoekige doek. Hoewel hulle soms anders kan lyk, byvoorbeeld met die nasionale vlag se Nordiese kruisontwerp, is hierdie alternatiewe ontwerpe baie ongewoon in vergelyking met die enkelstreepontwerp. Spesifieke munisipale wimpels word soms ook deur sekere nasionale onderafdelings gebruik as versierings. Wanneer in Noorweë wimpels van ander Nordiese lande saam met die Noorse wimpel gehys word, word die enkelstreepontwerp na die ander Nordiese wimpels oorgedra. <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Norwegian-Vimpel-Pennant-Flag.png| Noorse wimpel Lêer:Kongevimpel.svg| Koninklike wimpel Lêer:Royal Norwegian Navy pennant.svg| Wimpel van die Noorse Vloot Lêer:Oslo-Pennant.png| Wimpel van [[Oslo]] Lêer:Kven-Pennant.png| Wimpel van die [[Kven]] Lêer:Sami-Peoples-Vimpel-Pennant-Flag.png| Wimpel van die [[Sami]] Lêer:ForestFinn-Pennant.png| Wimpel van die [[Woudfinne]] </gallery></center> == Ander vlae == === Koninklike standaarde === Koning [[Haakon VII van Noorweë|Haakon VII]] het in 1905 die koninklike standaard ingevoer wat sedertdien nie gewysig is nie. Dit toon die Noorse leeu in ’n ander vorm as wat dit op die [[wapen van Noorweë]] vertoon woord. Die kroonprins se standaard het ’n swaelstert. <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Kongeflagg.svg| <small>5:7</small> Koninklike standaard, sedert 1905 Lêer:Kronprinsflagg.svg| <small>5:7</small> Standaard van die kroonprins </gallery> === Militêre standaarde === Die [[oorlogsvlag]] op land en op see is die staatsvlag van Noorweë. Die vlootgeus is ’n vierkantige weergawe van die nasionale vlag. Die staats- en oorlogsvlag word ook deur handelsskepe en veerbote gebruik wanneer hul kaptein ’n reserwebeampte is. <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Flag of Norway, state.svg| <small>16:27</small> {{FIAV|011011}} Staats- en oorlogsvlag Lêer:Naval Jack of Norway.svg| <small>1:1</small> Noorse vlootgeus </gallery> Die leeu op die vlae van die Minister van Verdediging en die opperbevelhebber is soortgelyk aan dié op die wapen van Noorweë. Toe dit in 1937 op die wapen auf dem Wappen gestileer is, het dieselfde met die leeus op die vlae gebeur. <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Flag of the Norwegian Minister of Defence.svg| Vlag van die Minister van Verdediging, sedert 1937 Lêer:Flag of the Norwegian Chief of Defence.svg| Vlag van die Weermag se opperbevelhebber, sedert 1937 </gallery> Die vlagbeamptes se beveltekens is sedert 1905 nie verander nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fotw.info/flags/no-milit.html#1905 |title='Pure' National Rank Flags – 1905- |publisher=Flags of the World |accessdate=7 Julie 2025}}</ref> <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Norwegian General rank flag.svg| Generaal Lêer:Norwegian Lieutenant General rank flag.svg| Luitenantgeneraal Lêer:Norwegian Major General rank flag.svg| Generaalmajoor Lêer:Norwegian Brigadier rank flag.svg| Brigadiergeneraal Lêer:Rank Flag of an Admiral of the Royal Norwegian Navy.svg| Admiraal Lêer:Rank Flag of a Vice Admiral of the Royal Norwegian Navy.svg| Adjunkadmiraal Lêer:Rank Flag of a Rear Admiral of the Royal Norwegian Navy.svg| Konteradmiraal Lêer:Rank Flag of a Commodor of the Royal Norwegian Navy.svg| Vlagbevelvoerder Lêer:Rank Flag of a Norwegian Captain.svg| [[Kommandeur]] </gallery> === Posvlag === Die posvlag word deur die posskepe gebruik. <gallery class="center centered"> Lêer:Postal Flag of Norway.svg| Posvlag Lêer:MS Finmarken Post Flagge.jpg| Posvlag op ’n skip Lêer:Flag of the Norwegian Society for Sea Rescue.svg| Noorse Seereddingsvereniging ''(Norsk Selskab til Skipbrudnes Redning)'' </gallery> == Subnasionale vlae == === Provinsiale vlae === Noorweë bestaan uit 15 [[fylke]]r wat elkeen oor sy eie vlag beskik. <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Flag of Agder.svg| {{FIAV|normal}} [[Agder]] Lêer:Flag of Akershus.svg| {{FIAV|normal}} [[Akershus]] Lêer:Flag of Buskerud.svg| {{FIAV|normal}} [[Buskerud]] Lêer:Flag of Finnmark.svg| {{FIAV|normal}} [[Finnmark]] Lêer:Flag of Hordaland.svg| {{FIAV|normal}} [[Hordaland]] Lêer:Flag of Møre og Romsdal.svg| {{FIAV|normal}} [[Møre og Romsdal]] Lêer:Flag of Nordland.svg| {{FIAV|normal}} [[Nordland]] Lêer:Flag of Oslo.svg| {{FIAV|normal}} [[Oslo]] Lêer:Flag of Østfold.svg| {{FIAV|normal}} [[Østfold]] Lêer:Flag of Rogaland.svg| {{FIAV|normal}} [[Rogaland]] Lêer:Flag of Telemark.svg| {{FIAV|normal}} [[Telemark]] Lêer:Flag of Troms.svg| {{FIAV|normal}} [[Troms]] Lêer:Flag of Nord-Trøndelag.svg| {{FIAV|normal}} [[Trøndelag]] Lêer:Flag of Vestfold.svg| {{FIAV|normal}} [[Vestfold]] </gallery> === Etniese vlae === Noorweë se grootste etniese minderhede beskik oor hul eie vlae. <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Flag of the Kven people.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van die [[Kven]]<ref>{{no}} {{cite web |url=https://www.nrk.no/sapmi/endelig-et-felles-flagg-for-kvenene-1.13521954 |title=Endelig et felles flagg for kvenene |publisher=[[NRK]] |date=18 Mei 2017 |accessdate=7 Julie 2025}}</ref> Lêer:Sami flag.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van die [[Sami]]<ref>{{no}} {{cite web |url=https://snl.no/samisk_flagg |title=samisk flagg |publisher=Store norske leksikon |accessdate=7 Julie 2025}}</ref> Lêer:Forest Finns flag.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van die Woudfinne<ref>{{no}} {{cite web |url=https://www.nrk.no/tromsogfinnmark/skogfinner-har-na-fatt-eget-flagg-1.16236883 |title=Skogfinner har nå fått eget flagg |publisher=[[NRK]] |date=29 Desember 2022 |accessdate=7 Julie 2025}}</ref> </gallery> === Munisipale vlae === Sommige van die Noorse munisipaliteite beskik oor hul eie vlae. Oor die algemeen is dit wapenbaniere, d.w.s. vlae wat die munisipale wapen as ’n reghoek toon. <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Flag of Bergen, Norway.svg| {{FIAV|normal}} [[Bergen]] Lêer:Flag of Drammen.png| {{FIAV|normal}} [[Drammen]] Lêer:Former flag of Kristiansand.png| {{FIAV|normal}} [[Kristiansand]] Lêer:Flag of Stavanger.gif| {{FIAV|normal}} [[Stavanger]] Lêer:Flag of Trondheim.svg| {{FIAV|normal}} [[Trondheim]] </gallery> == Verwante vlae == <gallery class="center" widths="150"> Lêer:Flag of Denmark.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Denemarke]] Lêer:Flag of Finland.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Finland]] Lêer:Flag of Sweden.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Swede]] Lêer:Flag of Iceland.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Ysland]] Lêer:Flag of Åland.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Åland]] Lêer:Flag of the Faroe Islands.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van die Faroëreilande]] </gallery> == Sien ook == {{Portaal|Vlae en wapens|En-wikipedia arms 8-full.svg}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{no}} Željko Heimer, Jan Oskar Engene: ''Unionstidens norske flag – Norwegians flags of the union period.'' In: ''Nordisk Flaggkontakt.'' Nr. 40, 2005, bl. 33–49 * {{no}} [http://www.stortinget.no/om_stortinget/flagg/flaggindex.htm ''Die amptelike webwerf van die Noorse parlement (Stortinget) – Flaggloven 100 år 1898–1998''] {{Vertaling/Verwysing|no|Norges flagg|vertaaldatum=8 en 9 Junie 2008}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Flags of Norway|Vlae van Noorweë}} * {{en}} [https://www.crwflags.com/fotw/flags/no.html Noorweë] by ''Flags of the World''. * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Norway|title=Flag of Norway|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=7 Julie 2025}} {{Europavlae}} {{Normdata}} {{en-vertaal|Flag of Norway}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Nasionale vlae|Noorweë]] [[Kategorie:Noorweë]] 5a0my9hg8efkvjq8u06uklxaiilprpg 0 33114 2963795 2957135 2026-08-30T14:30:01Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963795 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbywêreldbeker | kenteken = Rugbywêreldbeker 2011.svg | kentekengrootte = | gasheer = {{vlagland|Nieu-Seeland}} | datums = 9 September – 23 Oktober | nasies = 20 (92 kwalifiseer) | kampioen = {{NZLru}} | naaswenner = {{FRAru}} | derdeplek = {{AUSru}} | wedstryde = 48 | bywoning = 1477294 | drieë = 262 | toppuntebehaler = {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Morné Steyn]] (62)<ref name="Most_Points">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2011/stats/players?metric=points&event=1023 |title=Rugby World Cup 2011: Player Stats |publisher=rugbyworldcup.com |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> | meeste drieë = {{vlagikoon|Engeland}} [[Chris Ashton]]<br />{{vlagikoon|Frankryk}} [[Vincent Clerc]] (6 drieë elk)<ref name="Most_Tries">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2011/stats/players?metric=tries&event=1023 |title=Rugby World Cup 2011: Player Stats |publisher=rugbyworldcup.com |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> | vorige = [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] | volgende = [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] }} Die '''Rugbywêreldbeker 2011''' ([[Engels]]: ''2011 Rugby World Cup''; [[Maori (taal)|Maori]]: ''Ipu o te Ao Whutupōro 2011'') is van 9 September tot 23 Oktober 2011 in [[Nieu-Seeland]] beslis. Dit was die sewende [[rugbywêreldbeker]]toernooi van die vierjaarlikse rugbywêreldkampioenskap wat deur die [[Wêreldrugby|Internasionale Rugbyraad]] (IRR; nou Wêreldrugby) aangebied word en die vierde in die [[Suidelike Halfrond]]. Nieu-Seeland het saam met [[Australië]] die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] gehuisves. Nieu-Seeland se bod om die toernooi aan te bied is in 2005 bo Japan en Suid-Afrika s’n verkies. [[Lêer:Rugby World Cup Trophy.JPG|duimnael|links|upright|Die [[Webb Ellis-beker]] waarom meegeding is]] Die toernooi se formaat van 2003 en 2007 het onveranderd gebly en 20 nasionale [[rugby]]spanne het aan die Rugbywêreldbeker 2011 deelgeneem: die twaalf regstreekse kwalifiseerders van die 2007-toernooi ([[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]], [[Wallabies|Australië]], [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]], [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]], [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]], [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]], [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]], [[All Blacks|Nieu-Seeland]], [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]], [[Springbokke|Suid-Afrika]], [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] en [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]]), saam met die agt beste spanne van die kwalifisering ([[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]], [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]], [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]], [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]], [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]], [[Russiese nasionale rugbyspan|Rusland]], [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]] en die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]]). Rusland het vir die eerste keer aan ’n rugbywêreldbekertoernooi deelgeneem. Tydens die Rugbywêreldbeker 2011 is 48 wedstryde gespeel, waaronder 40 tydens die groepfase en agt tydens die uitklopfase, insluitende die eindstryd. Die spanne is in vier groepe van vyf elk verdeel, waarvan elke span een keer teen al die ander spanne in die groep gespeel het. Die twee beste spanne van elke groep het hierna vir die kwarteindrondte gekwalifiseer, terwyl die drie beste spanne van elke groep – altesaam twaalf spanne – regstreeks vir die volgende [[Rugbywêreldbeker 2015]] in [[Engeland]] en [[Wallis]] gekwalifiseer het. Voor die afskop van die Rugbywêreldbeker 2011 is Nieu-Seeland, Australië, Suid-Afrika, Engeland en Frankryk as gunstelinge op die titel beskou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://bleacherreport.com/articles/814304-2011-rugby-world-cup-predictions |title=2011 Rugby World Cup Predictions |publisher=Bleacher Report |author=Aidan Mackie |date=22 Augustus 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2010/nov/05/contenders-2011-rugby-world-cup |title=How are the contenders shaping up for the 2011 Rugby World Cup? |publisher=[[The Guardian]] |author=Shaun Edwards |date=5 November 2010 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die gasheer Nieu-Seeland het die eindstryd op [[Edenparkstadion|Edenpark]] in [[Auckland]] teen Frankryk met 8–7 gewen en sodoende sy tweede wêreldtitel ná [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] ingepalm. Dit is die derde keer wat die gasheer die rugbywêreldbekertoernooi kon wen, ná Nieu-Seeland in 1987 en Suid-Afrika in [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]]. Daarbenewens het Nieu-Seeland die eerste rugbyland geword wat die rugbywêreldbekertitel vir beide mans en vroue op dieselfde tydstip gehou het, nadat die [[Black Ferns|vrouespan]] die [[Vrouerugbywêreldbeker 2010|2010-wêreldbekertoernooi]] kon wen. Edenpark het die eerste rugbystadion geword wat die rugbywêreldbekereindwedstryd vir meer as een keer – ná die 1987-toernooi – gehuisves het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/newzealand/rugby/ground/16155.html |title=Eden Park |publisher=ESPNscrum |accessdate=28 Oktober 2024 |archive-date= 8 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208220437/http://en.espn.co.uk/newzealand/rugby/ground/16155.html |url-status=dead }}</ref> Australië het in die derde en Wallis in die vierde plek geëindig. Interessant genoeg het in die laaste vier wedstryde – die bronseindstryd en die eindstryd – dieselfde vier lande verskyn as tydens die erste Rugbywêreldbeker 1987, wat ook in Nieu-Seeland beslis is. Die verdedigende kampioen Suid-Afrika is in die kwarteindrondte deur Australië met 11–9 uitgeskakel. Namibië is ná vier nederlae reeds in die groepfase uitgeskakel. Die toernooi was die grootste sportgebeurtenis wat in dié tyd in Nieu-Seeland aangebied is,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/business/christchurch-loses-all-rwc-games/PQN7SI6ZWP5R6MER436HDVXVPA/?c_id=3&objectid=10712838 |title=Christchurch loses all RWC games |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=16 Maart 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> groter as die Rugbywêreldbeker 1987, [[Statebondspele]] 1990, [[Krieketwêreldbeker 1992]], [[America's Cup]] 2003 en die toer van die [[Britse en Ierse Leeus]] na Nieu-Seeland in 2005.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.mfat.govt.nz/RWC2011/index.php |title=Rugby World Cup 2011 |publisher=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade |date=26 September 2011 |accessdate=10 Februarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130210062455/http://www.mfat.govt.nz/RWC2011/index.php |archive-date=10 Februarie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die organiseerders het 95&nbsp;000 oorsese besoekers verwag wat na Nieu-Seeland vir die aangeleentheid sou reis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/business/here-come-the-cup-fans/PIVME272J2DLE3AXK4VEUWPJSM/?c_id=3&objectid=10746238 |title=Here come the Cup fans |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Owen Hembry |date=19 Augustus 2011 |accessdate=26 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926135334/https://www.nzherald.co.nz/business/here-come-the-cup-fans/PIVME272J2DLE3AXK4VEUWPJSM/?c_id=3&objectid=10746238 |archive-date=26 September 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rbnz.govt.nz/-/media/e6d0ae877fef48a582ecdd3821c51099.ashx?sc_lang=en |title=No.1 The macroeconomic impact of the Rugby World Cup |publisher=Reserwebank van Nieu-Seeland |author=Adam Richardson |date=Augustus 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Ná die toernooi is beraam dat sowat 133&nbsp;200 toeriste Nieu-Seeland ten einde van die 2011-toernooi besoek het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.mbie.govt.nz/dmsdocument/2757-rugby-world-cup-2011-a-tourism-perspective-pdf |title=New Zealand’s 2011 Rugby World Cup: A Tourism Perspective |publisher=Nieu-Seelandse Ministerie van Sake, Innovasie en Indiensneming |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Met sowat 3,9 miljard televisiekykers wêreldwyd was die Rugbywêreldbeker 2011 een van die mees gesiene rugbywêreldbekertoernooi in dié tyd. Altesaam is daar amper 1,5 miljoen kaartjies vir die 48 wedstryde verkoop, waarmee elke wedstryd gemiddeld 30&nbsp;777 toeskouers gelok het;<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbypass.com/rugby-world-cup/history/rwc-2011/ |title=2011 Rugby World Cup in Review |publisher=Rugby Pass |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> die wedstryde het ’n bywoning van 87% gehad.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/260185025_Rugby_World_Cup_2011_Sport_Mega-events_between_the_Global_and_the_Local |title=Rugby World Cup 2011: Sport Mega-events between the Global and the Local |publisher=researchgate |author=Steve J Jackson |date=September 2013 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die wedstryde het op 9 September 2011 begin en is oor sewe weke geskeduleer. Die eindstryd het op Sondag, 23 Oktober 2011 op Edenpark in Auckland plaasgevind. Dié dag is gekies omdat dit op ’n lang naweek in Nieu-Seeland geval het (24 Oktober is [[werkersdag]] in Nieu-Seeland).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.allblacks.co.nz/index.cfm?layout=displayNews&newsArticle=6419 |title=Final date for RWC 2011 revealed |publisher=[[All Blacks]] |date=24 Julie 2007 |accessdate=30 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930005939/http://www.allblacks.co.nz/index.cfm?layout=displayNews&newsArticle=6419 |archive-date=30 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daar is ’n 10-ure verskil in tyd tussen Nieu-Seeland en Suid-Afrika, gevolglik is al die wedstryde vroegoggend in Suid-Afrika gebeeldsend. Die Rugbywêreldbeker 2011 was in dié tyd die toernooi met die minste geelkaarte sedert die instelling van die 10-minuut-tydstraf.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rugby365.com/countries/argentina/cards-like-christmas-world-cups-red-and-yellow-records/ |title=Cards like Christmas: World Cup’s red and yellow records |publisher=Rugby365 |author=Antoinette Muller |date=14 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> == Toewysing == [[Lêer:Rwc11 submission of interest.png|duimnael|400px|Kaart van die kandidaatlande vir die Rugbywêreldbeker 2011]] [[Lêer:NZ Rugby World Cup.jpg|duimnael|Vlae in die strate van Nieu-Seeland tydens die Rugbywêreldbeker 2011. Van links na regs: Die [[vlag van Skotland]], ’n swart vlag met die [[silwervaring]] (kenteken van die [[All Blacks|Nieu-Seelandse nasionale span]]), die [[vlag van Australië]] en die vlag van die [[Ierse nasionale rugbyspan]]]] Die wêreldbeheerliggaam Internasionale Rugbyraad het tot op 31 Januarie 2005 vir botte van belangstellende lande wat die Rugbywêreldbeker 2011 wou aanbied tyd gegee. Tot op hierdie datum was slegs ’n formele verklaring sonder gedetailleerde planne voldoende. Die tenderdokument vir die 2005-aansoekproses moes teen 13 Mei 2005 ingedien word.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4225249.stm |title=Trio target 2011 Rugby World Cup |publisher=[[BBC]] |date=1 Februarie 2005 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Drie lande het aangebied om die Rugbywêreldbeker 2011 te huisves: Nieu-Seeland, Japan en Suid-Afrika.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/rugby_union/international/4535303.stm |title=Three bids for 2011 World Cup |publisher=[[BBC]] |date=13 Mei 2005 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Nieu-Seeland het saam met Australië die eerste Rugbywêreldbeker 1987 aangebied en is oorspronklik saam met Australië as medegasheer van die [[Rugbywêreldbeker 2003]] aangewys, maar ’n kontraktuele dispuut oor grondtekenregte tussen die [[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seelandse Rugbyunie]] en die IRR het tot gevolg gehad dat Nieu-Seeland van sy gasheerregte ontneem en Australië as alleenlike gasheer aangewys is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/1861398.stm |title=New Zealand loses Cup status |publisher=[[BBC]] |date=8 Maart 2002 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Nieu-Seeland sou oorspronklik 23 van die 48 wedstryde huisves, maar Nieu-Seeland se aandringing op die wysiging van die bepalings rakende stadionadvertensies was onaanvaarbaar vir die IRR.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/1937084.stm |title=NZ loses Rugby World Cup |publisher=[[BBC]] |date=18 April 2002 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die Nieu-Seelandse Rugbyvoetbalunie het die bod in 2005 saam met die Nieu-Seelandse regering ingedien en onder andere beklemtoon dat Nieu-Seeland een van die min lande wêreldwyd is waar rugby die hoofsport is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.beehive.govt.nz/release/new-zealand-launches-bid-rugby-world-cup-2011 |title=New Zealand launches bid for rugby world cup 2011 |publisher=Nieu-Seelandse regering |author=Trevor Mallard |date=12 Mei 2005 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Nieu-Seeland se bod vir 2011 het planne ingesluit om Edenpark en ander stadions uit te brei en sodoende die kommersiële lewensvatbaarheid van die toernooi te verhoog. Vir Edenpark se opknapping is ook fasiliteite beplan vir ’n moontlike toekomstige [[Statebondspele]]bod deur Auckland.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/world-cup-bid-hinges-on-eden-park-upgrade/NGWDOEVMXZCLFCYVMHPB5VBCBA/ |title=World Cup bid hinges on Eden Park upgrade |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Helen Tunnah |date=11 Mei 2005 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Japan wou die eerste Asiatiese land en daarmee buite die “tradisionele tuiste” van rugby word om ’n rugbywêreldbekertoernooi aan te bied. Al die vorige rugbywêreldbekertoernooie is afwisselend in lande van óf die destydse [[Die Rugbykampioenskap|Drienasiesreeks]] (nou die Rugbykampioenskap) of die [[Sesnasies-toernooi|Sesnasiestoernooi]] gehou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishexaminer.com/sport/rugby/arid-10037767.html |title=Japan bid to host 2011 World Cup |publisher=Irish Examiner |author=Andrew Baldock |date=23 September 2004 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Japan het al oor die nodige [[infrastruktuur]] beskik, nadat dié land saam met [[Suid-Korea]] as gashere van die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002]] opgetree het. In sy bod het die [[Japannese Rugbyvoetbalunie]] ook op Japan se ervaring as gasheer van groot toernooie soos die [[Olimpiese Somerspele 1964]], [[Olimpiese Winterspele 1972]] en [[Olimpiese Winterspele 1998]] verwys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/rugby/rugby-world-cup/japan-launches-world-cup-bid/W6GF5WUKUAAGRSGDOQYYO6MVZA/ |title=Japan launches World Cup bid |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=David Llewellyn |date=17 Oktober 2005 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die Internasionale Rugbyraad was egter van mening dat Japan nie volle stadions sou kon waarborg nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4447330.stm |title=Japan frustrated by 2011 decision |publisher=[[BBC]] |date=17 November 2005 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Japan het later wel die [[Rugbywêreldbeker 2019]] aangebied en kon met ’n 99% bywoning spog, die hoogste in die rugbywêreldbekergeskiedenis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/572269/rwc-2019-delivers-record-economic-social-and-sporting-outcomes-for-japan |title=RWC 2019 delivers record economic, social and sporting outcomes for Japan |publisher=rugbyworldcup.com |date=24 Junie 2020 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Suid-Afrika het die [[Rugbywêreldbeker 1995]] gehuisves en voor sy bodindiening die [[Krieketwêreldbeker 2003]] aangebied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2003-04-18/south-africa-confirm-bid-for-2011-world-cup/1838514 |title=South Africa confirm bid for 2011 World Cup |publisher=[[ABC]] |date=18 April 2003 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die Suid-Afrikaanse bod vir 2011, gelei deur die voormalige Springbokkaptein [[Francois Pienaar]], het ’n sterk ondersteuning deur die nasionale regering geniet.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://mg.co.za/article/2004-06-18-dumb-dutchman-to-lead-sas-rugby-world-cup-bid/ |title=‘Dumb Dutchman’ to lead SA’s Rugby World Cup bid |publisher=[[Mail & Guardian]] |author=Andrew Hollely |date=18 Junie 2004 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Intussen is die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010]] aan Suid-Afrika toegewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/3722015.stm |title=South Africa eyes Cup bid |publisher=[[BBC]] |date=17 Mei 2004 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Tydens ’n parlementêre komitee op 19 Januarie 2005 het die [[South African Rugby Union]] hulle voorneme aangekondig om stadions van die sokktertoernooi ook tydens die rugbytoernooi een jaar later te gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://pmg.org.za/committee-meeting/4750/ |title=SARFU on 2011 World Cup Bid: briefing |publisher=Parlementêre Moniteringsgroep |date=19 Januarie 2005 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Tydens die IRR-raadsvergadering op 17 November 2005 in [[Dublin]] is die Rugbywêreldbeker 2011 ná die IRR-inspeksies van elke gasheerland van die botte gedurende Junie en Julie 2005 aan Nieu-Seeland toegeken, bo Japan en Suid-Afrika.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4433818.stm |title=New Zealand handed 2011 World Cup |publisher=[[BBC]] |date=17 November 2005 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/rugby/rugby-world-cup/an-anatomy-of-the-world-cup-vote/OGKFMRJZ55KSHWTJAL2GPWNUFU/ |title=An anatomy of the World Cup vote |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Gregor Paul |date=19 November 2005 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Daarmee het dit ná die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in Suid-Afrika en die [[Rugbywêreldbeker 2003]] in Australië die derde rugbywêreldbekertoernooi geword wat geheel en al in een land aangebied is. Daarbenewens het Nieu-Seeland in terme van bevolking die kleinste land in dié tyd geword wat ’n rugbywêreldbekertoernooi aangebied het. Die koste vir die aanbieding van die toernooi het sowat 310 miljoen [[Nieu-Seelandse dollar|NZD]] beloop. Die inkomste is op sowat 280 miljoen NZD beraam, met die Nieu-Seelandse regering en die Nieu-Seelandse rugbybeheerliggaam wat die tekort vergoed het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10459608 |title=World Cup 2011 tickets won't come cheap |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=24 Augustus 2007 |accessdate=28 Oktober 2024 |archive-date= 2 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180502141110/https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10459608 |url-status=dead }}</ref> == Deelnemers == === Kwalifisering === Die IRR het dit aanvanklik oorweeg om die aantal spanne op 16 nasionale spanne (en daarmee 32 wedstryde) te reduseer, soos dit in 1995 laas die geval was. Die hoofrede was om ’n wanverhouding tussen die spanne met professionele en amateurspelers, waarvan party nie hulle spelers kon betaal nie, te vermy. Die wêreldbeheerliggaam wou ná die [[Rugbywêreldbeker 2007]] oor dié kwessie vergader en het ’n deeglike hersiening van die toernooi aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2007/mar/07/rugbyunion.sixnations20071 |title=World Cup may be cut to 16 teams to avoid mismatches |publisher=[[The Guardian]] |author=Paul Rees |date=7 Maart 2007 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> In November 2008 is eindelik op 20 deelnemende spanne besluit. Die IRR se verteenwoordigers het agtergekom, dat baie van die spanne wat tydens die 2007-toernooi aanvanklik as “aanvullers” beskou is, die grootste entoesiasme onder die toeskouers ontketen het en dat baie wedstryde nie so eensydig was as wat dit eers gevrees is nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyworldcup.com/home/news/newsid=2021307.html |title=Twenty teams to compete at Rugby World 2011 |publisher=rugbyworldcup.com |date=1 Desember 2008 |accessdate=26 Julie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100726075822/http://www.rugbyworldcup.com/home/news/newsid=2021307.html |archive-date=26 Julie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die drie beste spanne in elke groep van die Rugbywêreldbeker 2007 – Argentinië, Australië, Engeland, Fidji, Frankryk, Ierland, Italië, Nieu-Seeland, Skotland, Suid-Afrika, Tonga en Wallis – het almal regstreeks gekwalifiseer terwyl die res van die spanne moes kwalifiseer tydens ’n reeks kompetisies wat regoor die wêreld gehou is. Sewe van die twintig posisies wat in die toernooi beskikbaar was, is gevul deur streekskwalifiseerders, terwyl die oorblywende posisie deur heruitdunning gevul is. Die kwalifiseringstoernooi is in vyf streeksgroepe verdeel: [[Rugby Afrika|Afrika]], [[Rugby Amerikas Noord|Noord-Amerika]] saam met [[Suid-Amerika Rugby|Suid-Amerika]], [[Asië Rugby|Asië]], [[Rugby Europa|Europa]] en [[Oseanië Rugby|Oseanië]]. Twee plekke elk is vir die nasionale spanne van die Amerikas en Europa gereserveer en een elk vir Afrika, Asië en Oseanië. Die oorblywende plek is tydens ’n interkontinentale kwalifiseringsrondte beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/6644163.stm |title=Qualifying changes for 2011 RWC |publisher=[[BBC]] |date=10 Mei 2007 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> As die regstreekse klassifiseerders getel word, het 92 spanne in aanmerking gekom vir kwalifisering vir die finale toernooi in Nieu-Seeland.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rwc2011.irb.com/qualifying/news/newsid=2041183.html#the+road+rugby+world+cup+2011 |title=The road to Rugby World Cup 2011 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=31 Desember 2010 |accessdate=30 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830160335/http://www.rwc2011.irb.com/qualifying/news/newsid=2041183.html#the+road+rugby+world+cup+2011 |archive-date=30 Augustus 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In Julie 2009 het [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] as Amerikas 1 gekwalifiseer toe hulle die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] met ’n algehele telling van 47–30 verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.eurosport.com/rugby/canada-qualify-for-rwc_sto1999965/story.shtml |title=Canada qualify for RWC |publisher=Eurosport |date=12 Julie 2009 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Een week later is [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]] bevestig as kwalifiseerder van Oseanië as Oseanië 1.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/samoa-put-100-points-on-png |title=Samoa put 100 points on PNG |publisher=Planet Rugby |date=12 Julie 2009 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Amerikas 2 is in November gevul toe die Verenigde State [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]] met ’n algehele telling van 54–28 geklop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/8372808.stm |title=Eagles claim 2011 World Cup berth |publisher=[[BBC]] |date=22 November 2009 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> In dieselfde maand het [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]] vir sy vierde agtereenvolgende rugbyêreldbekertoernooi gekwalifiseer toe die span [[Tunisiese nasionale rugbyspan|Tunisië]] oor twee seksies geklop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2008%2F09 |title=2008–09 Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> In Maart 2010 het [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] as Europa 1 gekwalifiseer en [[Russiese nasionale rugbyspan|Rusland]] as Europa 2.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/7?Stagione=2008%2F10 |title=European Nations Cup 2008/10 – Division 1 |publisher=rugbyarchive.net |date=2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Twee maande later het [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] die enigste Asiatiese toekenning gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/3728239/Japan-seals-2011-Rugby-World-Cup-spot |title=Japan seals 2011 Rugby World Cup spot |publisher=Stuff |date=22 Mei 2010 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] het deur heruitdunning gekwalifiseer nadat die span Uruguay met ’n algehele telling van 60–33 geklop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/176?Stagione=2011 |title=Rugby World Cup – Qualifiers repechage |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> === Kwalifiserende spanne === Die volgende 20 spanne het vir die finale toernooi gekwalifiseer. Rusland, wat [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]] vervang het, is die enigste verandering in die 20-span-lys van die Rugbywêreldbeker 2007. [[Lêer:World Map 2011 RWC qualif.png|duimnael|400px|Spanne wat aan die kwalifiseringstoernooi deelgeneem en die wat regstreeks gekwalifiseer het; altesaam 92 spanne het deelgeneem. {{columns-list|2| {{sleutel|#FF8C00|[[Rugby Afrika|Afrika]]}} {{sleutel|#00FF00|[[Rugby Amerikas Noord|Noord-]] en [[Suid-Amerika Rugby|Suid-Amerika]]}} {{sleutel|#FF00FF|[[Asië Rugby|Asië]]}} {{sleutel|#0000FF|[[Rugby Europa|Europa]]}} {{sleutel|#FFFF00|[[Oseanië Rugby|Oseanië]]}} {{sleutel|#e0e0e0|Nie deelgeneem nie}}}}]] [[Lêer:2011 Rugby World Cup (men) participating nations.svg|duimnael|400px|Uitslag van die kwalifisering: {{sleutel|#f00|Gasheer}} {{sleutel|#07f|Twaalf beste spanne van die 2007-toernooi}} {{sleutel|#0d0|Wenner van die plaaslike kwalifisering}} {{sleutel|#ff0|Versuim om te kwalifiseer}} {{sleutel|#e0e0e0|Nie deelgeneem nie}}]] {| class="wikitable sortable" !Span !Kwalifiseringmetode !Verskynings by eindstryde !Laaste verskyning !Vorige beste prestasie !Groep |- |{{NZLru}} |'''Gasheer''' |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |'''Kampioen''' <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]])</small> |A |- |{{ARGru}} |rowspan="11"|'''Regstreeks''' |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Derde plek <small>([[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |B |- |{{AUSru}} |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |'''Kampioen''' <small>([[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]])</small> |C |- |{{ENGru}} |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |'''Kampioen''' <small>([[Rugbywêreldbeker 2003|2003]])</small> |B |- |{{FIJru}} |Sesde |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Kwarteindrondte <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |D |- |{{FRAru}} |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Naaswenner <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]])</small> |A |- |{{IRLru}} |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Kwarteindrondte <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]])</small> |C |- |{{ITAru}} |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |C |- |{{SCOru}} |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Vierde plek <small>([[Rugbywêreldbeker 1991|1991]])</small> |B |- |{{RSAru}} |Vyfde |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |'''Kampioen''' <small>([[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |D |- |{{TGAru}} |Sesde |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |A |- |{{WALru}} |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Derde plek <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]])</small> |D |- |{{GEOru}} |Europa 1 |Derde |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |B |- |{{JPNru}} |Asië 1 |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |A |- |{{CANru}} |Amerikas 1 |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Kwarteindrondte <small>([[Rugbywêreldbeker 1991|1991]])</small> |A |- |{{NAMru}} |Afrika 1 |Vierde |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |D |- |{{ROMru}} |Uitspeelwenner |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |B |- |{{RUSru}} |Europa 2 |Eerste | – |Debuut |C |- |{{SAMru}} |Oseanië 1 |Sesde |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Kwarteindrondte <small>([[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]])</small> |D |- |{{USAru}} |Amerikas 2 |Sesde |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |C |} == Stadions == [[Lêer:Lancaster Park aerial July 2011.jpg|duimnael|’n Lugfoto van Lancasterpark in Christchurch ná die 2011-aardbewing]] Die 13 stadions vir die Rugbywêreldbeker 2011 is op 12 Maart 2009 bevestig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyworldcup.com/mediazone/news/newsid=2029942.html |title=RWC 2011 fixtures and pool venues announced |publisher=rugbyworldcup.com |date=12 Maart 2009 |accessdate=13 Maart 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313092218/http://www.rugbyworldcup.com/mediazone/news/newsid=2029942.html |archive-date=13 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Van die stadions is met die oog op dié toernooi ten einde van meer kapasiteit opgeknap. Die regering het dit oorweeg om ’n wet goed te keur om die toestemmingsproses te omseil om toe te laat dat van die stadions se herontwikkeling betyds voltooi sou word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/deadline-fears-for-stadium/X4P5YEK3L2PEQ7JFJTZSJ3AUIA/?c_id=1&objectid=10547881&pnum=0 |title=Deadline fears for stadium |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Patrick Gower |date=12 Desember 2008 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Agt wedstryde is in [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] aangebied, vier elk in [[Dunedin]] en [[North Shore City]], drie elk in [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]], [[Invercargill]], [[Nelson, Nieu-Seeland|Nelson]], [[Nieu-Plymouth]] en [[Rotorua]], asook twee elk in [[Napier, Nieu-Seeland|Napier]], [[Palmerston North]] en [[Whangarei]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/countries/england-countries/world-cup-changes-confirmed-9816 |title=World Cup changes confirmed |publisher=Rugby World |author=Lesleigh Mudaly |date=30 Maart 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> As gevolg van skade aan die [[Rugby League Park|Christchurchstadion]] en die ander fasiliteite in [[Christchurch]], die land se tweede grootste stad, ná die aardbewings in Februarie 2011, het die verantwoordelike minister Murray McCully op 16 Maart die wedstryde se verskuiwing aangekondig. Die twee kwarteindwedstryde is na Auckland verskuif, terwyl die vyf groepwedstryde na ander stede verskuif is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://tvnz.co.nz/rugby-world-cup/rwc-press-release-christchurch-matches-4066086 |title=RWC press release on Christchurch matches |publisher=Television New Zealand |date=16 Maart 2011 |accessdate=19 Maart 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110319203134/https://www.tvnz.co.nz/rugby-world-cup/rwc-press-release-christchurch-matches-4066086 |archive-date=19 Maart 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 10 November 2006 het die Nieu-Seelandse regering planne vir die “Stadion Nieu-Seeland” in Auckland bekend gemaak. Volgens dié voorstel sou die nuwe stadion met 60&nbsp;000 sitplekke aan die waterfront gebou word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/700m-waterfront-stadium-is-governments-first-choice-audio/KU5NANZ2FFPTRXQW67ZKSHG4GM/ |title=$700m waterfront stadium is Government's first choice &#91;+audio&#93; |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Bernard Orsman |date=3 November 2006 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Ná protes deur die bevolking en ’n gebrek aan ondersteuning deur die Aucklandse Streekraad is die voorstel ten gunste van [[Edenparkstadion|Edenpark]] se opknapping geskrap. Die herontwikkeling van Edenpark se suidelike en suidwestelike pawiljoens was gedurende 2010 klaar. Edenpark met ’n kapasiteit van 60&nbsp;000 het die eindstryd, die bronseindstryd die twee halfeindstryde, twee kwarteindstryde en vyf groepwedstryde gehuisves.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/its-eden-park-says-disappointed-mallard/ATKNMCKBPWSRLRIYCFUB2IWYZQ/?c_id=1&objectid=10412665 |title=It's Eden Park says disappointed Mallard |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=27 November 2006 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die bouwerk aan Dunedin se [[Forsyth Barr-stadion]] (tydens die toernooi bekend as Otagostadion) was 'n bron van kommer aangesien dié projek in ’n nou tydraamwerk beplan is. Volgens ’n vorderingsverslag in April 2010 sou die projek betyds klaar wees voor die rugbywêreldbekertoernooi, hoewel daar ’n gemiddelde risiko was met sekere belangrike en potensieel skadelike bekommernisse.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.dunedin.govt.nz/__data/assets/minutes_agenda/0006/110886/ma_fsc_r_stakeholders_2010_04_26.pdf |title=STADIUM STAKEHOLDERS GROUP REPORT", Athol Stephens, Dunedin City Council, Acting Chief Executive |publisher=Dunedin Stadsraad |date=26 April 2010 |accessdate=15 Mei 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100515033626/http://www.dunedin.govt.nz/__data/assets/minutes_agenda/0006/110886/ma_fsc_r_stakeholders_2010_04_26.pdf |archive-date=15 Mei 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> As die projek nie betyds voltooi sou gewees het nie, sou organiseerders op Carisbrook as die rugsteunopsie teruggekeer het. Op 6 Augustus 2011 is die Forsyth Barr-stadion amptelik geopen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.odt.co.nz/news/dunedin/stadium-opened-amid-celebrations |title=Stadium opened amid celebrations |publisher=Otago Daily Times Online |author=David Loughrey |date=6 Augustus 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Vervolgens is Dunedin se nuwe Forsyth Barr-stadion in Augustus 2011 voltooi en pleks van Carisbrook gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.odt.co.nz/news/dunedin/carisbrook-track-cup-games |title=Carisbrook 'on track' for cup games |publisher=Otago Daily Times |author=Mark Price |date=4 Maart 2009 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! [[Auckland]], [[Noordeiland]] ! [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]], [[Noordeiland]] ! [[Dunedin]], [[Suideiland]] ! [[Auckland]], Noordeiland |- | [[Edenparkstadion|Edenpark]] | [[Westpacstadion|Westpac]] | [[Forsyth Barr-stadion|Otago]] (voorheen [[Carisbrook]]) | [[North Harbour-stadion|North Harbour]] |- | <small>{{Koördinate|36|52|30|S|174|44|41|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=Edenparkstadion}}</small> | <small>{{Koördinate|41|16|23|S|174|47|9|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=Westpacstadion}}</small> | <small>{{Koördinate|45|52|9|S|170|31|28|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=Otagostadion}}</small> | <small>{{Koördinate|36|43|37|S|174|42|6|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=North Harbour-stadion}}</small> |- | Kapasiteit: '''60&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''40&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''30&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''30&nbsp;000''' |- | [[Lêer:Eden Park cropped.jpg|150px]] | [[Lêer:Westpac Trust stadium viewed from Wadestown.jpg|150px]] | [[Lêer:Dunedin Forsyth Barr Stadium.JPG|150px]] | [[Lêer:North Harbour Stadium East Side.jpg|150px]] |- ! [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]], Noordeiland ! rowspan=10 colspan=2| {{Location map+ |Nieu-Seeland |float=center |width=400 |caption= |places= {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-35.732222 |long=174.328889 |label=[[Okarapark]] | position=right}} {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-36.726944 |long=174.701667 |label=[[North Harbour-stadion|North Harbour]]|position=left}} {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-36.875 |long=174.744722 |label=[[Edenparkstadion|Edenpark]]|position=right}} {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-37.781111 |long=175.268333 |label=[[Waikatostadion|Waikato]]|position=left}} {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-38.155833 |long=176.224167 |label=[[Rotorua Internasionale Stadion|Rotorua]]|position=right}} {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-39.070278 |long=174.065 |label=[[Yarrowstadion|Yarrow]] |position=left}} {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-39.501944 |long=176.912778 |label=[[McLeanpark]] |position=bottom}} {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-40.356667 |long=175.601111 |label=[[Arena Manawatu]]}} {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-41.273056 |long=174.785833 |label=[[Westpacstadion|Westpac]] |position=right}} {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-41.266944 |long=173.283056 |label=[[Trafalgarpark]] |position=bottom}} {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-45.869914 |long=170.525042 |label=[[Forsyth Barr-stadion|Otago]] |position=bottom}} {{Location map~ |Nieu-Seeland |lat=-46.416944 |long=168.362778 |label=[[Rugby Park-stadion|Rugby Park]] |position=top}} }} ! [[Rotorua]], Noordeiland |- | [[Waikatostadion]] | [[Rotorua Internasionale Stadion|Rotorua Int’l Stadion]] |- | <small>{{Koördinate|37|46|52|S|175|16|6|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=Waikatostadion}}</small> | <small>{{Koördinate|38|9|21|S|176|13|27|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=Rotorua Int’l Stadion}}</small> |- | Kapasiteit: '''30&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''26&nbsp;000''' |- | [[Lêer:Hamilton 03.jpg|150px]] | [[Lêer:Rotorua looking south from Mt Ngongotaha.JPG|150px]] |- ! [[Nieu-Plymouth]], Noordeiland ! [[Nelson, Nieu-Seeland|Nelson]], Suideiland |- | [[Yarrowstadion]] | [[Trafalgarpark]] |- | <small>{{Koördinate|39|4|13|S|174|3|54|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=Yarrowstadion}}</small> | <small>{{Koördinate|41|16|1|S|173|16|59|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=Trafalgarpark}}</small> |- | Kapasiteit: '''26&nbsp;000''' | Uitgebrei na '''18&nbsp;000''' |- | [[Lêer:YarrowStadium20101002.jpg|150px]] | [[Lêer:Trafalgar Park.jpg|150px]] |- ! [[Invercargill]], Suideiland ! [[Whangarei]], Noordeiland ! [[Napier, Nieu-Seeland|Napier]], Noordeiland ! [[Palmerston North]], Noordeiland |- | [[Rugby Park-stadion|Rugby Park]] | [[Okarapark]] | [[McLeanpark]] | [[Arena Manawatu]] |- | <small>{{Koördinate|46|25|1|S|168|21|46|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=Rugby Park-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|35|43|56|S|174|19|44|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=Okarapark}}</small> | <small>{{Koördinate|39|30|7|S|176|54|46|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=McLeanpark}}</small> | <small>{{Koördinate|40|21|24|S|175|36|4|O|region:NZ_type:landmark|aansig=inlyn|name=Arena Manawatu}}</small> |- | Kapasiteit: '''17&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''18&nbsp;000''' | Uitgebrei na '''15&nbsp;000''' | Uitgebrei na '''15&nbsp;000''' |- | [[Lêer:Rugby Park Invercargill.jpg|150px]] | [[Lêer:Whangarei view from parahki.JPG|150px]] | [[Lêer:Napier and bay.jpg|150px]] | [[Lêer:Fmgstadium.JPG|150px]] |}</center> == Formaat == [[Lêer:Waka Coming Into The Viaduct Basin.jpg|duimnael|’n Tradisionele [[Maori's|Māori]]-''waka'' word as deel van die vieringe rondom die Rugbywêreldbeker 2011 in die [[Auckland]]se Viaduct-hawe geroei]] Die Rugbywêreldbeker 2011 is oor 44 dae tussen 20 verskillende spanne oor 48 wedstryde beslis. Dit het op 9 September 2011 afgeskop op Edenpark met die openingswedstryd tussen die gasheer Nieu-Seeland en Tonga. Die toernooi het geëindig by dieselfde stadion op 23 Oktober met die eindstryd tussen Nieu-Seeland en Frankryk, waartydens die All Blacks die Webb Ellis-beker ingepalm het. === Kalender === Die volgende tabel dui die Rugbywêreldbeker 2011 se daaglikse program aan. ’n Rooi blokkie dui op beide die openings- en sluitingseremonie, ’n pers blokkie op wedstryde tydens die groepfase, ’n groen blokkie op wedstryde tydens die uitklopfase, ’n blou blokkie op die bronseindstryd en ’n geel blokkie op die eindstryd. {| | {| class="wikitable left center" "style=margin:0.5em auto;font-size:95%;line-height:1.25em" |+ Aantal daaglikse wedstryde tydens die toernooi |- ! scope=col |Groepfase<br />September/Oktober ! scope=col |Vr<br />9 ! scope=col |Sa<br />10 ! scope=col |So<br />11 ! scope=col |Ma<br />12 ! scope=col |Di<br />13 ! scope=col |Wo<br />14 ! scope=col |Do<br />15 ! scope=col |Vr<br />16 ! scope=col |Sa<br />17 ! scope=col |So<br />18 ! scope=col |Ma<br />19 ! scope=col |Di<br />20 ! scope=col |Wo<br />21 ! scope=col |Do<br />22 ! scope=col |Vr<br />23 ! scope=col |Sa<br />24 ! scope=col |So<br />25 ! scope=col |Ma<br />26 ! scope=col |Di<br />27 ! scope=col |Wo<br />28 ! scope=col |Do<br />29 ! scope=col |Vr<br />30 ! scope=col |Sa<br />1 ! scope=col |So<br />2 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 9 -->| bgcolor=#d6325b | '''{{Afkorting|OS|Openingseremonie}}''' <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 1 -->| <!-- 2 -->| |- align=center | align=left|Groep A <!-- 9 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 1 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 2 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- align=center |align=left|Groep B <!-- 9 -->| <!-- 10 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 18 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 25 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 1 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 2 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- align=center |align=left|Groep C <!-- 9 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 1 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 2 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- align=center |align=left|Groep D <!-- 9 -->| <!-- 10 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 11 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 18 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 26 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 1 -->| <!-- 2 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- ! scope=col |Uitklopfase<br />Oktober ! scope=col |Ma<br />3 ! scope=col |Di<br />4 ! scope=col |Wo<br />5 ! scope=col |Do<br />6 ! scope=col |Vr<br />7 ! scope=col |Sa<br />8 ! scope=col |So<br />9 ! scope=col |Ma<br />10 ! scope=col |Di<br />11 ! scope=col |Wo<br />12 ! scope=col |Do<br />13 ! scope=col |Vr<br />14 ! scope=col |Sa<br />15 ! scope=col |So<br />16 ! scope=col |Ma<br />17 ! scope=col |Di<br />18 ! scope=col |Wo<br />19 ! scope=col |Do<br />20 ! scope=col |Vr<br />21 ! scope=col |Sa<br />22 ! scope=col |So<br />23 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| <!-- 7 -->| <!-- 8 -->| <!-- 9 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#d6325b| '''{{Afkorting|SS|Sluitingseremonie}}''' |- align=center |align=left|Uitklopfase <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| <!-- 7 -->| <!-- 8 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 9 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 16 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#3399ff| '''1''' <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#ffcc00| '''1''' |} | {| style="margin:0.5em auto;" wikitable right | colspan=2 |'''Verklaring''' |- | {{sleutel|#d6325b|Seremonies}} |- | {{sleutel|#c364f3|Groepfase}} |- | {{sleutel|#00cc33|Uitklopfase}} |- | {{sleutel|#3399ff|Bronseindstryd}} |- | {{sleutel|#ffcc00|Eindstryd}} |} |} === Groepe === [[Lêer:Tower Bridge from Shad Thames.jpg|duimnael|Die loting vir die Rugbywêreldbeker 2011 het op 1 Desember 2008 by die [[Londen]]se Tower Bridge plaasgevind]] [[Lêer:Rugby World Cup 2011 New Zealand.jpg|duimnael|Stede in Nieu-Seeland waar wedstryde plaasvind het]] Die eerste rondte, of die groepfase, het 20 lande wat in vier groepe van vyf spanne gedeel is met dieselfde formaat as wat in 2003 en 2007 gebruik is. Die regstreekse kwalifiseerders se plasing was vir die eerste keer gebaseer op hulle posisie op die IRR-ranglys.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irb.com/newsmedia/mediazone/pressrelease/newsid=2022353.html |title=IRB World Rankings used for RWC 2011 draw |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=22 Februarie 2008 |accessdate=25 Februarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225140834/http://www.irb.com/newsmedia/mediazone/pressrelease/newsid=2022353.html |archive-date=25 Februarie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Aan die vier beste spanne van die Rugbywêreldbeker 2007 (Suid-Afrika, Engeland, Argentinië en Frankryk) is dus nie topgroepplekke toegeken nie, maar “die ranglys is nou baie goed gevestig en gee ons ’n geloofwaardige en bondige manier om spanne vir die trekking van die Rugbywêreldbekergroep te plaas”, het die destydse Rugbywêreldbeker Bpk-voorsitter Syd Millar gemeen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/7258823.stm |title=Rankings to determine RWC pools |publisher=[[BBC]] |date=22 Februarie 2008 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die loting is op 1 Desember 2008, gedurende die kwalifisering, by die [[Londen]]se Tower Bridge gehou en was gebaseer op die IRR-ranglys op dié dag,<ref name="rank">{{en}} {{cite web |url=http://www.irb.com/rankings/archive/date=2008-12-01/histranking.html |title=IRB World Rankings at 1 December 2008 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=1 Desember 2008 |accessdate=25 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125093200/http://www.irb.com/rankings/archive/date=2008-12-01/histranking.html |archive-date=25 November 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ná die [[Noordelike Halfrond]] se [[2008 eindjaarrugbytoetsreeks]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irb.com/newsmedia/mediazone/pressrelease/newsid=2022353.html |title=IRB World Rankings used for RWC 2011 draw |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=22 Februarie 2008 |accessdate=26 Februarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226082701/http://www.irb.com/newsmedia/mediazone/pressrelease/newsid%3D2022353.html |archive-date=26 Februarie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die lootstelsel van vorige rugbywêreldbekertoernooie is behou met die twaalf regstreekse kwalifiseerders uit 2007 wat op die lotingsdag aan hulle onderskeie groepe toegewys is, gebaseer op hulle plek op die IRR-ranglys op 1 Desember 2008:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishrugby.ie/2008/12/01/rugby-world-cup-draw-live/ |title=Rugby World Cup Draw Live |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=1 Desember 2008 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * '''Groep 1:''' Die vier beste gekeurde spanne * '''Groep 2:''' Die vier naasbeste gekeurde spanne * '''Groep 3:''' Die vier laagste regstreekse kwalifiseerders Die twee oorblywende groepe bestaan uit die agt bykomende spanne, met die toewysing in elke groep gebaseer op die vorige Rugbywêreldbekertoernooi: * '''Groep 4:''' Amerikas 1, Europa 1, Europa 2, Oseanië 1 * '''Groep 5:''' Afrika 1, Amerikas 2, Asië 1 en uitspeelwedstrydwenner Die groepe is soos volg (in hakies is die ranglysplasing vóór die loting):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyworldcup.com/mediazone/news/newsid=2027905.html |title=Top three RWC Draw bands confirmed |publisher=rugbyworldcup.com |date=30 November 2008 |accessdate=1 Desember 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201171533/http://www.rugbyworldcup.com/mediazone/news/newsid=2027905.html |archive-date=1 Desember 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> {| |- style="text-align:left" !style="width:10em"|Groep 1 !style="width:10em"|Groep 2 !style="width:10em"|Groep 3 !style="width:14em"|Groep 4 !style="width:12em"|Groep 5 |- style="vertical-align:top" |{{plainlist| * {{NZLru}} <small>(1)</small> * {{RSAru}} <small>(2)</small> * {{AUSru}} <small>(3)</small> * {{ARGru}} <small>(4)</small> }} |{{plainlist| * {{WALru}} <small>(5)</small> * {{ENGru}} <small>(6)</small> * {{FRAru}} <small>(7)</small> * {{IRLru}} <small>(8)</small> }} |{{plainlist| * {{SCOru}} <small>(9)</small> * {{FIJru}} <small>(10)</small> * {{ITAru}} <small>(11)</small> * {{TGAru}} <small>(12)</small> }} |{{plainlist| * Amerikas 1 ({{CANru}}) * Europa 1 ({{GEOru}}) * Europa 2 ({{RUSru}}) * Oseanië 1 ({{SAMru}}) }} |{{plainlist| * Afrika 1 ({{NAMru}}) * Amerikas 2 ({{USAru}}) * Asië 1 ({{JPNru}}) * Uitspeelwedstrydwenner ({{ROMru}}) }} |} Die volledige groepe en plekke vir die toernooi is op 12 Maart 2009 aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyworldcup.com/home/pools/index.html |title=RWC 2011 pools and match schedule |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=12 Maart 2009 |accessdate=16 Maart 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090316024344/http://www.rugbyworldcup.com/home/pools/index.html |archive-date=16 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná die loting op 1 Desember 2008 lyk die groepe soos volg:<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyworldcup.com/mediazone/news/newsid=2027914.html |title=Rugby World Cup 2011 pools announced |publisher=rugbyworldcup.com |date=1 Desember 2008 |accessdate=4 Desember 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081204105801/http://www.rugbyworldcup.com/mediazone/news/newsid=2027914.html |archive-date=4 Desember 2008 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> {| class="wikitable" style="width:98%;" !width=25%|[[#Groep A|Groep A]] !width=25%|[[#Groep B|Groep B]] !width=25%|[[#Groep C|Groep C]] !width=25%|[[#Groep D|Groep D]] |- | {{NZLru}}<ref group="n" name="auto">Regstreekse kwalifiseerder (drie beste spanne van elke groep in [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]]).</ref><ref group="n">Benewens regstreekse kwalifisering as gevolg van sy prestasie in 2007 is Nieu-Seeland die gasheer en sou die land op grond daarvan gekwalifiseer het.</ref><br /> {{FRAru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{TGAru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{CANru}}<br /> {{JPNru}}<br /> | {{ARGru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{ENGru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{SCOru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{GEOru}}<br /> {{ROMru}}<br /> | {{AUSru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{IRLru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{ITAru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{RUSru}}<br /> {{USAru}}<br /> | {{RSAru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{WALru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{FIJru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{SAMru}}<br /> {{NAMru}}<br /> |} === Groepfase === [[Lêer:Ballon cdm.JPG|duimnael|''Virtuo'', die amptelike rugbybal van die Rugbywêreldbeker 2011]] [[Lêer:Maori trumpeter 2011 RWC.jpg|duimnael|upright|[[Maori's|Maori]]danser voor die wedstryd tussen Suid-Afrika en Fidji]] Soos in die rugbywêreldbekertoernooie van 2003 en 2007 is die 20 spanne wat vir die Rugbywêreldbeker 2011 gekwalifiseer het in vier groepe verdeel. Die groepe is verdeel van Groep A tot Groep D en elke groep het bestaan uit vyf spanne. Elke groep het drie regstreekse kwalifiseerders van die Rugbywêreldbeker 2007 bevat, met die ander twee plekke wat deur die kwalifiseringstelsel gevul is. Elke land het een keer teen elke ander span in sy groep gespeel: elke land het dus vier wedstryde tydens die groepfase gespeel. Klassifisering binne elke groep was gegrond op die volgende puntestelsel: * vier wedstrydpunte vir ’n oorwinning; * twee vir ’n gelykopuitslag; * geen vir ’n nederlaag; * Een bonuspunt vir die druk van vier of meer [[Drie (sport)|drieë]], of ’n nederlaag met sewe punte of minder.<ref name=rules>{{en}} {{cite web |url=http://www.rwc2011.irb.com/home/tournamentrules/index.html |title=Tournament Rules |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009050731/http://www.rwc2011.irb.com/home/tournamentrules/index.html |archive-date=9 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Bonuspunte wat bydra tot spanne se versamelde wedstrydpuntetelling is toegeken in elkeen van die volgende omstandighede (een wedstrydpunt vir elke geval): * ’n span druk vier of meer drieë (ongeag van die wedstryduitslag); * ’n span verloor met sewe punte (’n verdoelde drie) of minder.<ref name="rules" /> Aan die einde van die groepfase is die spanne gerangskik van die eerste na die vyfde posisie, gegrond op versamelde wedstrydpunte, met die twee beste spanne wat na die kwarteindrondte deurgedring het. As twee of meer spanne ewe veel punte behaal het, is ’n kriteriastelsel gebruik om te bepaal watter span ’n hoër rang gehad het. Die kriteriastelsel het berus op ’n gedetailleerde analise van die wedstryde waaraan die spanne deelgeneem het. As geen uitslag met die stelsel bereik kon word nie, is die span wat die hoër rang op die amptelike ranglys van die IRR gehad het (soos gepubliseer op 3 Oktober 2011) die hoër rang toegeken.<ref name="rules" /> === Uitklopfase === Van die begin van dié fase af het die toernooi ’n uitklopformaat aangeneem wat uit agt wedstryde bestaan het: vier kwarteindstryde, twee halfeindstryde, ’n derdeplekwedstryd en die eindstryd. Die wenner en naaswenner van elk van die groepe het na die uitklopfase deurgedring. Groepwenners het teen naaswenners in ander groepe in die kwarteindstryde gespeel, byvoorbeeld: die wenner van Groep A het teen die naaswenner van Groep B en die wenner van Groep B teen die naaswenner van Groep A gespeel. Spanne van dieselfde groep sou dus eers in óf die klein finale óf die eindstryd kon herontmoet het. Elke wedstryd in die uitklopfase moes met ’n oorwinning vir een van die spanne eindig. As daar ná tagtig minute van gewone spel ’n gelykopuitslag was, is daar verder gespeel om te bepaal wie die wenner is. Aanvanklik is daar twee periodes van [[ekstra tyd]] gespeel, tien minute in elke rigting: as daar dan steeds geen wenner was nie, is daar vir tien minute gespeel in ’n uitklopformaat, waar die eerste span wat daarin geslaag het om punte aan te teken, gewen het. As daar steeds nie ’n wenner was ná 110 minute nie is die wenner bepaal deur ’n stelskopkompetisie.<ref name="rules" /> === 2011-effek op 2015-kwalifisering === Soos tydens die Rugbywêreldbeker 2007 het die drie beste spanne in elke groep regstreeks vir die volgende Rugbywêreldbeker 2015 in Engeland en Wallis gekwalifiseer. Hulle was Argentinië, Australië, Engeland, Frankryk, Ierland, Italië, Nieu-Seeland, Samoa, Skotland, Suid-Afrika, Tonga en Wallis. == Kaartjies en borgskappe == [[Lêer:Auckland 21.jpg|duimnael|Amptelike 2011 Rugbywêreldbeker-winkel in Auckland]] [[Lêer:Airbus A380 (Emirates) (6109360891).jpg|duimnael|’n [[Emirates]] [[Airbus A380|A380-800]] adverteer vir die Rugbywêreldbeker 2011]] Kaartjies vir die Rugbywêreldbeker 2011 is in drie fases verdeel. Die eerste-fase-kaartjies is in April 2010 vrygestel toe die wêreldwye publiek die geleentheid gebied is om verskeie kaartjiepakkette vir die groepfase, kwarteindrondte en die bronseindstryd aan te skaf. Aan die einde van 2010 is individuelle kaartjies vir alle wedstryde behalwe die halfeindrondte en die eindstryd vrygestel. Die oorblywende kaartjies is tydens die derde fase vrygestel: dié kaartjies was individuele kaartjies na die halfeindrondte en die eindstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://static.stuff.co.nz/files/rugby-world-cup-ticket-prices.pdf |title=Rugby World Cup 2011 Ticket Prices Information Pack |publisher=Stuff |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Aan die begin van Julie 2011 is daar aangekondig dat daar reeds 900&nbsp;000 van die 1,35 miljoen kaartjies verkoop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/countries/new-zealand-countries/rwc-2011-ticket-sales-hit-nz200m-mark-13369 |title=RWC 2011 ticket sales hit £100m mark |publisher=Rugby World |date=1 Julie 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Altesaam is daar 1,6 miljoen kaartjies verkoop, minder as die 2007-toernooi se 2,25 miljoen en die 2015-toernooi se 2,42 miljoen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/business-34578804 |title=Rugby World Cup 2015 hailed as commercial success |publisher=[[BBC]] |date=21 Oktober 2015 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die wêreldwye vennote van die toernooi was [[Emirates]], [[Mastercard]] en [[Heineken]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyworldcup.com:80/partners/index.html |title=Worldwide Partners |publisher=rugbyworldcup.com |accessdate=29 Junie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090629081109/http://www.rugbyworldcup.com:80/partners/index.html |archive-date=29 Junie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[William Gilbert (rugby)|Gilbert]] het die rugbyballe vir die toernooi verskaf en die ''Virtuo''-wedstrydbal is deurgaans in die toernooi gebruik. Dit sit Gilbert se betrokkenheid by rugbywêreldbekertoernooie voort nadat die maatskappy die ''Barbarian''- (1995), ''Revolution''- (1999), ''Xact''- (2003) en ''Synergie''-balle (2007) vir vorige toernooie verskaf het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.gilbertrugby.com/pages/rugbymemories |title=Gilbert Rugby Memories |publisher=Gilbert |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Saam met Gilbert was die amptelike verskaffers [[Russell McVeagh]], [[Canterbury of New Zealand|Canterbury]], [[KPMG]], [[Coca-Cola]], [[Dole Bpk|Dole]] en [[TAG Heuer]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rwc2011.irb.com/suppliers/index.html |title=Tournament Suppliers |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=23 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141023171836/http://www.rwc2011.irb.com/suppliers/index.html |archive-date=23 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Betrokkenes == === Wedstrydbeamptes === ’n Paneel van tien skeidsregters en elf lynregters is vir die groepfase ingespan. Vir die uitkloprondte het die tien skeidsregters as skeidsregters, lynregters en televisieskeidsregters opgetree.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irb.com/mm/document/training/matchofficialpnl/02/04/22/99/2042299_pdf.pdf |title=RWC 2011 Selection |publisher=[[Wêreldrugby]] |format=PDF |date=8 April 2011 |accessdate=1 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121101113956/http://www.irb.com/mm/document/training/matchofficialpnl/02/04/22/99/2042299_pdf.pdf |archive-date=1 November 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> {{col-begin}} {{col-2}} ; Skeidsregters * {{vlagikoon|Engeland}} [[Wayne Barnes]] <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} Dave Pearson <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Frankryk}} Romain Poite <small>([[Franse Rugbyfederasie|Frankryk]])</small> * {{vlagikoon|Ierland|rugby}} George Clancy <small>([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Ierland]])</small> * {{vlagikoon|Ierland|rugby}} Alain Rolland <small>([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Ierland]])</small> * {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Craig Joubert]] <small>([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|Suid-Afrika]])</small> * {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Jonathan Kaplan]] <small>([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|Suid-Afrika]])</small> * {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Bryce Lawrence <small>([[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]])</small> * {{vlagikoon|Australië}} Steve Walsh <small>([[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]])</small> * {{vlagikoon|Wallis}} Nigel Owens <small>([[Walliese Rugbyunie|Wallis]])</small> {{col-2}} ; Lynregters * {{vlagikoon|Australië}} Matt Goddard <small>([[Rugby Australia|Australië]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} Graham Hughes <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} Stuart Terheege <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Frankryk}} Jérôme Garcès <small>([[Franse Rugbyfederasie|Frankryk]])</small> * {{vlagikoon|Ierland|rugby}} Simon McDowell <small>([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Ierland]])</small> * {{vlagikoon|Italië}} Carlo Damasco <small>([[Italiaanse Rugbyfederasie|Italië]])</small> * {{vlagikoon|Italië}} Giulio De Santis <small>([[Italiaanse Rugbyfederasie|Italië]])</small> * {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Chris Pollock <small>([[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]])</small> * {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Vinny Munro <small>([[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]])</small> * {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Shaun Veldsman]] <small>([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|Suid-Afrika]])</small> * {{vlagikoon|Wallis}} Tim Hayes <small>([[Walliese Rugbyunie|Wallis]])</small> {{col-end}} === Spanne === Elke land kon 30 spelers vir die toernooi kies. Die spanne moes teen 22 Augustus 2011 aan die Internasionale Rugbyraad voorgelê word.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://jrfu.org/index.php?option=com_content&view=article&id=520:initial-rwc-squad-named&catid=1:latest-news |title=Initial RWC squad named |publisher=[[Japannese Rugbyvoetbalunie]] |accessdate=19 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719162249/http://jrfu.org/index.php?option=com_content&view=article&id=520:initial-rwc-squad-named&catid=1:latest-news |archive-date=19 Julie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Nadat die span voorgelê is, kon ’n beseerde speler vervang word, maar so ’n speler is nie toegelaat om weer by die span aan te sluit nie. == Wedstryde == {| class="infobox bordered" | style="background:#cfc;"|Kwalifiseer vir die kwarteindrondte én regstreeks vir die [[Rugbywêreldbeker 2015]]. |- | style="background:#ffc;"|Uit die toernooi geskakel, maar kwalifiseer regstreeks vir die Rugbywêreldbeker 2015. |- | style="background:;"|Uit die toernooi geskakel én loop regstreekse kwalifisering vir die Rugbywêreldbeker 2015 mis. |} Die wedstryde is in twee fases opgedeel, naamlik die groep- en die uitklopfase. === Groepfase === 20 spanne het aan die groepfase deelgeneem. Die twee beste spanne in elke groep het na die uitklopfase deurgedring, terwyl die drie beste spanne regstreeks vir die volgende toernooi gekwalifiseer het. ==== Groep A ==== [[Lêer:New Zealand vs Canada 2011 RWC (1).jpg|duimnael|Wedstryd van 2 Oktober, Nieu-Seeland verslaan Kanada met 79–15]] [[Lêer:South Africa vs Fiji 2011 RWC (4).jpg|duimnael|Wedstryd van 17 September, Suid-Afrika verslaan Fidji met 49–3]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;v|Punte vir}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;t|Punte teen}} !width=25|{{Afkorting|+/−|Punteverskil}} !width=25|{{Afkorting|D&nbsp;v|Drieë vir}} !width=25|{{Afkorting|BP|Bonuspunte}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{NZLru}} |4||4||0||0||240||49||+191||34||4||'''20''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{FRAru}} |4||2||0||2||124||96||+28||12||3||'''11''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{TGAru}} |4||2||0||2||80||98||–18||7||1||'''9''' |- |style="text-align:left;"|{{CANru}} |4||1||1||2||82||168||–86||9||0||'''6''' |- |style="text-align:left;"|{{JPNru}} |4||0||1||3||69||184||–115||8||0||'''2''' |} {{rugbywedstryd | datum = 9 September 2011 | tyd = 20:30 (NZDT) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 41–10 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10920 Verslag] | weg = {{TGAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Israel Dagg]] (2), [[Richard Kahui]] (2), [[Jerome Kaino]], [[Ma’a Nonu]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dan Carter]] (3), [[Colin Slade]]<br />'''Strafdoel:''' [[Dan Carter]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Sona Taumalolo]]<br />'''Doelskop:''' [[Kurt Morath]]<br />'''Strafdoel:''' [[Kurt Morath]] | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 60&nbsp;214 | skeidsregter = George Clancy ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Irl]]) | speler van die wedstryd = [[Richard Kahui]] (NZL) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 10 September 2011 | tyd = 18:00 (NZDT) | tuis = {{FRAru-r}} | telling = 47–21 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10923 Verslag] | weg = {{JPNru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Julien Pierre]], [[François Trinh-Duc]], [[Vincent Clerc]], [[Lionel Nallet]], [[Pascal Papé]], [[Morgan Parra]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dimitri Yachvili]] (4)<br />'''Strafdoele:''' [[Dimitri Yachvili]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[James Arlidge]] (2)<br />'''Doelskop:''' [[James Arlidge]]<br />'''Strafdoele:''' [[James Arlidge]] (3) | stadion = [[North Harbour-stadion|North Harbour]], [[Auckland]] | bywoning = 28&nbsp;569 | skeidsregter = Steve Walsh ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[James Arlidge]] (JPN) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 14 September 2011 | tyd = 17:00 (NZDT) | tuis = {{TGAru-r}} | telling = 20–25 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10929 Verslag] | weg = {{CANru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Siale Piutau]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Kurt Morath]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Kurt Morath]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Jebb Sinclair]], [[Aaron Carpenter]], [[Phil Mackenzie]]<br />'''Doelskoppe:''' [[James Pritchard]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[James Pritchard]] (2) | stadion = [[Okarapark]], [[Whangarei]] | bywoning = 17&nbsp;174 | skeidsregter = [[Jonathan Kaplan]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Adam Kleeberger]] (Kan) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 16 September 2011 | tyd = 20:00 (NZDT) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 83–7 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10932 Verslag] | weg = {{JPNru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Conrad Smith]], [[Richard Kahui]] (2), [[Jerome Kaino]], [[Keven Mealamu]], [[Andrew Ellis]], [[Colin Slade]], [[Sonny Bill Williams]] (2), [[Isaia Toeava]], [[Andrew Hore]], [[Ma’a Nonu]], [[Adam Thomson]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Colin Slade]] (9) | wegpunte = '''Drie:''' [[Hirotoki Onozawa]]<br />'''Doelskop:''' [[Murray Williams]] | stadion = [[Waikatostadion|Waikato]], [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] | bywoning = 30&nbsp;484 | skeidsregter = Nigel Owens ([[Walliese Rugbyunie|Wal]]) | speler van die wedstryd = [[Ma’a Nonu]] (NZL) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 18 September 2011 | tyd = 20:30 (NZDT) | tuis = {{FRAru-r}} | telling = 46–19 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10938 Verslag] | weg = {{CANru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Vincent Clerc]] (3)<br />'''Doelskoppe:''' [[Morgan Parra]] (4)<br />'''Strafdoele:''' [[Morgan Parra]] (5)<br />'''Skepdoel:''' [[François Trinh-Duc]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Ryan Smith (rugbyspeler)|Ryan Smith]]<br />'''Doelskop:''' [[James Pritchard]]<br />'''Strafdoele:''' [[James Pritchard]] (2)<br />'''Skepdoele:''' [[Ander Monro]] (2) | stadion = [[McLeanpark]], [[Napier, Nieu-Seeland|Napier]] | bywoning = 14&nbsp;200 | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Louis Picamoles]] (Fra) | notas = [[Vincent Clerc]] (Fra) teken ’n driekuns aan.<ref name="Driekuns">{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=date;template=results;triesmin1=3;triesval1=tries;trophy=17;type=player;view=match |title=Statsguru / Test matches / Player records / Rugby World Cup / Tries scored: greater than or equal to 3 |publisher=ESPNscrum |accessdate=3 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181103210211/http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=date;template=results;triesmin1=3;triesval1=tries;trophy=17;type=player;view=match |archive-date=3 November 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 21 September 2011 | tyd = 19:30 (NZDT) | tuis = {{TGAru-r}} | telling = 31–18 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10947 Verslag] | weg = {{JPNru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Viliami Ma’afu]], [[Tukulua Lokotui]], [[Fetu’u Vainikolo]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Kurt Morath]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Kurt Morath]] (4)<br />'''Kaarte:''' [[Halani Aulika]] {{Geelkaart|61|71}}, [[Tukulua Lokotui]] {{Geelkaart|79|80+}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Kensuke Hatakeyama]], [[Michael Leitch]], [[Alisi Tupuailai]]<br />'''Strafdoel:''' [[Shaun Webb]]<br />'''Kaart:''' [[James Arlidge]] {{Geelkaart|31|41}} | stadion = [[Okarapark]], [[Whangarei]] | bywoning = 17&nbsp;364 | skeidsregter = Dave Pearson ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Michael Leitch]] (JPN) | notas = <span style="color:red">Japan is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2011/09/21/sport/rugby-tonga-japan |title=Tonga win ends Japan’s Rugby World Cup hopes |publisher=[[CNN]] |date=21 September 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 24 September 2011 | tyd = 20:30 (NZDT) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 37–17 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10951 Verslag] | weg = {{FRAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Adam Thomson]], [[Cory Jane]], [[Israel Dagg]] (2), [[Sonny Bill Williams]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dan Carter]] (3)<br />'''Strafdoel:''' [[Dan Carter]]<br />'''Skepdoel:''' [[Dan Carter]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Maxime Mermoz]], [[François Trinh-Duc]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dimitri Yachvili]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Dimitri Yachvili]] | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 60&nbsp;856 | skeidsregter = Alain Rolland ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Irl]]) | speler van die wedstryd = [[Israel Dagg]] (NZL) | notas = [[Richie McCaw]] word die eerste Nieu-Seelandse rugbyspeler wat in sy 100ste toetswedstryd speel.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/all-blacks-richie-grabs-100th-test-cap-and-thanks-mum/F3QYM6M75EOPRYKNF2ROWLSGSE/ |title=All Blacks: Richie grabs 100th test cap and thanks mum |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Nicholas Jones |date=25 September 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:green">''Nieu-Seeland vorder hiermee tot die kwarteindrondte.</span> }} {{rugbywedstryd | datum = 27 September 2011 | tyd = 17:00 (NZST) | tuis = {{CANru-r}} | telling = 23–23 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10956 Verslag] | weg = {{JPNru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[D.T.H. van der Merwe]], [[Phil Mackenzie]], [[Ander Monro]]<br />'''Doelskop:''' [[James Pritchard]]<br />'''Strafdoele:''' [[Ander Monro]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Shota Horie]], [[Kosuke Endo]]<br />'''Doelskoppe:''' [[James Arlidge]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[James Arlidge]] (3) | stadion = [[McLeanpark]], [[Napier, Nieu-Seeland|Napier]] | bywoning = 14&nbsp;335 | skeidsregter = [[Jonathan Kaplan]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Sione Vatuvei]] (JPN) | notas = Dit is die derde rugbywêreldbekerwedstryd wat gelykop geëindig het en ná die 2007-toernooi die tweede tussen dié twee spanne.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/14829809 |title=Rugby World Cup 2011 Pool A: Canada 23–23 Japan |publisher=[[BBC]] |date=27 September 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 1 Oktober 2011 | tyd = 18:00 (NZST) | tuis = {{FRAru-r}} | telling = 14–19 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/11221 Verslag] | weg = {{TGAru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Vincent Clerc]]<br />'''Strafdoele:''' [[Dimitri Yachvili]] (3)<br />'''Kaart:''' [[Fabrice Estebanez]] {{Geelkaart|65|75}} | wegpunte = '''Drie:''' [[Sukanaivalu Hufanga]]<br />'''Doelskop:''' [[Kurt Morath]]<br />'''Strafdoele:''' [[Kurt Morath]] (4)<br />'''Kaart:''' [[Suka Hufanga]] {{Geelkaart|39|49}} | stadion = [[McLeanpark]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | bywoning = 32&nbsp;763 | skeidsregter = Steve Walsh ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Sione Kalamafoni]] (TGA) | notas = Tonga sorg vir die tweede verrassing deur Frankryk met ’n telling van 19–14 te klop.''<ref name="FRAvTGA">{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/14830039 |title=Rugby World Cup 2011 Pool A: France 14–19 Tonga |publisher=[[BBC]] |author=James Standley |date=1 Oktober 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:green">''Frankryk vorder hiermee tot die kwarteindrondte.''</span><ref name="FRAvTGA" /> * ''Met hierdie nederlaag word Frankryk die eerste span wat ondanks twee nederlae die uitklopfase kon haal.''<ref name="FRAvTGA" /> * <span style="color:red">''Tonga en Kanada is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref name="FRAvTGA" /> }} {{rugbywedstryd | datum = 2 Oktober 2011 | tyd = 15:30 (NZST) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 79–15 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/11224 Verslag] | weg = {{CANru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Zac Guildford]] (4), [[Victor Vito]] (2), [[Israel Dagg]], [[Mils Muliaina]], [[Jimmy Cowan]], [[Jerome Kaino]] (2), [[Sonny Bill Williams]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Colin Slade]] (4), [[Piri Weepu]] (4)<br />'''Strafdoel:''' [[Colin Slade]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Conor Trainor]] (2)<br />'''Doelskop:''' [[Ander Monro]]<br />'''Strafdoel:''' [[Ander Monro]] | stadion = [[Westpacstadion|Westpac]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | bywoning = 37&nbsp;665 | skeidsregter = Romain Poite ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[Jerome Kaino]] (NZL) | notas = [[Zac Guildford]] (NZL) teken ’n driekuns aan en druk vier drieë.<ref name="Driekuns" /> }} ==== Groep B ==== [[Lêer:Argentina vs England 2011 RWC (1).jpg|duimnael|Wedstryd van 10 September, Engeland verslaan Argentinië met 13–9]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;v|Punte vir}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;t|Punte teen}} !width=25|{{Afkorting|+/−|Punteverskil}} !width=25|{{Afkorting|D&nbsp;v|Drieë vir}} !width=25|{{Afkorting|BP|Bonuspunte}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;" |{{ENGru}} |4||4||0||0||137||34||+103||18||2||'''18''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;" |{{ARGru}} |4||3||0||1||90||40||+50||10||2||'''14''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;" |{{SCOru}} |4||2||0||2||73||59||+14||4||3||'''11''' |- |style="text-align:left;" |{{GEOru}} |4||1||0||3||48||90||–42||3||0||'''4''' |- |style="text-align:left;" |{{ROMru}} |4||0||0||4||44||169||–125||3||0||'''0''' |} {{rugbywedstryd | datum = 10 September 2011 | tyd = 13:00 (NZDT) | tuis = {{SCOru-r}} | telling = 34–24 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10921 Verslag] | weg = {{ROMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Mike Blair]], [[Joe Ansbro]], [[Simon Danielli]] (2)<br />'''Doelskop:''' [[Chris Paterson]]<br />'''Strafdoele:''' [[Chris Paterson]] (4) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Mihaita Lazăr]], [[Daniel Carpo]]<br />'''Doelskop:''' [[Ionuţ Dimofte]]<br />'''Strafdoele:''' [[Dănuţ Dumbravă]] (2), [[Ionuţ Dimofte]] (2) | stadion = [[Rugby Park-stadion|Rugby Park]], [[Invercargill]] | bywoning = 12&nbsp;592 | skeidsregter = Dave Pearson ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Marius Tincu]] (Rom) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 10 September 2011 | tyd = 20:30 (NZDT) | tuis = {{ARGru-r}} | telling = 9–13 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10924 Verslag] | weg = {{ENGru}} | tuispunte = '''Strafdoele:''' [[Felipe Contepomi]], [[Martín Rodríguez]] (2) | wegpunte = '''Drie:''' [[Ben Youngs]]<br />'''Doelskop:''' [[Jonny Wilkinson]]<br />'''Strafdoele:''' [[Jonny Wilkinson]] (2)<br />'''Kaart:''' [[Dan Cole]] {{Geelkaart|35|45}} | stadion = [[Forsyth Barr-stadion|Forsyth Barr]], [[Dunedin]] | bywoning = 30&nbsp;700 | skeidsregter = Bryce Lawrence ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Juan Martín Fernández Lobbe]] (Arg) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 14 September 2011 | tyd = 19:30 (NZDT) | tuis = {{SCOru-r}} | telling = 15–6 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10930 Verslag] | weg = {{GEOru}} | tuispunte = '''Strafdoele:''' [[Dan Parks]] (4)<br />'''Skepdoel:''' [[Dan Parks]] | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Merab Kwirikasjwili]] (2) | stadion = [[Rugby Park-stadion|Rugby Park]], [[Invercargill]] | bywoning = 10&nbsp;267 | skeidsregter = George Clancy ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Irl]]) | speler van die wedstryd = [[Kelly Brown]] (Sko) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 17 September 2011 | tyd = 15:30 (NZDT) | tuis = {{ARGru-r}} | telling = 43–8 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10933 Verslag] | weg = {{ROMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Santiago Fernández]], [[Juan Manuel Leguizamón]], [[Juan Figallo]], [[Lucas González Amorosino]], [[Juan José Imhoff]], [[Genaro Fessia]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Martín Rodríguez]] (5)<br />'''Strafdoel:''' [[Martín Rodríguez]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Ionel Cazan]]<br />'''Strafdoel:''' [[Ionuţ Dimofte]]<br />'''Kaart:''' [[Mihai Lazăr]] {{Geelkaart|54|64}} | stadion = [[Rugby Park-stadion|Rugby Park]], [[Invercargill]] | bywoning = 12&nbsp;605 | skeidsregter = Steve Walsh ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Lucas González Amorosino]] (Arg) | notas = <span style="color:red">Roemenië is hiermee uit die toernooi geskakel.</span> }} {{rugbywedstryd | datum = 18 September 2011 | tyd = 18:00 (NZDT) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 41–10 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10937 Verslag] | weg = {{GEOru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Shontayne Hape]] (2), [[Delon Armitage]], [[Manu Tuilagi]], [[Chris Ashton]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Toby Flood]] (4)<br />'''Strafdoel:''' [[Toby Flood]]<br />'''Kaart:''' [[Dylan Hartley]] {{Geelkaart|40|50}} | wegpunte = '''Drie:''' [[Dimitri Basilaia]]<br />'''Doelskop:''' [[Merab Kwirikasjwili]]<br />'''Strafdoel:''' [[Merab Kwirikasjwili]] | stadion = [[Forsyth Barr-stadion|Forsyth Barr]], [[Dunedin]] | bywoning = 20&nbsp;117 | skeidsregter = [[Jonathan Kaplan]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Mamoeka Gorgodse]] (Geo) | notas = [[Joe Simpson]] (Eng) het sy toetsdebuut gemaak.'' * <span style="color:red">''Georgië is hiermee uit die toernooi geskakel.</span> }} {{rugbywedstryd | datum = 24 September 2011 | tyd = 18:00 (NZDT) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 67–3 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10950 Verslag] | weg = {{ROMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Mark Cueto]] (3), [[Chris Ashton]] (3), [[Ben Youngs]], [[Ben Foden]], [[Manu Tuilagi]], [[Tom Croft]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Jonny Wilkinson]] (3), [[Toby Flood]] (4)<br />'''Strafdoel:''' [[Jonny Wilkinson]] | wegpunte = '''Strafdoel:''' [[Dănuţ Dumbravă]] | stadion = [[Forsyth Barr-stadion|Forsyth Barr]], [[Dunedin]] | bywoning = 25&nbsp;687 | skeidsregter = Romain Poite ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[Mark Cueto]] (Eng) | notas = [[Mark Cueto]] en [[Chris Ashton]] (albei Eng) teken ’n driekuns aan.<ref name="Driekuns" /> }} {{rugbywedstryd | datum = 25 September 2011 | tyd = 20:30 (NZST) | tuis = {{ARGru-r}} | telling = 13–12 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10954 Verslag] | weg = {{SCOru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Lucas Gonzalez Amorosino]]<br />'''Doelskop:''' [[Felipe Contepomi]]<br />'''Strafdoele:''' [[Felipe Contepomi]] (2) | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Chris Paterson]], [[Ruaridh Jackson]]<br />'''Skepdoele:''' [[Ruaridh Jackson]], [[Dan Parks]] | stadion = [[Westpacstadion]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | bywoning = 26&nbsp;937 | skeidsregter = Wayne Barnes ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Ruaridh Jackson]] (Sko) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 28 September 2011 | tyd = 19:30 (NZST) | tuis = {{GEOru-r}} | telling = 25–9 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/11218 Verslag] | weg = {{ROMru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Mamoeka Gorgodse]]<br />'''Doelskop:''' [[Merab Kwirikasjwili]]<br />'''Strafdoele:''' [[Merab Kwirikasjwili]] (5), [[Malkhas Oerjoekasjwili]] | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Dănuț Dumbravă]] (2), [[Florin Vlaicu]] | stadion = [[Arena Manawatu]], [[Palmerston North]] | bywoning = 13&nbsp;228 | skeidsregter = Dave Pearson ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Mamoeka Gorgodse]] (Geo) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 1 Oktober 2011 | tyd = 20:30 (NZST) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 16–12 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/11222 Verslag] | weg = {{SCOru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Chris Ashton]]<br />'''Doelskop:''' [[Toby Flood]]<br />'''Strafdoele:''' [[Jonny Wilkinson]] (2)<br />'''Skepdoel:''' [[Jonny Wilkinson]] | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Chris Paterson]] (2), [[Dan Parks]]<br />'''Skepdoel:''' [[Dan Parks]] | stadion = [[Edenparkstadion]], [[Auckland]] | bywoning = 58&nbsp;213 | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Dan Parks]] (Sko) | notas = <span style="color:green">Engeland vorder hiermee tot die kwarteindrondte.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/15124512 |title=Rugby World Cup 2011: England 16–12 Scotland |publisher=[[BBC]] |author=Tom Fordyce |date=1 Oktober 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 2 Oktober 2011 | tyd = 13:00 (NZST) | tuis = {{ARGru-r}} | telling = 25–7 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/11223 Verslag] | weg = {{GEOru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Juan José Imhoff]], [[Felipe Contepomi]], [[Agustin Gosio]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Felipe Contepomi]], [[Marcelo Bosch]]<br />'''Strafdoele:''' [[Felipe Contepomi]] (2) | wegpunte = '''Drie:''' [[Lasja Khmaladse]]<br />'''Doelskop:''' [[Malkhas Oerjoekasjwili]] | stadion = [[Arena Manawatu]], [[Palmerston North]] | bywoning = 13&nbsp;754 | skeidsregter = Alain Rolland ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Irl]]) | speler van die wedstryd = [[Juan Manuel Leguizamón]] (Arg) | notas = [[Agustin Gosio]] en [[Tomas Vallejos Cinalli]] (albei Arg) het hulle toetsdebuut gemaak.'' * <span style="color:green">''Argentinië vorder hiermee tot die kwarteindrondte.''</span><ref name="ARGvSCO">{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/15086286 |title=Rugby World Cup 2011: Argentina 25–7 Georgia |publisher=[[BBC]] |date=2 Oktober 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:red">''Skotland is hiermee uit die toernooi geskakel.''</span><ref name="ARGvSCO" /> * ''Skotland versuim vir die eerste keer die uitklopfase van ’n rugbywêreldbekertoernooi.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/rugby-world-cup-2019/2011/1002/285448-rwc_argentina_georgia/ |title=Argentina 25–7 Georgia |publisher=Raidió Teilifís Éireann |date=2 Oktober 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} ==== Groep C ==== [[Lêer:Australia vs USA 2011 RWC (2).jpg|duimnael|Wedstryd van 23 September, Australië verslaan die Verenigde State met 67–5]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;v|Punte vir}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;t|Punte teen}} !width=25|{{Afkorting|+/−|Punteverskil}} !width=25|{{Afkorting|D&nbsp;v|Drieë vir}} !width=25|{{Afkorting|BP|Bonuspunte}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;" |{{IRLru}} |4||4||0||0||135||34||+101||15||1||'''17''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;" |{{AUSru}} |4||3||0||1||173||48||+125||25||3||'''15''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;" |{{ITAru}} |4||2||0||2||92||95||–3||13||2||'''10''' |- |style="text-align:left;" |{{USAru}} |4||1||0||3||38||122||–84||4||0||'''4''' |- |style="text-align:left;" |{{RUSru}} |4||0||0||4||57||196||–139||8||1||'''1''' |} {{rugbywedstryd | datum = 11 September 2011 | tyd = 15:30 (NZDT) | tuis = {{AUSru-r}} | telling = 32–6 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10925 Verslag] | weg = {{ITAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Ben Alexander]], [[Adam Ashley-Cooper]], [[James O’Connor]], [[Digby Ioane]]<br />'''Doelskoppe:''' [[James O’Connor]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Quade Cooper]] (2) | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Mirco Bergamasco]] (2) | stadion = [[North Harbour-stadion|North Harbour]], [[Auckland]] | bywoning = 25&nbsp;731 | skeidsregter = Alain Rolland ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Irl]]) | speler van die wedstryd = [[James Horwill]] (Aus) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 11 September 2011 | tyd = 18:00 (NZDT) | tuis = {{IRLru-r}} | telling = 22–10 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10926 Verslag] | weg = {{USAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Tommy Bowe]] (2), [[Rory Best]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Jonathan Sexton]], [[Ronan O’Gara]]<br />'''Strafdoel:''' [[Jonathan Sexton]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Paul Emerick]]<br />'''Doelskop:''' [[Valenese Malifa]]<br />'''Strafdoel:''' [[James Paterson]] | stadion = [[Yarrowstadion]], [[Nieu-Plymouth]] | bywoning = 20&nbsp;823 | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Paul O’Connell]] (Irl) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 15 September 2011 | tyd = 19:30 (NZDT) | tuis = {{RUSru-r}} | telling = 6–13 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10931 Verslag] | weg = {{USAru}} | tuispunte = '''Strafdoele:''' [[Joeri Koesjnarew]], [[Konstantin Rachkof]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Mike Petri]]<br />'''Doelskop:''' [[Chris Wyles]]<br />'''Strafdoele:''' [[Chris Wyles]] (2) | stadion = [[Yarrowstadion]], [[Nieu-Plymouth]] | bywoning = 13&nbsp;931 | skeidsregter = Dave Pearson ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Mike MacDonald]] (VSA) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2011/sep/15/rugby-world-cup-russia-usa-live |title=Rugby World Cup 2011: Russia v USA - as it happened |publisher=[[The Guardian]] |author=Scott Murray |date=15 September 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit was ook Rusland se eerste rugbywêreldbekerwedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2011/sep/15/russia-usa-rugby-world-cup |title=USA survive brave challenge from Russia in Rugby World Cup |publisher=[[The Guardian]] |author=Eddie Butler |date=15 September 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Adam Byrnes]] (Rus) het sy toetsdebuut gemaak. }} {{rugbywedstryd | datum = 17 September 2011 | tyd = 20:30 (NZDT) | tuis = {{AUSru-r}} | telling = 6–15 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10935 Verslag] | weg = {{IRLru}} | tuispunte = '''Strafdoele:''' [[James O’Connor]] (2) | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Jonathan Sexton]] (2), [[Ronan O’Gara]] (2)<br />'''Skepdoel:''' [[Jonathan Sexton]] | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 58&nbsp;678 | skeidsregter = Bryce Lawrence ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Cian Healy]] (Irl) | notas = Ierland sorg vir die eerste verrassing deur Australië met ’n telling van 15–6 te klop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/14811966 |title=Rugby World Cup 2011: Australia 6–15 Ireland |publisher=[[BBC]] |date=17 September 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 20 September 2011 | tyd = 19:30 (NZDT) | tuis = {{ITAru-r}} | telling = 53–17 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10939 Verslag] | weg = {{RUSru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Sergio Parisse]], [[Giulio Toniolatti]] (2), [[Tommaso Benvenuti]] (2), [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]], [[Edoardo Gori]], [[Luke McLean]], [[Alessandro Zanni]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Riccardo Bocchino]] (4)<br />'''Kaart:''' [[Fabio Ongaro]] {{Geelkaart|33|43}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Aleksander Janjoesjkin]], [[Wladimir Ostroesjko]], [[Aleksej Makowetski]]<br />'''Doelskop:''' [[Konstantin Rachkof]] | stadion = [[Trafalgarpark]], [[Nelson, Nieu-Seeland|Nelson]] | bywoning = 12&nbsp;415 | skeidsregter = Wayne Barnes ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Wiktor Gresef]] (Rus) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.'' * ''Dit is Italië se meeste punte in dié tyd tydens ’n rugbywêreldbekerwedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rnz.co.nz/news/rugby-2011/85738/captain-leads-italy-victory-over-russia |title=Captain leads Italy victory over Russia |publisher=Radio New Zealand |date=20 September 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:red">''Rusland is hiermee uit die toernooi geskakel.</span> }} {{rugbywedstryd | datum = 23 September 2011 | tyd = 20:30 (NZDT) | tuis = {{AUSru-r}} | telling = 67–5 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10949 Verslag] | weg = {{USAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Rob Horne]], [[Rocky Elsom]], [[Kurtley Beale]], [[Anthony Fainga’a]] (2), [[Drew Mitchell]], [[Pat McCabe]], [[Adam Ashley-Cooper]] (3), [[Radike Samo]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Quade Cooper]] (2), [[Berrick Barnes]] (4) | wegpunte = '''Drie:''' [[JJ Gagiano]]<br />'''Kaart:''' [[Blaine Scully]] {{Geelkaart|75|80+}} | stadion = [[Westpacstadion]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | bywoning = 33&nbsp;824 | skeidsregter = Nigel Owens ([[Walliese Rugbyunie|Wal]]) | speler van die wedstryd = [[Adam Ashley-Cooper]] (Aus) | notas = [[Adam Ashley-Cooper]] (Aus) teken ’n driekuns aan.''<ref name="Driekuns" /> * <span style="color:red">''Die Verenigde State is hiermee uit die toernooi geskakel.</span> }} {{rugbywedstryd | datum = 25 September 2011 | tyd = 18:00 (NZST) | tuis = {{IRLru-r}} | telling = 62–12 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10953 Verslag] | weg = {{RUSru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Fergus McFadden]], [[Sean O’Brien]], [[Isaac Boss]], [[Keith Earls]] (2), [[Andrew Trimble]], [[Rob Kearney]], [[Shane Jennings]], [[Tony Buckley]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Ronan O’Gara]] (6), [[Jonathan Sexton]]<br />'''Strafdoel:''' [[Ronan O’Gara]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Wasilij Artemjef]], [[Denis Simplikewitsj]]<br />'''Doelskop:''' [[Konstantin Rachkof]]<br />'''Kaart:''' [[Konstantin Rachkof]] {{Geelkaart|8|18}} | stadion = [[Rotorua Internasionale Stadion|Rotorua Int’l Stadion]], [[Rotorua]] | bywoning = 25&nbsp;661 | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Ronan O’Gara]] (Irl) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.'' * ''[[Denis Simplikewitsj]] (Rus) het sy toetsdebuut gemaak.'' * <span style="color:green">''Ierland vorder hiermee tot die kwarteindrondte.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.odt.co.nz/ireland-book-spot-quarters-russia-rout |title=Ireland book spot in quarters with Russia rout |publisher=Otago Daily Times |date=25 September 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 27 September 2011 | tyd = 19:30 (NZST) | tuis = {{ITAru-r}} | telling = 27–10 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/11217 Verslag] | weg = {{USAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Sergio Parisse]], [[Luciano Orquera]], [[Martin Castrogiovanni]], [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Mirco Bergamasco]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Mirco Bergamasco]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Chris Wyles]]<br />'''Doelskop:''' [[Chris Wyles]]<br />'''Strafdoel:''' [[Chris Wyles]]<br />'''Kaart:''' [[Louis Stanfill]] {{Geelkaart|59|69}} | stadion = [[Trafalgarpark]], [[Nelson, Nieu-Seeland|Nelson]] | bywoning = 14&nbsp;997 | skeidsregter = George Clancy ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Irl]]) | speler van die wedstryd = [[Martin Castrogiovanni]] (Ita) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 1 Oktober 2011 | tyd = 15:30 (NZST) | tuis = {{AUSru-r}} | telling = 68–22 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/11220 Verslag] | weg = {{RUSru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Berrick Barnes]] (2), [[Drew Mitchell]] (2), [[Ben McCalman]], [[David Pocock]] (2), [[Stephen Moore (rugbyspeler)|Stephen Moore]], [[Adam Ashley-Cooper]], [[Salesi Ma’afu]]<br />'''Doelskoppe:''' [[James O’Connor]] (9) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Wladimir Ostroesjko]], [[Denis Simplikewitsj]], [[Konstantin Rachkof]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Konstantin Rachkof]] (2)<br />'''Skepdoel:''' [[Konstantin Rachkof]] | stadion = [[Trafalgarpark]], [[Nelson, Nieu-Seeland|Nelson]] | bywoning = 16&nbsp;307 | skeidsregter = Bryce Lawrence ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Wiktor Gresef]] (Rus) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.'' * <span style="color:green">''Australië vorder hiermee tot die kwarteindrondte.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/14829971 |title=Rugby World Cup 2011 Pool C: Australia 68-22 Russia |publisher=[[BBC]] |date=1 Oktober 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 2 Oktober 2011 | tyd = 20:30 (NZST) | tuis = {{IRLru-r}} | telling = 36–6 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/11226 Verslag] | weg = {{ITAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Brian O’Driscoll]], [[Keith Earls]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Ronan O’Gara]] (2), [[Jonathan Sexton]]<br />'''Strafdoele:''' [[Ronan O’Gara]] (4), [[Jonathan Sexton]] | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Mirco Bergamasco]] (2) | stadion = [[Forsyth Barr-stadion|Forsyth Barr]], [[Dunedin]] | bywoning = 28&nbsp;027 | skeidsregter = Jonathan Kaplan ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Sean O’Brien]] (Irl) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/rugby-world-cup-2019/2011/1002/285521-rwc_ireland_italy_live/ |title=As It Happened: Ireland 36-6 Italy |publisher=Raidió Teilifís Éireann |author=Brendan Cole |date=2 Oktober 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:red">''Italië is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2011/oct/02/ireland-italy-rugby-world-cup-live |title=Ireland v Italy – as it happened |publisher=[[The Guardian]] |author=Evan Fanning |date=2 Oktober 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} ==== Groep D ==== [[Lêer:South Africa vs Samoa 2011 RWC (4).jpg|duimnael|Wedstryd van 30 September, Suid-Afrika verslaan Samoa met 13–5]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;v|Punte vir}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;t|Punte teen}} !width=25|{{Afkorting|+/−|Punteverskil}} !width=25|{{Afkorting|D&nbsp;v|Drieë vir}} !width=25|{{Afkorting|BP|Bonuspunte}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;" |{{RSAru}} |4||4||0||0||166||24||+142||21||2||'''18''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;" |{{WALru}} |4||3||0||1||180||34||+146||23||3||'''15''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;" |{{SAMru}} |4||2||0||2||91||49||+42||10||2||'''10''' |- |style="text-align:left;" |{{FIJru}} |4||1||0||3||59||167||–108||7||1||'''5''' |- |style="text-align:left;" |{{NAMru}} |4||0||0||4||44||266||–222||5||0||'''0''' |} {{rugbywedstryd | datum = 10 September 2011 | tyd = 15:30 (NZDT) | tuis = {{FIJru-r}} | telling = 49–25 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10922 Verslag] | weg = {{NAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Vereniki Goneva]] (4), [[Leone Nakarawa]], [[Napolioni Nalaga]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Seremaia Bai]] (5)<br />'''Strafdoele:''' [[Seremaia Bai]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Heinz Koll]], [[Chrysander Botha]]<br />'''Strafdoele:''' [[Theuns Kotzé (rugbyspeler)|Theuns Kotzé]] (2)<br />'''Skepdoele:''' [[Theuns Kotzé (rugbyspeler)|Theuns Kotzé]] (3) | stadion = [[Rotorua Internasionale Stadion|Rotorua Int’l Stadion]], [[Rotorua]] | bywoning = 10&nbsp;100 | skeidsregter = Nigel Owens ([[Walliese Rugbyunie|Wal]]) | speler van die wedstryd = [[Vereniki Goneva]] (Fij) | notas = [[Danie Dames]] en [[Raoul Larson]] (albei Nam) het hulle toetsdebuut gemaak.'' * ''[[Vereniki Goneva]] (Fij) teken ’n driekuns aan en druk vier drieë.''<ref name="Driekuns" /> * ''Dit is Namibië se meeste punte in dié tyd tydens ’n rugbywêreldbekerwedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://globalnews.ca/news/153094/winger-vereniki-goneva-scores-4-tries-as-fiji-beats-tough-namibia-49-25-in-world-cup/ |title=Winger Vereniki Goneva scores 4 tries as Fiji beats tough Namibia 49-25 in World Cup |publisher=Global News |author=Foster Niumata |date=9 September 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Theuns Kotzé (rugbyspeler)|Theuns Kotzé]] (Nam) teken ná [[Jannie de Beer]] (RSA) se vyf skepdoele teen Engeland tydens die 1999-toernooi die naasmeeste skepdoele (3) deur ’n enkele speler in dié tyd tydens ’n rugbywêreldbekerwedstryd aan en sluit daarmee by [[Jonny Wilkinson]] (Eng) teen Frankryk tydens die 2003-toernooi en [[Juan Martín Hernández]] (Arg) teen Ierland tydens die 2007-toernooi aan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/scrum/rugby/records/player/most_drop_goals_match.html?id=17;type=trophy |title=Statsguru / Test matches / Player records / Rugby World Cup / Most individual drop goals in a match |publisher=ESPNscrum |accessdate=4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130753/http://stats.espnscrum.com/scrum/rugby/records/player/most_drop_goals_match.html?id=17;type=trophy |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/watch-george-ford-rockets-over-three-drop-goals-in-world-cup-opener |title=WATCH: George Ford rockets over THREE drop goals in World Cup opener |publisher=Planet Rugby |author=Jared Wright |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 11 September 2011 | tyd = 20:30 (NZDT) | tuis = {{RSAru-r}} | telling = 17–16 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10927 Verslag] | weg = {{WALru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[François Steyn]], [[Francois Hougaard]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Morné Steyn]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Morné Steyn]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Taulupe Faletau]]<br />'''Doelskop:''' [[James Hook]]<br />'''Strafdoele:''' [[James Hook]] (3) | stadion = [[Westpacstadion]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | bywoning = 28&nbsp;498 | skeidsregter = Wayne Barnes ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Sam Warburton]] (Wal) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 14 September 2011 | tyd = 14:30 (NZDT) | tuis = {{SAMru-r}} | telling = 49–12 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/match/10928 Verslag] | weg = {{NAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Kahn Fotuali’i]], [[Alesana Tuilagi]] (3), [[Paul Williams (rugbyspeler)|Paul Williams]], [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Tusi Pisi]] (2), [[Paul Williams (rugbyspeler)|Paul Williams]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Tusi Pisi]] (2), [[Paul Williams (rugbyspeler)|Paul Williams]]<br />'''Kaart:''' [[Paul Williams (rugbyspeler)|Paul Williams]] {{Geelkaart|40|50}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Danie van Wyk]], [[Theuns Kotzé (rugbyspeler)|Theuns Kotzé]]<br />'''Doelskop:''' [[Theuns Kotzé (rugbyspeler)|Theuns Kotzé]]<br />'''Kaart:''' [[Rohan Kitshoff]] {{Geelkaart|66|76}} | stadion = [[Rotorua Internasionale Stadion|Rotorua Int’l Stadion]], [[Rotorua]] | bywoning = 12&nbsp;752 | skeidsregter = Romain Poite ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[George Stowers]] (Sam) | notas = [[Henk Franken]] (Nam) het sy toetsdebuut gemaak.'' * ''[[Alesana Tuilagi]] (Sam) teken ’n driekuns aan.<ref name="Driekuns" /> }} {{rugbywedstryd | datum = 17 September 2011 | tyd = 18:00 (NZDT) | tuis = {{RSAru-r}} | telling = 49–3 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/match/10934 Verslag] | weg = {{FIJru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Gurthrö Steenkamp]], [[Jaque Fourie]], [[François Steyn]], [[Morné Steyn]], [[Tendai Mtawarira]], [[Danie Rossouw]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Morné Steyn]] (5)<br />'''Strafdoele:''' [[François Steyn]], [[Morné Steyn]] (2) | wegpunte = '''Strafdoel:''' [[Seremaia Bai]] | stadion = [[Westpacstadion]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | bywoning = 33&nbsp;262 | skeidsregter = Romain Poite ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[Danie Rossouw]] (RSA) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 18 September 2011 | tyd = 15:30 (NZDT) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 17–10 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10936 Verslag] | weg = {{SAMru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Shane Williams]]<br />'''Strafdoele:''' [[James Hook]] (2), [[Rhys Priestland]] (2) | wegpunte = '''Drie:''' [[Anthony Perenise]]<br />'''Doelskop:''' [[Paul Williams (rugbyspeler)|Paul Williams]]<br />'''Strafdoel:''' [[Paul Williams (rugbyspeler)|Paul Williams]] | stadion = [[Waikatostadion|Waikato]], [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] | bywoning = 30&nbsp;804 | skeidsregter = Alain Rolland ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Irl]]) | speler van die wedstryd = [[Alun Wyn Jones]] (Wal) | notas = [[Jeremy Su’a]] (Sam) het sy toetsdebuut gemaak.'' * ''Dit is Wallis se eerste rugbywêreldbekeroorwinning ooit oor Samoa.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyworldcup.com/home/matches/match%3D10936/report.html |title=Wales survive Samoa scare |publisher=rugbyworldcup.com |date=18 September 2011 |accessdate=23 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110923201531/http://www.rugbyworldcup.com/home/matches/match%3D10936/report.html |archive-date=23 September 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 22 September 2011 | tyd = 20:00 (NZDT) | tuis = {{RSAru-r}} | telling = 87–0 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10948 Verslag] | weg = {{NAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Gio Aplon]] (2), [[Bryan Habana]], [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]], [[Jaque Fourie]], [[François Steyn]], [[Morné Steyn]], [[Juan de Jongh]] (2), [[Francois Hougaard]] (2), [[Danie Rossouw]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Morné Steyn]] (6), [[Ruan Pienaar]] (6)<br />'''Strafdoel:''' [[Morné Steyn]] | wegpunte = | stadion = [[North Harbour-stadion|North Harbour]], [[Auckland]] | bywoning = 26&nbsp;839 | skeidsregter = George Clancy ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Irl]]) | speler van die wedstryd = [[Willem Alberts]] (RSA) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref name="nam">{{en}} {{cite web |url=https://edition.cnn.com/2011/09/22/sport/south-africa-namibia-rugby |title=South Africa overpower Namibia in 12-try romp at World Cup |publisher=[[CNN]] |date=23 September 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is Suid-Afrika se meeste punte in dié tyd tydens ’n rugbywêreldbekerwedstryd.''<ref name="RSAvNAM">{{af}} {{cite web |url=http://afrikaans.news24.com/RugbyWereldBeker/Bokke-slag-Namibie-20110922 |title=Rugby-wêreldbeker Bokke slag Namibië |publisher=[[Nuus24]] |date=22 September 2011 |accessdate=24 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110924124657/http://afrikaans.news24.com/RugbyWereldBeker/Bokke-slag-Namibie-20110922 |archive-date=24 September 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * ''[[Bryan Habana]] word die eerste Suid-Afrikaanse rugbyspeler wat sy 39ste toetsdrie druk.''<ref name="RSAvNAM" /> * <span style="color:red">''Namibië is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref name="nam" /> }} {{rugbywedstryd | datum = 25 September 2011 | tyd = 15:30 (NZST) | tuis = {{FIJru-r}} | telling = 7–27 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10952 Verslag] | weg = {{SAMru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Netani Talei]]<br />'''Doelskop:''' [[Waisea Luveniyali]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Kahn Fotuali’i]], [[George Stowers]]<br />'''Doelskop:''' [[Paul Williams (rugbyspeler)|Paul Williams]]<br />'''Strafdoele:''' [[Tusi Pisi]] (4)<br />'''Skepdoel:''' [[Tusi Pisi]] | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 60&nbsp;327 | skeidsregter = Bryce Lawrence ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Paul Williams (rugbyspeler)|Paul Williams]] (Sam) | notas = <span style="color:red">Fidji is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/14823860 |title=Rugby World Cup 2011: Fiji 7-27 Samoa |publisher=[[BBC]] |date=25 September 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 26 September 2011 | tyd = 19:30 (NZST) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 81–7 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/10955 Verslag] | weg = {{NAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Scott Williams]] (3), [[Aled Brew]], [[Taulupe Faletau]], [[Gethin Jenkins]], [[George North]] (2), [[Jonathan Davies]], [[Lloyd Williams]], [[Lee Byrne]], [[Alun Wyn Jones]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Stephen Jones (rugbyspeler)|Stephen Jones]] (6), [[Rhys Priestland]] (3)<br />'''Strafdoel:''' [[Stephen Jones (rugbyspeler)|Stephen Jones]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Heinz Koll]]<br />'''Doelskop:''' [[Theuns Kotzé (rugbyspeler)|Theuns Kotzé]]<br />'''Kaart:''' [[Raoul Larson]] {{Geelkaart|59|69}} | stadion = [[Yarrowstadion]], [[Nieu-Plymouth]] | bywoning = 14&nbsp;710 | skeidsregter = Steve Walsh ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Tinus du Plessis]] (Nam) | notas = [[Ken Owens]] (Wal) het sy toetsdebuut gemaak.'' * ''[[Scott Williams]] (Wal) teken ’n driekuns aan.''<ref name="Driekuns" /> * ''[[George North]] (Wal) word op 19 jaar en 166 dae die jongste speler in dié tyd wat ’n drie in ’n rugbywêreldbekerwedstryd kon druk.''<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/scrum/rugby/records/player/youngest_tryscorer.html?id=17;type=trophy |title=Youngest tryscorer |publisher=ESPNscrum |accessdate=2 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190702185859/http://stats.espnscrum.com/scrum/rugby/records/player/youngest_tryscorer.html?id=17;type=trophy |archive-date=2 Julie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * ''Dit is Wallis se grootste rugbywêreldbekeroorwinning in dié tyd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyworldcup.com/home/matches/match%3D10955/report.html |title=Coach's rocket sparks record Welsh win |publisher=rugbyworldcup.com |date=26 September 2011 |accessdate=2 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111002000331/http://www.rugbyworldcup.com/home/matches/match%3D10955/report.html |archive-date=2 Oktober 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * ''Namibië staan met 266 punte en 46 drieë die meeste deur enige span in dié tyd tydens ’n rugbywêreldbekertoernooi af.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://apnews.com/article/tonga-romania-rugby-world-cup-15c4d0089cd7536a2164cc259b809944 |title=Tonga ends Rugby World Cup with win against Romania |publisher=AP News |date=8 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 30 September 2011 | tyd = 20:30 (NZST) | tuis = {{RSAru-r}} | telling = 13–5 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/11219 Verslag] | weg = {{SAMru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Bryan Habana]]<br />'''Doelskop:''' [[Morné Steyn]]<br />'''Strafdoele:''' [[François Steyn]], [[Morné Steyn]]<br />'''Kaart:''' [[John Smit]] {{Geelkaart|71|80+}} | wegpunte = '''Drie:''' [[George Stowers]]<br />'''Kaart:''' [[Paul Williams (rugbyspeler)|Paul Williams]] {{Rooikaart|0|70}} | stadion = [[North Harbour-stadion|North Harbour]], [[Auckland]] | bywoning = 29&nbsp;734 | skeidsregter = Nigel Owens ([[Walliese Rugbyunie|Wal]]) | speler van die wedstryd = [[Schalk Burger]] (RSA) | notas = [[Paul Williams (rugbyspeler)|Paul Williams]] (Sam) ontvang in die 70ste minuut ’n rooikaart ná ’n stryery met die Springbok [[Heinrich Brüssow]].''<ref name="RSAvSAM">{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/14829924 |title=Rugby World Cup 2011 Pool D: South Africa 13–5 Samoa |publisher=[[BBC]] |author=Ben Dirs |date=30 September 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:green">''Suid-Afrika vorder hiermee tot die kwarteindrondte.''</span><ref name="RSAvSAM" /> * <span style="color:red">''Samoa is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref name="RSAvSAM" /> }} {{rugbywedstryd | datum = 2 Oktober 2011 | tyd = 18:00 (NZST) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 66–0 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/11225 Verslag] | weg = {{FIJru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Jamie Roberts]] (2), [[Scott Williams]], [[George North]], [[Sam Warburton]], [[Lloyd Burns]], [[Leigh Halfpenny]], [[Lloyd Williams]], [[Jonathan Davies]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Rhys Priestland]] (5), [[Stephen Jones (rugbyspeler)|Stephen Jones]] (4)<br />'''Strafdoel:''' [[Rhys Priestland]] | wegpunte = | stadion = [[Waikatostadion|Waikato]], [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] | bywoning = 28&nbsp;476 | skeidsregter = Wayne Barnes ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[George North]] (Wal) | notas = Dit is Fidji se ergste rugbywêreldbekernederlaag in dié tyd.''<ref name="WALvFIJ">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyworldcup.com/home/matches/match%3D11225/report.html |title=Wales overpower misfiring Fiji |publisher=rugbyworldcup.com |date=2 Oktober 2011 |accessdate=4 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004130839/http://www.rugbyworldcup.com/home/matches/match%3D11225/report.html |archive-date=4 Oktober 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * <span style="color:green">''Wallis vorder hiermee tot die kwarteindrondte.</span><ref name="WALvFIJ" /> }} === Uitklopfase === [[Lêer:RWC 2011 final FRA - NZL McCaw with Ellis Cup.jpg|duimnael|Die All Blacks nadat hulle in 2011 as die wêreldkampioen gekroon is]] [[Lêer:All Blacks parade 2011 RWC (1).jpg|duimnael|Vieringe in Nieu-Seeland]] {{Wedstrydskema laatste 8 | RD1 = Kwarteindrondte | RD2 = Halfeindrondte | RD3 = Finale | RD1-header01 = 8 Oktober – Wellington | RD1-team01 = {{IRLru}} | RD1-score01 = 10 | RD1-team02 = '''{{WALru}}''' | RD1-score02 = '''22''' | RD1-header02 = 8 Oktober – Auckland | RD1-team03 = {{ENGru}} | RD1-score03 = 12 | RD1-team04 = '''{{FRAru}}''' | RD1-score04 = '''19''' | RD1-header03 = 9 Oktober – Wellington | RD1-team05 = {{RSAru}} | RD1-score05 = 9 | RD1-team06 = '''{{AUSru}}''' | RD1-score06 = '''11''' | RD1-header04 = 9 Oktober – Auckland | RD1-team07 = '''{{NZLru}}''' | RD1-score07 = '''33''' | RD1-team08 = {{ARGru}} | RD1-score08 = 10 | RD2-header01 = 15 Oktober – Auckland | RD2-team01 = {{WALru}} | RD2-score01 = 8 | RD2-team02 = '''{{FRAru}}''' | RD2-score02 = '''9''' | RD2-header02 = 16 Oktober – Auckland | RD2-team03 = {{AUSru}} | RD2-score03 = 6 | RD2-team04 = '''{{NZLru}}''' | RD2-score04 = '''20''' | RD3-header01 = 23 Oktober – Auckland | RD3-team01 = {{FRAru}} | RD3-score01 = 7 | RD3-team02 = '''{{NZLru}}''' | RD3-score02 = '''8''' | RD3-header02 = 21 Oktober – Auckland | RD3-team03 = {{WALru}} | RD3-score03 = 18 | RD3-team04 = '''{{AUSru}}''' | RD3-score04 = '''21''' }} ==== Kwarteindrondte ==== {{rugbywedstryd | datum = 8 Oktober 2011 | tyd = 18:00 (NZST) | tuis = {{IRLru-r}} | telling = 10–22 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/11227 Verslag] | weg = {{WALru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Keith Earls]]<br />'''Doelskop:''' [[Ronan O’Gara]]<br />'''Strafdoel:''' [[Ronan O’Gara]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Shane Williams]], [[Mike Phillips]], [[Jonathan Davies]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Rhys Prietsland]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Leigh Palfpenny]] | stadion = [[Westpacstadion]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | bywoning = 35&nbsp;787 | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Mike Phillips]] (Wal) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 8 Oktober 2011 | tyd = 20:30 (NZST) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 12–19 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/11228 Verslag] | weg = {{FRAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Ben Foden]], [[Mark Cueto]]<br />'''Doelskop:''' [[Jonny Wilkinson]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Vincent Clerc]], [[Maxime Medard]]<br />'''Strafdoele:''' [[Dimitri Yachvilli]] (2)<br />'''Skepdoel:''' [[Francois Trihn-Duc]] | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 49&nbsp;105 | skeidsregter = [[Steve Walsh]] ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Imanol Harinordoquy]] (Fra) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 9 Oktober 2011 | tyd = 18:00 (NZST) | tuis = {{RSAru-r}} | telling = 9–11 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/11229 Verslag] | weg = {{AUSru}} | tuispunte = '''Strafdoele:''' [[Morné Steyn]] (2)<br />'''Skepdoel:''' [[Morné Steyn]] | wegpunte = '''Drie:''' [[James Horwill]]<br />'''Strafdoele:''' [[James O’Connor]] (2) | stadion = [[Westpacstadion]], [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | bywoning = 34&nbsp;914 | skeidsregter = [[Bryce Lawrence]] ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[David Pocock]] (Aus) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 9 Oktober 2011 | tyd = 20:30 (NZST) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 33–10 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/11230 Verslag] | weg = {{ARGru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Kieran Read]], [[Brad Thorn]]<br />'''Doelskop:''' [[Aaron Cruden]]<br />'''Strafdoele:''' [[Piri Weepu]] (7) | wegpunte = '''Drie:''' [[Julio Cabello]]<br />'''Doelskop:''' [[Felipe Contepomi]]<br />'''Strafdoel:''' [[Marcelo Bosch]]<br />'''Kaarte:''' [[Nicolas Vergallo]] {{Geelkaart|58|68}} | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 57&nbsp;912 | skeidsregter = [[Nigel Owens]] ([[Walliese Rugbyunie|Wal]]) | speler van die wedstryd = [[Piri Weepu]] (NZL) | notas = [[Mils Muliaina]] word ná [[Richie McCaw]] die tweede Nieu-Seelandse rugbyspeler wat in sy 100ste toetswedstryd speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/all-blacks-muliainas-celebration-cut-out/NQS3F2CFX3IDP5HEPOTNS3FYPE/?c_id=522&objectid=10758019 |title=All Blacks: Muliaina's celebration cut out |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Paul Harper |date=10 Oktober 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}} {{dooie skakel}}</ref> }} ==== Halfeindrondte ==== {{rugbywedstryd | datum = 15 Oktober 2011 | tyd = 21:00 (NZST) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 8–9 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/11231 Verslag] | weg = {{FRAru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Michael Phillips]]<br />'''Strafdoel:''' [[James Hook]]<br />'''Kaart:''' [[Sam Warburton]] {{Rooikaart|0|19}} | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Morgan Parra]] (3) | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 58&nbsp;629 | skeidsregter = [[Alail Rolland]] ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Irl]]) | speler van die wedstryd = [[Julien Bonnaire]] (Fra) | notas = [[Sam Warburton]] (Wal) ontvang in die 19de minuut ’n rooikaart omdat hy ’n wipplank begaan het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/9616363.stm |title=Rugby World Cup 2011: Wales v France as it happened |publisher=[[BBC]] |author=James Standley |date=15 Oktober 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Ná Australië in 2003 en Engeland in 2007 word Frankryk die derde span wat drie eindstryde haal, nadat hulle in die 1987- en 1999-eindstryde verskyn het. }} {{rugbywedstryd | datum = 16 Oktober 2011 | tyd = 21:00 (NZST) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 20–6 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/11232 Verslag] | weg = {{AUSru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Ma’a Nonu]]<br />'''Strafdoele:''' [[Piri Weepu]] (4)<br />'''Skepdoel:''' [[Aaron Cruden]]<br />'''Kaart:''' [[Sonny Bill Williams]] {{Geelkaart|76|80+}} | wegpunte = '''Strafdoel:''' [[James O’Connor]]<br />'''Skepdoel:''' [[Quade Cooper]] | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 60&nbsp;087 | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Cory Jane]] (NZL) | notas = Ná Australië in 2003, Engeland in 2007 en Frankryk een dag vroeër word Nieu-Seeland die vierde span wat drie eindstryde haal, nadat hulle in die 1987- en 1995-eindstryde verskyn het. }} ==== Bronseindstryd ==== {{rugbywedstryd | datum = 21 Oktober 2011 | tyd = 20:30 (NZST) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 18–21 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/11234 Verslag] | weg = {{AUSru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Shane Williams]], [[Leigh Halfpenny]]<br />'''Doelskop:''' [[Stephen Jones (rugbyspeler)|Stephen Jones]]<br />'''Strafdoele:''' [[James Hook]], [[Stephen Jones (rugbyspeler)|Stephen Jones]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Berrick Barnes]], [[Ben McCalman]]<br />'''Doelskop:''' [[James O’Connor]]<br />'''Strafdoele:''' [[James O’Connor]] (2)<br />'''Skepdoel:''' [[Berrick Barnes]] | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 53&nbsp;013 | skeidsregter = [[Wayne Barnes]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Berrick Barnes]] (Aus) | notas = [[Nathan Sharpe]] word die vyfde Australiese rugbyspeler wat in sy 100ste toetswedstryd speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theaustralian.com.au/sport/rugby-union/lock-nathan-sharpe-to-play-100th-test-for-wallabies-in-world-cup-play-off/news-story/3025aff26f4068bc616973e349887a32 |title=Lock Nathan Sharpe to play 100th Test for Wallabies, in World Cup play-off |publisher=The Australian |author=Wayne Smith |date=19 Oktober 2011 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} ==== Eindstryd ==== {{rugbywedstryd | datum = 23 Oktober 2011 | tyd = 21:00 (NZST) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 8–7 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/11235 Verslag] | weg = {{FRAru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Tony Woodcock]]<br />'''Strafdoel:''' [[Stephen Donald]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Thierry Dusautoir]]<br />'''Doelskop:''' [[Francois Trihn-Duc]] | stadion = [[Edenparkstadion|Edenpark]], [[Auckland]] | bywoning = 61&nbsp;079 | skeidsregter = [[Craig Joubert]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Thierry Dusautoir]] (Fra) | notas = [[Jean-Marc Doussain]] (Fra) het sy toetsdebuut gemaak, waarmee hy die eerste rugbyspeler word wat tydens ’n rugbywêreldbekereindstryd debuteer.''<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irb.com/jwc/news/newsid=2060448.html#first+juniors+rwc+2011 |title=First for Juniors at RWC 2011 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=23 Oktober 2011 |accessdate=3 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111103235555/http://www.irb.com/jwc/news/newsid=2060448.html#first+juniors+rwc+2011 |archive-date=3 November 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * ''Frankryk en Nieu-Seeland word die tweede paartjie van spanne – ná Engeland en Australië (in 1991 en 2003) – wat in twee rugbywêreldbekereindstryde ten mekaar te staan kom, nadat hulle ook die 1987-eindstryd beslis het – interessant genoeg op dieselfde stadion.'' * ''Ná die 2007-bronseindstryd en -eindstryd was dit die derde keer tydens ’n rugbywêreldbekertoernooi wat twee spanne mekaar herontmoet nadat hulle voorheen in die groepfase ook teen mekaar gespeel het.'' * ''Die 15 aangetekende punte is die minste in dié tyd tydens ’n rugbywêreldbekereindstryd.'' * ''Die punteverskil is ook die minste in dié tyd tydens ’n rugbywêreldbekereindstryd.'' * ''Frankryk word die eerste span wat drie eindstryde verloor het.'' * ''Nieu-Seeland wen die Rugbywêreldbeker 2011 sonder ’n verlore wedstryd.'' * ''Nieu-Seeland word die eerste rugbyland wat die rugbywêreldbekertitel vir beide mans en vroue op dieselfde tydstip hou, nadat die [[Black Ferns|vrouespan]] die [[Vrouerugbywêreldbeker 2010|2010-titel]] kon wen.'' * ''Hulle word ook die derde gasheer wat ’n rugbywêreldbekertoernooi tuis kon wen. }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" !Rugbywêreldkampioen 2011 |- |align=center|'''{{NZLru}}''' |} == Statistiek == === Finale puntestand === Hierdie tabel toon die finale puntestand van al 20 deelnemende nasionale rugbyspanne in die Rugbywêreldbeker 2011.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=won;spanmax1=31+Dec+2011;spanmin1=01+Jan+2011;spanval1=span;template=results;trophy=17;type=team |title=Rugby Union – Statsguru – Test matches – Team records |publisher=ESPNscrum |accessdate=23 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623083915/http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=won;spanmax1=31+Dec+2011;spanmin1=01+Jan+2011;spanval1=span;template=results;trophy=17;type=team |archive-date=23 Junie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:2011 Rugby World Cup (men) results.svg|duimnael|400px|Uitslag van die Rugbywêreldbeker 2011: {{columns-list|2| {{sleutel|#fd0|Kampioen}} {{sleutel|#880|Naaswenner}} {{sleutel|#c96|Derde plek}} {{sleutel|#07f|Vierde plek}} {{sleutel|#0d0|Kwarteindrondte}} {{sleutel|#f55|Groepfase}} {{sleutel|#e0e0e0|Nie deelgeneem nie}}}}]] {| class="wikitable" style="text-align:center" !width=25|Rang !width=165|Span !width=25|Groep !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} !width=25|Drieë !width=25|Doelskoppe !width=25|Strafdoele !width=25|Skepdoele |- style="background:#fd0" | 1 || style="text-align:left;"|{{NZLru}} || A || 7 || 7 || 0 || 0 || 301 || 40 || 25 || 15 || 2 |- style="background:#880;" | 2 || style="text-align:left;"|{{FRAru}} || A || 7 || 4 || 0 || 3 || 159 || 16 || 11 || 17 || 2 |- style="background:#c96;" | 3 || style="text-align:left;"|{{AUSru}} || C || 7 || 5 || 0 || 2 || 211 || 28 || 19 || 9 || 2 |- style="background:#07f;" | 4 || style="text-align:left;"|{{WALru}} || D || 7 || 4 || 0 || 3 || 228 || 29 || 22 || 13 || 0 |- | colspan="12"| '''In die kwarteindrondte uitgeskakel''' |- style="background:#0d0" | 5 || style="text-align:left;"|{{RSAru}} || D || 5 || 4 || 0 || 1 || 175 || 21 || 20 || 9 || 1 |- style="background:#0d0" | 6 || style="text-align:left;"|{{ENGru}} || B || 5 || 4 || 0 || 1 || 149 || 20 || 14 || 6 || 1 |- style="background:#0d0" | 7 || style="text-align:left;"|{{IRLru}} || C || 5 || 4 || 0 || 1 || 145 || 16 || 13 || 12 || 1 |- style="background:#0d0" | 8 || style="text-align:left;"|{{ARGru}} || B || 5 || 3 || 0 || 2 || 100 || 11 || 9 || 9 || 0 |- | colspan="12"| '''In die groepfase uitgeskakel''' |- style="background:#f55" | 9 || style="text-align:left;"|{{ITAru}} || C || 4 || 2 || 0 || 2 || 92 || 13 || 6 || 5 || 0 |- style="background:#f55" | 10 || style="text-align:left;"|{{SAMru}} || D || 4 || 2 || 0 || 2 || 91 || 10 || 7 || 8 || 1 |- style="background:#f55" | 11 || style="text-align:left;"|{{TGAru}} || A || 4 || 2 || 0 || 2 || 80 || 7 || 6 || 11 || 0 |- style="background:#f55" | 12 || style="text-align:left;"|{{SCOru}} || B || 4 || 2 || 0 || 2 || 73 || 4 || 1 || 13 || 4 |- style="background:#f55" | 13 || style="text-align:left;"|{{CANru}} || A || 4 || 1 || 1 || 2 || 82 || 9 || 5 || 7 || 2 |- style="background:#f55" | 14 || style="text-align:left;"|{{FIJru}} || D || 4 || 1 || 0 || 3 || 59 || 7 || 6 || 4 || 0 |- style="background:#f55" | 15 || style="text-align:left;"|{{GEOru}} || B || 4 || 1 || 0 || 3 || 48 || 3 || 3 || 9 || 0 |- style="background:#f55" | 16 || style="text-align:left;"|{{USAru}} || C || 4 || 1 || 0 || 3 || 38 || 4 || 3 || 4 || 0 |- style="background:#f55" | 17 || style="text-align:left;"|{{JPNru}} || A || 4 || 0 || 1 || 3 || 69 || 8 || 4 || 7 || 0 |- style="background:#f55" | 18 || style="text-align:left;"|{{RUSru}} || C || 4 || 0 || 0 || 4 || 57 || 8 || 4 || 2 || 1 |- style="background:#f55" | 19 || style="text-align:left;"|{{ROMru}} || B || 4 || 0 || 0 || 4 || 44 || 3 || 1 || 9 || 0 |- style="background:#f55" | 20 || style="text-align:left;"|{{NAMru}} || D || 4 || 0 || 0 || 4 || 44 || 5 || 2 || 2 || 3 |- class="sortbottom" bgcolor="#EFEFEF" style="font-weight:bold;" | || style="text-align:left;"|Algeheel || || 48 || || || || 2245 || 262 || 181 || 171 || 20 |} === Meeste punte en drieë === {| class="toptextcells" | Meeste punte aangeteken:<ref name="Most_Points" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ! Naam ! Punte |- | 1 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Morné Steyn]] | 62 |- | 2 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Australië}} [[James O’Connor]] | 52 |- | 3 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Tonga}} [[Kurt Morath]] | 45 |- | 4 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Ierland|rugby}} [[Ronan O’Gara]] | 44 |- | 5 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Piri Weepu]] | 41 |- | 6 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Frankryk}} [[Dimitri Yachvili]] | 39 |- | 7 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Frankryk}} [[Morgan Parra]] | 37 |- | 8 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Colin Slade]] | 36 |- | 9 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Japan}} [[James Arlidge]] | 34 |- |rowspan="2"| 10 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Frankryk}} [[Vincent Clerc]] |rowspan="2"| 30 |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Engeland}} [[Chris Ashton]] |} | Meeste drieë gedruk:<ref name="Most_Tries" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ! Naam ! Drieë |- |rowspan="2"| 1 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Engeland}} [[Chris Ashton]] |rowspan="2"| 6 |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Frankryk}} [[Vincent Clerc]] |- |rowspan="3"| 3 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Australië}} [[Adam Ashley-Cooper]] |rowspan="3"| 5 |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Israel Dagg]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Ierland|rugby}} [[Keith Earls]] |- |rowspan="7"| 6 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Engeland}} [[Mark Cueto]] |rowspan="7"| 4 |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Fidji}} [[Vereniki Goneva]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Zac Guildford]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Richard Kahui]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Jerome Kaino]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Wallis}} [[Scott Williams]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Sonny Bill Williams]] |} |} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Krieketwêreldbeker 2011]] == Notas == <references group="n" /> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Simon Barclay |title=Rugby World Cup 1987–2015: Complete Match Results & Statistics |publisher=Silverthorn Publishing |year=2015 |isbn=978-1-326-46806-4}} * {{en}} {{cite book |author=Lance Peatey |title=In Pursuit of Bill: A Complete History of the Rugby World Cup |url=https://archive.org/details/inpursuitofbill0000peat |publisher=New Holland Publishers |year=2011 |isbn=978-1-74257-191-1}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|2011 Rugby World Cup|Rugbywêreldbeker 2011}} * {{en}} [https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2011/overview Amptelike Rugbywêreldbekerwebwerf] * {{en}} [http://en.espn.co.uk/2011-rugby-world-cup/rugby/series/86293.html?template=results Volledige uitslae en statistiek] by ESPNscrum * {{en}} [https://www.espn.co.uk/rugby/table/_/league/164205/season/2011 Rugby World Cup Standings – 2011] * {{en}} [http://www.rugbyrefs.com/wiki/index.php/Rugby_World_Cup_Referees Rugbywêreldbekerskeidsregters] by RugbyRefs.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150401160106/http://www.rugbyrefs.com/wiki/index.php/Rugby_World_Cup_Referees |date=1 April 2015}} {{Rugbywêreldbekerstadions 2011}} {{Springbokke (2011 Rugbywêreldbekergroep)}} {{Navigasie Rugbywêreldbeker}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Rugbywereldbeker 2011}} [[Kategorie:Geskiedenis van Nieu-Seeland]] [[Kategorie:Rugbykompetisies in Nieu-Seeland]] [[Kategorie:Rugbywêreldbeker|2011]] [[Kategorie:Sport in 2011]] fhiq03zajbmlclbzjp141b158zcw1br 0 33317 2963794 2963726 2026-08-30T14:25:10Z Pynappel 70858 2963794 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akademikus | erevoorvoegsel = | naam = Joan Hambidge | ere-agtervoegsel = | beeld = Lêer:Joan.jpg | beeldgrootte = | beeldbeskrywing = | onderskrif = Hambidge in 2001. | inheemse_naam = | inheemse_naam_taal = | geboortenaam = Joan Helene Hambidge | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1956|9|11}} | geboorteplek = [[Aliwal-Noord]], [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = <!-- {{sterfdatum en ouderdom|JJJJ|MM|DD|JJJJ|MM|DD}} (geboortedatum eerste, dan sterfdatum) --> | sterfplek = | doodsoorsaak = | burgerskap = <!-- gebruik slegs waar nodig, per [[WP:INFONAT]] --> | ander_name = | beroep = | periode = | bekend = | titel = | rade = <!-- raads- of soortgelyke poste buite die hoofberoep --> | eggenoot = | lewensmaat = | kinders = | ouers = | familielede = | eerbewyse = <!-- slegs noemenswaardige toekennings op nasionale vlak --> | webblad = | opvoeding = [[Universiteit Stellenbosch]] ([[BA]], BAHons)<br>[[Universiteit van Pretoria]] ([[MA]])<br>[[Rhodes-universiteit]] (PhD) | tesistitel = | tesis_url = | tesisjaar = | skooltradisie = | doktorale_adviseur = | akademiese_adviseurs = | invloede = <!-- moet uit 'n derdeparty-bron verwys word --> | era = | vakgebied = <!-- hoof- akademiese vakgebied – bv. fisika, sosiologie, Nuwe-Testamentiese studie, Ou Nabye-Oosterse taalkunde --> | stroming = <!-- spesialisgebied binne die vakgebied – bv. subatomiese navorsing, 20ste-eeuse Deense studie, Pauliniese navorsing, Akkadiese en Ugaritiese studie --> | werkplekke = <!-- slegs voltydse poste, nie studenteposte nie --> | doktorale_studente = <!-- slegs dié met Wikipedia-artikels --> | noemenswaardige_studente = | hoof_belangstellings = | noemenswaardige_werke = | noemenswaardige_idees = | beïnvloed = <!-- moet uit 'n derdeparty-bron verwys word --> | handtekening = | handtekening_alt = | handtekeninggrootte = | voetnotes = }} '''Joan Helene Hambidge''' (gebore [[11 September]] [[1956]], [[Aliwal-Noord]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse digter, akademikus en letterkundige kritikus. Sy is welbekend vir haar ''uit-die-kas''-skryfstyl. Haar teoretiese bydraes handel meestal oor [[Roland Barthes]], [[dekonstruksie]], post-modernisme, [[psigoanalise]] en die metafisiese. Vir haar tweede bundel, ''Bitterlemoene'' (1986), ontvang sy die [[Eugène Maraisprys]] vir letterkunde. Meer onlangs ontvang sy ook die Litera-prys vir haar poësie.<ref name=":0">http://www.litnet.co.za/joan-hambidge-1956/</ref> == Lewe en werk == === Herkoms en opleiding === Joan Helene Hambidge is op 11 September 1956 op Aliwal-Noord gebore as die tweede oudste van vier dogters. Haar pa se voorgeslagte is Iers en haar ma s'n Afrikaans. Weens haar pa se betrekking in die versekeringsbedryf trek hulle baie en sy gaan op haar geboortedorp, op [[Witbank]], in [[Pretoria]] by Hoërskool Wonderboom en op Hoërskool Standerton skool, waar sy in 1974 [[Matriek in Suid-Afrika|matrikuleer]]. In matriek ontvang sy die Beheerraadsmedalje vir die beste matriekuitslae. Sy studeer vanaf 1975 tot 1979 aan die [[Universiteit Stellenbosch]] waar sy die [[BA-graad]] en BA Honneurs-graad verwerf. In hierdie tyd publiseer sy 'n openlike gay-verhaal in die ''Stellenbosse Student'' wat groot opspraak verwek, maar [[D.J. Opperman]] moedig haar aan op grond van die letterkundige meriete daarvan. Sy is dan ook deel van D.J. Opperman se bekende Letterkundige Laboratorium en is in 1978 en 1979 Opperman se persoonlike assistent. Aan hierdie universiteit begin sy met 'n [[Magister Artium|MA-graad]] wat sy later met lof aan die [[Universiteit van Pretoria]] voltooi, onder leiding van professor [[Elize Botha]]. Haar tesis gaan oor “''Die ek-verteller in die belydenisroman''”. In [[1985]] promoveer sy (PhD-graad) aan die [[Rhodes-universiteit]] in [[Grahamstad]] onder leiding van professor [[André P. Brink]] met 'n verhandeling oor ''Die metaroman: 'n dekonstruksie-ondersoek'', wat die eerste doktorale proefskrif oor dekonstruksie in Afrikaans is.<ref>{{Cite web |url=http://www.boekwurm.co.za/blad_skryf_fghij/hambidge_joan.html |title=argiefkopie |access-date=26 September 2006 |archive-date=26 September 2006 |archive-url=https://archive.ph/20060926105503/http://www.boekwurm.co.za/blad_skryf_fghij/hambidge_joan.html |url-status=live }}</ref> Daarna doen sy 'n ruk lank navorsing oor literêre teorie aan die Universiteit van Yale in [[Verenigde State van Amerika|Amerika]].<ref>http://www.litnet.co.za/joan-hambidge-1956/</ref> === Loopbaan as akademikus === Sy word in 1980 aangestel by die [[Universiteit van die Noorde]] in [[Polokwane|Pietersburg]] (tans Polokwane) as senior lektrise en waarnemende departementshoof van die Departement van Algemene Literatuurwetenskap en in 1990 word sy bevorder tot hoogleraar. Hierna aanvaar sy in Julie 1992 'n pos as lektor (later senior lektor, professor en vise-dekaan) in Afrikaans en Nederlands aan die [[Universiteit van Kaapstad]]. Tans doseer sy kreatiewe skryfwerk in die digkuns aan nagraadse studente en bied ook kursusse in gender en letterkunde aan.<ref>{{Cite web |url=http://www.nb.co.za/authors/828 |title=argiefkopie |access-date=14 September 2016 |archive-date=30 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330085453/http://nb.co.za/authors/828 |url-status=dead }}</ref> Sy doen 'n studie oor gender-konstruksies in Afrikaans wat in 2001 met 'n tweede doktorsgraad aan die Universiteit van Kaapstad bekroon word. Die titel van haar proefskrif is “''Gender-konstruksie in die Afrikaanse letterkunde: 'n ondersoek in [[kultuurstudies]], literêre teorie en kreatiewe skryfwerk''”. In Mei 2003 lewer sy haar intreerede as professor onder die titel “''Whose inaugural is it anyway? Modern criticism in crisis''”. Sy is in 2007 Direkteur van die Skool vir Tale en Letterkundes. In 1999 behartig sy saam met [[Ingrid Winterbach]] en [[Marlene van Niekerk]] 'n weeklange kursus in kreatiewe skryfwerk aan die [[Universiteit van Port Elizabeth]], terwyl sy in 2011 die digtersfokusgroep lei by die Winterskool van die Universiteit van Pretoria se Eenheid vir Kreatiewe Skryfkuns en in 2008 insette lewer tydens 'n Kreatiewe Beraad aan die [[Universiteit van die Vrystaat]]. By verskeie geleenthede lewer sy ook openbare voorlesings van haar werk, onder andere by die jaarlikse Woordfees en Versindaba op [[Stellenbosch]]. Vanaf 2011 behartig sy ook op gereelde basis die radioprogram Leeskring op [[Radio Sonder Grense]]. [[Breyten Breytenbach]] voer 'n onderhoud met haar oor haar digkuns wat oor [[KykNET|KykNet]] uitgesaai word. === Reise en skryfwerk === Haar voorliefde vir reis neem haar regoor die wêreld en sy onderneem feitlik elke jaar 'n oorsese reis, na verskillende bestemmings. Sy besoek feitlik al die kontinente en lande soos [[Japan]], [[Kuba]], [[Kanada]], [[Indië]], [[Turkye]], [[Thailand]], [[Egipte]], [[Brasilië]], [[Frankryk]] en [[Zanzibar]]. Op versoek van ''[[Die Burger]]'' behartig sy dan ook die weeklikse reisrubriek ''Wegkomkans'' in hierdie koerant. Ander rubrieke uit haar pen is ''Op my literêre sofa'' (waarin sy geen doekies omdraai oor die letterkunde en die beoefenaars daarvan nie, sodat daar vele polemieke hieruit voortspruit wat aanleiding gee tot baie briewe aan die koerante) en ''Kopstukke'', beide in ''[[Beeld]]''. Sy skryf ook verskeie resensies en maak ander bydraes tot die Internet webwerf [[LitNet]]. Sy is veral bekend as digter en skrywer wat openlik die vroulike gay-saak bevorder en oopskryf en as besonder produktiewe kritikus en resensent, wat meermale in polemieke betrokke raak. In 1994 dien 'n oudstudent van die Universiteit van Kaapstad 'n klag van seksuele teistering teen haar by die universiteitsowerheid in, waarna sy deur die universiteit vermaan word. Hierdie ervaring vind later neerslag in die roman ''Die Judaskus''.<ref name=":0" /> == Skryfwerk == === Poësie === Reeds in standerd vier skryf sy in vir ''[[Die Transvaler]]'' se poësiewedstryd en wen 'n prys met haar gedig ''Die verlange passer vannag in my''. Sy begin egter eers ernstig dig op 26-jarige ouderdom. Temas waarna sy gereeld terugkeer in haar poësie is gay liefde, familie, die dood, die digkuns, reis en portrette van digters en bekendes.<ref>{{Cite web |url=http://www.oulitnet.co.za/chain/johann_de_lange_vs_joan_hambidge.asp |title=argiefkopie |access-date=14 September 2016 |archive-date=22 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170622104058/http://oulitnet.co.za/chain/johann_de_lange_vs_joan_hambidge.asp |url-status=dead }}</ref> Telkens gebruik sy motto’s uit ander skrywers en digters en tree haar gedigte ook bewustelik in gesprek met die werk van andere. Hierdie tegniek is partykeer geslaag en bring ekstra betekenislae, maar ontkom nie altyd aan die gevaar van 'n te verliteratuurde poësie nie. Dwarsdeur haar oeuvre is daar ook 'n boeiende wisselwerking tussen die intellektuele en die emosionele, veral soos dit uiting vind in besinning oor die digkuns en veral gedigte oor die liefde. Deurentyd slaag sy daarin om haar digbundels onderling en individueel in 'n hegte eenheid saam te bind. Haar gedigte verskyn in verskeie tydskrifte, waaronder ''Standpunte'', ''Tydskrif vir Letterkunde'' en ''Literator''. Sy debuteer met ''Hartskrif'', waar die titel reeds aandui dat die oorwegende motief van hierdie gedigte die menslike emosies of die hart is, wat dan op skrif gestel moet word, wat weer die rasionele impliseer. Telkens bevat die gedigte dan ook teenstellings. Die bundel bevat ook gedigte oor jeugherinneringe.<ref>Le Roux, André. Die Burger, 16 Januarie 1986</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 26 no. 3, September 1986Interne verhuising</ref><ref name="kann">Kannemeyer, J.C. ''Op weg na 2000.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998</ref><ref>Viljoen, Louise. Insig, Desember 1995</ref><ref>Marais, René. Rapport, 30 Julie 1995</ref><ref>Olivier, Fanie. Rapport, 6 Junie 1999</ref><ref>Van Vuuren, Helize. Die Burger, 6 September 1995</ref> ''Bitterlemoene'' neem die tema van emosies verder en ondersoek veral die impak van verlies en teleurstelling, soos reeds deur die titel gesuggereer word. Daar is verskeie liefdesgedigte en menige gedig bevat 'n vorm van persoonlike belydenis. Deurlopend is die strewe om deur middel van die vers persoonlike gevoelens, hartseer, frustrasie en teleurstelling te verwerk.<ref>Brink, André P. Rapport. 15 Februarie 1987</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 27 no. 2, Junie 1987</ref><ref>Van der Lugt, Pieter. Die Burger, 26 Februarie 1987</ref> In 1987 word hierdie digbundel met die [[Eugène Maraisprys|Eugène Marais-prys]] bekroon.<ref name="ham">http://joanhambidge.blogspot.co.za/</ref> In ''Die anatomie van melancholie'' oorheers die tema van verlies, nie net in die sin van liefdesverlies nie, maar ook in die vervreemding van die self.<ref>Brink, André P. Rapport. 29 November 1987</ref><ref>Gouws, Tom. Insig, Maart 1988</ref> ''Palinodes'' se titel kom van die Grieks “palin” (weer of herhaal) en “ode” ('n lied). 'n Palinode is 'n digsoort wat poog om 'n ander gedig ongedaan te maak of terug te trek. In die bundel oorheers die gedig self dan as tema, veral in die sin daarvan dat dit nie net bevrydend en skeppend is nie, maar ook destruktief werk deur iets terug te trek of ongedaan te maak. Op hierdie manier word dit dan 'n toespeling op die lewe en liefdes van die mens, wat tydelik van aard is en as gevoelens verander tot niet gaan. Deurlopend in die bundel is die besef dat waarnemings, vriendskappe en selfs liefde opgeneem en dus as’t ware oorheers word in die poësie. Die poësie dien dus nie die lewe nie, maar dit is die lewe wat in diens staan van die poësie, soos geïllustreer in ''Dichtung und Wahrheit''. Die erotiese verse in hierdie bundel word koud en klinies, sodat dit in die teken van eensaamheid en afskeid staan, waardeur ook die liefde geparodieer en as post mortem betrag word.<ref>Brink, André P. Rapport, 6 Maart 1988</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 28 no. 3, September 1988</ref> Die titel van ''Geslote baan'' kommunikeer reeds die sentrale tema van sirkelgang en reis, waar die onvermoë om uit die baan te ontsnap en die doel van alles te verstaan sentraal staan. Die bundel bevat ook gedigte oor kunstenaars en die wisselwerkings tussen kuns en die werklikheid.<ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 29 no. 3, September 1989</ref><ref name="kann" /><ref>Schutte, Roswitha. Rapport, 12 Februarie 1989</ref> ''Gesteelde appels'' verwys na die Paradysverhaal, waar die appel wel beskikbaar is as voedsel maar tegelykertyd verrotting uitbeeld. Weereens besin die digter hier oor die digkuns en die aard daarvan, maar in teenstelling met ander bundels staan 'n konkrete gegewe (soos die reis in die vorige bundel) nie sentraal nie en is die verse meer besinnend van aard, met die appel-motief wat as vernaamste bindingsmiddel dien.<ref>Britz, Etienne. Die Burger, 7 Desember 1989</ref><ref>Conradie, Pieter. Rapport, 5 November 1989</ref><ref>Grové, A.P. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 30 no. 3, September 1990</ref><ref name="kann" /> Die titel van ''Kriptonemie'' kan verwys na die kriptiese aard van die gedigte, maar kan ook verwant wees aan ''Cryptogamen'' of verborge huwelik, die titel wat die Nederlandse digter Gerrit Achterberg aan sy versamelbundels gee. In so 'n geval sal die titel ook kan verwys na verborge herinnerings wat in die geheue agterbly. In die bundel verskyn dan ook meer kriptiese gedigte, waar die betekenis doelbewus versluier word en ontsyfer moet word. Die temas van die gedigte sluit steeds by die sentrale tema van haar digkuns aan, naamlik liefdesverlies, die projeksie en vergestalting van hierdie verlies in die woord en gedig, die geliefde wat in die gedig 'n soort alter ego word, en die komplekse verhouding tussen gedig en lewe as beelde van mekaar.<ref>Crous, Marius. Rapport, 26 November 1989</ref><ref name="kann2">Kannemeyer, J.C. ''Op weg na 2000''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998</ref> Die aard van ''Kriptonemie'' word voortgesit in die daaropvolgende bundel, ''Donker labirint''. Die sentrale motief van die bundel is 'n donker doolhof wat bewandel word, waaraan die bundel sy titel te danke het. Hierdie reis gaan gepaard sonder lig en met weinig hoop op verlossing of uitkomkans.<ref name="kann2" /> Die betekenis van die titel ''Tachycardia'' is “abnormale hartklop-frekwensies”, en die bundel bevat hoofsaaklik liefdesgedigte, maar dan gefokus op 'n verhouding wat verby is. Hierdie pyn word beleef teen die agtergrond van 'n aantal literêre geliefdes, met die digkuns wat 'n mate van verligting bring.<ref name="kann2" /><ref>Van Vuuren, Helize. Die Burger, 1 November 1990</ref><ref>Scholtz, Merwe. Insig, November 1990</ref> ''Tachycardia'' word in 1990 genomineer vir die Rapportprys. ''Die somber muse'' se titel word in die insetgedig, ''Ek wonder of jy soms'' verklaar, waar die gewese liefde nie meer vreugde bring nie, maar steeds die inspirasie is vir die digter se poësie. Die bundel se motto verkondig dat die mens nie sonder verdriet kan bestaan nie, maar ook dat verdriet nie kan bestaan sonder poësie nie.<ref name="kann2" /><ref>Scholtz, Merwe. Insig, November 1990</ref><ref>Van Vuuren, Helize. Die Burger, 1 November 1990</ref> ''Die somber muse'' word in 1990 genomineer vir die Rapportprys. ''Verdraaide raaisels'' se titel verwys na die vreemde mitologie van 'n vreemde land en sy mense, maar impliseer ook die raaisels van die gees en van die konsep van reis. Hier word weer gedig oor die verlies van 'n geliefde, maar teen die agtergrond van 'n reis na Suid-Amerika. Hoewel die verteller die gewese geliefde doelbewus probeer vergeet, vind sy in ''Indruk'' herinnering in feitlik alles waarmee sy gekonfronteer word. Die ervarings en indrukke van die fisiese reis word dus ingeneem en verwerk, maar asof die verlore geliefde alomteenwoordig is om as raamwerk vir die geestelike reis te dien. Hierdeur word die liefde ook met die skeppingsdaad in verband gebring.<ref>Hugo, Daniel. Rapport, 9 Desember 1990</ref><ref name="kann" /> ''Verdraaide raaisels'' word in 1990 genomineer vir die Rapportprys. ''Die verlore simbool'' sluit aan by die vorige bundel en verteenwoordig die begin van 'n nuwe sentrale klem in haar poësie. Waar die geliefde die oorheersende simbool was, word hierdie simbool nou “verloor” maar is die verlore geliefde steeds inspirasie vir die skryf van gedigte. Die digter en die digkuns neem dus weer die sentrale plek in, soos telkens tevore weer teen die agtergrond van 'n reismotief. Hierdie keer is die reis egter nie na 'n bepaalde plek nie, maar neem dit eerder 'n kosmiese aard aan om die enorme afstand tussen die digter en die geliefde aan te dui, waar kontak verbreek is en later nie meer moontlik is nie. Die titelgedig verklaar dat lewe nie meer aan verlies gemeet sal word nie, maar dat verlies en lewe nou beide hulle eie plek sal bepaal. Ook die werk van ander kunstenaars vind neerslag in hierdie bundel, soos die gedig oor [[Ernest Hemingway|Hemingway]] waarin hierdie beroemde skrywer se werk deur enkele goed geformuleerde flitse belig word.<ref>Du Plessis, Phil. Beeld, 15 Augustus 1991</ref><ref>Kannemeyer, J.C. Insig, September 1991</ref><ref name="kann2" /><ref>Liebenberg, Wilhelm. Rapport, 18 Augustus 1991</ref> ''Interne verhuising'' se titel dui die geestelike reis na groter selfkennis aan en impliseer terselfdertyd 'n nuwe tuiste in die self. Die drie ''Spieëlbeeld''-gedigte waarmee die bundel afsluit beskryf dan ook die verworwe insig in die self. Die bundel sit die reis na groter selfbewussyn en selfkennis voort teen die agtergrond van 'n reis deur Oos-Europa, terwyl die verteller treur oor die afloop van nog 'n liefdesverhouding. Die gedig ''Ballade van my verlore bemindes'' is 'n hoogtepunt in die bundel met sy effektiewe gebruik van die gevarieerde refrein en die deurlopende skeepsbeelde. Die sentrale temas van liefde, reis en skryf oorheers weereens in hierdie bundel. ''Ewebeeld'' hervat die temas uit haar vorige werk, waar sy slegs in haar gedigte die geliefde kan bereik, maar juis daarom kan sy nie die geliefde bereik nie. Die eerste afdeling, ''Warmys'', beskryf reise deur plekke soos [[Venesië]], [[Egipte]] en [[Peru]], telkens verbind met die afloop van 'n liefdesverhouding. Die tweede afdeling is ''Noodweer'', waarin die geskiedenis van 'n afgelope liefdesverhouding wat in openbare aanklagte geëindig het, aan die bod is. In ''Rescue 911'' is dit onmoontlik om die geliefde per pos of telefoon te bereik en waar dit voorheen moontlik was om dit in 'n gedig te doen, is ook hierdie metode nou futiel, want dit word as getuienis teen die digter gehou.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 30 Junie 1997</ref><ref>Weideman, George. Rapport, 24 Augustus 1997</ref> Die tydskrif ''Literator'' ken in 1999 die Litera-prys toe aan haar gedig ''Eugène Marais (1871–1936)'' as die beste kreatiewe skryfwerk wat in 'n kalenderjaar in daardie tydskrif verskyn het. Hierdie gedig verskyn later in die bundel ''Lykdigte''. Die bundel bevat verskeie gedigte oor gestorwe digters, soos Stephan Bouwer, [[Patrick Petersen]], [[Ernst van Heerden]], [[Olga Kirsch]], Johann Johl en [[Eugène Marais]]. Die digteres vind vertroosting in die werke wat die gestorwenes agterlaat, met 'n gedig soos ''Totius (1877–1953)'' wat ook die helende krag van die gedig verklaar. Daar is ook gedigte oor digters soos [[Sheila Cussons]] en [[Elisabeth Eybers]] wat by publikasie van die bundel nog geleef het. So bring die digter hulde aan die skeppende kunstenaars wat 'n invloed op haar lewe gehad het.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 11 September 2000</ref> Joan kry 'n Poetry Institute of Africa tweede prys vir haar gedig ''ʼn'' ''Gedig plagieer die werklikheid'', wat later in die bundel ''Ruggespraak'' opgeneem word. Hierdie bundel handel oor die verhouding wat buite die gedig lê, waardeur die liefdesvers dus self uitgewis word. Wanneer die verhouding verkoel, neem die reismotief en die gedig weer oor as korrektief, sodat die digter se groot liefde gedurig wissel tussen die mens en die skryfwerk. Die toonaard van die gedigte is weerloser as in vorige bundels, met meer meegevoel en begrip, terwyl die reisverse oor New York 'n hoogtepunt is. In die derde afdeling word gedig oor die impak van grootskaalse geweld en vernietiging, na aanleiding van die terreuraanvalle op die [[Wêreldhandelsentrum|World Trade Centre]] op [[Aanvalle op 11 September 2001|11 September 2001]], maar ook van die Amerikaanse kernbomaanvalle op [[Japan]] tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref>Cloete, T.T. Beeld, 13 Januarie 2003</ref><ref>De Lange, Johann. Rapport, 6 April 2003</ref><ref>Pieterse, H.J. Insig, Maart 2003</ref> ''En skielik is dit aand'' se toonaard is hoofsaaklik emosionele verlies en die bundel bevat verder bekende temas uit haar werk, soos die verraad wat sy met haar poësie teenoor die geliefde pleeg, aansluiting by ander skrywers se werk en die bewussyn van die populêre kultuur.<ref>http://www.oulitnet.co.za/mond/joan_hambidge.asp</ref> Die bundel bevat ook 'n afdeling met gedigte van 'n liefdesverhouding met 'n getroude geliefde, wie se man onbewus is daarvan.<ref>Bezuidenhout, Zandra. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 43 no. 1, Herfs 2006</ref><ref>John, Philip. Beeld, 19 September 2005</ref> Na haar pa se dood in 2006 publiseer Joan die bundel ''Dad'' tot sy eer. Slegs die eerste afdeling is na sy dood geskryf en talle gedigte het reeds in ander bundels verskyn. Die bundel bevat gedigte oor haar vader en die vader-kind verhouding tussen hulle en oor die algemeen.<ref>Cloete, T.T. Beeld, 12 Februarie 2007</ref><ref>Odendaal, Bernard. Rapport, 4 Maart 2007</ref> ''Koesnaatjies vir die proe'' word saamgebundel met die prosawerk ''Palindroom''. In die gedigte lewer sy kommentaar oor die liefdes in die prosawerk deur middel van hoofsaaklik erotiese gedigte en gedigte oor die verlies van verhoudings en ewigdurende verlange. ''Vuurwiel'' sit hoofsaaklik die tematiek van haar vorige bundels voort, met die titel se aanduiding van 'n sirkelgang van lewe en dood wat sentraal staan. Die inhoud is klaagsange, wat begin met 'n roudig opgedra aan Elisabeth Eybers; reisverse met 'n heimwee na veraf plekke; liefdesverse wat enigsins minder passievol maar meer skrynender van toonaard is; verwysings na die woordkuns en die werk van skrywers en vermaaklikheidskunstenaars; tegnologie en die virtuele ruimte. Hierdie bundel beïndruk met sy breë verwysingsraamwerk en die groter soberheid en deurdagtheid in vergelyking met vroeër werk. Sy beproef ook ander versvorme, soos die villanelle, die dizain, die rondeau, die pantoem en die ballade.<ref>Bezuidenhout, Zandra. Rapport, 15 Maart 2009</ref><ref>Crous, Marius. Beeld, 25 Mei 2009</ref> ''Vuurwiel'' is in [[2010]] op die kortlys vir die toekenning van die [[Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging|ATKV]] se prys vir poësie. Sy vertaal self van haar gedigte in Engels, terwyl beide Jo Nel en [[Johann de Lange]] ook Engelse vertalings van haar gedigte doen. ''Die buigsaamheid van verdriet'' is 'n keur uit haar gedigte, deur haarself uitgekies,<ref>John, Philip. Beeld, 31 Januarie 2005</ref><ref>Pienaar, Hans. Rapport, 10 April 2005</ref> terwyl ''Visums by verstek'' 'n persoonlike keur is uit haar reisgedigte, met 'n paar voorheen ongepubliseerde gedigte wat ook ingesluit word. In die reisgedigte word dikwels in vreemde plekke nuut gekyk na traumatiese situasies soos die einde van 'n verhouding of die dood van 'n geliefde. So verkry die spreker afstand van die self of die situasie en word verrassende en vreemde indrukke geaktiveer waarmee die reisbelewenis en –beskrywing 'n metafoor word vir die situasie.<ref>Visagie, Andries. Rapport, 3 Julie 2011</ref><ref>Crous, Marius. Beeld, 7 Maart 2011</ref>Hierdie bundel is in 2011 die naaswenner van die Woordkunstenaar vir die vorige jaar toekenning by die Stellenbosse Woordfees en wen in 2012 die ATKV-poësieprys.<ref>{{Cite web |url=http://versindaba.co.za/tag/visums-by-verstek/ |title=argiefkopie |access-date=14 September 2016 |archive-date= 3 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003045637/http://versindaba.co.za/tag/visums-by-verstek/ |url-status=dead }}</ref> ''Lot se vrou'' is 'n voortsetting van reeds bekende tematiek (die ontwykende geliefde, die skryfkuns, die invloed van reis, die intertekstuele gesprek met ander skrywers) maar dan op so 'n vaardige wyse dat dit nie verstar of verveel nie. Die titel verwys metafories na Lot se vrou, wat steeds hunkerend na die luste en liefdes van die verlede soos 'n soutpilaar versteen en nie vorentoe kan gaan nie. Die bundel word in nege afdelings verdeel, waarin opeenvolgend behandel word die verlede en die meditasie wat dit in die poësie laat neerslag vind; die aard van kreatiwiteit; die lotsbepaling van die mens; die lewe van verskeie kunstenaars in drie aparte afdelings; afwysing en verlies; dood en melancholie en in die laaste afdeling ''Suicidaire'' tree sy in gesprek met Alvarez, skrywer van ''The savage god''.<ref>Bennett, Nini. Rapport, 17 Junie 2012</ref><ref>De Wet, Karen. Beeld, 4 Junie 2012</ref> ''Meditasies'' se titel verwys na die Romeinse keiser [[Markus Aurelius|Marcus Aurelius]] se twaalf boeke bekend as ''Meditations'', waarin hy sy gedagtes oor die Stoïsyne filosofie en riglyne vir sy eie lewe neergepen het. Verder word die meditasieproses van introspeksie en bepeinsing al eeue lank deur talle gelowiges van regoor die wêreld beoefen om innerlike heling en vrede teweeg te bring. Die titel omvat die oorkoepelende tema van die gedigte, wat hoofsaaklik fokus op 'n vorm van bestekopname van die spreker se lewe en haar soeke na innerlike heling en berusting tydens 'n fisieke en psigiese reis. Die bundel sluit tematies aan by vorige bundels en bevat gedigte oor reis, stede, die poësie, asook 'n aantal lykdigte, met baie gedigte wat ook die tema van verlies en veral die verlore geliefde verken.<ref>Cochrane, Neil. Beeld, 27 Januarie 2014</ref><ref>Koen, Dewald. Rapport, 5 Januarie 2014</ref> ''Matriks'' se titel suggereer 'n struktuur of raamwerk waarin diverse temas interaktief in 'n netwerk van verweefdheid met mekaar verbind word. Die omslagfoto beeld 'n Bisantynse deur uit met simboliese figure in reliëf van 'n ridder, priester, moeder en kind, en gemeente. Hierdie figure, die illustrasies in die bundel en die titel vorm saam 'n leidraad vir die lees van die bundel, waar die bewuste en die onbewuste gedurig met mekaar meeding om die simboliese deur oop te maak, die verbande te lê en die betekenis te ontsluit. Die bundel word in elf uiteenlopende afdelings verdeel, maar sluit by die digter se oeuvre aan deur motiewe bekend uit haar vroeër werk.<ref>Kostopoulos, Candess. Beeld, 30 Maart 2015</ref><ref>Vitackova, Martina. Rapport, 12 April 2015</ref> ''Indeks'', Hambridge se 25ste digbundel word op 11 September 2016 bekend gestel.<ref name="ham" /> Haar gedigte word opgeneem in 'n verskeidenheid versamelbundels, waaronder 'n ruim keuse in ''Groot verseboek'' en ook in ''Die Afrikaanse poësie in 'n duisend en enkele gedigte'', ''Die dye trek die dye aan'', ''Digters en digkuns'', ''Liggaamlose taal'', ''Kraaines'', ''Goudaar'', ''Honderd jaar later'' en die ''Versindaba'' bundels wat jaarliks na hierdie fees uitgegee word. In 2020 word elf van haar gedigte in ''Vers en vrou'' opgeneem. <ref>De Wet, K. (samest.) Vers & vrou. Kaapstad: Human & Rousseau. 2020</ref> === Prosa === Benewens poësie skryf sy ook romans. ''Swart koring'' en ''Die swart sluier'' is beide parodieë van die hygroman, wat die beheptheid met seks opstuur. ''Swart Koring'' roep die bekende Tryna du Toit-roman ''Groen koring'' in die geheue op, waarin 'n ongetroude meisie in die moeilikheid geraak het. Hambidge gaan 'n stappie verder deurdat haar heldin, Sonja Verbeek, gay is. Sonja se passie is dan veral vir die fotoboek-aktrise Tanja, maar sy word tog soms deur Etienne bekoor. Ook die hoër literatuur word satiries aan die kaak gestel met herhaalde versluierde verwysings na skrywers en geskryfdes.<ref>Du Plessis, Bertie. Rapport, 1 Desember 1996</ref><ref name="kann2" /><ref>Van der Westhuizen, P.C. Beeld, 20 Januarie 1997</ref> ''Die swart sluier'' is 'n vervolg hierop, waarin populêre genres soos die speurverhaal, [[spookverhaal]] en [[plaasroman]] geparodieer word. Hier bevind Sonja Verbeek haar in Welkom, waar sy 'n lesing by 'n seminaar moet lewer saam met [[D.F. Malherbe]]. Die rekenaars van die hotel het egter 'n virus en die besprekings is heeltemal deurmekaar gekrap. Karakters uit verskeie romans is daar en Sonja deel saam met Salomé van [[Etienne Leroux]] se ''Sewe dae by die Silbersteins'' 'n kamer.<ref>Bouwer, Stephan. Rapport, 22 November 1998</ref><ref>Burger, Willem. Beeld, 19 Oktober 1998</ref> Ander romanmatige deelnemers is [[Dalene Matthee]] se olifant en Lettie Viljoen se slang. Die eerste Internetroman in Afrikaans is ook uit haar pen, naamlik ''Sewe Sonjas en wat hulle gedoen het'', wat kommentaar lewer op [[Jan Lion Cachet]] se ''Sewe duiwels en wat hulle gedoen het''. Sonja Verbeek is weereens die hoofkarakter en die sewe sondes word voorgestel as duiwels in die letterkunde.<ref>Coetser, Johan. Beeld, 25 Junie 2001</ref> ''Die Judaskus'' is 'n lesbiese liefdesverhaal waarin die pyn van liefdesverraad op postmoderne wyse behandel word. 'n Dosent wat deur 'n student van seksuele teistering aangekla word, besluit om 'n roman daaroor te skryf. Die skryf van die roman word dan deel van die roman en bevat onder andere uittreksels uit die dosent se lesings oor die literatuur, dagboekinskrywings, briewe aan en van die uitgewer, die verslag wat die student by die universiteit indien en 'n ongepubliseerde manuskrip.<ref>Lemmer, Erika. Rapport, 28 Junie 1998</ref><ref>Loots, Sonja. Insig, Junie 1998</ref><ref>Venter, L.S. Beeld, 22 Junie 1998</ref> ''Palindroom'' word saamgebundel met die digbundel ''Koesnaatjies vir die proe''. Die sentrale karakter vertel deur middel van e-pos oor drie liefdes, die Eks, die Geliefde en die Mentee (vir wie sy as mentor optree).<ref>Beukes, Marthinus. Beeld, 25 Mei 2008</ref><ref>Müller, Petra. Rapport, 20 April 2008</ref> Deur kort, genommerde flitse lei sy die verhaal deur na sewe moontlike eindes. ''Kladboek'' is 'n roman wat, soos die titel aandui, skynbaar 'n rowwe, voorlopige teks het. Hierin word uiteenlopende en selfs teenstrydige weergawes van bepaalde gebeure vanuit 'n verskeidenheid perspektiewe vertel deur 'n skrywer wat self verskillende personae binne die teks aanneem. Die sentrale gegewe is weer, soos dikwels in haar werk, die pyn van 'n mislukte liefdesverhouding wat deur die skryfproses en ook deur reis besweer word. Hier is dit 'n liefdesvierhoek wat uitgebeeld word. Die Skrywer en Die Geliefde het 'n verhouding. Hierdie verhouding ly skipbreuk wanneer Die Skrywer Die Vrou ontmoet. Die Man is die vorige geliefde van Die Vrou en hy raak dan betrokke by Die Geliefde.<ref>Taljard, Marlies. Beeld, 4 Augustus 2008</ref> In [[2001]] haal haar roman ''Skoppensboer'' die Sanlam / ''Insig'' romanwedstryd se kortlys. Die titel is na aanleiding van die gedig van Eugène Marais. Hierdie roman is steeds ongepubliseer. === Kortverhale === Haar kortverhaal ''Van vier tot ses'' word opgeneem in die versamelbundel ''Vrou: Mens'', saamgestel deur Corlia Fourie. Johann de Lange neem haar ongepubliseerde kortverhale ''Die koorsblaar'', ''1001 nagte'' en ''Die student'' op in die versamelbundel ''Soort soek soort''. Ander versamelbundels waarin haar kortverhale verskyn sluit in ''Lyfspel / Bodyplay''. Sy publiseer ook kortverhale in ''Tydskrif vir Letterkunde'' === Ander skryfwerk === Haar belangstelling in literêre teorie, veral die psigoanalise en metafisika, vind ook neerslag in haar werk. Reeds in 1985 publiseer sy 'n aantal opstelle oor die psigoanalise in ''Psigoanalise en lees''. Sy onderneem verskeie baanbreker teoretiese studies, wat insluit die eerste studie in Afrikaans oor dekonstruksie (1985, vir haar doktorsgraad). Sy skryf ook die eerste Afrikaanse studie oor postmodernisme wat in [[1995]] as ''Postmodernisme'' gepubliseer word, waarin sy na aanleiding van verskeie prosatekste die letterkundige impak van hierdie tendens bespreek. Sy skryf ook onder die skuilname H. Zelig en J.A.M. Biesheuvel.<ref>Van Vuuren, Helize “Die Burger” 1 November 1995</ref>Van Zyl, Ia “Insig” April 1996 == Toekennings en eerbewyse == === Eerbewyse === Die La Rosa-geselskap vir Spaanse Dansteater bied in 2003 'n dansproduksie getiteld ''Elementos'' aan in die KunsteKaap-arena en ook op die Klein Karoo Nasionale Kunstefees, wat gedeeltelik op gedigte in die bundel ''Ewebeeld'' geskoei is. === Toekennings === {| class="wikitable" !Jaar !Toekenning !Vir |- |1987 |Eugène Marais-prys |''Bitterlemoene'' |- |1999 |Litera-prys |''Eugène N Marais (1871–1936) (Gedig)'' |- |2012 |ATKV-prys vir Poësie |''Visums by verstek'' |} == Publikasies<ref>http://www.esaach.org.za/index.php?title=Hambidge,_Joan{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == === Poësie === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |1985 |''Hartskrif'' |- |1986 |''Bitterlemoene'' |- |1987 |''Die anatomie van melancholie'' |- |1987 |''Palinodes'' |- |1988 |''Geslote baan'' |- |1989 |''Donker labirint'' ''Gesteelde appels'' ''Kriptonemie'' |- |1990 |''Verdraaide raaisels'' ''Die somber muse'' ''Tachycardia'' |- |1991 |''Die verlore simbool'' |- |1995 |''Interne verhuising'' |- |1997 |''Ewebeeld'' |- |2000 |''Lykdigte'' |- |2001 |''Ruggespraak'' |- |2004 |''Die buigsaamheid van verdriet'': 'n Honderd of wat gedigte van Joan Hambidge. (Keuse en naskrif deur die digter.) |- |2005 |''En skielik is dit aand'' |- |2006 |''Dad'' |- |2008 |''Koesnaatjies vir die proe'' (As hibridiese teks saam met die prosawerk ''Palindroom'' gepubliseer) |- |2009 |''Vuurwiel'' |- |2011 |''Visums by verstek: 'n Keur uit die reisgedigte van Joan Hambidge.'' (Keuse en voorwoord deur die digter. Enkele tevore ongepubliseerde verse.) |- |2012 |''Lot se vrou'' |- |2013 |''Meditasies'' |- |2015 |''Matriks'' |- |2016 |''Indeks'' |- |2018 |''The Coroner's Wife'' (Bloemlesing engelse vertalings van Hambidge-gedigte deur Charl J.F. Cilliers, Johann de Lange, Jo Nel, Douglas Reid Skinner) |- |2021 |''Konfessies, kaarte en konterfeitsels'' |- | | ''Nomadiese sterre'' |- |2022 | ''Sanctum'' |} === Prosa === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |1996 |''Swart koring'' |- |1998 |''Die swart sluier'' ''Die judaskus'' |- |2001 |''Sewe Sonjas en wat hulle gedoen het'' ''Skoppensboer'' (ongepubliseer) |- |2008 |''Palindroom'' ''Kladboek'' |} == Wetenswaardig == Joan Hambidge maak 'n kamee-verskyning in die romans ''Om na 'n wit plafon te staar''<ref>http://www.litnet.co.za/Article/n-belydenis-van-n-geskryfde-joan-hambidge</ref> deur Jaco Kirsten en ''Harde woorde'' deur [[François Bloemhof]]. == Bronne == === Boeke === * [[A.P. Grové|Grové, A.P.]] ''Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans''. Nasou Beperk Vyfde uitgawe Eerste druk1988 * [[J.C. Kannemeyer|Kannemeyer, J.C.]] ''D.J. Opperman: 'n Biografie''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 1986 * Kannemeyer, J.C. (red.) ''Kraaines''. Human & Rousseau Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe 1988 * Kannemeyer, J.C. ''Verse vir die vraestel''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998 * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652-2004''. Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Nienaber, P.J., Roodt, P.H. en Snyman, N.J. (samestellers) ''Digters en digkuns.'' Perskor-Uitgewers Kaapstad Vyfde uitgawe Sewende druk 2007 * Snyman, Henning. ''Joan Hambidge (1956-).'' in Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I.'' J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 2.'' J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1999 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 3''. Van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 2006 === Vakkundige artikels === *Betty, Michèle. 2020. Being Taught the Art of Writing Poetry - Michèle Betty on Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Cochrane, Neil. 2004. Swart koring van Joan Hambidge as parodie en pastiche op populêre kultuur. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Cochrane, Neil. 2020. Joan Hambidge - 'n reeks herinneringsketse. ''Stilet.'' *Cochrane, Neil. 2022. Nomadiese sterre (Joan Hambidge). ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Crous, Marius. 2020. Uiting gee aan die privaatste emosies - Joan Hambidge in intertekstuele gesprek met Emily Dickinson. ''Stilet.'' *Fourie, Reinhardt. 2009. Die produksiegehalte van Palindroom en Kladboek deur Joan Hambidge as gevallestudies binne die uitgewersbedryf. ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe.'' *Fourie, Reinhardt. 2020. Nie aan God of die duiwel getrou nie - Joan Hambidge en die rol van die polemikus- kritikus in die literêre sisteem. ''Stilet.'' *Kessi, Shose. 2020. Joan Hambidge - the eternal revolutionary. ''Stilet.'' *Koch, Jerzy. 2020. Tunisië - vir Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Koen, Dewald en Marius Crous. 2013. Reis en die jouissance van die imaginêre by Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Lodewyk Marais, Johann. 2005. Die buigsaamheid van verdriet, Joan Hambidge. ''Literator.'' *Loots, Sonja. 2020. Die digter in die paradys. Oop poorte waar vers en foto ontmoet -Sonja Loots oor die foto's van Phillip de Vos van Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Nel, A.. 2003. Poësie en popkultuur- oor enkele gedigte van Joan Hambidge. ''Literator.'' *Nel, Adéle. 2003. Poësie en popkultuur- oor enkele gedigte van Joan Hambidge. ''Literator.'' *Nel, Adéle. 2006. Die digter in transito- reisverse en liminaliteit in ''Lykdigte'' en ''Ruggespraak'' van Joan Hambidge. ''Literator.'' *Nel, Adéle. 2013. “[T]erugdraai vir oulaas omkyk”- visie en mobiliteit in ''Lot se vrou'' van Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Nel, Adéle. 2019. Ekfrasis in ''Op die keper beskou'' van Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Nel, Mariska, Jako Olivier. 2018. Multimodale idiolektiese taalgebruik en skrywerskapverifikasie- 'n korpusontleding van Joan Hambidge se idiolek oor die grense van genres. ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe.'' *Senekal, Burgert. 2018. Die woordkovoorkomsnetwerk in Joan Hambidge se “Die dubbele nie”. ''Stilet.'' *Senekal, Burgert. 2020. Aktiwiteit en sentraliteit in die Afrikaanse poësiesisteem van die afgelope twee dekades (2000-2019), met spesiefike verwysing na Joan Hambidge se rol. ''Stilet.'' *Serfontein, Henk. 2020. Joan Hambidge- 'n Gedig word voltrek in stille toeval I & II. ''Stilet.'' *Ströh, Rickus. 2020. “'n faset van my daaglikse bestaan” - Joan Hambidge en die poësie van Johann de Lange. ''Stilet.'' *Ströh, Rickus. 2022. “jy vir my soos ek vir jou”: Joan Hambidge in:en die poësie van Johann de Lange. ''Stilet.'' *T'Sjoen, Yves. 2020. Transculturele teksttrajecten. Joan Hambidge als intermediair tussen Nederlands en Afrikaans. ''Stilet.'' *Van der Walt, Charlene. 2020. Wording oneself into being. Lesbian musings on discovering the queer insistence of Joan Hambidge. ''Stilet.'' *Van Schalkwyk, Phil. 2020. Die sonnet as sinekdogee in Joan Hambidge se digkuns. ''Stilet.'' *Van Zyl, Stefan. 2020. “ 'n Wolk van gevlerkte slange” - 'n naasmekaarplasing van twee “Ars poetica”-verse deur Joan Hambidge. ''Stilet.'' === Tydskrifte en koerante === * Anoniem. ''Hambidge wen Litera-prys.'' Plus, 25 Maart 1999 * Cloete, T.T. ''Tendense in vyf nuwe digbundels''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 47 no. 1, Herfs2010 * Cochrane, Neil. ''’Swart koring’ van Joan Hambidge as parodie en pastiche op populêre kultuur.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 41 no. 2 Winter 2004 * Crous, M.L. ''Ikoon/Demoon/Taksonoom''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 28, Februarie 1990 * Crous, M.L. ''Tagtigers voor die spieël.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 30 no. 2, Mei 1992 * Du Plooy, Heilna. ''Afstand van reis gee Hambidge-verse hul ‘visum''’. Beeld, 8 Oktober 2012 * Engelbrecht, Theunis. ''Afrikaanse skrywers haaks oor vertaling.'' Rapport, 30 Mei 2004 * Hambidge, Joan. ''Hambidge praat oor haar 2 romans in 'n jaar''. Plus, 16 September 1998 * Jonckheere, W.F. ''Aantekeninge by vier Afrikaanse beeldgedigte.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang28, Augustus 1990 * Kisting, Denver. ''Dolly Parton (van die Afrikaanse lettere) praat uit.'' Rapport, 7 September 2008 * Le Roux, André. '''n Erge passie vir poësie.'' Die Burger, 1 Mei 1987 * Prins, Jo. ''Altyd met Tabasco''. By, 9 Julie 2011 * Retief, Hanlie. ''Die gevaarlike lewe van 'n digter.'' Rapport, 26 Januarie 2003 * Rutter, Karen. ''From a gay perspective.'' Cape Times, 3 September 1993 * Scholtz, Hettie. ''Sy staan op die hawe…'' Insig, Junie 2000 * Smith, Francois. ''Gee ons heelheid.'' Plus, 30 Mei 2003 * Swanepoel, Martie. ''Waar emosies en tegniek saamkom.'' Plus, 9 April 2008 * Van der Merwe, Kirby. ''Kort van draad maar vuur en vlam''. By, 18 Julie 2009 * Van Greunen, Augusta. ''Swye oor student en Joan Hambidge''. Rapport, 29 Mei 1994 * [[Irna van Zyl|Van Zyl, Irna]]. ''Die gedigte skryf hulself.'' Boeke Insig. No. 7, Herfs 2009 * Van Zyl, Johan. ''Blond, beeldskoon en straight (kê-kê-kê)''. Naweek-Beeld, 24 November 2001 * Wiehahn, Rialette. ''Oor ‘Palinodes’.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 26 no. 2, Mei 1988 === Internet === * Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1990/05/10/1/9.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Beyers, Yvonne Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2011/07/12/BJ/3/9JulieJoJoan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Britz, Etienne Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/08/26/8/1.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * De Vries, Willem Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2014/01/10/8/wdv_joan_hambidge_29_0_211564282.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Engelbrecht, Theunis Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1997/01/29/9/5.html * Kisting, Denver Rapport: http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2008/09/08/RH/22/joan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * La Vita, Murray Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2007/02/09/SK/11/joan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Le Roux, André Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/04/26/10/2.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Liebenberg, Danila Volksblad: http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2007/09/04/VB/4/boekjoan.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Nieuwoudt, Stephanie Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2001/02/14/5/4.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Retief, Hanlie Rapport: http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2003/01/26/25/2.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Smith, Francois Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2003/05/30/6/2.html * Van Zyl, Johan Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2001/11/24/15/3.html == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == * http://joanhambidge.blogspot.co.za/ * http://www.litnet.co.za/joan-hambidge-1956/ {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Hambidge, Joan}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1956]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Akademiese personeel van die Universiteit Kaapstad]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Stellenbosch]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Pretoria]] [[Kategorie:Alumni van Rhodes-universiteit]] [[Kategorie:Akademiese personeel van die Universiteit van die Noorde]] j5yvj6gba2vyu4wdonkjthrsvvd219h 0 33472 2963869 2923994 2026-08-30T18:49:01Z Aliwal2012 39067 2963869 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Ian Roberts | Beeld = Ian Roberts.jpg | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = Ian Roberts tree op by die Rittelfees op [[Vredendal]] in 2003 | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{GDEO|1951|11|30}} | Geboorteplek = [[Fort Beaufort]], [[Oos-Kaap]] | Nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Skool = [[St. Andrew's-kollege]], [[Grahamstad]] | Universiteit = [[Rhodes-universiteit]] | Beroep = [[Akteur]], toneelskrywer, [[sanger]] | Aktiewe jare = ~1980- | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = 0731167 | Toekennings = }} '''Ian Roberts''' (gebore 30 November [[1951]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse akteur, toneelskrywer en sanger. Sy moedertaal is [[Engels]], maar hy praat vlot [[Afrikaans]] en ook [[Xhosa]]. ==Vroeë lewe== Roberts is in [[Fort Beaufort]] in die [[Oos-Kaap]]provinsie gebore en het op sy gesin se sitrusplaas naby die dorp grootgeword. Hy het St. Andrew's Voorbereidingskool en St. Andrew's College in [[Grahamstad]] bygewoon. Na voltooiing van hoërskool het hy sy verpligte nasionale diensplig in die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] verrig, wat hy in 1971 voltooi het. Na 'n verskeidenheid van verskillende werke en 'n kursus in fotografie by die Port Elizabeth Tegniese Kollege van 1973 tot 1975, het Roberts in 1976 by [[Rhodes-universiteit]] ingeskryf vir 'n [[Baccalaureus Artium]]-graad met spraak, [[drama]] en sosiale antropologie as hoofvakke. ==Loopbaan== Roberts het die hoofrol in Afrikaanse televisiereekse soos Sloet Steenkamp in ''Arende'' en Jack Degenaar in ''Arsenaal'' gespeel. Hy het ook 'n aantal draaiboeke, soos ''Honeytown 1'' en die musiekblyspele ''Palang van Dwaal'' geskryf. Roberts het 'n Suid-Afrikaanse ikoon geword toe hy die karakter van Boet in 'n langlopende reeks televisie-advertensies vir Castrol-motorolie vertolk het.<ref name="Citz">{{Cite news|title=Boet on the okes and orkes|last=Watson|first=Amanda|date=12 August 2019|work=The Citizen}}</ref>{{rp|4}}  Hierdie karakter (saam met die ander karakters Swaer en Moegoe) was ook in M-Net se komediereeks Kalahari Oasis. Dit word ook gebruik in sy Radio Kalahari Orkes.<ref name=Citz/>{{rp|4}} In die Oscar-bekroonde Suid-Afrikaanse rolprent, Tsotsi,<ref name=Citz/>{{rp|4}} het Roberts die rol van 'n polisiekaptein vertolk. Hy was getroud met die Suid-Afrikaanse aktrise [[Michelle Botes]], maar die egpaar is in 1999 geskei. Hulle het twee kinders gehad. Hy is ook 'n aantal jare al betrokke as leier van die ''[[Radio Kalahari Orkes]]'', wat landswyd toer. == Filmografie == Nie-volledige lys van Roberts se filmoptredes: {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" | '''Jaar''' || '''Titel''' || '''Rol''' || '''Ander notas''' |- | 1983 || ''[[Verspeelde lente]]'' || Hermaans Cronjé || TV-reeks |- | 1985 || ''[[Boetie op manoeuvres]]'' || korp. White || Afrikaanse rolprent |- | 1985 || ''[[Nag van Vrees]]'' || Steve || Afrikaanse rolprent |- | 1987 || ''Jane and the Lost City'' || Carl || |- | 1989 || ''A Private Life'' || Sersant Smit || Televisiefilm |- | 1992 || ''The Power of One'' || Hoppie Gruenewald || |- | 1993 || ''Triptiek'' || - || Televisiereeks |- | 1993 || ''[[Daisy de Melker]]'' || Sid de Melker || Televisiefilm |- | 1995 || ''[[Cry, the Beloved Country]]'' || Evans || |- | 1996 || ''Rhodes'' || Colenbrander || Televisie minireeks |- | 1997 || ''Mandela and De Klerk'' || Kobie Coetsee || Televisiefilm |- | 1998 || [[Paljas (rolprent)|''Paljas'']] || Frans || Afrikaanse rolprent |- | 1998 || ''Tarzan and the Lost City'' || Captain Dooley || |- | 1998 || ''Sweepers'' || Yager || |- | 1999 || ''A Reasonable Man'' || Chris Van Rooyen || |- | 2000 || ''I Dreamed of Africa'' || Mike Donovan || |- | 2001 || ''Malunde'' || Kobus || |- | 2001 || ''Askari'' || Ripshaw || |- | 2002 || ''Promised Land'' || Gerhard Snyman || |- | 2003 || ''Hoodlum & Son'' || Earl || |- | 2004 || ''King Solomon's Mines'' || Sir Henry || Televisiefilm |- | 2004 || ''Red Dust'' || Piet Muller || |- | 2005 || ''Wah-Wah'' || John Traherne || |- | 2005 || ''[[Tsotsi]]'' || Kaptein Smit || |- | 2005 || ''3 Needles'' || Hallyday || |- | 2006 || ''Number 10'' || Marius Kramer || |- | 2008 || [[Bakgat (rolprent)|''Bakgat'']] || || Afrikaanse rolprent |- | 2013 || ''[[Musiek vir die Agtergrond]]'' || || Afrikaanse rolprent |- | 2013 || ''[[Babalas]]'' || || Afrikaanse rolprent |} == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb|0731167}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Roberts, Ian}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] [[Kategorie:Geboortes in 1951]] [[Kategorie:Lewende mense]] 6h4hmxzso6yezdf0ddvpxg9sl1r1dbf 2963870 2963869 2026-08-30T18:53:59Z Oesjaar 7467 /* Loopbaan */ Skakel 2963870 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Ian Roberts | Beeld = Ian Roberts.jpg | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = Ian Roberts tree op by die Rittelfees op [[Vredendal]] in 2003 | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{GDEO|1951|11|30}} | Geboorteplek = [[Fort Beaufort]], [[Oos-Kaap]] | Nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Skool = [[St. Andrew's-kollege]], [[Grahamstad]] | Universiteit = [[Rhodes-universiteit]] | Beroep = [[Akteur]], toneelskrywer, [[sanger]] | Aktiewe jare = ~1980- | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = 0731167 | Toekennings = }} '''Ian Roberts''' (gebore 30 November [[1951]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse akteur, toneelskrywer en sanger. Sy moedertaal is [[Engels]], maar hy praat vlot [[Afrikaans]] en ook [[Xhosa]]. ==Vroeë lewe== Roberts is in [[Fort Beaufort]] in die [[Oos-Kaap]]provinsie gebore en het op sy gesin se sitrusplaas naby die dorp grootgeword. Hy het St. Andrew's Voorbereidingskool en St. Andrew's College in [[Grahamstad]] bygewoon. Na voltooiing van hoërskool het hy sy verpligte nasionale diensplig in die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] verrig, wat hy in 1971 voltooi het. Na 'n verskeidenheid van verskillende werke en 'n kursus in fotografie by die Port Elizabeth Tegniese Kollege van 1973 tot 1975, het Roberts in 1976 by [[Rhodes-universiteit]] ingeskryf vir 'n [[Baccalaureus Artium]]-graad met spraak, [[drama]] en sosiale antropologie as hoofvakke. ==Loopbaan== Roberts het die hoofrol in Afrikaanse televisiereekse soos Sloet Steenkamp in ''Arende'' en Jack Degenaar in ''Arsenaal'' gespeel. Hy het ook 'n aantal draaiboeke, soos ''Honeytown 1'' en die musiekblyspele ''Palang van Dwaal'' geskryf. Roberts het 'n Suid-Afrikaanse ikoon geword toe hy die karakter van Boet in 'n langlopende reeks televisie-advertensies vir Castrol-motorolie vertolk het.<ref name="Citz">{{Cite news|title=Boet on the okes and orkes|last=Watson|first=Amanda|date=12 August 2019|work=The Citizen}}</ref>{{rp|4}}  Hierdie karakter (saam met die ander karakters Swaer en Moegoe) was ook in [[M-Net]] se komediereeks Kalahari Oasis. Dit word ook gebruik in sy Radio Kalahari Orkes.<ref name=Citz/>{{rp|4}} In die Oscar-bekroonde Suid-Afrikaanse rolprent, Tsotsi,<ref name=Citz/>{{rp|4}} het Roberts die rol van 'n polisiekaptein vertolk. Hy was getroud met die Suid-Afrikaanse aktrise [[Michelle Botes]], maar die egpaar is in 1999 geskei. Hulle het twee kinders gehad. Hy is ook 'n aantal jare al betrokke as leier van die ''[[Radio Kalahari Orkes]]'', wat landswyd toer. == Filmografie == Nie-volledige lys van Roberts se filmoptredes: {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" | '''Jaar''' || '''Titel''' || '''Rol''' || '''Ander notas''' |- | 1983 || ''[[Verspeelde lente]]'' || Hermaans Cronjé || TV-reeks |- | 1985 || ''[[Boetie op manoeuvres]]'' || korp. White || Afrikaanse rolprent |- | 1985 || ''[[Nag van Vrees]]'' || Steve || Afrikaanse rolprent |- | 1987 || ''Jane and the Lost City'' || Carl || |- | 1989 || ''A Private Life'' || Sersant Smit || Televisiefilm |- | 1992 || ''The Power of One'' || Hoppie Gruenewald || |- | 1993 || ''Triptiek'' || - || Televisiereeks |- | 1993 || ''[[Daisy de Melker]]'' || Sid de Melker || Televisiefilm |- | 1995 || ''[[Cry, the Beloved Country]]'' || Evans || |- | 1996 || ''Rhodes'' || Colenbrander || Televisie minireeks |- | 1997 || ''Mandela and De Klerk'' || Kobie Coetsee || Televisiefilm |- | 1998 || [[Paljas (rolprent)|''Paljas'']] || Frans || Afrikaanse rolprent |- | 1998 || ''Tarzan and the Lost City'' || Captain Dooley || |- | 1998 || ''Sweepers'' || Yager || |- | 1999 || ''A Reasonable Man'' || Chris Van Rooyen || |- | 2000 || ''I Dreamed of Africa'' || Mike Donovan || |- | 2001 || ''Malunde'' || Kobus || |- | 2001 || ''Askari'' || Ripshaw || |- | 2002 || ''Promised Land'' || Gerhard Snyman || |- | 2003 || ''Hoodlum & Son'' || Earl || |- | 2004 || ''King Solomon's Mines'' || Sir Henry || Televisiefilm |- | 2004 || ''Red Dust'' || Piet Muller || |- | 2005 || ''Wah-Wah'' || John Traherne || |- | 2005 || ''[[Tsotsi]]'' || Kaptein Smit || |- | 2005 || ''3 Needles'' || Hallyday || |- | 2006 || ''Number 10'' || Marius Kramer || |- | 2008 || [[Bakgat (rolprent)|''Bakgat'']] || || Afrikaanse rolprent |- | 2013 || ''[[Musiek vir die Agtergrond]]'' || || Afrikaanse rolprent |- | 2013 || ''[[Babalas]]'' || || Afrikaanse rolprent |} == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb|0731167}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Roberts, Ian}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] [[Kategorie:Geboortes in 1951]] [[Kategorie:Lewende mense]] f7gyyhrf4252riqk7yb6k85oig9xlpf 2963871 2963870 2026-08-30T18:55:15Z Aliwal2012 39067 2963871 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Ian Roberts | Beeld = Ian Roberts.jpg | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = Ian Roberts tree op by die Rittelfees op [[Vredendal]] in 2003 | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{GDEO|1951|11|30}} | Geboorteplek = [[Fort Beaufort]], [[Oos-Kaap]] | Nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Skool = [[St. Andrew's-kollege]], [[Grahamstad]] | Universiteit = [[Rhodes-universiteit]] | Beroep = [[Akteur]], toneelskrywer, [[sanger]] | Kinders = 4 | Aktiewe jare = ~1980- | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = 0731167 | Toekennings = }} '''Ian Roberts''' (gebore 30 November [[1951]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse akteur, toneelskrywer en sanger. Sy moedertaal is [[Engels]], maar hy praat vlot [[Afrikaans]] en ook [[Xhosa]]. ==Vroeë lewe== Roberts is in [[Fort Beaufort]] in die [[Oos-Kaap]]provinsie gebore en het op sy gesin se sitrusplaas naby die dorp grootgeword. Hy het St. Andrew's Voorbereidingskool en St. Andrew's College in [[Grahamstad]] bygewoon. Na voltooiing van hoërskool het hy sy verpligte nasionale diensplig in die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] verrig, wat hy in 1971 voltooi het. Na 'n verskeidenheid van verskillende werke en 'n kursus in fotografie by die Port Elizabeth Tegniese Kollege van 1973 tot 1975, het Roberts in 1976 by [[Rhodes-universiteit]] ingeskryf vir 'n [[Baccalaureus Artium]]-graad met spraak, [[drama]] en sosiale antropologie as hoofvakke. ==Loopbaan== Roberts het die hoofrol in Afrikaanse televisiereekse soos Sloet Steenkamp in ''Arende'' en Jack Degenaar in ''Arsenaal'' gespeel. Hy het ook 'n aantal draaiboeke, soos ''Honeytown 1'' en die musiekblyspele ''Palang van Dwaal'' geskryf. Roberts het 'n Suid-Afrikaanse ikoon geword toe hy die karakter van Boet in 'n langlopende reeks televisie-advertensies vir Castrol-motorolie vertolk het.<ref name="Citz">{{Cite news|title=Boet on the okes and orkes|last=Watson|first=Amanda|date=12 August 2019|work=The Citizen}}</ref>{{rp|4}}  Hierdie karakter (saam met die ander karakters Swaer en Moegoe) was ook in [[M-Net]] se komediereeks Kalahari Oasis. Dit word ook gebruik in sy Radio Kalahari Orkes.<ref name=Citz/>{{rp|4}} In die Oscar-bekroonde Suid-Afrikaanse rolprent, Tsotsi,<ref name=Citz/>{{rp|4}} het Roberts die rol van 'n polisiekaptein vertolk. Hy was getroud met die Suid-Afrikaanse aktrise [[Michelle Botes]], maar die egpaar is in 1999 geskei. Hulle het twee kinders gehad, en Roberts het onlangs op gevorderde lewe vader van 'n tweeling by sy nuwe lewensmaat geword. Hy was ook 'n aantal jare betrokke as leier van die ''[[Radio Kalahari Orkes]]'', wat landswyd getoer het. == Filmografie == Nie-volledige lys van Roberts se filmoptredes: {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" | '''Jaar''' || '''Titel''' || '''Rol''' || '''Ander notas''' |- | 1983 || ''[[Verspeelde lente]]'' || Hermaans Cronjé || TV-reeks |- | 1985 || ''[[Boetie op manoeuvres]]'' || korp. White || Afrikaanse rolprent |- | 1985 || ''[[Nag van Vrees]]'' || Steve || Afrikaanse rolprent |- | 1987 || ''Jane and the Lost City'' || Carl || |- | 1989 || ''A Private Life'' || Sersant Smit || Televisiefilm |- | 1992 || ''The Power of One'' || Hoppie Gruenewald || |- | 1993 || ''Triptiek'' || - || Televisiereeks |- | 1993 || ''[[Daisy de Melker]]'' || Sid de Melker || Televisiefilm |- | 1995 || ''[[Cry, the Beloved Country]]'' || Evans || |- | 1996 || ''Rhodes'' || Colenbrander || Televisie minireeks |- | 1997 || ''Mandela and De Klerk'' || Kobie Coetsee || Televisiefilm |- | 1998 || [[Paljas (rolprent)|''Paljas'']] || Frans || Afrikaanse rolprent |- | 1998 || ''Tarzan and the Lost City'' || Captain Dooley || |- | 1998 || ''Sweepers'' || Yager || |- | 1999 || ''A Reasonable Man'' || Chris Van Rooyen || |- | 2000 || ''I Dreamed of Africa'' || Mike Donovan || |- | 2001 || ''Malunde'' || Kobus || |- | 2001 || ''Askari'' || Ripshaw || |- | 2002 || ''Promised Land'' || Gerhard Snyman || |- | 2003 || ''Hoodlum & Son'' || Earl || |- | 2004 || ''King Solomon's Mines'' || Sir Henry || Televisiefilm |- | 2004 || ''Red Dust'' || Piet Muller || |- | 2005 || ''Wah-Wah'' || John Traherne || |- | 2005 || ''[[Tsotsi]]'' || Kaptein Smit || |- | 2005 || ''3 Needles'' || Hallyday || |- | 2006 || ''Number 10'' || Marius Kramer || |- | 2008 || [[Bakgat (rolprent)|''Bakgat'']] || || Afrikaanse rolprent |- | 2013 || ''[[Musiek vir die Agtergrond]]'' || || Afrikaanse rolprent |- | 2013 || ''[[Babalas]]'' || || Afrikaanse rolprent |} == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb|0731167}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Roberts, Ian}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] [[Kategorie:Geboortes in 1951]] [[Kategorie:Lewende mense]] 75j2jqed4jr2ywdk2k8n76f14jt8ude 0 39473 2963894 2907459 2026-08-30T19:47:58Z Raphicerus 213649 tikfout 2963894 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Johan Adam Heyns | beeld = Johan Heyns.jpg | onderskrif = Prof. Heyns in sy studeerkamer | geboortedatum = 27 Mei 1928<br />[[Tweeling]], Suid-Afrika | dood_datum = 5 November 1994<br />Pretoria, [[Suid-Afrika]] | titel = Prof. Dr. | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | party = | godsdiens = Nederduits Gereformeerde Kerk | huweliksmaat = René<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1994/11/12/1/3.html Die hemele het saam gehuil. Vyf Premiers bring ook laaste hulde aan Heyns], [[Beeld]], 12 November 1994</ref> | kinders = Stefan, Christoff, JohanDirk | webwerf = | voetnotas = }} '''Johan Adam Heyns''' ([[27 Mei]] [[1928]] – [[5 November]] [[1994]]), was 'n invloedryke Afrikaner Calvinistiese [[teoloog]] en moderator van die algemene sinode van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] (NGK). Hy is vermoor in sy huis in Waterkloofrif, [[Pretoria]]. Alhoewel sy moord nooit amptelik opgelos is nie, word dit algemeen aanvaar<ref>[http://www1.umn.edu/humanrts/commission/country51/24.htm Monitoring The Transition To Democracy In South Africa], deur die [[United Nations Commission on Human Rights]], Januarie 16, 1995 – paragraaf 78</ref> dat dit direk verwant was tot sy fel kritiek teen [[apartheid]]. [[Nelson Mandela]] het aan hom hulde gebring as 'n [[martelaar]] vir sy land<ref>[http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/1996/sp960508.html Address by President Nelson Mandela to the Constitutional Assembly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713010357/http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/1996/sp960508.html |date=13 Julie 2009 }}, Kaapstad, Mei 8, 1996</ref> en 'n kryger vir vrede.<ref name="query.nytimes.com">[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E07E7DE133EF934A35752C1A962958260 Anti-Apartheid Minister Shot Dead in Pretoria], The New York Times, November 7, 1994</ref> == Vroeë lewe == Johan Adam Heyns is gebore op die plaas ''Bloemkraal'' te [[Tweeling, Vrystaat|Tweeling]] in die [[Vrystaat|Oranje-Vrystaat]], [[Suid-Afrika]]. Johan se ouers was Flip en Maria Heyns. Flip was een van 13 kinders en hy wou graag ’n sendeling word, maar omdat daar nie geld was daarvoor nie, het hy saam met sy pa geboer. Maria was die dogter van Gert Beukes. Hy het ná die Anglo-Boereoorlog (1899-1902) as banneling van St. Helena af na Suid-Afrika teruggekeer. Die plaashuis waarin Flip en Maria Heyns gewoon het, was ’n huis wat tydens die ABO bestaan het en nog brandmerke van die oorlog gehad het. Flip en Maria het ook twee dogters gehad, Christina Heyns (later Veldsman) en Ria Heyns (later Bosman). Toe sy en Flip getroud is, het Maria aan die Here ’n belofte gemaak. As Hy vir haar ’n seun sou gee, sou sy die seun in diens van die Here grootmaak. Sy hét toe ’n seun gekry – Johan Heyns. Eers nadat hy ’n predikant geword het, het sy hom van haar belofte aan die Here vertel. Johan het self vertel dat hy altyd graag ’n predikant wou word. Hy wou nie ’n onderwyser word of saam met sy pa op die plaas boer nie. Later in sy lewe het hy besef dat sy ma se optrede baie met sy roeping en dit waarin hy geglo het, te doen gehad het. Sy geaardheid was ook baie dieselfde as dié van sy ma. Hulle albei kon sterk en besliste standpunte inneem.<ref name="Williams">[http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf JA Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf|date=12 September 2014}} [[Doktoraal in Teologie|PhD]] tesis deur Henry Hofmeyr Williams, pp. 1-6</ref> Om 'n [[Afrikaner]] te wees was iets wat Heyns na aan die hart gelê het sedert sy skooldae. Sy toetrede tot die politiek het vroeg reeds begin en hy het 'n leier van 'n jeuggroep in die [[Ossewabrandwag]] geword toe hy op [[laerskool]] was. (Tydens vakansies het hy vergaderinge gehou en toesprake gelewer – 'n aktiwiteit wat deur die hoofmeester gestaak is.) Alhoewel sy vader die leier van die plaaslike [[Nasionale Party]] was en Johan 'n belangstelling in politiek gehad het, het hy egter nooit by die heersende party aangesluit nie. Alhoewel hy 'n sterk pro-nasionale standpunt gehuldig het, was sy sieninge getemper deur sy vermoë om 'n unieke [[Kritiese denke|kritiese perspektief]] te handhaaf – 'n eienskap wat later 'n kenmerk van sy werk sou word.<ref name="Williams" /> Sy familie het tydens sy [[hoërskool]]jare na [[Potchefstroom]] verhuis en 'n losieshuis aldaar bedryf. Sy liefde vir die [[Bybel]] en sy geloof in God het verskeie [[teologie]]studente, wat tuisgegaan het aan die Heyns-woning, opgeval. Op skool was Heyns 'n gemiddelde student, en het weinig belangstelling in die ter sake onderwerp getoon. Hy het egter 'n aanleg getoon vir debat en onafhanklike denke rakende komplekse aangeleenthede – na een sodanige bespreking (rakende [[Charles Darwin|Darwin]] se [[Darwinisme|ewolusieteorie]]) het een teologiestudent aan Heyns se ouers opgemerk dat Heyns besig was om sy sinne te verloor.<ref name="Williams" /> == Hoër onderwys == Johan Heyns het sy voorgraadse studies voltooi aan die universiteit in Potchefstroom, toe nog bekend as die [[Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]], waar hy 'n lewenslange vriendskap gesmee het met [[Hendrik Gerhardus Stoker|Hendrik Stoker]], die [[Suid-Afrika]]anse [[Calvinistiese]] denker en sentrale verdediger van die Filosofie van die Kosmonomiese Idee.<ref>[http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html Theological Development In the Dutch Reformed Church in South Africa] {{Webarchive|url=https://archive.today/20060830224617/http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html|date=30 Augustus 2006}}, deur S.A. Strauss. Gepubliseer in die [http://rec.gospelcom.net/index.php?section=68 Teologiese Forum]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} van die [[Gereformeerde Ekumeniese Raad]], Vol. XXIII, No. 4, December 1995</ref> Stoker se idees het 'n beslissende invloed gehad op die res van sy akademiese loopbaan.<ref>[http://www.dr-fnlee.org/docs3/ca/ca.pdf Die Christen Afrikaner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814072012/http://www.dr-fnlee.org/docs3/ca/ca.pdf |date=14 Augustus 2007 }} ''A Brief History of Calvinistic Afrikanerdom from 1652–1980'' deur Ds. Prof. Dr. Francis Nigel Lee, bladsy 84</ref> Heyns het sy opleiding as predikant aan die [[Universiteit van Pretoria]] voltooi en besluit om sy doktorale studies voort te sit aan die [[Vrije Universiteit|Vrye Universiteit]]. Hy behaal sy PhD onder supervisie van G. C. Berkouwer in 1953 met 'n tesis getiteld ''Die Grondstruktuur van die Modalistiese Triniteitsbeskouing''. In 1961 behaal hy 'n tweede PhD (in [[filosofie]]) onder die toesig van Stoker. Sy tesis was getiteld ''Die Teologiese Antropologie van Karl Barth vanuit Wysgerig''-''Antropologiese Ori&euml;ntering''.<ref>[http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf JA Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf |date=12 September 2014 }} PhD tesis deur Henry Hofmeyr Williams, bladsy 75</ref> == Beroep == In 1954, na voltooiing van sy teologiese studies in [[Amsterdam]], is Heyns [[Ordinasie# Protestantse Christendom|georden]] as leraar en het hy as predikant gedien in die [[NG gemeente Ysterplaat|Ysterplaat]] gemeente van die NGK. Aan die einde van 1960 het hy oorgegaan na [[NG gemeente Rondebosch|Rondebosch]] as studenteleraar, waar verskeie Afrikanerpolitici onder sy skape getel het (onder andere [[Hendrik Verwoerd]], [[John Vorster]], en [[PW Botha]]). Heyns se akademiese loopbaan het begin toe hy in 1966 as dosent in [[dogmatiek]] aangestel is aan die [[Universiteit Stellenbosch]]. In 1971 het hy A.B. du Preez as [[professor]] opgevolg aan die [[Universiteit van Pretoria]] waar hy gebaseer was tot en met sy aftrede in 1993. Tydens sy diens as professor aan die NGK vir bykans 20 jaar, het hy ongelooflike invloed uitgeoefen op die kerk. Hy sal onthou word vir 'n lang lys publikasies <ref>"Bibliografie: J.A. Heyns", deur R. Venter, 1988. Published in "'n Woord op sy Tyd", Wethmar & Vos (ed.) bladsye 238-245</ref> asook verskeie aanstellings wat hy beklee het tydens sy lewe. Dit het daartoe bygedra dat hy erken word as een van die belangrikste teolo&euml; in die NGK.<ref>"Prof. dr. Johan Adam Heyns – anno sexagesimo", deur P.B. Van der Watt, 1988. Gepubliseer in "'n Woord op sy Tyd", Wethmar & Vos (ed.) bladsye 1-8</ref> == Siening van apartheid == In die 1980’s en 1990’s het Heyns 'n sentrale figuur geword in die stryd om verandering van die NGK se siening van Apartheid, wat gelei het tot die kerk se teoretiese verwerping van die siening.<ref>[http://www.uovs.ac.za/faculties/documents/10/483/02_Bult/12176-2006_02_Bult.pdf Heyns was Strategies op Regte Tyd om N.G. Kerk te laat Beweeg], artikel in ''Bult'', June 2006, bladsy 30.</ref> In 1982 het Heyns openlik die siening dat Apartheid die wil van God is verwerp, en het 'n beroering veroorsaak tydens die sinode van daardie jaar deur openlik veelrassige huwelike voor te staan. Vir langer as 'n jaar is hy uitgesluit uit die hi&euml;rargie van die kerk, maar herverskyn in 1986 toe hy verkies is as moderator – die hoogste posisie in die kerk. Hy het onmiddellik begin om die kerk te oortuig dat Apartheid nie Bybels gefundeerd kan word nie. Volgende op die NGK Sinode van 1986 het tienduisende kerklidmate en gemeentes weggebreek om die [[Afrikaanse Protestantse Kerk]] te vorm.<ref name="The Apartheid Bible Revisited">[http://www.sorat.ukzn.ac.za/theology/bct/loubser.htm Die Apartheid Bybel Hersien] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708082148/http://www.sorat.ukzn.ac.za/theology/bct/loubser.htm |date= 8 Julie 2009 }} deur Prof. Bobby Loubser, Universiteit van Zoeloeland</ref> In September 1989, 'n tydstip waarop die regering voor die voet alle vreedsame protesoptogte onderdruk het, het NGK onderhandelinge, gelei deur Heyns, die regering daartoe oortuig om vreedsame optogte toe te laat.<ref>Artikel in ''The Natal Mercury'', September 14, 1989</ref> Dit was die eerste beweging in die rigting van vreedsame protes weg van die gewapende konfrontasie-benadering. In 1990 het die NGK, by monde van Heyns, Apartheid as 'n sonde verklaar. Sy teologiese bydraes het 'n groot invloed gehad op die verandering van die Afrikanerregering.<ref name="The Apartheid Bible Revisited" /> == Moord == Op Saterdagaand, 5 November 1994, het Heyns kaart gespeel met sy vrou en drie kleinkinders (toe onderskeidelik 2, 8 en 11 jaar oud) in hulle huis in Pretoria. Hy is op slag gedood toe 'n onbekende aanvaller, wat 'n .303 kaliber geweer gebruik het, hom met 'n enkele skoot deur 'n oop venster doodgeskiet het. Die koe&euml;l het sy nek binnegedring en sy kop naby sy o&euml; verlaat en 'n gat gelaat so groot soos 'n mens se vuis.<ref name="1995 Threat: Madiba's Next">[http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1499154,00.html 1995 Dreigement: Madiba is Volgende] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930221006/http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1499154,00.html |date=30 September 2007 }}, nuusberig in ''[[Die Burger]]'', Maart 16, 2004.</ref> Alhoewel die polisie nie wou spekuleer oor 'n moontlike motief nie, was baie daarvan oortuig dat hy deur ekstremiste vermoor is.<ref name="query.nytimes.com" /> Kort ná die aanval het 'n sekretaresse van [[Die Burger]], 'n [[Afrikaans]]e koerant, dreigemente ontvang dat drie ander Afrikaanssprekende kabinetsministers volgende aan die beurt is. Die persoon het aan die sekretaresse gesê dat hy reeds alles verloor het weens [[regstellende aksie]]: “Ons behoort...ek behoort aan geen organisasie nie. En dit sal nie die laaste een wees nie.” Soortgelyke dreigemente het gevolg wat daarop gedui het dat [[Madiba]] ook 'n teiken was.<ref name="1995 Threat: Madiba's Next" /> === Motiewe === * Dit word algemeen aanvaar dat Heyns se '''Bybelse standpunt teen Apartheid''' wat gelei het tot die NGK-skeuring en stigting van die [[Afrikaanse Protestantse Kerk]] en die verklaring van Apartheid as sonde, die waarskynlike motief agter sy moord was. Heyns se moordenaar het min leidrade gelaat, en tot nou toe is niemand in hegtenis geneem nie. == Verwysings == : ''Hierdie artikel (of gedeeltes daarvan) is vertaal vanaf 'n weergawe van die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Special:PermanentLink/268820918|"Johan Heyns"]]'' {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Lys van sluipmoordslagoffers in Suid-Afrika]] == Bronne == * [http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html "Theological Development in the Dutch Reformed Church in South Africa"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20060830224617/http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html |date=30 Augustus 2006 }} vanuit ''Theological Forum'', Vol. XXIII, No. 4, Desember 1995, met 'n beskrywing van Heyns se bydraes * [http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf J A Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf |date=12 September 2014 }} – PhD tesis deur Henry Hofmeyr Williams aan die [[Universiteit van die Vrystaat]]. Dit bevat 'n uitgebreide analise van Heyns se Teologiese sieninge en begaafdheid, en sluit ook inligting in oor sy agtergrond as Afrikaner en sy rol in die NGK se uiteindelike belydenis dat Apartheid sonde is. {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Heyns, Johan Adam}} [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse filosowe]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse teoloë]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Geboortes in 1928]] [[Kategorie:Sterftes in 1994]] [[Kategorie:Alumni van Noordwes-Universiteit]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Pretoria]] 3bfruos6ahzkdbalarukr8usgwnnnvk 2963899 2963894 2026-08-30T20:04:09Z Raphicerus 213649 Teologiese Etiek onder Boeke 2963899 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Johan Adam Heyns | beeld = Johan Heyns.jpg | onderskrif = Prof. Heyns in sy studeerkamer | geboortedatum = 27 Mei 1928<br />[[Tweeling]], Suid-Afrika | dood_datum = 5 November 1994<br />Pretoria, [[Suid-Afrika]] | titel = Prof. Dr. | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | party = | godsdiens = Nederduits Gereformeerde Kerk | huweliksmaat = René<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1994/11/12/1/3.html Die hemele het saam gehuil. Vyf Premiers bring ook laaste hulde aan Heyns], [[Beeld]], 12 November 1994</ref> | kinders = Stefan, Christoff, JohanDirk | webwerf = | voetnotas = }} '''Johan Adam Heyns''' ([[27 Mei]] [[1928]] – [[5 November]] [[1994]]), was 'n invloedryke Afrikaner Calvinistiese [[teoloog]] en moderator van die algemene sinode van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] (NGK). Hy is vermoor in sy huis in Waterkloofrif, [[Pretoria]]. Alhoewel sy moord nooit amptelik opgelos is nie, word dit algemeen aanvaar<ref>[http://www1.umn.edu/humanrts/commission/country51/24.htm Monitoring The Transition To Democracy In South Africa], deur die [[United Nations Commission on Human Rights]], Januarie 16, 1995 – paragraaf 78</ref> dat dit direk verwant was tot sy fel kritiek teen [[apartheid]]. [[Nelson Mandela]] het aan hom hulde gebring as 'n [[martelaar]] vir sy land<ref>[http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/1996/sp960508.html Address by President Nelson Mandela to the Constitutional Assembly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713010357/http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/1996/sp960508.html |date=13 Julie 2009 }}, Kaapstad, Mei 8, 1996</ref> en 'n kryger vir vrede.<ref name="query.nytimes.com">[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E07E7DE133EF934A35752C1A962958260 Anti-Apartheid Minister Shot Dead in Pretoria], The New York Times, November 7, 1994</ref> == Vroeë lewe == Johan Adam Heyns is gebore op die plaas ''Bloemkraal'' te [[Tweeling, Vrystaat|Tweeling]] in die [[Vrystaat|Oranje-Vrystaat]], [[Suid-Afrika]]. Johan se ouers was Flip en Maria Heyns. Flip was een van 13 kinders en hy wou graag ’n sendeling word, maar omdat daar nie geld was daarvoor nie, het hy saam met sy pa geboer. Maria was die dogter van Gert Beukes. Hy het ná die Anglo-Boereoorlog (1899-1902) as banneling van St. Helena af na Suid-Afrika teruggekeer. Die plaashuis waarin Flip en Maria Heyns gewoon het, was ’n huis wat tydens die ABO bestaan het en nog brandmerke van die oorlog gehad het. Flip en Maria het ook twee dogters gehad, Christina Heyns (later Veldsman) en Ria Heyns (later Bosman). Toe sy en Flip getroud is, het Maria aan die Here ’n belofte gemaak. As Hy vir haar ’n seun sou gee, sou sy die seun in diens van die Here grootmaak. Sy hét toe ’n seun gekry – Johan Heyns. Eers nadat hy ’n predikant geword het, het sy hom van haar belofte aan die Here vertel. Johan het self vertel dat hy altyd graag ’n predikant wou word. Hy wou nie ’n onderwyser word of saam met sy pa op die plaas boer nie. Later in sy lewe het hy besef dat sy ma se optrede baie met sy roeping en dit waarin hy geglo het, te doen gehad het. Sy geaardheid was ook baie dieselfde as dié van sy ma. Hulle albei kon sterk en besliste standpunte inneem.<ref name="Williams">[http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf JA Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf|date=12 September 2014}} [[Doktoraal in Teologie|PhD]] tesis deur Henry Hofmeyr Williams, pp. 1-6</ref> Om 'n [[Afrikaner]] te wees was iets wat Heyns na aan die hart gelê het sedert sy skooldae. Sy toetrede tot die politiek het vroeg reeds begin en hy het 'n leier van 'n jeuggroep in die [[Ossewabrandwag]] geword toe hy op [[laerskool]] was. (Tydens vakansies het hy vergaderinge gehou en toesprake gelewer – 'n aktiwiteit wat deur die hoofmeester gestaak is.) Alhoewel sy vader die leier van die plaaslike [[Nasionale Party]] was en Johan 'n belangstelling in politiek gehad het, het hy egter nooit by die heersende party aangesluit nie. Alhoewel hy 'n sterk pro-nasionale standpunt gehuldig het, was sy sieninge getemper deur sy vermoë om 'n unieke [[Kritiese denke|kritiese perspektief]] te handhaaf – 'n eienskap wat later 'n kenmerk van sy werk sou word.<ref name="Williams" /> Sy familie het tydens sy [[hoërskool]]jare na [[Potchefstroom]] verhuis en 'n losieshuis aldaar bedryf. Sy liefde vir die [[Bybel]] en sy geloof in God het verskeie [[teologie]]studente, wat tuisgegaan het aan die Heyns-woning, opgeval. Op skool was Heyns 'n gemiddelde student, en het weinig belangstelling in die ter sake onderwerp getoon. Hy het egter 'n aanleg getoon vir debat en onafhanklike denke rakende komplekse aangeleenthede – na een sodanige bespreking (rakende [[Charles Darwin|Darwin]] se [[Darwinisme|ewolusieteorie]]) het een teologiestudent aan Heyns se ouers opgemerk dat Heyns besig was om sy sinne te verloor.<ref name="Williams" /> == Hoër onderwys == Johan Heyns het sy voorgraadse studies voltooi aan die universiteit in Potchefstroom, toe nog bekend as die [[Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]], waar hy 'n lewenslange vriendskap gesmee het met [[Hendrik Gerhardus Stoker|Hendrik Stoker]], die [[Suid-Afrika]]anse [[Calvinistiese]] denker en sentrale verdediger van die Filosofie van die Kosmonomiese Idee.<ref>[http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html Theological Development In the Dutch Reformed Church in South Africa] {{Webarchive|url=https://archive.today/20060830224617/http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html|date=30 Augustus 2006}}, deur S.A. Strauss. Gepubliseer in die [http://rec.gospelcom.net/index.php?section=68 Teologiese Forum]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} van die [[Gereformeerde Ekumeniese Raad]], Vol. XXIII, No. 4, December 1995</ref> Stoker se idees het 'n beslissende invloed gehad op die res van sy akademiese loopbaan.<ref>[http://www.dr-fnlee.org/docs3/ca/ca.pdf Die Christen Afrikaner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814072012/http://www.dr-fnlee.org/docs3/ca/ca.pdf |date=14 Augustus 2007 }} ''A Brief History of Calvinistic Afrikanerdom from 1652–1980'' deur Ds. Prof. Dr. Francis Nigel Lee, bladsy 84</ref> Heyns het sy opleiding as predikant aan die [[Universiteit van Pretoria]] voltooi en besluit om sy doktorale studies voort te sit aan die [[Vrije Universiteit|Vrye Universiteit]]. Hy behaal sy PhD onder supervisie van G. C. Berkouwer in 1953 met 'n tesis getiteld ''Die Grondstruktuur van die Modalistiese Triniteitsbeskouing''. In 1961 behaal hy 'n tweede PhD (in [[filosofie]]) onder die toesig van Stoker. Sy tesis was getiteld ''Die Teologiese Antropologie van Karl Barth vanuit Wysgerig''-''Antropologiese Ori&euml;ntering''.<ref>[http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf JA Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf |date=12 September 2014 }} PhD tesis deur Henry Hofmeyr Williams, bladsy 75</ref> == Beroep == In 1954, na voltooiing van sy teologiese studies in [[Amsterdam]], is Heyns [[Ordinasie# Protestantse Christendom|georden]] as leraar en het hy as predikant gedien in die [[NG gemeente Ysterplaat|Ysterplaat]] gemeente van die NGK. Aan die einde van 1960 het hy oorgegaan na [[NG gemeente Rondebosch|Rondebosch]] as studenteleraar, waar verskeie Afrikanerpolitici onder sy skape getel het (onder andere [[Hendrik Verwoerd]], [[John Vorster]], en [[PW Botha]]). Heyns se akademiese loopbaan het begin toe hy in 1966 as dosent in [[dogmatiek]] aangestel is aan die [[Universiteit Stellenbosch]]. In 1971 het hy A.B. du Preez as [[professor]] opgevolg aan die [[Universiteit van Pretoria]] waar hy gebaseer was tot en met sy aftrede in 1993. Tydens sy diens as professor aan die NGK vir bykans 20 jaar, het hy ongelooflike invloed uitgeoefen op die kerk. Hy sal onthou word vir 'n lang lys publikasies <ref>"Bibliografie: J.A. Heyns", deur R. Venter, 1988. Published in "'n Woord op sy Tyd", Wethmar & Vos (ed.) bladsye 238-245</ref> asook verskeie aanstellings wat hy beklee het tydens sy lewe. Dit het daartoe bygedra dat hy erken word as een van die belangrikste teolo&euml; in die NGK.<ref>"Prof. dr. Johan Adam Heyns – anno sexagesimo", deur P.B. Van der Watt, 1988. Gepubliseer in "'n Woord op sy Tyd", Wethmar & Vos (ed.) bladsye 1-8</ref> == Siening van apartheid == In die 1980’s en 1990’s het Heyns 'n sentrale figuur geword in die stryd om verandering van die NGK se siening van Apartheid, wat gelei het tot die kerk se teoretiese verwerping van die siening.<ref>[http://www.uovs.ac.za/faculties/documents/10/483/02_Bult/12176-2006_02_Bult.pdf Heyns was Strategies op Regte Tyd om N.G. Kerk te laat Beweeg], artikel in ''Bult'', June 2006, bladsy 30.</ref> In 1982 het Heyns openlik die siening dat Apartheid die wil van God is verwerp, en het 'n beroering veroorsaak tydens die sinode van daardie jaar deur openlik veelrassige huwelike voor te staan. Vir langer as 'n jaar is hy uitgesluit uit die hi&euml;rargie van die kerk, maar herverskyn in 1986 toe hy verkies is as moderator – die hoogste posisie in die kerk. Hy het onmiddellik begin om die kerk te oortuig dat Apartheid nie Bybels gefundeerd kan word nie. Volgende op die NGK Sinode van 1986 het tienduisende kerklidmate en gemeentes weggebreek om die [[Afrikaanse Protestantse Kerk]] te vorm.<ref name="The Apartheid Bible Revisited">[http://www.sorat.ukzn.ac.za/theology/bct/loubser.htm Die Apartheid Bybel Hersien] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708082148/http://www.sorat.ukzn.ac.za/theology/bct/loubser.htm |date= 8 Julie 2009 }} deur Prof. Bobby Loubser, Universiteit van Zoeloeland</ref> In September 1989, 'n tydstip waarop die regering voor die voet alle vreedsame protesoptogte onderdruk het, het NGK onderhandelinge, gelei deur Heyns, die regering daartoe oortuig om vreedsame optogte toe te laat.<ref>Artikel in ''The Natal Mercury'', September 14, 1989</ref> Dit was die eerste beweging in die rigting van vreedsame protes weg van die gewapende konfrontasie-benadering. In 1990 het die NGK, by monde van Heyns, Apartheid as 'n sonde verklaar. Sy teologiese bydraes het 'n groot invloed gehad op die verandering van die Afrikanerregering.<ref name="The Apartheid Bible Revisited" /> == Moord == Op Saterdagaand, 5 November 1994, het Heyns kaart gespeel met sy vrou en drie kleinkinders (toe onderskeidelik 2, 8 en 11 jaar oud) in hulle huis in Pretoria. Hy is op slag gedood toe 'n onbekende aanvaller, wat 'n .303 kaliber geweer gebruik het, hom met 'n enkele skoot deur 'n oop venster doodgeskiet het. Die koe&euml;l het sy nek binnegedring en sy kop naby sy o&euml; verlaat en 'n gat gelaat so groot soos 'n mens se vuis.<ref name="1995 Threat: Madiba's Next">[http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1499154,00.html 1995 Dreigement: Madiba is Volgende] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930221006/http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1499154,00.html |date=30 September 2007 }}, nuusberig in ''[[Die Burger]]'', Maart 16, 2004.</ref> Alhoewel die polisie nie wou spekuleer oor 'n moontlike motief nie, was baie daarvan oortuig dat hy deur ekstremiste vermoor is.<ref name="query.nytimes.com" /> Kort ná die aanval het 'n sekretaresse van [[Die Burger]], 'n [[Afrikaans]]e koerant, dreigemente ontvang dat drie ander Afrikaanssprekende kabinetsministers volgende aan die beurt is. Die persoon het aan die sekretaresse gesê dat hy reeds alles verloor het weens [[regstellende aksie]]: “Ons behoort...ek behoort aan geen organisasie nie. En dit sal nie die laaste een wees nie.” Soortgelyke dreigemente het gevolg wat daarop gedui het dat [[Madiba]] ook 'n teiken was.<ref name="1995 Threat: Madiba's Next" /> === Motiewe === * Dit word algemeen aanvaar dat Heyns se '''Bybelse standpunt teen Apartheid''' wat gelei het tot die NGK-skeuring en stigting van die [[Afrikaanse Protestantse Kerk]] en die verklaring van Apartheid as sonde, die waarskynlike motief agter sy moord was. Heyns se moordenaar het min leidrade gelaat, en tot nou toe is niemand in hegtenis geneem nie. == Boeke == * Teologiese Etiek Deel 1, 1982 (ISBN: 0 7987 0319 9) * Teologiese Etiek Deel 2/1, 1982 (ISBN: 0 7987 0418 7) == Verwysings == : ''Hierdie artikel (of gedeeltes daarvan) is vertaal vanaf 'n weergawe van die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Special:PermanentLink/268820918|"Johan Heyns"]]'' {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Lys van sluipmoordslagoffers in Suid-Afrika]] == Bronne == * [http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html "Theological Development in the Dutch Reformed Church in South Africa"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20060830224617/http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html |date=30 Augustus 2006 }} vanuit ''Theological Forum'', Vol. XXIII, No. 4, Desember 1995, met 'n beskrywing van Heyns se bydraes * [http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf J A Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf |date=12 September 2014 }} – PhD tesis deur Henry Hofmeyr Williams aan die [[Universiteit van die Vrystaat]]. Dit bevat 'n uitgebreide analise van Heyns se Teologiese sieninge en begaafdheid, en sluit ook inligting in oor sy agtergrond as Afrikaner en sy rol in die NGK se uiteindelike belydenis dat Apartheid sonde is. {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Heyns, Johan Adam}} [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse filosowe]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse teoloë]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Geboortes in 1928]] [[Kategorie:Sterftes in 1994]] [[Kategorie:Alumni van Noordwes-Universiteit]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Pretoria]] mso5x8jxfqoz88exk1la8by61a5kicf 2963903 2963899 2026-08-30T20:18:03Z Raphicerus 213649 Foto van Teologiese Etiek 2963903 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Johan Adam Heyns | beeld = Johan Heyns.jpg | onderskrif = Prof. Heyns in sy studeerkamer | geboortedatum = 27 Mei 1928<br />[[Tweeling]], Suid-Afrika | dood_datum = 5 November 1994<br />Pretoria, [[Suid-Afrika]] | titel = Prof. Dr. | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | party = | godsdiens = Nederduits Gereformeerde Kerk | huweliksmaat = René<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1994/11/12/1/3.html Die hemele het saam gehuil. Vyf Premiers bring ook laaste hulde aan Heyns], [[Beeld]], 12 November 1994</ref> | kinders = Stefan, Christoff, JohanDirk | webwerf = | voetnotas = }} '''Johan Adam Heyns''' ([[27 Mei]] [[1928]] – [[5 November]] [[1994]]), was 'n invloedryke Afrikaner Calvinistiese [[teoloog]] en moderator van die algemene sinode van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] (NGK). Hy is vermoor in sy huis in Waterkloofrif, [[Pretoria]]. Alhoewel sy moord nooit amptelik opgelos is nie, word dit algemeen aanvaar<ref>[http://www1.umn.edu/humanrts/commission/country51/24.htm Monitoring The Transition To Democracy In South Africa], deur die [[United Nations Commission on Human Rights]], Januarie 16, 1995 – paragraaf 78</ref> dat dit direk verwant was tot sy fel kritiek teen [[apartheid]]. [[Nelson Mandela]] het aan hom hulde gebring as 'n [[martelaar]] vir sy land<ref>[http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/1996/sp960508.html Address by President Nelson Mandela to the Constitutional Assembly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713010357/http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/1996/sp960508.html |date=13 Julie 2009 }}, Kaapstad, Mei 8, 1996</ref> en 'n kryger vir vrede.<ref name="query.nytimes.com">[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E07E7DE133EF934A35752C1A962958260 Anti-Apartheid Minister Shot Dead in Pretoria], The New York Times, November 7, 1994</ref> == Vroeë lewe == Johan Adam Heyns is gebore op die plaas ''Bloemkraal'' te [[Tweeling, Vrystaat|Tweeling]] in die [[Vrystaat|Oranje-Vrystaat]], [[Suid-Afrika]]. Johan se ouers was Flip en Maria Heyns. Flip was een van 13 kinders en hy wou graag ’n sendeling word, maar omdat daar nie geld was daarvoor nie, het hy saam met sy pa geboer. Maria was die dogter van Gert Beukes. Hy het ná die Anglo-Boereoorlog (1899-1902) as banneling van St. Helena af na Suid-Afrika teruggekeer. Die plaashuis waarin Flip en Maria Heyns gewoon het, was ’n huis wat tydens die ABO bestaan het en nog brandmerke van die oorlog gehad het. Flip en Maria het ook twee dogters gehad, Christina Heyns (later Veldsman) en Ria Heyns (later Bosman). Toe sy en Flip getroud is, het Maria aan die Here ’n belofte gemaak. As Hy vir haar ’n seun sou gee, sou sy die seun in diens van die Here grootmaak. Sy hét toe ’n seun gekry – Johan Heyns. Eers nadat hy ’n predikant geword het, het sy hom van haar belofte aan die Here vertel. Johan het self vertel dat hy altyd graag ’n predikant wou word. Hy wou nie ’n onderwyser word of saam met sy pa op die plaas boer nie. Later in sy lewe het hy besef dat sy ma se optrede baie met sy roeping en dit waarin hy geglo het, te doen gehad het. Sy geaardheid was ook baie dieselfde as dié van sy ma. Hulle albei kon sterk en besliste standpunte inneem.<ref name="Williams">[http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf JA Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf|date=12 September 2014}} [[Doktoraal in Teologie|PhD]] tesis deur Henry Hofmeyr Williams, pp. 1-6</ref> Om 'n [[Afrikaner]] te wees was iets wat Heyns na aan die hart gelê het sedert sy skooldae. Sy toetrede tot die politiek het vroeg reeds begin en hy het 'n leier van 'n jeuggroep in die [[Ossewabrandwag]] geword toe hy op [[laerskool]] was. (Tydens vakansies het hy vergaderinge gehou en toesprake gelewer – 'n aktiwiteit wat deur die hoofmeester gestaak is.) Alhoewel sy vader die leier van die plaaslike [[Nasionale Party]] was en Johan 'n belangstelling in politiek gehad het, het hy egter nooit by die heersende party aangesluit nie. Alhoewel hy 'n sterk pro-nasionale standpunt gehuldig het, was sy sieninge getemper deur sy vermoë om 'n unieke [[Kritiese denke|kritiese perspektief]] te handhaaf – 'n eienskap wat later 'n kenmerk van sy werk sou word.<ref name="Williams" /> Sy familie het tydens sy [[hoërskool]]jare na [[Potchefstroom]] verhuis en 'n losieshuis aldaar bedryf. Sy liefde vir die [[Bybel]] en sy geloof in God het verskeie [[teologie]]studente, wat tuisgegaan het aan die Heyns-woning, opgeval. Op skool was Heyns 'n gemiddelde student, en het weinig belangstelling in die ter sake onderwerp getoon. Hy het egter 'n aanleg getoon vir debat en onafhanklike denke rakende komplekse aangeleenthede – na een sodanige bespreking (rakende [[Charles Darwin|Darwin]] se [[Darwinisme|ewolusieteorie]]) het een teologiestudent aan Heyns se ouers opgemerk dat Heyns besig was om sy sinne te verloor.<ref name="Williams" /> == Hoër onderwys == Johan Heyns het sy voorgraadse studies voltooi aan die universiteit in Potchefstroom, toe nog bekend as die [[Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]], waar hy 'n lewenslange vriendskap gesmee het met [[Hendrik Gerhardus Stoker|Hendrik Stoker]], die [[Suid-Afrika]]anse [[Calvinistiese]] denker en sentrale verdediger van die Filosofie van die Kosmonomiese Idee.<ref>[http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html Theological Development In the Dutch Reformed Church in South Africa] {{Webarchive|url=https://archive.today/20060830224617/http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html|date=30 Augustus 2006}}, deur S.A. Strauss. Gepubliseer in die [http://rec.gospelcom.net/index.php?section=68 Teologiese Forum]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} van die [[Gereformeerde Ekumeniese Raad]], Vol. XXIII, No. 4, December 1995</ref> Stoker se idees het 'n beslissende invloed gehad op die res van sy akademiese loopbaan.<ref>[http://www.dr-fnlee.org/docs3/ca/ca.pdf Die Christen Afrikaner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814072012/http://www.dr-fnlee.org/docs3/ca/ca.pdf |date=14 Augustus 2007 }} ''A Brief History of Calvinistic Afrikanerdom from 1652–1980'' deur Ds. Prof. Dr. Francis Nigel Lee, bladsy 84</ref> Heyns het sy opleiding as predikant aan die [[Universiteit van Pretoria]] voltooi en besluit om sy doktorale studies voort te sit aan die [[Vrije Universiteit|Vrye Universiteit]]. Hy behaal sy PhD onder supervisie van G. C. Berkouwer in 1953 met 'n tesis getiteld ''Die Grondstruktuur van die Modalistiese Triniteitsbeskouing''. In 1961 behaal hy 'n tweede PhD (in [[filosofie]]) onder die toesig van Stoker. Sy tesis was getiteld ''Die Teologiese Antropologie van Karl Barth vanuit Wysgerig''-''Antropologiese Ori&euml;ntering''.<ref>[http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf JA Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf |date=12 September 2014 }} PhD tesis deur Henry Hofmeyr Williams, bladsy 75</ref> == Beroep == In 1954, na voltooiing van sy teologiese studies in [[Amsterdam]], is Heyns [[Ordinasie# Protestantse Christendom|georden]] as leraar en het hy as predikant gedien in die [[NG gemeente Ysterplaat|Ysterplaat]] gemeente van die NGK. Aan die einde van 1960 het hy oorgegaan na [[NG gemeente Rondebosch|Rondebosch]] as studenteleraar, waar verskeie Afrikanerpolitici onder sy skape getel het (onder andere [[Hendrik Verwoerd]], [[John Vorster]], en [[PW Botha]]). Heyns se akademiese loopbaan het begin toe hy in 1966 as dosent in [[dogmatiek]] aangestel is aan die [[Universiteit Stellenbosch]]. In 1971 het hy A.B. du Preez as [[professor]] opgevolg aan die [[Universiteit van Pretoria]] waar hy gebaseer was tot en met sy aftrede in 1993. Tydens sy diens as professor aan die NGK vir bykans 20 jaar, het hy ongelooflike invloed uitgeoefen op die kerk. Hy sal onthou word vir 'n lang lys publikasies <ref>"Bibliografie: J.A. Heyns", deur R. Venter, 1988. Published in "'n Woord op sy Tyd", Wethmar & Vos (ed.) bladsye 238-245</ref> asook verskeie aanstellings wat hy beklee het tydens sy lewe. Dit het daartoe bygedra dat hy erken word as een van die belangrikste teolo&euml; in die NGK.<ref>"Prof. dr. Johan Adam Heyns – anno sexagesimo", deur P.B. Van der Watt, 1988. Gepubliseer in "'n Woord op sy Tyd", Wethmar & Vos (ed.) bladsye 1-8</ref> == Siening van apartheid == In die 1980’s en 1990’s het Heyns 'n sentrale figuur geword in die stryd om verandering van die NGK se siening van Apartheid, wat gelei het tot die kerk se teoretiese verwerping van die siening.<ref>[http://www.uovs.ac.za/faculties/documents/10/483/02_Bult/12176-2006_02_Bult.pdf Heyns was Strategies op Regte Tyd om N.G. Kerk te laat Beweeg], artikel in ''Bult'', June 2006, bladsy 30.</ref> In 1982 het Heyns openlik die siening dat Apartheid die wil van God is verwerp, en het 'n beroering veroorsaak tydens die sinode van daardie jaar deur openlik veelrassige huwelike voor te staan. Vir langer as 'n jaar is hy uitgesluit uit die hi&euml;rargie van die kerk, maar herverskyn in 1986 toe hy verkies is as moderator – die hoogste posisie in die kerk. Hy het onmiddellik begin om die kerk te oortuig dat Apartheid nie Bybels gefundeerd kan word nie. Volgende op die NGK Sinode van 1986 het tienduisende kerklidmate en gemeentes weggebreek om die [[Afrikaanse Protestantse Kerk]] te vorm.<ref name="The Apartheid Bible Revisited">[http://www.sorat.ukzn.ac.za/theology/bct/loubser.htm Die Apartheid Bybel Hersien] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708082148/http://www.sorat.ukzn.ac.za/theology/bct/loubser.htm |date= 8 Julie 2009 }} deur Prof. Bobby Loubser, Universiteit van Zoeloeland</ref> In September 1989, 'n tydstip waarop die regering voor die voet alle vreedsame protesoptogte onderdruk het, het NGK onderhandelinge, gelei deur Heyns, die regering daartoe oortuig om vreedsame optogte toe te laat.<ref>Artikel in ''The Natal Mercury'', September 14, 1989</ref> Dit was die eerste beweging in die rigting van vreedsame protes weg van die gewapende konfrontasie-benadering. In 1990 het die NGK, by monde van Heyns, Apartheid as 'n sonde verklaar. Sy teologiese bydraes het 'n groot invloed gehad op die verandering van die Afrikanerregering.<ref name="The Apartheid Bible Revisited" /> == Moord == Op Saterdagaand, 5 November 1994, het Heyns kaart gespeel met sy vrou en drie kleinkinders (toe onderskeidelik 2, 8 en 11 jaar oud) in hulle huis in Pretoria. Hy is op slag gedood toe 'n onbekende aanvaller, wat 'n .303 kaliber geweer gebruik het, hom met 'n enkele skoot deur 'n oop venster doodgeskiet het. Die koe&euml;l het sy nek binnegedring en sy kop naby sy o&euml; verlaat en 'n gat gelaat so groot soos 'n mens se vuis.<ref name="1995 Threat: Madiba's Next">[http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1499154,00.html 1995 Dreigement: Madiba is Volgende] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930221006/http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1499154,00.html |date=30 September 2007 }}, nuusberig in ''[[Die Burger]]'', Maart 16, 2004.</ref> Alhoewel die polisie nie wou spekuleer oor 'n moontlike motief nie, was baie daarvan oortuig dat hy deur ekstremiste vermoor is.<ref name="query.nytimes.com" /> Kort ná die aanval het 'n sekretaresse van [[Die Burger]], 'n [[Afrikaans]]e koerant, dreigemente ontvang dat drie ander Afrikaanssprekende kabinetsministers volgende aan die beurt is. Die persoon het aan die sekretaresse gesê dat hy reeds alles verloor het weens [[regstellende aksie]]: “Ons behoort...ek behoort aan geen organisasie nie. En dit sal nie die laaste een wees nie.” Soortgelyke dreigemente het gevolg wat daarop gedui het dat [[Madiba]] ook 'n teiken was.<ref name="1995 Threat: Madiba's Next" /> === Motiewe === * Dit word algemeen aanvaar dat Heyns se '''Bybelse standpunt teen Apartheid''' wat gelei het tot die NGK-skeuring en stigting van die [[Afrikaanse Protestantse Kerk]] en die verklaring van Apartheid as sonde, die waarskynlike motief agter sy moord was. Heyns se moordenaar het min leidrade gelaat, en tot nou toe is niemand in hegtenis geneem nie. == Boeke == * Teologiese Etiek Deel 1, 1982 (ISBN: 0 7987 0319 9) * Teologiese Etiek Deel 2/1, 1982 (ISBN: 0 7987 0418 7) [[Lêer:Foto_van_Teologiese_Etiek_(J.A._Heyns).jpg|duimnael|Teologiese Etiek Deel 1, 1982 (ISBN: 0 7987 0319 9)]] == Verwysings == : ''Hierdie artikel (of gedeeltes daarvan) is vertaal vanaf 'n weergawe van die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Special:PermanentLink/268820918|"Johan Heyns"]]'' {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Lys van sluipmoordslagoffers in Suid-Afrika]] == Bronne == * [http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html "Theological Development in the Dutch Reformed Church in South Africa"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20060830224617/http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html |date=30 Augustus 2006 }} vanuit ''Theological Forum'', Vol. XXIII, No. 4, Desember 1995, met 'n beskrywing van Heyns se bydraes * [http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf J A Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf |date=12 September 2014 }} – PhD tesis deur Henry Hofmeyr Williams aan die [[Universiteit van die Vrystaat]]. Dit bevat 'n uitgebreide analise van Heyns se Teologiese sieninge en begaafdheid, en sluit ook inligting in oor sy agtergrond as Afrikaner en sy rol in die NGK se uiteindelike belydenis dat Apartheid sonde is. {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Heyns, Johan Adam}} [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse filosowe]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse teoloë]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Geboortes in 1928]] [[Kategorie:Sterftes in 1994]] [[Kategorie:Alumni van Noordwes-Universiteit]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Pretoria]] 5o1mpa1o5okiu0jcm3rgfhf3sop2tlk 2963904 2963903 2026-08-30T20:22:11Z Aliwal2012 39067 2963904 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Johan Adam Heyns | beeld = Johan Heyns.jpg | onderskrif = Prof. Heyns in sy studeerkamer | geboortedatum = 27 Mei 1928<br />[[Tweeling, Vrystaat|Tweeling]], [[Oranje-Vrystaat]], [[Unie van Suid-Afrika]] | dood_datum = 5 November 1994<br />[[Pretoria]], [[Gauteng]] | titel = Prof. Dr. | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | party = | godsdiens = Nederduits Gereformeerde Kerk | huweliksmaat = René<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1994/11/12/1/3.html Die hemele het saam gehuil. Vyf Premiers bring ook laaste hulde aan Heyns], [[Beeld]], 12 November 1994</ref> | kinders = Stefan, Christoff, JohanDirk | webwerf = | voetnotas = }} '''Johan Adam Heyns''' ([[27 Mei]] [[1928]] – [[5 November]] [[1994]]), was 'n invloedryke Afrikaner Calvinistiese [[teoloog]] en moderator van die algemene sinode van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] (NGK). Hy is vermoor in sy huis in Waterkloofrif, [[Pretoria]]. Alhoewel sy moord nooit amptelik opgelos is nie, word dit algemeen aanvaar<ref>[http://www1.umn.edu/humanrts/commission/country51/24.htm Monitoring The Transition To Democracy In South Africa], deur die [[United Nations Commission on Human Rights]], Januarie 16, 1995 – paragraaf 78</ref> dat dit direk verwant was tot sy fel kritiek teen [[apartheid]]. [[Nelson Mandela]] het aan hom hulde gebring as 'n [[martelaar]] vir sy land<ref>[http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/1996/sp960508.html Address by President Nelson Mandela to the Constitutional Assembly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713010357/http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/1996/sp960508.html |date=13 Julie 2009 }}, Kaapstad, Mei 8, 1996</ref> en 'n kryger vir vrede.<ref name="query.nytimes.com">[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E07E7DE133EF934A35752C1A962958260 Anti-Apartheid Minister Shot Dead in Pretoria], The New York Times, November 7, 1994</ref> == Vroeë lewe == Johan Adam Heyns is gebore op die plaas ''Bloemkraal'' te [[Tweeling, Vrystaat|Tweeling]] in die [[Vrystaat|Oranje-Vrystaat]], [[Suid-Afrika]]. Johan se ouers was Flip en Maria Heyns. Flip was een van 13 kinders en hy wou graag ’n sendeling word, maar omdat daar nie geld was daarvoor nie, het hy saam met sy pa geboer. Maria was die dogter van Gert Beukes. Hy het ná die Anglo-Boereoorlog (1899-1902) as banneling van St. Helena af na Suid-Afrika teruggekeer. Die plaashuis waarin Flip en Maria Heyns gewoon het, was ’n huis wat tydens die ABO bestaan het en nog brandmerke van die oorlog gehad het. Flip en Maria het ook twee dogters gehad, Christina Heyns (later Veldsman) en Ria Heyns (later Bosman). Toe sy en Flip getroud is, het Maria aan die Here ’n belofte gemaak. As Hy vir haar ’n seun sou gee, sou sy die seun in diens van die Here grootmaak. Sy hét toe ’n seun gekry – Johan Heyns. Eers nadat hy ’n predikant geword het, het sy hom van haar belofte aan die Here vertel. Johan het self vertel dat hy altyd graag ’n predikant wou word. Hy wou nie ’n onderwyser word of saam met sy pa op die plaas boer nie. Later in sy lewe het hy besef dat sy ma se optrede baie met sy roeping en dit waarin hy geglo het, te doen gehad het. Sy geaardheid was ook baie dieselfde as dié van sy ma. Hulle albei kon sterk en besliste standpunte inneem.<ref name="Williams">[http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf JA Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf|date=12 September 2014}} [[Doktoraal in Teologie|PhD]] tesis deur Henry Hofmeyr Williams, pp. 1-6</ref> Om 'n [[Afrikaner]] te wees was iets wat Heyns na aan die hart gelê het sedert sy skooldae. Sy toetrede tot die politiek het vroeg reeds begin en hy het 'n leier van 'n jeuggroep in die [[Ossewabrandwag]] geword toe hy op [[laerskool]] was. (Tydens vakansies het hy vergaderinge gehou en toesprake gelewer – 'n aktiwiteit wat deur die hoofmeester gestaak is.) Alhoewel sy vader die leier van die plaaslike [[Nasionale Party]] was en Johan 'n belangstelling in politiek gehad het, het hy egter nooit by die heersende party aangesluit nie. Alhoewel hy 'n sterk pro-nasionale standpunt gehuldig het, was sy sieninge getemper deur sy vermoë om 'n unieke [[Kritiese denke|kritiese perspektief]] te handhaaf – 'n eienskap wat later 'n kenmerk van sy werk sou word.<ref name="Williams" /> Sy familie het tydens sy [[hoërskool]]jare na [[Potchefstroom]] verhuis en 'n losieshuis aldaar bedryf. Sy liefde vir die [[Bybel]] en sy geloof in God het verskeie [[teologie]]studente, wat tuisgegaan het aan die Heyns-woning, opgeval. Op skool was Heyns 'n gemiddelde student, en het weinig belangstelling in die ter sake onderwerp getoon. Hy het egter 'n aanleg getoon vir debat en onafhanklike denke rakende komplekse aangeleenthede – na een sodanige bespreking (rakende [[Charles Darwin|Darwin]] se [[Darwinisme|ewolusieteorie]]) het een teologiestudent aan Heyns se ouers opgemerk dat Heyns besig was om sy sinne te verloor.<ref name="Williams" /> == Hoër onderwys == Johan Heyns het sy voorgraadse studies voltooi aan die universiteit in Potchefstroom, toe nog bekend as die [[Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]], waar hy 'n lewenslange vriendskap gesmee het met [[Hendrik Gerhardus Stoker|Hendrik Stoker]], die [[Suid-Afrika]]anse [[Calvinistiese]] denker en sentrale verdediger van die Filosofie van die Kosmonomiese Idee.<ref>[http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html Theological Development In the Dutch Reformed Church in South Africa] {{Webarchive|url=https://archive.today/20060830224617/http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html|date=30 Augustus 2006}}, deur S.A. Strauss. Gepubliseer in die [http://rec.gospelcom.net/index.php?section=68 Teologiese Forum]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} van die [[Gereformeerde Ekumeniese Raad]], Vol. XXIII, No. 4, December 1995</ref> Stoker se idees het 'n beslissende invloed gehad op die res van sy akademiese loopbaan.<ref>[http://www.dr-fnlee.org/docs3/ca/ca.pdf Die Christen Afrikaner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814072012/http://www.dr-fnlee.org/docs3/ca/ca.pdf |date=14 Augustus 2007 }} ''A Brief History of Calvinistic Afrikanerdom from 1652–1980'' deur Ds. Prof. Dr. Francis Nigel Lee, bladsy 84</ref> Heyns het sy opleiding as predikant aan die [[Universiteit van Pretoria]] voltooi en besluit om sy doktorale studies voort te sit aan die [[Vrije Universiteit|Vrye Universiteit]]. Hy behaal sy PhD onder supervisie van G. C. Berkouwer in 1953 met 'n tesis getiteld ''Die Grondstruktuur van die Modalistiese Triniteitsbeskouing''. In 1961 behaal hy 'n tweede PhD (in [[filosofie]]) onder die toesig van Stoker. Sy tesis was getiteld ''Die Teologiese Antropologie van Karl Barth vanuit Wysgerig''-''Antropologiese Ori&euml;ntering''.<ref>[http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf JA Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf |date=12 September 2014 }} PhD tesis deur Henry Hofmeyr Williams, bladsy 75</ref> == Beroep == In 1954, na voltooiing van sy teologiese studies in [[Amsterdam]], is Heyns [[Ordinasie# Protestantse Christendom|georden]] as leraar en het hy as predikant gedien in die [[NG gemeente Ysterplaat|Ysterplaat]] gemeente van die NGK. Aan die einde van 1960 het hy oorgegaan na [[NG gemeente Rondebosch|Rondebosch]] as studenteleraar, waar verskeie Afrikanerpolitici onder sy skape getel het (onder andere [[Hendrik Verwoerd]], [[John Vorster]], en [[PW Botha]]). Heyns se akademiese loopbaan het begin toe hy in 1966 as dosent in [[dogmatiek]] aangestel is aan die [[Universiteit Stellenbosch]]. In 1971 het hy A.B. du Preez as [[professor]] opgevolg aan die [[Universiteit van Pretoria]] waar hy gebaseer was tot en met sy aftrede in 1993. Tydens sy diens as professor aan die NGK vir bykans 20 jaar, het hy ongelooflike invloed uitgeoefen op die kerk. Hy sal onthou word vir 'n lang lys publikasies <ref>"Bibliografie: J.A. Heyns", deur R. Venter, 1988. Published in "'n Woord op sy Tyd", Wethmar & Vos (ed.) bladsye 238-245</ref> asook verskeie aanstellings wat hy beklee het tydens sy lewe. Dit het daartoe bygedra dat hy erken word as een van die belangrikste teolo&euml; in die NGK.<ref>"Prof. dr. Johan Adam Heyns – anno sexagesimo", deur P.B. Van der Watt, 1988. Gepubliseer in "'n Woord op sy Tyd", Wethmar & Vos (ed.) bladsye 1-8</ref> == Siening van apartheid == In die 1980’s en 1990’s het Heyns 'n sentrale figuur geword in die stryd om verandering van die NGK se siening van Apartheid, wat gelei het tot die kerk se teoretiese verwerping van die siening.<ref>[http://www.uovs.ac.za/faculties/documents/10/483/02_Bult/12176-2006_02_Bult.pdf Heyns was Strategies op Regte Tyd om N.G. Kerk te laat Beweeg], artikel in ''Bult'', June 2006, bladsy 30.</ref> In 1982 het Heyns openlik die siening dat Apartheid die wil van God is verwerp, en het 'n beroering veroorsaak tydens die sinode van daardie jaar deur openlik veelrassige huwelike voor te staan. Vir langer as 'n jaar is hy uitgesluit uit die hi&euml;rargie van die kerk, maar herverskyn in 1986 toe hy verkies is as moderator – die hoogste posisie in die kerk. Hy het onmiddellik begin om die kerk te oortuig dat Apartheid nie Bybels gefundeerd kan word nie. Volgende op die NGK Sinode van 1986 het tienduisende kerklidmate en gemeentes weggebreek om die [[Afrikaanse Protestantse Kerk]] te vorm.<ref name="The Apartheid Bible Revisited">[http://www.sorat.ukzn.ac.za/theology/bct/loubser.htm Die Apartheid Bybel Hersien] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708082148/http://www.sorat.ukzn.ac.za/theology/bct/loubser.htm |date= 8 Julie 2009 }} deur Prof. Bobby Loubser, Universiteit van Zoeloeland</ref> In September 1989, 'n tydstip waarop die regering voor die voet alle vreedsame protesoptogte onderdruk het, het NGK onderhandelinge, gelei deur Heyns, die regering daartoe oortuig om vreedsame optogte toe te laat.<ref>Artikel in ''The Natal Mercury'', September 14, 1989</ref> Dit was die eerste beweging in die rigting van vreedsame protes weg van die gewapende konfrontasie-benadering. In 1990 het die NGK, by monde van Heyns, Apartheid as 'n sonde verklaar. Sy teologiese bydraes het 'n groot invloed gehad op die verandering van die Afrikanerregering.<ref name="The Apartheid Bible Revisited" /> == Moord == Op Saterdagaand, 5 November 1994, het Heyns kaart gespeel met sy vrou en drie kleinkinders (toe onderskeidelik 2, 8 en 11 jaar oud) in hulle huis in Pretoria. Hy is op slag gedood toe 'n onbekende aanvaller, wat 'n .303 kaliber geweer gebruik het, hom met 'n enkele skoot deur 'n oop venster doodgeskiet het. Die koe&euml;l het sy nek binnegedring en sy kop naby sy o&euml; verlaat en 'n gat gelaat so groot soos 'n mens se vuis.<ref name="1995 Threat: Madiba's Next">[http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1499154,00.html 1995 Dreigement: Madiba is Volgende] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930221006/http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1499154,00.html |date=30 September 2007 }}, nuusberig in ''[[Die Burger]]'', Maart 16, 2004.</ref> Alhoewel die polisie nie wou spekuleer oor 'n moontlike motief nie, was baie daarvan oortuig dat hy deur ekstremiste vermoor is.<ref name="query.nytimes.com" /> Kort ná die aanval het 'n sekretaresse van [[Die Burger]], 'n [[Afrikaans]]e koerant, dreigemente ontvang dat drie ander Afrikaanssprekende kabinetsministers volgende aan die beurt is. Die persoon het aan die sekretaresse gesê dat hy reeds alles verloor het weens [[regstellende aksie]]: “Ons behoort...ek behoort aan geen organisasie nie. En dit sal nie die laaste een wees nie.” Soortgelyke dreigemente het gevolg wat daarop gedui het dat [[Madiba]] ook 'n teiken was.<ref name="1995 Threat: Madiba's Next" /> === Motiewe === * Dit word algemeen aanvaar dat Heyns se '''Bybelse standpunt teen Apartheid''' wat gelei het tot die NGK-skeuring en stigting van die [[Afrikaanse Protestantse Kerk]] en die verklaring van Apartheid as sonde, die waarskynlike motief agter sy moord was. Heyns se moordenaar het min leidrade gelaat, en tot nou toe is niemand in hegtenis geneem nie. == Verwysings == : ''Hierdie artikel (of gedeeltes daarvan) is vertaal vanaf 'n weergawe van die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Special:PermanentLink/268820918|"Johan Heyns"]]'' {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Lys van sluipmoordslagoffers in Suid-Afrika]] == Bronne == * [http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html "Theological Development in the Dutch Reformed Church in South Africa"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20060830224617/http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html |date=30 Augustus 2006 }} vanuit ''Theological Forum'', Vol. XXIII, No. 4, Desember 1995, met 'n beskrywing van Heyns se bydraes * [http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf J A Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf |date=12 September 2014 }} – PhD tesis deur Henry Hofmeyr Williams aan die [[Universiteit van die Vrystaat]]. Dit bevat 'n uitgebreide analise van Heyns se Teologiese sieninge en begaafdheid, en sluit ook inligting in oor sy agtergrond as Afrikaner en sy rol in die NGK se uiteindelike belydenis dat Apartheid sonde is. {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Heyns, Johan Adam}} [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse filosowe]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse teoloë]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Geboortes in 1928]] [[Kategorie:Sterftes in 1994]] [[Kategorie:Alumni van Noordwes-Universiteit]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Pretoria]] mp8c81ihjl8cmjcdiwws8kt5e8fqd3r 2963908 2963904 2026-08-30T20:35:50Z Aliwal2012 39067 SDEO 2963908 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Johan Adam Heyns | beeld = Johan Heyns.jpg | onderskrif = Prof. Heyns in sy studeerkamer | geboortedatum = 27 Mei 1928<br />[[Tweeling, Vrystaat|Tweeling]], [[Oranje-Vrystaat]], [[Unie van Suid-Afrika]] | sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1994|11|5|1928|5|27|df=yes}}<br />[[Pretoria]], [[Gauteng]] | titel = Prof. Dr. | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | party = | religie = [[Nederduits Gereformeerde Kerk]] | huweliksmaat = René<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1994/11/12/1/3.html Die hemele het saam gehuil. Vyf Premiers bring ook laaste hulde aan Heyns], [[Beeld]], 12 November 1994</ref> | kinders = Stefan, Christoff, JohanDirk | webwerf = | voetnotas = }} '''Johan Adam Heyns''' ([[27 Mei]] [[1928]] – [[5 November]] [[1994]]), was 'n invloedryke Afrikaner Calvinistiese [[teoloog]] en moderator van die algemene sinode van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] (NGK). Hy is vermoor in sy huis in Waterkloofrif, [[Pretoria]]. Alhoewel sy moord nooit amptelik opgelos is nie, word dit algemeen aanvaar<ref>[http://www1.umn.edu/humanrts/commission/country51/24.htm Monitoring The Transition To Democracy In South Africa], deur die United Nations Commission on Human Rights, Januarie 16, 1995 – paragraaf 78</ref> dat dit direk verwant was tot sy fel kritiek teen [[apartheid]]. [[Nelson Mandela]] het aan hom hulde gebring as 'n [[martelaar]] vir sy land<ref>[http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/1996/sp960508.html Address by President Nelson Mandela to the Constitutional Assembly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713010357/http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/1996/sp960508.html |date=13 Julie 2009 }}, Kaapstad, Mei 8, 1996</ref> en 'n kryger vir vrede.<ref name="query.nytimes.com">[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E07E7DE133EF934A35752C1A962958260 Anti-Apartheid Minister Shot Dead in Pretoria], The New York Times, November 7, 1994</ref> == Vroeë lewe == Johan Adam Heyns is gebore op die plaas ''Bloemkraal'' te [[Tweeling, Vrystaat|Tweeling]] in die [[Vrystaat|Oranje-Vrystaat]], [[Suid-Afrika]]. Johan se ouers was Flip en Maria Heyns. Flip was een van 13 kinders en hy wou graag ’n sendeling word, maar omdat daar nie geld was daarvoor nie, het hy saam met sy pa geboer. Maria was die dogter van Gert Beukes. Hy het ná die Anglo-Boereoorlog (1899-1902) as banneling van St. Helena af na Suid-Afrika teruggekeer. Die plaashuis waarin Flip en Maria Heyns gewoon het, was ’n huis wat tydens die ABO bestaan het en nog brandmerke van die oorlog gehad het. Flip en Maria het ook twee dogters gehad, Christina Heyns (later Veldsman) en Ria Heyns (later Bosman). Toe sy en Flip getroud is, het Maria aan die Here ’n belofte gemaak. As Hy vir haar ’n seun sou gee, sou sy die seun in diens van die Here grootmaak. Sy hét toe ’n seun gekry – Johan Heyns. Eers nadat hy ’n predikant geword het, het sy hom van haar belofte aan die Here vertel. Johan het self vertel dat hy altyd graag ’n predikant wou word. Hy wou nie ’n onderwyser word of saam met sy pa op die plaas boer nie. Later in sy lewe het hy besef dat sy ma se optrede baie met sy roeping en dit waarin hy geglo het, te doen gehad het. Sy geaardheid was ook baie dieselfde as dié van sy ma. Hulle albei kon sterk en besliste standpunte inneem.<ref name="Williams">[http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf JA Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf|date=12 September 2014}} [[Doktoraal in Teologie|PhD]] tesis deur Henry Hofmeyr Williams, pp. 1-6</ref> Om 'n [[Afrikaner]] te wees was iets wat Heyns na aan die hart gelê het sedert sy skooldae. Sy toetrede tot die politiek het vroeg reeds begin en hy het 'n leier van 'n jeuggroep in die [[Ossewabrandwag]] geword toe hy op [[laerskool]] was. (Tydens vakansies het hy vergaderinge gehou en toesprake gelewer – 'n aktiwiteit wat deur die hoofmeester gestaak is.) Alhoewel sy vader die leier van die plaaslike [[Nasionale Party]] was en Johan 'n belangstelling in politiek gehad het, het hy egter nooit by die heersende party aangesluit nie. Alhoewel hy 'n sterk pro-nasionale standpunt gehuldig het, was sy sieninge getemper deur sy vermoë om 'n unieke [[Kritiese denke|kritiese perspektief]] te handhaaf – 'n eienskap wat later 'n kenmerk van sy werk sou word.<ref name="Williams" /> Sy familie het tydens sy [[hoërskool]]jare na [[Potchefstroom]] verhuis en 'n losieshuis aldaar bedryf. Sy liefde vir die [[Bybel]] en sy geloof in God het verskeie [[teologie]]studente, wat tuisgegaan het aan die Heyns-woning, opgeval. Op skool was Heyns 'n gemiddelde student, en het weinig belangstelling in die ter sake onderwerp getoon. Hy het egter 'n aanleg getoon vir debat en onafhanklike denke rakende komplekse aangeleenthede – na een sodanige bespreking (rakende [[Charles Darwin|Darwin]] se [[Darwinisme|ewolusieteorie]]) het een teologiestudent aan Heyns se ouers opgemerk dat Heyns besig was om sy sinne te verloor.<ref name="Williams" /> == Hoër onderwys == Johan Heyns het sy voorgraadse studies voltooi aan die universiteit in Potchefstroom, toe nog bekend as die [[Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]], waar hy 'n lewenslange vriendskap gesmee het met [[Hendrik Gerhardus Stoker|Hendrik Stoker]], die [[Suid-Afrika]]anse [[Calvinistiese]] denker en sentrale verdediger van die Filosofie van die Kosmonomiese Idee.<ref>[http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html Theological Development In the Dutch Reformed Church in South Africa] {{Webarchive|url=https://archive.today/20060830224617/http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html|date=30 Augustus 2006}}, deur S.A. Strauss. Gepubliseer in die [http://rec.gospelcom.net/index.php?section=68 Teologiese Forum]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} van die [[Gereformeerde Ekumeniese Raad]], Vol. XXIII, No. 4, December 1995</ref> Stoker se idees het 'n beslissende invloed gehad op die res van sy akademiese loopbaan.<ref>[http://www.dr-fnlee.org/docs3/ca/ca.pdf Die Christen Afrikaner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814072012/http://www.dr-fnlee.org/docs3/ca/ca.pdf |date=14 Augustus 2007 }} ''A Brief History of Calvinistic Afrikanerdom from 1652–1980'' deur Ds. Prof. Dr. Francis Nigel Lee, bladsy 84</ref> Heyns het sy opleiding as predikant aan die [[Universiteit van Pretoria]] voltooi en besluit om sy doktorale studies voort te sit aan die [[Vrije Universiteit|Vrye Universiteit]]. Hy behaal sy PhD onder supervisie van G. C. Berkouwer in 1953 met 'n tesis getiteld ''Die Grondstruktuur van die Modalistiese Triniteitsbeskouing''. In 1961 behaal hy 'n tweede PhD (in [[filosofie]]) onder die toesig van Stoker. Sy tesis was getiteld ''Die Teologiese Antropologie van Karl Barth vanuit Wysgerig''-''Antropologiese Ori&euml;ntering''.<ref>[http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf JA Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf |date=12 September 2014 }} PhD tesis deur Henry Hofmeyr Williams, bladsy 75</ref> == Beroep == In 1954, na voltooiing van sy teologiese studies in [[Amsterdam]], is Heyns [[Ordinasie# Protestantse Christendom|georden]] as leraar en het hy as predikant gedien in die [[NG gemeente Ysterplaat|Ysterplaat]] gemeente van die NGK. Aan die einde van 1960 het hy oorgegaan na [[NG gemeente Rondebosch|Rondebosch]] as studenteleraar, waar verskeie Afrikanerpolitici onder sy skape getel het (onder andere [[Hendrik Verwoerd]], [[John Vorster]], en [[PW Botha]]). Heyns se akademiese loopbaan het begin toe hy in 1966 as dosent in [[dogmatiek]] aangestel is aan die [[Universiteit Stellenbosch]]. In 1971 het hy A.B. du Preez as [[professor]] opgevolg aan die [[Universiteit van Pretoria]] waar hy gebaseer was tot en met sy aftrede in 1993. Tydens sy diens as professor aan die NGK vir bykans 20 jaar, het hy ongelooflike invloed uitgeoefen op die kerk. Hy sal onthou word vir 'n lang lys publikasies <ref>"Bibliografie: J.A. Heyns", deur R. Venter, 1988. Published in "'n Woord op sy Tyd", Wethmar & Vos (ed.) bladsye 238-245</ref> asook verskeie aanstellings wat hy beklee het tydens sy lewe. Dit het daartoe bygedra dat hy erken word as een van die belangrikste teolo&euml; in die NGK.<ref>"Prof. dr. Johan Adam Heyns – anno sexagesimo", deur P.B. Van der Watt, 1988. Gepubliseer in "'n Woord op sy Tyd", Wethmar & Vos (ed.) bladsye 1-8</ref> == Siening van apartheid == In die 1980’s en 1990’s het Heyns 'n sentrale figuur geword in die stryd om verandering van die NGK se siening van Apartheid, wat gelei het tot die kerk se teoretiese verwerping van die siening.<ref>[http://www.uovs.ac.za/faculties/documents/10/483/02_Bult/12176-2006_02_Bult.pdf Heyns was Strategies op Regte Tyd om N.G. Kerk te laat Beweeg], artikel in ''Bult'', June 2006, bladsy 30.</ref> In 1982 het Heyns openlik die siening dat Apartheid die wil van God is verwerp, en het 'n beroering veroorsaak tydens die sinode van daardie jaar deur openlik veelrassige huwelike voor te staan. Vir langer as 'n jaar is hy uitgesluit uit die hi&euml;rargie van die kerk, maar herverskyn in 1986 toe hy verkies is as moderator – die hoogste posisie in die kerk. Hy het onmiddellik begin om die kerk te oortuig dat Apartheid nie Bybels gefundeerd kan word nie. Volgende op die NGK Sinode van 1986 het tienduisende kerklidmate en gemeentes weggebreek om die [[Afrikaanse Protestantse Kerk]] te vorm.<ref name="The Apartheid Bible Revisited">[http://www.sorat.ukzn.ac.za/theology/bct/loubser.htm Die Apartheid Bybel Hersien] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708082148/http://www.sorat.ukzn.ac.za/theology/bct/loubser.htm |date= 8 Julie 2009 }} deur Prof. Bobby Loubser, Universiteit van Zoeloeland</ref> In September 1989, 'n tydstip waarop die regering voor die voet alle vreedsame protesoptogte onderdruk het, het NGK onderhandelinge, gelei deur Heyns, die regering daartoe oortuig om vreedsame optogte toe te laat.<ref>Artikel in ''The Natal Mercury'', September 14, 1989</ref> Dit was die eerste beweging in die rigting van vreedsame protes weg van die gewapende konfrontasie-benadering. In 1990 het die NGK, by monde van Heyns, Apartheid as 'n sonde verklaar. Sy teologiese bydraes het 'n groot invloed gehad op die verandering van die Afrikanerregering.<ref name="The Apartheid Bible Revisited" /> == Moord == Op Saterdagaand, 5 November 1994, het Heyns kaart gespeel met sy vrou en drie kleinkinders (toe onderskeidelik 2, 8 en 11 jaar oud) in hulle huis in Pretoria. Hy is op slag gedood toe 'n onbekende aanvaller, wat 'n .303 kaliber geweer gebruik het, hom met 'n enkele skoot deur 'n oop venster doodgeskiet het. Die koe&euml;l het sy nek binnegedring en sy kop naby sy o&euml; verlaat en 'n gat gelaat so groot soos 'n mens se vuis.<ref name="1995 Threat: Madiba's Next">[http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1499154,00.html 1995 Dreigement: Madiba is Volgende] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930221006/http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1499154,00.html |date=30 September 2007 }}, nuusberig in ''[[Die Burger]]'', Maart 16, 2004.</ref> Alhoewel die polisie nie wou spekuleer oor 'n moontlike motief nie, was baie daarvan oortuig dat hy deur ekstremiste vermoor is.<ref name="query.nytimes.com" /> Kort ná die aanval het 'n sekretaresse van [[Die Burger]], 'n [[Afrikaans]]e koerant, dreigemente ontvang dat drie ander Afrikaanssprekende kabinetsministers volgende aan die beurt is. Die persoon het aan die sekretaresse gesê dat hy reeds alles verloor het weens [[regstellende aksie]]: “Ons behoort...ek behoort aan geen organisasie nie. En dit sal nie die laaste een wees nie.” Soortgelyke dreigemente het gevolg wat daarop gedui het dat [[Madiba]] ook 'n teiken was.<ref name="1995 Threat: Madiba's Next" /> === Motiewe === * Dit word algemeen aanvaar dat Heyns se '''Bybelse standpunt teen Apartheid''' wat gelei het tot die NGK-skeuring en stigting van die [[Afrikaanse Protestantse Kerk]] en die verklaring van Apartheid as sonde, die waarskynlike motief agter sy moord was. Heyns se moordenaar het min leidrade gelaat, en tot nou toe is niemand in hegtenis geneem nie. == Verwysings == : ''Hierdie artikel (of gedeeltes daarvan) is vertaal vanaf 'n weergawe van die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Special:PermanentLink/268820918|"Johan Heyns"]]'' {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Lys van sluipmoordslagoffers in Suid-Afrika]] == Bronne == * [http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html "Theological Development in the Dutch Reformed Church in South Africa"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20060830224617/http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html |date=30 Augustus 2006 }} vanuit ''Theological Forum'', Vol. XXIII, No. 4, Desember 1995, met 'n beskrywing van Heyns se bydraes * [http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf J A Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf |date=12 September 2014 }} – PhD tesis deur Henry Hofmeyr Williams aan die [[Universiteit van die Vrystaat]]. Dit bevat 'n uitgebreide analise van Heyns se Teologiese sieninge en begaafdheid, en sluit ook inligting in oor sy agtergrond as Afrikaner en sy rol in die NGK se uiteindelike belydenis dat Apartheid sonde is. {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Heyns, Johan Adam}} [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse filosowe]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse teoloë]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Geboortes in 1928]] [[Kategorie:Sterftes in 1994]] [[Kategorie:Alumni van Noordwes-Universiteit]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Pretoria]] ocvk53bqhbo99zyqs3usxol0ix1vlvq 2963911 2963908 2026-08-30T20:49:13Z Aliwal2012 39067 /* Hoër onderwys */ 2963911 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Johan Adam Heyns | beeld = Johan Heyns.jpg | onderskrif = Prof. Heyns in sy studeerkamer | geboortedatum = 27 Mei 1928<br />[[Tweeling, Vrystaat|Tweeling]], [[Oranje-Vrystaat]], [[Unie van Suid-Afrika]] | sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1994|11|5|1928|5|27|df=yes}}<br />[[Pretoria]], [[Gauteng]] | titel = Prof. Dr. | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | party = | religie = [[Nederduits Gereformeerde Kerk]] | huweliksmaat = René<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1994/11/12/1/3.html Die hemele het saam gehuil. Vyf Premiers bring ook laaste hulde aan Heyns], [[Beeld]], 12 November 1994</ref> | kinders = Stefan, Christoff, JohanDirk | webwerf = | voetnotas = }} '''Johan Adam Heyns''' ([[27 Mei]] [[1928]] – [[5 November]] [[1994]]), was 'n invloedryke Afrikaner Calvinistiese [[teoloog]] en moderator van die algemene sinode van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] (NGK). Hy is vermoor in sy huis in Waterkloofrif, [[Pretoria]]. Alhoewel sy moord nooit amptelik opgelos is nie, word dit algemeen aanvaar<ref>[http://www1.umn.edu/humanrts/commission/country51/24.htm Monitoring The Transition To Democracy In South Africa], deur die United Nations Commission on Human Rights, Januarie 16, 1995 – paragraaf 78</ref> dat dit direk verwant was tot sy fel kritiek teen [[apartheid]]. [[Nelson Mandela]] het aan hom hulde gebring as 'n [[martelaar]] vir sy land<ref>[http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/1996/sp960508.html Address by President Nelson Mandela to the Constitutional Assembly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713010357/http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/1996/sp960508.html |date=13 Julie 2009 }}, Kaapstad, Mei 8, 1996</ref> en 'n kryger vir vrede.<ref name="query.nytimes.com">[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E07E7DE133EF934A35752C1A962958260 Anti-Apartheid Minister Shot Dead in Pretoria], The New York Times, November 7, 1994</ref> == Vroeë lewe == Johan Adam Heyns is gebore op die plaas ''Bloemkraal'' te [[Tweeling, Vrystaat|Tweeling]] in die [[Vrystaat|Oranje-Vrystaat]], [[Suid-Afrika]]. Johan se ouers was Flip en Maria Heyns. Flip was een van 13 kinders en hy wou graag ’n sendeling word, maar omdat daar nie geld was daarvoor nie, het hy saam met sy pa geboer. Maria was die dogter van Gert Beukes. Hy het ná die Anglo-Boereoorlog (1899-1902) as banneling van St. Helena af na Suid-Afrika teruggekeer. Die plaashuis waarin Flip en Maria Heyns gewoon het, was ’n huis wat tydens die ABO bestaan het en nog brandmerke van die oorlog gehad het. Flip en Maria het ook twee dogters gehad, Christina Heyns (later Veldsman) en Ria Heyns (later Bosman). Toe sy en Flip getroud is, het Maria aan die Here ’n belofte gemaak. As Hy vir haar ’n seun sou gee, sou sy die seun in diens van die Here grootmaak. Sy hét toe ’n seun gekry – Johan Heyns. Eers nadat hy ’n predikant geword het, het sy hom van haar belofte aan die Here vertel. Johan het self vertel dat hy altyd graag ’n predikant wou word. Hy wou nie ’n onderwyser word of saam met sy pa op die plaas boer nie. Later in sy lewe het hy besef dat sy ma se optrede baie met sy roeping en dit waarin hy geglo het, te doen gehad het. Sy geaardheid was ook baie dieselfde as dié van sy ma. Hulle albei kon sterk en besliste standpunte inneem.<ref name="Williams">[http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf JA Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf|date=12 September 2014}} [[Doktoraal in Teologie|PhD]] tesis deur Henry Hofmeyr Williams, pp. 1-6</ref> Om 'n [[Afrikaner]] te wees was iets wat Heyns na aan die hart gelê het sedert sy skooldae. Sy toetrede tot die politiek het vroeg reeds begin en hy het 'n leier van 'n jeuggroep in die [[Ossewabrandwag]] geword toe hy op [[laerskool]] was. (Tydens vakansies het hy vergaderinge gehou en toesprake gelewer – 'n aktiwiteit wat deur die hoofmeester gestaak is.) Alhoewel sy vader die leier van die plaaslike [[Nasionale Party]] was en Johan 'n belangstelling in politiek gehad het, het hy egter nooit by die heersende party aangesluit nie. Alhoewel hy 'n sterk pro-nasionale standpunt gehuldig het, was sy sieninge getemper deur sy vermoë om 'n unieke [[Kritiese denke|kritiese perspektief]] te handhaaf – 'n eienskap wat later 'n kenmerk van sy werk sou word.<ref name="Williams" /> Sy familie het tydens sy [[hoërskool]]jare na [[Potchefstroom]] verhuis en 'n losieshuis aldaar bedryf. Sy liefde vir die [[Bybel]] en sy geloof in God het verskeie [[teologie]]studente, wat tuisgegaan het aan die Heyns-woning, opgeval. Op skool was Heyns 'n gemiddelde student, en het weinig belangstelling in die ter sake onderwerp getoon. Hy het egter 'n aanleg getoon vir debat en onafhanklike denke rakende komplekse aangeleenthede – na een sodanige bespreking (rakende [[Charles Darwin|Darwin]] se [[Darwinisme|ewolusieteorie]]) het een teologiestudent aan Heyns se ouers opgemerk dat Heyns besig was om sy sinne te verloor.<ref name="Williams" /> == Hoër onderwys == Johan Heyns het sy voorgraadse studies voltooi aan die universiteit in Potchefstroom, toe nog bekend as die [[Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]], waar hy 'n lewenslange vriendskap gesmee het met [[Hendrik Gerhardus Stoker|Hendrik Stoker]], die [[Suid-Afrika]]anse [[Calvinistiese]] denker en sentrale verdediger van die Filosofie van die Kosmonomiese Idee.<ref>[http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html Theological Development In the Dutch Reformed Church in South Africa] {{Webarchive|url=https://archive.today/20060830224617/http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html|date=30 Augustus 2006}}, deur S.A. Strauss. Gepubliseer in die [http://rec.gospelcom.net/index.php?section=68 Teologiese Forum]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} van die [[Gereformeerde Ekumeniese Raad]], Vol. XXIII, No. 4, December 1995</ref> Stoker se idees het 'n beslissende invloed gehad op die res van sy akademiese loopbaan.<ref>[http://www.dr-fnlee.org/docs3/ca/ca.pdf Die Christen Afrikaner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814072012/http://www.dr-fnlee.org/docs3/ca/ca.pdf |date=14 Augustus 2007 }} ''A Brief History of Calvinistic Afrikanerdom from 1652–1980'' deur Ds. Prof. Dr. Francis Nigel Lee, bladsy 84</ref> Heyns het sy opleiding as predikant aan die [[Universiteit van Pretoria]] voltooi en besluit om sy doktorale studies voort te sit aan die [[Vrije Universiteit|Vrye Universiteit]]. Hy behaal sy PhD onder toesig van G. C. Berkouwer in 1953 met 'n tesis getiteld ''Die Grondstruktuur van die Modalistiese Triniteitsbeskouing''. In 1961 behaal hy 'n tweede PhD (in [[filosofie]]) onder die toesig van prof. Stoker. Sy tesis was getiteld ''Die Teologiese Antropologie van Karl Barth vanuit Wysgerig''-''Antropologiese Ori&euml;ntering''.<ref>[http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf JA Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf |date=12 September 2014 }} PhD tesis deur Henry Hofmeyr Williams, bladsy 75</ref> == Beroep == In 1954, na voltooiing van sy teologiese studies in [[Amsterdam]], is Heyns georden as leraar en het hy as predikant gedien in die [[NG gemeente Ysterplaat|Ysterplaat]] gemeente van die NGK. Aan die einde van 1960 het hy oorgegaan na [[NG gemeente Rondebosch|Rondebosch]] as studenteleraar, waar verskeie Afrikanerpolitici onder sy skape getel het (onder andere [[Hendrik Verwoerd]], [[John Vorster]], en [[PW Botha]]). Heyns se akademiese loopbaan het begin toe hy in 1966 as dosent in dogmatiek aangestel is aan die [[Universiteit Stellenbosch]]. In 1971 het hy A.B. du Preez as [[professor]] opgevolg aan die [[Universiteit van Pretoria]] waar hy gebaseer was tot en met sy aftrede in 1993. Tydens sy diens as professor aan die NGK vir bykans 20 jaar, het hy ongelooflike invloed uitgeoefen op die kerk. Hy sal onthou word vir 'n lang lys publikasies <ref>"Bibliografie: J.A. Heyns", deur R. Venter, 1988. Published in "'n Woord op sy Tyd", Wethmar & Vos (ed.) bladsye 238-245</ref> asook verskeie aanstellings wat hy beklee het tydens sy lewe. Dit het daartoe bygedra dat hy erken word as een van die belangrikste teolo&euml; in die NGK.<ref>"Prof. dr. Johan Adam Heyns – anno sexagesimo", deur P.B. Van der Watt, 1988. Gepubliseer in "'n Woord op sy Tyd", Wethmar & Vos (ed.) bladsye 1-8</ref> == Siening van apartheid == In die 1980’s en 1990’s het Heyns 'n sentrale figuur geword in die stryd om verandering van die NGK se siening van Apartheid, wat gelei het tot die kerk se teoretiese verwerping van die siening.<ref>[http://www.uovs.ac.za/faculties/documents/10/483/02_Bult/12176-2006_02_Bult.pdf Heyns was Strategies op Regte Tyd om N.G. Kerk te laat Beweeg], artikel in ''Bult'', June 2006, bladsy 30.</ref> In 1982 het Heyns openlik die siening dat "Apartheid die wil van God is" verwerp, en het 'n beroering veroorsaak tydens die sinode van daardie jaar deur openlik veelrassige huwelike voor te staan. Vir langer as 'n jaar is hy uitgesluit uit die hi&euml;rargie van die kerk, maar herverskyn in 1986 toe hy verkies is as moderator – die hoogste posisie in die kerk. Hy het onmiddellik begin om die kerk te oortuig dat Apartheid nie Bybels gefundeerd kan word nie. Volgende op die NGK Sinode van 1986 het tienduisende kerklidmate en gemeentes weggebreek om die [[Afrikaanse Protestantse Kerk]] te vorm.<ref name="The Apartheid Bible Revisited">[http://www.sorat.ukzn.ac.za/theology/bct/loubser.htm Die Apartheid Bybel Hersien] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708082148/http://www.sorat.ukzn.ac.za/theology/bct/loubser.htm |date= 8 Julie 2009 }} deur Prof. Bobby Loubser, Universiteit van Zoeloeland</ref> In September 1989, 'n tydstip waarop die regering voor die voet alle vreedsame protesoptogte onderdruk het, het NGK onderhandelinge, gelei deur Heyns, die regering daartoe oortuig om vreedsame optogte toe te laat.<ref>Artikel in ''The Natal Mercury'', September 14, 1989</ref> Dit was die eerste beweging in die rigting van vreedsame protes weg van die gewapende konfrontasie-benadering. In 1990 het die NGK, by monde van Heyns, Apartheid as 'n sonde verklaar. Sy teologiese bydraes het 'n groot invloed gehad op die verandering van die Afrikanerregering.<ref name="The Apartheid Bible Revisited" /> == Moord == Op Saterdagaand, 5 November 1994, het Heyns kaart gespeel met sy vrou en drie kleinkinders (toe onderskeidelik 2, 8 en 11 jaar oud) in hulle huis in Pretoria. Hy is op slag gedood toe 'n onbekende aanvaller, wat 'n .303 kaliber geweer gebruik het, hom met 'n enkele skoot deur 'n oop venster doodgeskiet het. Die koe&euml;l het sy nek binnegedring en sy kop naby sy o&euml; verlaat en 'n gat gelaat so groot soos 'n mens se vuis.<ref name="1995 Threat: Madiba's Next">[http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1499154,00.html 1995 Dreigement: Madiba is Volgende] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930221006/http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1499154,00.html |date=30 September 2007 }}, nuusberig in ''[[Die Burger]]'', Maart 16, 2004.</ref> Alhoewel die polisie nie wou spekuleer oor 'n moontlike motief nie, was baie daarvan oortuig dat hy deur verregse ekstremiste vermoor is.<ref name="query.nytimes.com" /> Kort ná die aanval het 'n sekretaresse van [[Die Burger]], 'n [[Afrikaans]]e koerant, dreigemente ontvang dat drie ander Afrikaanssprekende kabinetsministers volgende aan die beurt is. Die persoon het aan die sekretaresse gesê dat hy reeds alles verloor het weens [[regstellende aksie]]: “Ons behoort...ek behoort aan geen organisasie nie. En dit sal nie die laaste een wees nie.” Soortgelyke dreigemente het gevolg wat daarop gedui het dat [[Madiba]] ook 'n teiken was.<ref name="1995 Threat: Madiba's Next" /> === Motiewe === * Dit word algemeen aanvaar dat Heyns se '''Bybelse standpunt teen Apartheid''' wat gelei het tot die NGK-skeuring en stigting van die [[Afrikaanse Protestantse Kerk]] en die verklaring van Apartheid as sonde, die waarskynlike motief agter sy moord was. Heyns se moordenaar het min leidrade gelaat, en tot nou toe is niemand in hegtenis geneem oor die moord nie. == Verwysings == : ''Hierdie artikel (of gedeeltes daarvan) is vertaal vanaf 'n weergawe van die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Special:PermanentLink/268820918|"Johan Heyns"]]'' {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Lys van sluipmoordslagoffers in Suid-Afrika]] == Bronne == * [http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html "Theological Development in the Dutch Reformed Church in South Africa"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20060830224617/http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html |date=30 Augustus 2006 }} vanuit ''Theological Forum'', Vol. XXIII, No. 4, Desember 1995, met 'n beskrywing van Heyns se bydraes * [http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf J A Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf |date=12 September 2014 }} – PhD tesis deur Henry Hofmeyr Williams aan die [[Universiteit van die Vrystaat]]. Dit bevat 'n uitgebreide analise van Heyns se Teologiese sieninge en begaafdheid, en sluit ook inligting in oor sy agtergrond as Afrikaner en sy rol in die NGK se uiteindelike belydenis dat Apartheid sonde is. {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Heyns, Johan Adam}} [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse filosowe]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse teoloë]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Geboortes in 1928]] [[Kategorie:Sterftes in 1994]] [[Kategorie:Alumni van Noordwes-Universiteit]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Pretoria]] 1ue3rmcfx416c4gzk7n3mt9g8ex9je9 2963914 2963911 2026-08-30T20:56:44Z Aliwal2012 39067 /* Motiewe */ 2963914 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Johan Adam Heyns | beeld = Johan Heyns.jpg | onderskrif = Prof. Heyns in sy studeerkamer | geboortedatum = 27 Mei 1928<br />[[Tweeling, Vrystaat|Tweeling]], [[Oranje-Vrystaat]], [[Unie van Suid-Afrika]] | sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1994|11|5|1928|5|27|df=yes}}<br />[[Pretoria]], [[Gauteng]] | titel = Prof. Dr. | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | party = | religie = [[Nederduits Gereformeerde Kerk]] | huweliksmaat = René<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1994/11/12/1/3.html Die hemele het saam gehuil. Vyf Premiers bring ook laaste hulde aan Heyns], [[Beeld]], 12 November 1994</ref> | kinders = Stefan, Christoff, JohanDirk | webwerf = | voetnotas = }} '''Johan Adam Heyns''' ([[27 Mei]] [[1928]] – [[5 November]] [[1994]]), was 'n invloedryke Afrikaner Calvinistiese [[teoloog]] en moderator van die algemene sinode van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] (NGK). Hy is vermoor in sy huis in Waterkloofrif, [[Pretoria]]. Alhoewel sy moord nooit amptelik opgelos is nie, word dit algemeen aanvaar<ref>[http://www1.umn.edu/humanrts/commission/country51/24.htm Monitoring The Transition To Democracy In South Africa], deur die United Nations Commission on Human Rights, Januarie 16, 1995 – paragraaf 78</ref> dat dit direk verwant was tot sy fel kritiek teen [[apartheid]]. [[Nelson Mandela]] het aan hom hulde gebring as 'n [[martelaar]] vir sy land<ref>[http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/1996/sp960508.html Address by President Nelson Mandela to the Constitutional Assembly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713010357/http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/1996/sp960508.html |date=13 Julie 2009 }}, Kaapstad, Mei 8, 1996</ref> en 'n kryger vir vrede.<ref name="query.nytimes.com">[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E07E7DE133EF934A35752C1A962958260 Anti-Apartheid Minister Shot Dead in Pretoria], The New York Times, November 7, 1994</ref> == Vroeë lewe == Johan Adam Heyns is gebore op die plaas ''Bloemkraal'' te [[Tweeling, Vrystaat|Tweeling]] in die [[Vrystaat|Oranje-Vrystaat]], [[Suid-Afrika]]. Johan se ouers was Flip en Maria Heyns. Flip was een van 13 kinders en hy wou graag ’n sendeling word, maar omdat daar nie geld was daarvoor nie, het hy saam met sy pa geboer. Maria was die dogter van Gert Beukes. Hy het ná die Anglo-Boereoorlog (1899-1902) as banneling van St. Helena af na Suid-Afrika teruggekeer. Die plaashuis waarin Flip en Maria Heyns gewoon het, was ’n huis wat tydens die ABO bestaan het en nog brandmerke van die oorlog gehad het. Flip en Maria het ook twee dogters gehad, Christina Heyns (later Veldsman) en Ria Heyns (later Bosman). Toe sy en Flip getroud is, het Maria aan die Here ’n belofte gemaak. As Hy vir haar ’n seun sou gee, sou sy die seun in diens van die Here grootmaak. Sy hét toe ’n seun gekry – Johan Heyns. Eers nadat hy ’n predikant geword het, het sy hom van haar belofte aan die Here vertel. Johan het self vertel dat hy altyd graag ’n predikant wou word. Hy wou nie ’n onderwyser word of saam met sy pa op die plaas boer nie. Later in sy lewe het hy besef dat sy ma se optrede baie met sy roeping en dit waarin hy geglo het, te doen gehad het. Sy geaardheid was ook baie dieselfde as dié van sy ma. Hulle albei kon sterk en besliste standpunte inneem.<ref name="Williams">[http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf JA Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf|date=12 September 2014}} [[Doktoraal in Teologie|PhD]] tesis deur Henry Hofmeyr Williams, pp. 1-6</ref> Om 'n [[Afrikaner]] te wees was iets wat Heyns na aan die hart gelê het sedert sy skooldae. Sy toetrede tot die politiek het vroeg reeds begin en hy het 'n leier van 'n jeuggroep in die [[Ossewabrandwag]] geword toe hy op [[laerskool]] was. (Tydens vakansies het hy vergaderinge gehou en toesprake gelewer – 'n aktiwiteit wat deur die hoofmeester gestaak is.) Alhoewel sy vader die leier van die plaaslike [[Nasionale Party]] was en Johan 'n belangstelling in politiek gehad het, het hy egter nooit by die heersende party aangesluit nie. Alhoewel hy 'n sterk pro-nasionale standpunt gehuldig het, was sy sieninge getemper deur sy vermoë om 'n unieke [[Kritiese denke|kritiese perspektief]] te handhaaf – 'n eienskap wat later 'n kenmerk van sy werk sou word.<ref name="Williams" /> Sy familie het tydens sy [[hoërskool]]jare na [[Potchefstroom]] verhuis en 'n losieshuis aldaar bedryf. Sy liefde vir die [[Bybel]] en sy geloof in God het verskeie [[teologie]]studente, wat tuisgegaan het aan die Heyns-woning, opgeval. Op skool was Heyns 'n gemiddelde student, en het weinig belangstelling in die ter sake onderwerp getoon. Hy het egter 'n aanleg getoon vir debat en onafhanklike denke rakende komplekse aangeleenthede – na een sodanige bespreking (rakende [[Charles Darwin|Darwin]] se [[Darwinisme|ewolusieteorie]]) het een teologiestudent aan Heyns se ouers opgemerk dat Heyns besig was om sy sinne te verloor.<ref name="Williams" /> == Hoër onderwys == Johan Heyns het sy voorgraadse studies voltooi aan die universiteit in Potchefstroom, toe nog bekend as die [[Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]], waar hy 'n lewenslange vriendskap gesmee het met [[Hendrik Gerhardus Stoker|Hendrik Stoker]], die [[Suid-Afrika]]anse [[Calvinistiese]] denker en sentrale verdediger van die Filosofie van die Kosmonomiese Idee.<ref>[http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html Theological Development In the Dutch Reformed Church in South Africa] {{Webarchive|url=https://archive.today/20060830224617/http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html|date=30 Augustus 2006}}, deur S.A. Strauss. Gepubliseer in die [http://rec.gospelcom.net/index.php?section=68 Teologiese Forum]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} van die [[Gereformeerde Ekumeniese Raad]], Vol. XXIII, No. 4, December 1995</ref> Stoker se idees het 'n beslissende invloed gehad op die res van sy akademiese loopbaan.<ref>[http://www.dr-fnlee.org/docs3/ca/ca.pdf Die Christen Afrikaner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814072012/http://www.dr-fnlee.org/docs3/ca/ca.pdf |date=14 Augustus 2007 }} ''A Brief History of Calvinistic Afrikanerdom from 1652–1980'' deur Ds. Prof. Dr. Francis Nigel Lee, bladsy 84</ref> Heyns het sy opleiding as predikant aan die [[Universiteit van Pretoria]] voltooi en besluit om sy doktorale studies voort te sit aan die [[Vrije Universiteit|Vrye Universiteit]]. Hy behaal sy PhD onder toesig van G. C. Berkouwer in 1953 met 'n tesis getiteld ''Die Grondstruktuur van die Modalistiese Triniteitsbeskouing''. In 1961 behaal hy 'n tweede PhD (in [[filosofie]]) onder die toesig van prof. Stoker. Sy tesis was getiteld ''Die Teologiese Antropologie van Karl Barth vanuit Wysgerig''-''Antropologiese Ori&euml;ntering''.<ref>[http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf JA Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf |date=12 September 2014 }} PhD tesis deur Henry Hofmeyr Williams, bladsy 75</ref> == Beroep == In 1954, na voltooiing van sy teologiese studies in [[Amsterdam]], is Heyns georden as leraar en het hy as predikant gedien in die [[NG gemeente Ysterplaat|Ysterplaat]] gemeente van die NGK. Aan die einde van 1960 het hy oorgegaan na [[NG gemeente Rondebosch|Rondebosch]] as studenteleraar, waar verskeie Afrikanerpolitici onder sy skape getel het (onder andere [[Hendrik Verwoerd]], [[John Vorster]], en [[PW Botha]]). Heyns se akademiese loopbaan het begin toe hy in 1966 as dosent in dogmatiek aangestel is aan die [[Universiteit Stellenbosch]]. In 1971 het hy A.B. du Preez as [[professor]] opgevolg aan die [[Universiteit van Pretoria]] waar hy gebaseer was tot en met sy aftrede in 1993. Tydens sy diens as professor aan die NGK vir bykans 20 jaar, het hy ongelooflike invloed uitgeoefen op die kerk. Hy sal onthou word vir 'n lang lys publikasies <ref>"Bibliografie: J.A. Heyns", deur R. Venter, 1988. Published in "'n Woord op sy Tyd", Wethmar & Vos (ed.) bladsye 238-245</ref> asook verskeie aanstellings wat hy beklee het tydens sy lewe. Dit het daartoe bygedra dat hy erken word as een van die belangrikste teolo&euml; in die NGK.<ref>"Prof. dr. Johan Adam Heyns – anno sexagesimo", deur P.B. Van der Watt, 1988. Gepubliseer in "'n Woord op sy Tyd", Wethmar & Vos (ed.) bladsye 1-8</ref> == Siening van apartheid == In die 1980’s en 1990’s het Heyns 'n sentrale figuur geword in die stryd om verandering van die NGK se siening van Apartheid, wat gelei het tot die kerk se teoretiese verwerping van die siening.<ref>[http://www.uovs.ac.za/faculties/documents/10/483/02_Bult/12176-2006_02_Bult.pdf Heyns was Strategies op Regte Tyd om N.G. Kerk te laat Beweeg], artikel in ''Bult'', June 2006, bladsy 30.</ref> In 1982 het Heyns openlik die siening dat "Apartheid die wil van God is" verwerp, en het 'n beroering veroorsaak tydens die sinode van daardie jaar deur openlik veelrassige huwelike voor te staan. Vir langer as 'n jaar is hy uitgesluit uit die hi&euml;rargie van die kerk, maar herverskyn in 1986 toe hy verkies is as moderator – die hoogste posisie in die kerk. Hy het onmiddellik begin om die kerk te oortuig dat Apartheid nie Bybels gefundeerd kan word nie. Volgende op die NGK Sinode van 1986 het tienduisende kerklidmate en gemeentes weggebreek om die [[Afrikaanse Protestantse Kerk]] te vorm.<ref name="The Apartheid Bible Revisited">[http://www.sorat.ukzn.ac.za/theology/bct/loubser.htm Die Apartheid Bybel Hersien] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708082148/http://www.sorat.ukzn.ac.za/theology/bct/loubser.htm |date= 8 Julie 2009 }} deur Prof. Bobby Loubser, Universiteit van Zoeloeland</ref> In September 1989, 'n tydstip waarop die regering voor die voet alle vreedsame protesoptogte onderdruk het, het NGK onderhandelinge, gelei deur Heyns, die regering daartoe oortuig om vreedsame optogte toe te laat.<ref>Artikel in ''The Natal Mercury'', September 14, 1989</ref> Dit was die eerste beweging in die rigting van vreedsame protes weg van die gewapende konfrontasie-benadering. In 1990 het die NGK, by monde van Heyns, Apartheid as 'n sonde verklaar. Sy teologiese bydraes het 'n groot invloed gehad op die verandering van die Afrikanerregering.<ref name="The Apartheid Bible Revisited" /> == Moord == Op Saterdagaand, 5 November 1994, het Heyns kaart gespeel met sy vrou en drie kleinkinders (toe onderskeidelik 2, 8 en 11 jaar oud) in hulle huis in Pretoria. Hy is op slag gedood toe 'n onbekende aanvaller, wat 'n .303 kaliber geweer gebruik het, hom met 'n enkele skoot deur 'n oop venster doodgeskiet het. Die koe&euml;l het sy nek binnegedring en sy kop naby sy o&euml; verlaat en 'n gat gelaat so groot soos 'n mens se vuis.<ref name="1995 Threat: Madiba's Next">[http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1499154,00.html 1995 Dreigement: Madiba is Volgende] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930221006/http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1499154,00.html |date=30 September 2007 }}, nuusberig in ''[[Die Burger]]'', Maart 16, 2004.</ref> Alhoewel die polisie nie wou spekuleer oor 'n moontlike motief nie, was baie daarvan oortuig dat hy deur verregse ekstremiste vermoor is.<ref name="query.nytimes.com" /> Kort ná die aanval het 'n sekretaresse van [[Die Burger]], 'n [[Afrikaans]]e koerant, dreigemente ontvang dat drie ander Afrikaanssprekende kabinetsministers volgende aan die beurt is. Die persoon het aan die sekretaresse gesê dat hy reeds alles verloor het weens [[regstellende aksie]]: “Ons behoort...ek behoort aan geen organisasie nie. En dit sal nie die laaste een wees nie.” Soortgelyke dreigemente het gevolg wat daarop gedui het dat [[Madiba]] ook 'n teiken was.<ref name="1995 Threat: Madiba's Next" /> === Motiewe === * Dit word algemeen aanvaar dat Heyns se '''Bybelse standpunt teen Apartheid''' wat gelei het tot die NGK-skeuring en stigting van die [[Afrikaanse Protestantse Kerk]] en die verklaring van Apartheid as sonde, die waarskynlike motief agter sy moord was. Heyns se moordenaar het min leidrade gelaat, en tot nou toe is niemand in hegtenis geneem oor die moord nie. == Boeke == * Teologiese Etiek Deel 1, 1982 (ISBN: 0 7987 0319 9) * Teologiese Etiek Deel 2/1, 1982 (ISBN: 0 7987 0418 7) [[Lêer:Foto_van_Teologiese_Etiek_(J.A._Heyns).jpg|duimnael|Teologiese Etiek Deel 1, 1982 (ISBN: 0 7987 0319 9)]] == Verwysings == : ''Hierdie artikel (of gedeeltes daarvan) is vertaal vanaf 'n weergawe van die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Special:PermanentLink/268820918|"Johan Heyns"]]'' {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Lys van sluipmoordslagoffers in Suid-Afrika]] == Bronne == * [http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html "Theological Development in the Dutch Reformed Church in South Africa"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20060830224617/http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html |date=30 Augustus 2006 }} vanuit ''Theological Forum'', Vol. XXIII, No. 4, Desember 1995, met 'n beskrywing van Heyns se bydraes * [http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf J A Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf |date=12 September 2014 }} – PhD tesis deur Henry Hofmeyr Williams aan die [[Universiteit van die Vrystaat]]. Dit bevat 'n uitgebreide analise van Heyns se Teologiese sieninge en begaafdheid, en sluit ook inligting in oor sy agtergrond as Afrikaner en sy rol in die NGK se uiteindelike belydenis dat Apartheid sonde is. {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Heyns, Johan Adam}} [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse filosowe]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse teoloë]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Geboortes in 1928]] [[Kategorie:Sterftes in 1994]] [[Kategorie:Alumni van Noordwes-Universiteit]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Pretoria]] nmmrch8pfizs5iusq8dthvmmnaiifwn 2963921 2963914 2026-08-30T21:04:07Z Raphicerus 213649 tikfout 2963921 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Johan Adam Heyns | beeld = Johan Heyns.jpg | onderskrif = Prof. Heyns in sy studeerkamer | geboortedatum = 27 Mei 1928<br />[[Tweeling, Vrystaat|Tweeling]], [[Oranje-Vrystaat]], [[Unie van Suid-Afrika]] | sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1994|11|5|1928|5|27|df=yes}}<br />[[Pretoria]], [[Gauteng]] | titel = Prof. Dr. | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | party = | religie = [[Nederduits Gereformeerde Kerk]] | huweliksmaat = René<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1994/11/12/1/3.html Die hemele het saam gehuil. Vyf Premiers bring ook laaste hulde aan Heyns], [[Beeld]], 12 November 1994</ref> | kinders = Stefan, Christoff, JohanDirk | webwerf = | voetnotas = }} '''Johan Adam Heyns''' ([[27 Mei]] [[1928]] – [[5 November]] [[1994]]), was 'n invloedryke Afrikaner Calvinistiese [[teoloog]] en moderator van die algemene sinode van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] (NGK). Hy is vermoor in sy huis in Waterkloofrif, [[Pretoria]]. Alhoewel sy moord nooit amptelik opgelos is nie, word dit algemeen aanvaar<ref>[http://www1.umn.edu/humanrts/commission/country51/24.htm Monitoring The Transition To Democracy In South Africa], deur die United Nations Commission on Human Rights, Januarie 16, 1995 – paragraaf 78</ref> dat dit direk verwant was tot sy fel kritiek teen [[apartheid]]. [[Nelson Mandela]] het aan hom hulde gebring as 'n [[martelaar]] vir sy land<ref>[http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/1996/sp960508.html Address by President Nelson Mandela to the Constitutional Assembly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713010357/http://www.anc.org.za/ancdocs/history/mandela/1996/sp960508.html |date=13 Julie 2009 }}, Kaapstad, Mei 8, 1996</ref> en 'n kryger vir vrede.<ref name="query.nytimes.com">[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E07E7DE133EF934A35752C1A962958260 Anti-Apartheid Minister Shot Dead in Pretoria], The New York Times, November 7, 1994</ref> == Vroeë lewe == Johan Adam Heyns is gebore op die plaas ''Bloemkraal'' te [[Tweeling, Vrystaat|Tweeling]] in die [[Vrystaat|Oranje-Vrystaat]], [[Suid-Afrika]]. Johan se ouers was Flip en Maria Heyns. Flip was een van 13 kinders en hy wou graag ’n sendeling word, maar omdat daar nie geld was daarvoor nie, het hy saam met sy pa geboer. Maria was die dogter van Gert Beukes. Hy het ná die Anglo-Boereoorlog (1899-1902) as banneling van St. Helena af na Suid-Afrika teruggekeer. Die plaashuis waarin Flip en Maria Heyns gewoon het, was ’n huis wat tydens die ABO bestaan het en nog brandmerke van die oorlog gehad het. Flip en Maria het ook twee dogters gehad, Christina Heyns (later Veldsman) en Ria Heyns (later Bosman). Toe sy en Flip getroud is, het Maria aan die Here ’n belofte gemaak. As Hy vir haar ’n seun sou gee, sou sy die seun in diens van die Here grootmaak. Sy hét toe ’n seun gekry – Johan Heyns. Eers nadat hy ’n predikant geword het, het sy hom van haar belofte aan die Here vertel. Johan het self vertel dat hy altyd graag ’n predikant wou word. Hy wou nie ’n onderwyser word of saam met sy pa op die plaas boer nie. Later in sy lewe het hy besef dat sy ma se optrede baie met sy roeping en dit waarin hy geglo het, te doen gehad het. Sy geaardheid was ook baie dieselfde as dié van sy ma. Hulle albei kon sterk en besliste standpunte inneem.<ref name="Williams">[http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf JA Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf|date=12 September 2014}} [[Doktoraal in Teologie|PhD]] tesis deur Henry Hofmeyr Williams, pp. 1-6</ref> Om 'n [[Afrikaner]] te wees was iets wat Heyns na aan die hart gelê het sedert sy skooldae. Sy toetrede tot die politiek het vroeg reeds begin en hy het 'n leier van 'n jeuggroep in die [[Ossewabrandwag]] geword toe hy op [[laerskool]] was. (Tydens vakansies het hy vergaderinge gehou en toesprake gelewer – 'n aktiwiteit wat deur die hoofmeester gestaak is.) Alhoewel sy vader die leier van die plaaslike [[Nasionale Party]] was en Johan 'n belangstelling in politiek gehad het, het hy egter nooit by die heersende party aangesluit nie. Alhoewel hy 'n sterk pro-nasionale standpunt gehuldig het, was sy sieninge getemper deur sy vermoë om 'n unieke [[Kritiese denke|kritiese perspektief]] te handhaaf – 'n eienskap wat later 'n kenmerk van sy werk sou word.<ref name="Williams" /> Sy familie het tydens sy [[hoërskool]]jare na [[Potchefstroom]] verhuis en 'n losieshuis aldaar bedryf. Sy liefde vir die [[Bybel]] en sy geloof in God het verskeie [[teologie]]studente, wat tuisgegaan het aan die Heyns-woning, opgeval. Op skool was Heyns 'n gemiddelde student, en het weinig belangstelling in die ter sake onderwerp getoon. Hy het egter 'n aanleg getoon vir debat en onafhanklike denke rakende komplekse aangeleenthede – na een sodanige bespreking (rakende [[Charles Darwin|Darwin]] se [[Darwinisme|ewolusieteorie]]) het een teologiestudent aan Heyns se ouers opgemerk dat Heyns besig was om sy sinne te verloor.<ref name="Williams" /> == Hoër onderwys == Johan Heyns het sy voorgraadse studies voltooi aan die universiteit in Potchefstroom, toe nog bekend as die [[Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]], waar hy 'n lewenslange vriendskap gesmee het met [[Hendrik Gerhardus Stoker|Hendrik Stoker]], die [[Suid-Afrika]]anse [[Calvinistiese]] denker en sentrale verdediger van die Filosofie van die Kosmonomiese Idee.<ref>[http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html Theological Development In the Dutch Reformed Church in South Africa] {{Webarchive|url=https://archive.today/20060830224617/http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html|date=30 Augustus 2006}}, deur S.A. Strauss. Gepubliseer in die [http://rec.gospelcom.net/index.php?section=68 Teologiese Forum]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} van die [[Gereformeerde Ekumeniese Raad]], Vol. XXIII, No. 4, December 1995</ref> Stoker se idees het 'n beslissende invloed gehad op die res van sy akademiese loopbaan.<ref>[http://www.dr-fnlee.org/docs3/ca/ca.pdf Die Christen Afrikaner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814072012/http://www.dr-fnlee.org/docs3/ca/ca.pdf |date=14 Augustus 2007 }} ''A Brief History of Calvinistic Afrikanerdom from 1652–1980'' deur Ds. Prof. Dr. Francis Nigel Lee, bladsy 84</ref> Heyns het sy opleiding as predikant aan die [[Universiteit van Pretoria]] voltooi en besluit om sy doktorale studies voort te sit aan die [[Vrije Universiteit|Vrye Universiteit]]. Hy behaal sy PhD onder toesig van G. C. Berkouwer in 1953 met 'n tesis getiteld ''Die Grondstruktuur van die Modalistiese Triniteitsbeskouing''. In 1961 behaal hy 'n tweede PhD (in [[filosofie]]) onder die toesig van prof. Stoker. Sy tesis was getiteld ''Die Teologiese Antropologie van Karl Barth vanuit Wysgerig''-''Antropologiese Ori&euml;ntering''.<ref>[http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf JA Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf |date=12 September 2014 }} PhD tesis deur Henry Hofmeyr Williams, bladsy 75</ref> == Beroep == In 1954, na voltooiing van sy teologiese studies in [[Amsterdam]], is Heyns georden as leraar en het hy as predikant gedien in die [[NG gemeente Ysterplaat|Ysterplaat]] gemeente van die NGK. Aan die einde van 1960 het hy oorgegaan na [[NG gemeente Rondebosch|Rondebosch]] as studenteleraar, waar verskeie Afrikanerpolitici onder sy skape getel het (onder andere [[Hendrik Verwoerd]], [[John Vorster]], en [[PW Botha]]). Heyns se akademiese loopbaan het begin toe hy in 1966 as dosent in dogmatiek aangestel is aan die [[Universiteit Stellenbosch]]. In 1971 het hy A.B. du Preez as [[professor]] opgevolg aan die [[Universiteit van Pretoria]] waar hy gebaseer was tot en met sy aftrede in 1993. Tydens sy diens as professor aan die NGK vir bykans 20 jaar, het hy ongelooflike invloed uitgeoefen op die kerk. Hy sal onthou word vir 'n lang lys publikasies <ref>"Bibliografie: J.A. Heyns", deur R. Venter, 1988. Published in "'n Woord op sy Tyd", Wethmar & Vos (ed.) bladsye 238-245</ref> asook verskeie aanstellings wat hy beklee het tydens sy lewe. Dit het daartoe bygedra dat hy erken word as een van die belangrikste teolo&euml; in die NGK.<ref>"Prof. dr. Johan Adam Heyns – anno sexagesimo", deur P.B. Van der Watt, 1988. Gepubliseer in "'n Woord op sy Tyd", Wethmar & Vos (ed.) bladsye 1-8</ref> == Siening van apartheid == In die 1980’s en 1990’s het Heyns 'n sentrale figuur geword in die stryd om verandering van die NGK se siening van Apartheid, wat gelei het tot die kerk se teoretiese verwerping van die siening.<ref>[http://www.uovs.ac.za/faculties/documents/10/483/02_Bult/12176-2006_02_Bult.pdf Heyns was Strategies op Regte Tyd om N.G. Kerk te laat Beweeg], artikel in ''Bult'', June 2006, bladsy 30.</ref> In 1982 het Heyns openlik die siening dat "Apartheid die wil van God is" verwerp, en het 'n beroering veroorsaak tydens die sinode van daardie jaar deur openlik veelrassige huwelike voor te staan. Vir langer as 'n jaar is hy uitgesluit uit die hi&euml;rargie van die kerk, maar herverskyn in 1986 toe hy verkies is as moderator – die hoogste posisie in die kerk. Hy het onmiddellik begin om die kerk te oortuig dat Apartheid nie Bybels gefundeerd kan word nie. Volgende op die NGK Sinode van 1986 het tienduisende kerklidmate en gemeentes weggebreek om die [[Afrikaanse Protestantse Kerk]] te vorm.<ref name="The Apartheid Bible Revisited">[http://www.sorat.ukzn.ac.za/theology/bct/loubser.htm Die Apartheid Bybel Hersien] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708082148/http://www.sorat.ukzn.ac.za/theology/bct/loubser.htm |date= 8 Julie 2009 }} deur Prof. Bobby Loubser, Universiteit van Zoeloeland</ref> In September 1989, 'n tydstip waarop die regering voor die voet alle vreedsame protesoptogte onderdruk het, het NGK onderhandelinge, gelei deur Heyns, die regering daartoe oortuig om vreedsame optogte toe te laat.<ref>Artikel in ''The Natal Mercury'', September 14, 1989</ref> Dit was die eerste beweging in die rigting van vreedsame protes weg van die gewapende konfrontasie-benadering. In 1990 het die NGK, by monde van Heyns, Apartheid as 'n sonde verklaar. Sy teologiese bydraes het 'n groot invloed gehad op die verandering van die Afrikanerregering.<ref name="The Apartheid Bible Revisited" /> == Moord == Op Saterdagaand, 5 November 1994, het Heyns kaart gespeel met sy vrou en drie kleinkinders (toe onderskeidelik 2, 8 en 11 jaar oud) in hulle huis in Pretoria. Hy is op slag gedood toe 'n onbekende aanvaller, wat 'n .303 kaliber geweer gebruik het, hom met 'n enkele skoot deur 'n oop venster doodgeskiet het. Die koe&euml;l het sy nek binnegedring en sy kop naby sy o&euml; verlaat en 'n gat gelaat so groot soos 'n mens se vuis.<ref name="1995 Threat: Madiba's Next">[http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1499154,00.html 1995 Dreigement: Madiba is Volgende] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930221006/http://www.news24.com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1499154,00.html |date=30 September 2007 }}, nuusberig in ''[[Die Burger]]'', Maart 16, 2004.</ref> Alhoewel die polisie nie wou spekuleer oor 'n moontlike motief nie, was baie daarvan oortuig dat hy deur verregse ekstremiste vermoor is.<ref name="query.nytimes.com" /> Kort ná die aanval het 'n sekretaresse van [[Die Burger]], 'n [[Afrikaans]]e koerant, dreigemente ontvang dat drie ander Afrikaanssprekende kabinetsministers volgende aan die beurt is. Die persoon het aan die sekretaresse gesê dat hy reeds alles verloor het weens [[regstellende aksie]]: “Ons behoort...ek behoort aan geen organisasie nie. En dit sal nie die laaste een wees nie.” Soortgelyke dreigemente het gevolg wat daarop gedui het dat [[Madiba]] ook 'n teiken was.<ref name="1995 Threat: Madiba's Next" /> === Motiewe === * Dit word algemeen aanvaar dat Heyns se '''Bybelse standpunt teen Apartheid''' wat gelei het tot die NGK-skeuring en stigting van die [[Afrikaanse Protestantse Kerk]] en die verklaring van Apartheid as sonde, die waarskynlike motief agter sy moord was. Heyns se moordenaar het min leidrade gelaat, en tot nou toe is niemand in hegtenis geneem oor die moord nie. == Boeke == * Teologiese Etiek Deel 1, 1982 (ISBN: 0 7987 0319 9) * Teologiese Etiek Deel 2/1, 1986 (ISBN: 0 7987 0418 7) [[Lêer:Foto_van_Teologiese_Etiek_(J.A._Heyns).jpg|duimnael|Teologiese Etiek Deel 1, 1982 (ISBN: 0 7987 0319 9)]] == Verwysings == : ''Hierdie artikel (of gedeeltes daarvan) is vertaal vanaf 'n weergawe van die Engelse Wikipedia-artikel [[:en:Special:PermanentLink/268820918|"Johan Heyns"]]'' {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Lys van sluipmoordslagoffers in Suid-Afrika]] == Bronne == * [http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html "Theological Development in the Dutch Reformed Church in South Africa"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20060830224617/http://rec.gospelcom.net/TF-Dec95-strauss.html |date=30 Augustus 2006 }} vanuit ''Theological Forum'', Vol. XXIII, No. 4, Desember 1995, met 'n beskrywing van Heyns se bydraes * [http://etd.uovs.ac.za/ETD-db//theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf J A Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912041209/http://etd.uovs.ac.za/ETD-db/theses/available/etd-06282006-111242/unrestricted/WILLIAMSHH.pdf |date=12 September 2014 }} – PhD tesis deur Henry Hofmeyr Williams aan die [[Universiteit van die Vrystaat]]. Dit bevat 'n uitgebreide analise van Heyns se Teologiese sieninge en begaafdheid, en sluit ook inligting in oor sy agtergrond as Afrikaner en sy rol in die NGK se uiteindelike belydenis dat Apartheid sonde is. {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Heyns, Johan Adam}} [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse filosowe]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse teoloë]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Geboortes in 1928]] [[Kategorie:Sterftes in 1994]] [[Kategorie:Alumni van Noordwes-Universiteit]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Pretoria]] hv009cdsz975kpgfnhgsf70m81s2kfx 0 40699 2963841 2957827 2026-08-30T18:00:44Z SpesBona 2720 Paar goed 2963841 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbyspan | land = Ivoorkus | beeld = Kenteken van die Ivoriaanse nasionale rugbyspan.png | unie = [[Ivoriaanse Rugbyfederasie]] (FIR) | bynaam = ''Les éléphants'' (“Die olifante”) | embleem = die [[Afrika-olifant]] | stadion = [[Stade Félix Houphouët-Boigny]], [[Abidjan]] | kapasiteit = 50&nbsp;000 | kaptein = [[Dov Kosse]] | afrigter = {{vlagikoon|Ivoorkus}} [[Edgar Babou]]<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.sport-ivoire.ci/rugby-côte-divoire/les-eléphants-ont-un-nouveau-sélectionneur |title=Les Eléphants ont un nouveau sélectionneur |publisher=Sport Ivoire |author=Patrick Guitey |date=12 Maart 2018 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> <small>(sedert 2018)</small> | patroon_la1 = | patroon_b1 = | patroon_ra1 = | patroon_sh1 = | patroon_so1 = | linkerarm1 = ff8000 | liggaam1 = ff8000 | regterarm1 = ff8000 | broek1 = ffffff | kouse1 = 008040 | patroon_la2 = | patroon_b2 = | patroon_ra2 = | patroon_sh2 = | patroon_so2 = | linkerarm2 = FFFFFF | liggaam2 = FFFFFF | regterarm2 = FFFFFF | broek2 = ff8000 | kouse2 = ff8000 | statistiek = Statistiek | toetse = 5 spelers (8 elk)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=matches;team=63;template=results;type=player |title=Most matches |publisher=ESPNscrum |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> | toppuntebehaler = [[Athanase Dali]] (31)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=points;team=63;template=results;type=player |title=Most points |publisher=ESPNscrum |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> | meestedrieë = [[Aboubakar Camara]] (3)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=tries;team=63;template=results;type=player |title=Most tries |publisher=ESPNscrum |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> | jongstespeler = | eerste = {{ZIMru}} 22–9 {{CIVru-r}}<br />([[Harare]], [[Zimbabwe]]; 5 Mei 1990) | grootwen = {{CIVru}} 83–3 [[Mauritius nasionale rugbyspan|Mauritius]] {{vlagikoon|Mauritius}}<br />([[Yamoussoukro]], [[Ivoorkus]]; 26 Junie 2013) | grootverloor = {{CIVru}} 0–89 {{SCOru-r}}<br />([[Rustenburg]], [[Suid-Afrika]]; 26 Mei 1995) | Wêreldbekerverskynings = 1/11 | jaar = 1995 | beste = Laaste in groep [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] | url = | unieurl = }} Die '''Ivoriaanse nasionale rugbyspan''' ([[Frans]]: ''Équipe de Côte d'Ivoire de rugby à XV'') is die nasionale [[rugby]]span wat [[Ivoorkus]] (Côte d’Ivoire) in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Hulle dra die bynaam ''Les Éléphants'' (“die olifante”), genoem na die [[Afrika-olifant]] (''Loxodonta africana''), Ivoorkus se wapendier. Rugby word in Ivoorkus geadministreer deur die [[Ivoriaanse Rugbyfederasie]] (''Fédération ivoirienne de rugby'', FIR) wat in 1961 gestig is. Ivoorkus word deur [[Wêreldrugby]] as ’n vlak drie-span erken. Die Ivoriaanse rugbyspan is tans (Junie 2026) 69ste op Wêreldrugby se wêreldranglys gelys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Saam met [[Keniaanse nasionale rugbyspan|Kenia]] en [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan|Zimbabwe]] is Ivoorkus tradisioneel een van die sterker nasionale [[Afrika]]rugbyspanne na die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] en die [[Namibië|Namibiese]] [[Namibiese nasionale rugbyspan|''Welwitschias'']]. Rugby in Ivoorkus dateer uit die [[Franse koloniale ryk|Franse koloniale tydperk]] en word sedertdien sterk deur die voormalige koloniale mag beïnvloed. Ivoorkus het in 1990 sy eerste toetswedstryd teen [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan|Zimbabwe]] gespeel. Die span het tydens die Afrikabeker nog geen titel ingepalm nie en een keer in die vierde plek geëindig. Hulle kon vir een [[rugbywêreldbeker]]toernooi kwalifiseer, maar hulle het tydens die [[Rugbywêreldbeker 1995|1995-toernooi]] al hul groepwedstryde verloor. Die Ivoriaanse span speel tradisioneel in oranje truie met wit broeke en groen sokkies – wat aan die kleure van die [[vlag van Ivoorkus]] ontleen is. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Ivoriaanse Rugbyfederasie}} Die beheerliggaam vir rugby in Ivoorkus is die Ivoriaanse Rugbyfederasie (Frans: ''Fédération ivoirienne de rugby'', FIR). Die FIR is in 1961 gestig en het in 1988 ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref name="Wêreldrugby">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/africa/ivory-coast |title=Ivory Coast |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Daarbenewens was die Ivoriaanse Rugbyfederasie ’n stigterslid van die Konfederasie van Afrikarugby (Engels: ''Confederation of African Rugby''; Frans: ''Confédération africaine de rugby''; nou [[Rugby Afrika]], RA) wat in 1986 in [[Tunis]] deur agt beheerliggame gestig is.<ref name="Rugby Afrika">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyafrique.com/unions/ |title=Rugby Africa Unions |publisher=[[Rugby Afrika]] |date=2020 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Die Nasionale Rugbykampioenskap in Ivoorkus (''Championnat National de Rugby a XV'') word in twee afdelings tussen altesaam 20 spanne met promosie en relegasie beslis. Die eerste afdeling Ivoorse Rugbyliga (''Ligue ivoire rugby'', LIR) word tussen agt spanne beslis en die tweede afdeling Rugbyskool (''École de rugby'') tussen twaalf spanne.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.sportencommun.org/wp-content/uploads/2020/09/bilan-moral-2019.pdf |title=Bilan moral de la saison sportive 2018–2019 |publisher=[[Ivoriaanse Rugbyfederasie]] |accessdate=6 Desember 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206020951/https://www.sportencommun.org/wp-content/uploads/2020/09/bilan-moral-2019.pdf |archive-date=6 Desember 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die meeste spelers van die Ivoriaanse nasionale span speel in dié liga. Van die ander spelers is veral in [[Frankryk]] op professionele vlak aktief. Naas die amptelike nasionale span roep die Ivoriaanse Rugbyfederasie ook ander keurspanne byeen. Net soos ander rugbylande beskik Ivoorkus oor ’n o/20-nasionale span wat aan die [[Wêreldrugby o/20-trofee]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/u20/trophy |title=World Rugby U20 Trophy |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. == Geskiedenis == === Invoering en vestiging van rugby === Aan die begin van die 20ste eeu het [[Frankryk|Franse]] setlaars rugby na die destydse kolonie Frans-Wes-Afrika saamgebring. Die eerste gedokumenteerde wedstryd is net ná die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] beslis en in 1946 deur Mme André Benois tussen setlaars gereël. Vir die wedstryd is ’n geïmproviseerde bal, gemaak uit die buis van ’n motorband, gebruik.<ref>{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburg |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5 |pages=[https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich/page/164 164]}}</ref> Franse [[skoolmeester]]s, wat in die land gewerk het, het die sport verder ontwikkel.<ref name="richards237">{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburg |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5 |pages=237}}</ref> As ’n voormalige Franse kolonie is die ontwikkeling van die spel veral deur Frankryk beïnvloed en talle spelers soos [[Max Brito]] het daar gespeel. Hoewel die Ivooriaanse rugby se oorspronge dateer uit die 1960’s en vroeër, het dié sport eers in die 1980’s ’n aansienlike ontwikkeling ondergaan, nadat die Franse amptenaar Jean-François Turon die sport by die [[Universiteit van Félix Houphouët-Boigny|Universiteit van Abidjan]] gevestig het. Hierby is hy ondersteun deur François Dali, wat as “vader van Ivooriaanse rugby” beskou word; sy seun [[Athanase Dali]] was in die 1990’s [[Kaptein (sport)|kaptein]] van die nasionale span.<ref name="Bath69">{{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |url=https://archive.org/details/rugby0000rich |publisher=Seven Oaks |year=1997 |isbn=1-86200-013-1 |pages=[https://archive.org/details/rugby0000rich/page/69 69]}}</ref> Die [[Ivoriaanse Rugbyfederasie]] (''Fédération Ivoirienne de Rugby'', FIR) is in 1961 gestig.<ref name="Wêreldrugby" /><ref name="Rugby Afrika" /> In 1978 het hulle by die ''Fédération internationale de rugby amateur'' (FIRA; nou [[Rugby Europa]], RE) aangesluit en was tot in 1999 ’n lid, toe dié vastelandse beheerliggaam hom op Europa toegespits het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/about-us |title=About us |publisher=[[Rugby Europa]] |accessdate=17 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117181647/https://www.rugbyeurope.eu/about-us |archive-date=17 Januarie 2021}}</ref> In Januarie 1986 was die Ivoriaanse beheerliggaam in [[Tunis]] een van die stigterslede van die vastelandse beheerliggaam Konfederasie van Afrikarugby (Engels: ''Confederation of African Rugby''; Frans: ''Confédération africaine de rugby''; nou [[Rugby Afrika]], RA). Die ander stigterslede was [[Keniaanse Rugbyunie|Kenia]], Madagaskar, Marokko, Senegal, Seychelle, Tanzanië en Tunisië.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyafrique.com/about-us/ |title=About us |publisher=[[Rugby Afrika]] |accessdate=5 Desember 2024}}</ref> In dieselfde jaar het Ivoriaanse verteenwoordigers aan die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) se eeufees deelgeneem.<ref>{{en}} {{cite book |author=Nigel Starmer-Smith |title=Rugby – A Way of Life, An Illustrated History of Rugby |url=https://archive.org/details/rugbywayoflifeil0000unse |publisher=Lennard Books |year=1986 |ISBN=0-7126-2662-X |pages=[https://archive.org/details/rugbywayoflifeil0000unse/page/186 186]}}</ref> In 1985 het die IRVR, wat destyds baie eksklusief was en slegs agt lede gehad het, op die invoering van die [[rugbywêreldbeker]]toernooi besluit. Vir die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] het die IRVR nege spanne vir deelname genooi, maar Ivoorkus het geen uitnodiging ontvang nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1987-rugby-world-cup/the-world-cup-is-born |title=1987 Rugby World Cup: The long road to the cup |publisher=New Zealand History |date=2021 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> In 1988 het die Ivoriaanse Rugbyfederasie by die IRVR aangesluit.<ref name="Wêreldrugby" /> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1991]]-kwalifisering het Ivoorkus sy eerste toetswedstryd gespeel teen [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan|Zimbabwe]], maar hulle is met 9–22 verslaan.<ref name="Bath69" /> Nadat hulle ook in die ander twee wedstryde deur Tunisië en Marokko geklop is, het hulle die hooftoernooi misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/171?Stagione=1991 |title=1991 Rugby World Cup – African qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> === Eerste rugbywêreldbekerdeelname === Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1995]]-Afrikakwalifisering se eerste rondte kon die Ivoriane beide Tunisië (met 19–16) en Marokko (met 15–3) klop, waarmee hulle die tweede rondte gehaal het. Daar het die span met ’n nederlaag teen Marokko (met 9–17) asook oorwinnings oor Namibië (met 13–12) en Zimbabwe (met 17–10) weggestap. Die gunsteling Namibië het vir die wedstryd teen Ivoorkus sleutelspelers laat rus en die prys daarvoor betaal. Ná twee oorwinnings het Ivoorkus vir die eerste keer die hooftoernooi gehaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/171?Stagione=1995 |title=1995 Rugby World Cup – African qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Daarmee was hulle die eerste Franstalige Afrikaland en ook die eerste buite die [[Suid-Afrika]]anse invloedsfeer wat vir dié toernooi kon kwalifiseer.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.rfi.fr/fr/hebdo/20150703-sports-rugby-cote-ivoire-pas-transforme-essai-coupe-monde-1995-max-brito |title=Vingt ans après, le rugby ivoirien n'a toujours pas transformé l'essai |publisher=[[Radio France Internationale]] |author=David Kalfa |date=3 Julie 2015 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Aangesien die span in teenstelling met dié van [[Suider-Afrika]] geheel en al uit “swart” spelers bestaan het, is dit as ’n positiewe teken vir Afrikarugby geag.<ref name="Bath69" /> Die hoofafrigter [[Claude Ezoua]] het aangevoer, dat hulle aan die wêreld wou wys dat rugby in Afrika uit meer bestaan as slegs Suid-Afrika. Alhoewel die helfte van die Ivoriaanse span by Franse klubs gespeel het, was 25 van die 26 spelers Ivoriane, waarvan die meeste uit Abidjan se hawedistrik. Net so was agt van die tien Ivoriaanse rugbyklubs in die hawe en voormalige hoofstad gesetel.<ref name="richards237" /> Tydens die Rugbywêreldbeker 1995 is die Ivoriane in Groep D saam met [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]], [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] en [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] geloot. In hul eerste wedstryd het hulle te staan gekom teen die Skotte onder hul kaptein [[Gavin Hastings]], wat vier [[Drie (sport)|drieë]] kon druk, twee strafskoppe aangeteken en nege van die 13 Skotse drieë verdoel het. Daarmee het hy ook die meeste punte in dié tyd deur ’n enkele speler in ’n wêreldbekerwedstryd aangeteken. Die 0–89-nederlaag is ook die ergste in die Ivoriaanse beheerliggaam se geskiedenis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thetimes.com/uk/scotland/article/gavin-hastings-i-broke-world-records-i-just-wasnt-good-at-retaining-them-58zkgwmj0 |title=Gavin Hastings: I broke world records, I just wasn’t good at retaining them |publisher=[[The Times]] |author=Alasdair Reid |date=26 Mei 2020 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Dié nederlaag het die groeiende gap tussen die vorste rugbylande met hul meer en meer intensief opgeleide spelers en die spanne wat fisies of weens ’n gebrek aan hulpbronne terugval gewys.<ref name="richards241">{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburg |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5 |pages=241}}</ref> In die tweede wedstryd het hulle te staan gekom teen Frankryk, dié land, waar die meeste spelers van die Ivoriaanse nasionale span gespeel het, waaronder hul kaptein [[Djakaria Sanoko]] vir die tweede span van [[Biarritz Olympique]].<ref name=":0">{{fr}} {{cite web |url=https://www.lerugbynistere.fr/news/du-bonheur-a-la-peur-la-seule-et-unique-coupe-du-monde-de-la-cote-divoire-video-3003201227.php |title=Du bonheur au drame, la seule et unique Coupe du monde de la Côte d'Ivoire &#91;VIDÉO&#93; |publisher=Le Rugbynistère |author=Clément Suman |date=30 Maart 2020 |accessdate=28 Junie 2026}} {{dooie skakel}}</ref> ''Les Éléphants'' het verrassend goed treed gehou en kon ondanks die nederlaag twee drieë druk teen die latere semifinalis, eers [[Abubacar Camara]] in die eerste helfte met die eerste drie in die beheerliggaam se geskiedenis tydens ’n wêreldbekerwedstryd en later die [[vleuel]] [[Aboubacar Soulama]] in die tweede helfte. Ivoorkus is uiteindelik met 54–18 geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ruck.co.uk/winless-world-cups-the-6-sides-to-never-win-a-rugby-world-cup-match/ |title=“Winless World Cups” – The 6 Sides To NEVER Win a Rugby World Cup Match |publisher=Ruck |author=Tom Sansom |date=14 Julie 2023 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> In hulle laaste groepwedstryd het die Ivoriane Tonga ontmoet. Die Tongaanse het met 29–11 geseëvier en daarmee Ivoorkus ná drie nederlae in drie wedstryde uit die toernooi geskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1995/overview |title=Rugby World Cup 1995: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> ’n Tragiese ongeluk van die Ivoriaanse speler Max Brito het die wedstryd oorskadu: In die derde speelminuut het hy ná ’n duikslag op die grond geval, ’n aantal spelers het op hom beland en hy het bewusteloos bly lê.<ref name="Bath69" /><ref name="richards241" /> Hy is dadelik na ’n hospitaal geneem waar sy lewe gered is. Hy het egter van die nek af verlam gebly en was sedertdien aan ’n rolstoel gekluister.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.the42.ie/tragic-tale-max-brito-ivorian-paralysed-1995-world-cup-2332744-Sep2015/ |title=The tragic tale of Max Brito – the Ivorian player paralysed at the 1995 Rugby World Cup |publisher=The 42 |date=17 September 2015 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Brito is in Desember 2022 dood sonder dat hy van die ongeluk kon herstel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbypass.com/news/max-brito-who-was-paralysed-at-the-1995-rugby-world-cup-has-died/ |title=Max Brito, who was paralysed at the 1995 Rugby World Cup, has died |publisher=Rugbypass |date=20 Desember 2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> === Misgelope toernooie === [[Lêer:Ivory Coast rugby union team in 2008.jpg|duimnael|Die Ivoriaanse nasionale span op Stade Felix Houphouet-Boigny voor hul [[Rugbywêreldbeker 2011]]-kwalifisering teen Zambië op 21 Julie 2008]] Ná Max Brito se ernstige ongeluk het byna ’n hele generasie ophou rugby speel, waarna die Ivoriaanse rugby aan die einde van die 1990’s in ’n krisis was. Die nasionale span het homself vir drie jaar aan alle internasionale toernooie onttrek en eers weer in September 1998 vir die [[Rugbywêreldbeker 1999]]-kwalifisering teruggekeer. Ivoorkus se prestasie was swak, toe hulle al hul drie wedstryde teen [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]] (met 10–22), [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan|Zimbabwe]] (met 0–32) en [[Marokkaanse nasionale rugbyspan|Marokko]] (met 3–6) tydens ’n toernooi in [[Casablanca]], [[Marokko]], verloor het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/171?Stagione=1999 |title=1999 Rugby World Cup – African qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Ná Ivoorkus se terugkeer op internasionale vlak het naas Kenia, Namibië en Zimbabwe ook Marokko en Tunisië hulle as ernstige mededingers in beide die Afrikabeker en die rugbywêreldbekerkwalifisering gevestig. Albei Noord-Afrikaanse spanne het ná die [[Europese Rugbykampioenskap]] se herstrukturering die vastelandse kampioenskap toegetree. Net soos in die geval van die Ivoriane het die rugby van die Marokkane en Tunisiërs georiënteer aan dié van die voormalige koloniale mag Frankryk. Ivoorkus het egter agtergebly in die vastelandse kampioenskap, nie net weens die herstrukturering van die internasionale spel nie, maar ook weens die professionalisering van rugby, aangesien die land nie oor ’n professionele liga beskik nie. In 2000 is die eerste Afrikabeker beslis, maar Ivoorkus het nie aan dié toernooi deelgeneem nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2000 |title=2000 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Een jaar later het die Olifante aan die Afrikabeker 2001 deelgeneem, maar albei wedstryde teen Marokko verloor: met 11–18 tuis en met 18–20 weg. Hulle het teen [[Tunisiese nasionale rugbyspan|Tunisië]] in ’n 11–11 gelykop weg gespeel en ’n 46–0-oorwinning tuis aangeteken. Met hul tweede plek in die groep het hulle die eindstryd misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2001 |title=2001 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Tydens die Afrikabeker 2002, wat ook as [[Rugbywêreldbeker 2003]]-kwalifisering gedien het, is Ivoorkus ná twee nederlae teen Tunisië (met 8–13) en Marokko (met 21–23) uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2002 |title=2002 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Tydens die Afrikabeker 2003 het hulle ’n naelskraapse nederlaag teen Marokko (met 16–18) gely, terwyl die span die wedstryd teen Tunisië weens dié teenstander se onttrekking gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2003 |title=2003 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Een jaar later het hulle ná oorwinnings oor Tunisië (met 8–3) en Kameroen (met 17–10), asook ’n nederlaag teen Marokko tweede in hulle groep geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2004 |title=2004 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Tydens die Afrikabeker 2005 is die wedstryd teen Namibië weens die onttrekking van Ivoorkus as ’n nederlaag geag, terwyl hulle deur Madagaskar (met 30–10) verneder is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2005 |title=2005 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> In 2005 het hulle die [[Rugbywêreldbeker 2007]]-kwalifisering met twee oorwinnings oor [[Senegalese nasionale rugbyspan|Senegal]] (met 20–6) en [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan|Zimbabwe]] (met 33–3) belowend afgeskop. Die Afrikabeker 2006 was ook deel van die 2007-kwalifisering, maar hulle het gemengde resultate opgelewer teen Marokko – ’n 9–9-gelykop tuis en ’n 7–23-nederlaag weg – en Uganda – met ’n 7–32-nederlaag weg en ’n 18–7-oorwinning tuis – waarmee hulle uitgeskakel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2006 |title=2006 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Die Afrikabeker 2007 het Ivoorkus ná naelskraapse oorwinnings oor Senegal (met 12–10) en Tunisië (met 22–19) en ’n naelskraapse nederlaag in die halfeinstryd teen Madagaskar (met 25–32) met nog ’n naelskraapse nederlaag in die uitspeelwedstryd teen Kenia (met 17–20) in die vierde plek afgesluit, hul beste toernooiprestasie in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2007 |title=2007 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Die Afrikabeker 2008/09 het as die [[Rugbywêreldbeker 2011]]-Afrikakwalifisering gedien en die span het ná oorwinnings oor Zambië (met 32–9) en Marokko (met 21–9) die halfeindstryd gehaal. Hulle het toe teen Namibië te staan gekom en in ’n 13–13-gelykop in [[Abidjan]] gespeel, maar in [[Windhoek]] met 14–54 vasgeval, en daarmee die toernooi weereens misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2008%2F09 |title=2008/09 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Tydens die Afrikabeker 2010 het hulle in die halfeindstryd ’n nederlaag teen Marokko (met 3–60) en in die uitspeelwedstryd ’n nederlaag teen Senegal gely (met 6–21).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2010 |title=2010 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> In die daaropvolgende jaar moes Ivoorkus weens finansiële beperkings hulleself onttrek.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/68?Stagione=2011 |title=2011 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> In die Afrikabeker 2012, wat gelyktydig as die eerste rondte van die [[Rugbywêreldbeker 2015]]-Afrikakwalifisering geag is, is Ivoorkus in die groepfase uitgeskakel, nadat hulle as naaswenner in ’n vyf-span-groep geëindig het. Elke span het slegs twee wedstryde elk gespeel, dus het Ivoorkus ondanks twee oorwinnings ná Botswana geëindig, wat ook albei sy wedstryde kon wen en die volgende rondte gehaal het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/69?Stagione=2012 |title=2012 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Die daaropvolgende toernooi het Ivoorkus sy groep gewen ná maklike oorwinnings oor Zambië (met 77–3) en Mauritius (met 83–3), asook ’n naelskraapse oorwinning oor Marokko (met 18–15).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/69?Stagione=2013 |title=2013 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> In 2014 kon die span in die halfeindstryd Uganda klop (met 22–19) en het die afdelingeindstryd gehaal, waar hulle egter deur Tunisië verslaan is (met 26–6).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/68?Stagione=2014 |title=2014 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Een jaar later het hulle in die Afdeling 1B nederlae gely teen Uganda (met 11–40) en Madagaskar (met 26–30), voordat hulle ’n naelskraapse oorwinning oor Senegal kon behaal (met 22–19), waarmee die span nie na Afdeling 1A gepromoveer is nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/68?Stagione=2015 |title=2015 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Ook in 2015 is die beheerliggaam se finansiële bestuur as “ondeursigtig en misluk” beskou, waarvolgens die nasionale kampioenskap gestaak is. Gevolglik het Wêreldrugby sy subsidies aan die Ivoriaanse beheerliggaam opgeskort.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.rfi.fr/fr/hebdo/20150703-sports-rugby-cote-ivoire-pas-transforme-essai-coupe-monde-1995-max-brito |title=Vingt ans après, le rugby ivoirien n'a toujours pas transformé l'essai |publisher=[[Radio France Internationale]] |author=David Kalfa |date=3 Julie 2015 |accessdate=5 Desember 2024}}</ref> In 2016 het die span sy afdeling tweede afgesluit ná Tunisië en daarmee in die [[Rugbywêreldbeker 2019]]-kwalifisering die daaropvolgende rondte gehaal, wat op 8 Julie 2017 in die Afrikasilwerbeker teen Marokko in Casablanca beslis is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/68?Stagione=2016 |title=2016 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Daar het hulle egter met 3–8 vasgeval en kon sodoende nie tot die Goue beker vir die laaste rondte van die kwalifisering vorder nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/68?Stagione=2017 |title=2017 Rugby Africa Silver Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Die Ivoriane het daarmee aangebly in die Silwerbeker wat hulle in 2018 met ’n oorwinning oor Senegal (met 25–21) en ’n nederlaag teen Algerië (met 13–23) in die tweede plek afgesluit het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/68?Stagione=2018 |title=2018 Rugby Africa Silver Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> In 2020 het die beheerliggaam sy rugbyakademieprojek geloods wat geïnspireer is deur die [[Franse Rugbyfederasie]] se Nasionale Rugbysentrum en genoem is na Max Brito.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/577470/ivory-coast-rugby-project |title=How Ivory Coast is emulating success in a bid to create a new generation of rugby talent |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=5 Augustus 2020 |accessdate=16 Mei 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516082538/https://www.world.rugby/news/577470 |archive-date=16 Mei 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Nadat die toernooi twee keer vanweë die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] gekanselleer is, het die Ivoriane wel deelgeneem aan die Afrikabeker 2021/22, wat by uitsteek oor twee jaar gestrek het. Die eerste rondte, wat in 2021 in Grand-Bassam beslis is, het met ’n verrassende oorwinning oor Namibië (met 24–13) en ’n naelskraapse nederlaag teen Madagaskar (met 19–24) afgeskop, waarmee die Ivoriane die uitklopfase gehaal het. Om epidemiologiese redes is dit in Julie 2022 in die Franse stede [[Marseille]] en [[Aix-en-Provence]] beslis. Hulle het egter in die kwarteindstryd teen Zimbabwe vasgeval (met 11–38) en sodoende ook versuim om vir die [[Rugbywêreldbeker 2023]] te kwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/731445/qualifier-africa-one-rugby-world-cup-france-2023 |title=Namibia win Rugby Africa Cup to secure place at Rugby World Cup 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=10 Julie 2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Die span het die uitspelwedstryd om die vyfde plek gehaal, maar naelskraaps met 17–18 teen Uganda vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/68?Stagione=2021%2F22 |title=2021/22 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Tydens die Afrikabeker 2024 is die Ivoriane in die kwarteineindstryd met 12–32 deur die Algeryne uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2024 |title=2024 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Die span het uiteindelik die uitspeelwedstryd om die sewende plek gehaal en Burkina Faso met 23–10 geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/947785/zimbabwe-win-rugby-africa-mens-cup-2024 |titel=Zimbabwe win Rugby Africa Men's Cup 2024 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=29 Julie 2024 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> Die Afrikabeker 2025 was deel van die [[Rugbywêreldbeker 2027]]-kwalifisering, maar Ivoorkus het weer in die kwarteindrondte teen Algerië vasgeval (met 6–41) en hulle is toe in die uitspeelwedstryd om die sewende plek deur die gasheer Uganda geklop (met 37–17). Daarmee is die Ivoriane uit Afdeling 1A gerelegeer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/1001963/zimbabwe-namibia-rugby-africa-cup-final-2025 |title=Zimbabwe hold on to book first Rugby World Cup spot since 1991 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=19 Julie 2025 |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> == Kleure, embleem en bynaam == [[Lêer:Elephants at Amboseli national park against Mount Kilimanjaro.jpg|duimnael|Die [[Afrika-olifant]], embleem van die Ivoriaanse nasionale rugbyspan]] Ivoorkus speel tradisioneel in ’n oranje trui met wit broeke en groen sokkies, die kleure van die [[Vlag van Ivoorkus|nasionale vlag]]. Hul alternatiewe trui is wit met oranje broeke en oranje sokkies. Die huidige truiverskaffer is die Franse sportuitruster [[world flair]] en die truiborg is die Franse handelsmaatskappy [[Touton]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://touton.com/images/resources/Reports/20240924-TOUTON-DPEF-2024-EN-WEB_BD_PAP.pdf |title=Sustainability Report 2023–24 |publisher=[[Touton]] |accessdate=7 Desember 2024}}</ref> Die beheerliggaam se kenteken verskyn op die regterbors, die truiverskaffer se kenteken links en die borgkenteken in die middel. Die [[Ivoriaanse Rugbyfederasie]] se kenteken, wat ook op die trui verskyn, toon ’n rugbyspeler met doelpale op die agtergrond en ’n [[Afrika-olifant]], Ivoorkus se wapendier. Die nasionale span se bynaam is ''Les éléphants'' (“die olifante”). == Tuisstadion == [[Lêer:Stade Félix Houphouët-Boigny réhabilité 04.jpg|duimnael|Die veeldoelige Stade Félix Houphouët-Boigny in [[Abidjan]], tuiste van die Ivoriaanse rugbyspan]] Ivoorkus se tuisstadion is die [[Stade Félix Houphouët-Boigny]] in die hawestad [[Abidjan]] met ’n kapasiteit van sowat 50&nbsp;000. Dit is in besit van die Ivoriaanse regering, wat dit aan die rugbyunie beskikbaar stel vir gebruik. Hier word amper al die nasionale span se tuiswedstryde, die meeste wedstryde tydens die nasionale rugbykampioenskap en ander rugbybyeenkomste aangebied. Die hoofgebruiker is die [[Ivoriaanse nasionale sokkerspan]]. Ná die aanbieding van die [[Afrikanasiesbeker]] 2024 is daar belowe om van die sokkerstadions ook vir rugby beskikbaar te stel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.dw.com/en/rugby-in-africa-much-more-than-the-springboks/a-66042836 |title=Rugby in Africa: Much more than the Springboks |publisher=[[Deutsche Welle]] |author=Jonathan Harding |date=28 Junie 2023 |accessdate=18 Februarie 2025}}</ref> == Toetswedstryde == Ivoorkus het 37 van sy 85 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 43,53%. Ivoorkus se statistieke in toetswedstryde teen alle lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen Junie 2026):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=63;template=results;type=team;view=opposition |title=International Rugby Union Statistics – Ivory Coast |publisher=ESPNscrum |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> {| class="sortable wikitable" ! Teenstander ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{ALGru}} || 4 || 0 || 4 || 0 || 0,00 |- | {{BOTru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{BFAru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{FRAru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{ru-rt|Ghana}} || 3 || 2 || 1 || 0 || 66,67 |- | {{CMRru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{KENru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{MADru}} || 4 || 0 || 4 || 0 || 0,00 |- | {{ru-rt|Mali}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{MARru}} || 15 || 3 || 11 || 1 || 20,00 |- | {{MAUru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NAMru}} || 6 || 2 || 3 || 1 || 33,33 |- | {{NIGru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ru-rt|Rwanda}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SENru}} || 11 || 6 || 5 || 0 || 54,54 |- | {{SCOru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{SUIru}} || 2 || 0 || 1 || 1 || 0,00 |- | {{TGAru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{TUNru}} || 11 || 6 || 4 || 1 || 54,54 |- | {{UGAru}} || 6 || 2 || 4 || 0 || 33,33 |- | {{ZAMru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ZIMru}} || 5 || 2 || 3 || 0 || 40,00 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''85''' || '''37''' || '''44''' || '''4''' || '''43,53''' |} == Rekords == === Wêreldbekerrekord === Ivoorkus het tot dusver vir een [[rugbywêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer. Hulle is tydens die [[Rugbywêreldbeker 1995|1995-toernooi]] egter sonder ’n oorwinning in die groepfase uitgeskakel. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Nie genooi nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Afrikabeker === Ivoorkus neem sedert 2001 aan die tweejaarlikse Afrikabeker deel. Hulle het sedertdien nog nie ’n toernooi gewen nie en een keer in die vierde plek geëindig. === Ander toetswedstryde === Vanweë sy laat vestiging in 1990 het Ivoorkus gedurende die amateurtydperk min toere volgens die ou tradisie onderneem, aangesien dit teen die jaar 2000 tot ’n einde gekom het. Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Noordelike Halfrond tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se [[midjaarrugbytoetsreeks]] vertrek Europese spanne na Ivoorkus en gedurende Novembermaand se [[eindjaarrugbytoetsreeks]] reis die Ivoriane na Europa. In teenstelling met die meeste ander rugbylande speel Ivoorkus nie vir enige trofee teen sy teenstanders nie. == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Ivoriaanse span gevorm tydens die Afrikabeker 2021/22:<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://rugby.ci/les-25-elephants-pour-la-rac-2021/ |title=Les 25 éléphants pour la RAC 2021 |publisher=[[Ivoriaanse Rugbyfederasie]] |date=1 Julie 2021 |accessdate=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920072342/https://rugby.ci/les-25-elephants-pour-la-rac-2021/ |archive-date=20 September 2021}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers ''(arrières)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub |- | [[Isaac Coulibaly]] || [[Skrumskakel]] || [[US Seynoise]] |- | [[Firmin Douho]] || Skrumskakel || [[RC Yopougon]] |- | [[Alexandre Pilati]] || Skrumskakel || [[US Dax]] |- | [[Ezer Kosse]] || [[Losskakel]] || [[C’ Chartres Rugby]] |- | [[Alexandre Lagarde]] || Losskakel || [[US Tyrosse]] |- | [[Christian Eba]] || [[Senter]] || Société omnisports de l’Armée |- | [[Yann Lohore]] || Senter || [[Palavas Lunel Rugby]] |- | [[Andy Serele]] || Senter || [[Stade métropolitain]] |- | [[Ange Taho]] || Senter || [[Oyonnax Rugby]] |- | [[Soualio Bakayoko]] || [[Vleuel]] || [[C’ Chartres Rugby]] |- | [[Issa Bassono]] || Vleuel || [[Treichville Biafra Olympique]] |- | [[Anthony Bazin]] || Vleuel || [[CS Vienne]] |- | [[Fabien Coublucq]] || Vleuel || [[US Orthez]] |- | [[Ben Yacouba Dembele]] || Vleuel || [[Pessac Rugby|Pessac]] |- | [[Oscar Lasme]] || Vleuel || [[CS Vienne]] |- | [[James Zié]] || Vleuel || [[C’ Chartres Rugby]] |- | [[Benjamin Maurice]] || [[Heelagter]] || [[RC Yopougon]] |- | [[Yannis Dit Robaglia]] || Heelagter || [[RC Massy]] |} | | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Voorspelers ''(avants)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub |- | [[Mohamed Barro]] || [[Haker]] || [[Ta Rugby Club Koumassi]] |- | [[Elias Coulibaly]] || Haker || [[Stade Français (Rugby Union)|Stade Français]] |- | [[Ismaël Martin]] || Haker || [[US Bressane]] |- | [[Welcome Bigger Bladi]] || [[Stut]] || [[SC Mazamet]] |- | [[Kevin Brou]] || Stut || [[Stade Dijonnais]] |- | [[Youssouf Dosso]] || Stut || [[AAS Sarcelles]] |- | [[Emmanuel Gbapo]] || Stut || [[Aviron Gruissanais]] |- | [[Tiedie Koné]] || Stut || [[Treichville Biafra Olympique]] |- | [[Marvin Pivert]] || Stut || [[CA Périgueux]] |- | [[Quentin Poupeau]] || Stut || [[Saint-Médard RC]] |- | [[Christian Sahin]] || Stut || [[RC Le Mans]] |- | [[Hamed Diarra]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[US Tours]] |- | [[Firmin Doué]] || Slot || [[RC Yopougon]] |- | [[Jean-Philippe Gori]] || Slot || [[RC Pays de Roquefort]] |- | [[Evrard Dion Oulai]] || Slot || [[RC Massy]] |- | [[Paul Diallo Dit Peres]] || [[Losvoorspeler]] || [[C’ Chartres Rugby]] |- | [[Ouambourou Dosso]] || Losvoorspeler || [[Stade Domontois]] |- | [[Mohamed Fofana]] || Losvoorspeler || [[AAS Sarcelles]] |- | [[Dov Kosse]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Losvoorspeler || [[UA Gujan Mestras]] |- | [[Eric M’Bra]] || Losvoorspeler || [[Stade Pontellois]] |- | [[Bakary Meité]] || Losvoorspeler || [[US Carcassonne]] |- | [[Eugène N’Zi]] || Losvoorspeler || [[Aviron Gruissanais]] |- | [[Louison N’Zoko]] || Losvoorspeler || [[Winners Stars Port Bouet]] |} |} === Bekende spelers === Tot dusver is geen voormalige Ivoriaanse speler in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem nie. === Spelerstatistieke === Vervolgens die belangrikste statistieke van Ivoorkus se spelers. Die spelers wat met <nowiki>*</nowiki> gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter. <small>(Korrek teen Junie 2026)</small> {| | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=63;template=results;type=player |title=Total matches played (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Ernest Bley]] || 1993–1995 || 8 |- | {{0}}2 || [[Toussaint Djehi]] || 1993–1995 || 8 |- | {{0}}3 || [[Ismaila Lassissi]] || 1993–1995 || 8 |- | {{0}}4 || [[Lucien Niakou]] || 1993–1995 || 8 |- | {{0}}5 || [[Jean-Baptiste Sathiq]] || 1993–1995 || 8 |- | {{0}}6 || [[Aboubakar Camara]] || 1993–1995 || 7 |- | {{0}}7 || [[Athanase Dali]] || 1993–1995 || 7 |- | {{0}}8 || [[Amidou Koné]] || 1993–1995 || 7 |- | {{0}}9 || [[Alfred Okou]] || 1993–1995 || 7 |- | 10 || [[Ble Aka]] || 1993–1995 || 6 |} <!-- | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde as kaptein<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?captain=1;class=1;filter=advanced;orderby=matches;team=63;template=results;type=player |titel=Total matches played as captain (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || || || |- | {{0}}2 || || || |- | {{0}}3 || || || |- | {{0}}4 || || || |- | {{0}}5 || || || |- | {{0}}6 || || || |- | {{0}}7 || || || |- | {{0}}8 || || || |- | {{0}}9 || || || |- | 10 || || || |} --> |} {| | {| class="wikitable" |+ Meeste punte aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=points;team=63;template=results;type=player |title=Total points scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Punte |- | {{0}}1 || [[Athanase Dali]] || 1993–1995 || 31 |- | {{0}}2 || [[Aboubakar Camara]] || 1993–1995 || 15 |- | {{0}}3 || [[Aboubacar Soulama]] || 1994–1995 || 13 |- | {{0}}4 || [[Victor Kouassi]] || 1993–1995 || {{0}}8 |- | {{0}}5 || [[Paulin Bouazo]] || 1993–1995 || {{0}}5 |- | {{0}}6 || [[G. Kouassi]] || 1993–1993 || {{0}}5 |- | {{0}}7 || [[Célestin N’Gabala]] || 1994–1995 || {{0}}5 |- | {{0}}8 || [[Lucien Niakou]] || 1993–1993 || {{0}}5 |- | {{0}}9 || [[Alfred Okou]] || 1993–1995 || {{0}}5 |- | 10 || [[Jean-Baptiste Sathiq]] || 1993–1995 || {{0}}5 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |+ Meeste drieë gedruk<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=tries;team=63;template=results;type=player |title=Total tries scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=28 Junie 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Drieë |- | {{0}}1 || [[Aboubakar Camara]] || 1993–1995 || 3 |- | {{0}}2 || [[Paulin Bouazo]] || 1993–1995 || 1 |- | {{0}}3 || [[Célestin N’Gabala]] || 1994–1995 || 1 |- | {{0}}4 || [[Lucien Niakou]] || 1993–1995 || 1 |- | {{0}}5 || [[Alfred Okou]] || 1993–1995 || 1 |- | {{0}}6 || [[Jean-Baptiste Sathiq]] || 1993–1995 || 1 |- | {{0}}7 || [[Aboubacar Soulama]] || 1994–1995 || 1 |- | {{0}}8 || [[S. Swatson]] || 1994–1994 || 1 |} |} == Afrigters == Die volgende persone het al as hoofafrigters van die Ivoriaanse nasionale rugbyspan gedien: {| class="wikitable sortable" ! Naam !! Tydperk |- | {{vlagikoon|Ivoorkus}} Claude Ezoua || 1993–1995 |- | {{vlagikoon|Ivoorkus}} Éric Daniel || 2000’s–2012 |- | {{vlagikoon|Ivoorkus}} André Adopo || 2012–2018 |- | {{vlagikoon|Ivoorkus}} Edgar Babou || sedert 2018 |} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Ivoriaanse nasionale sokkerspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburg |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5}} * {{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |url=https://archive.org/details/rugby0000rich |publisher=Seven Oaks |year=1997 |isbn=1-86200-013-1}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Ivory Coast national rugby union team|Ivoriaanse nasionale rugbyspan}} * {{fr}} [https://rugby.ci/ Amptelike webwerf van die Ivoriaanse Rugbyfederasie] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20211018040718/https://rugby.ci/ |date=18 Oktober 2021}} * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/africa/ivory-coast Ivoorkus by Wêreldrugby] * {{fr}} [https://www.sport-ivoire.ci/ Sportportaal Ivoorkus] {{Nasionale rugbyspanne}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Rugby in Ivoorkus]] [[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Afrika]] 43f6hwnx19vxojhti3oaushj0bsalts 0 40707 2963840 2957286 2026-08-30T18:00:26Z SpesBona 2720 Paar goed 2963840 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbyspan | land = Namibië | beeld = Logo Namibia Rugby.svg | unie = [[Namibiese Rugbyunie]] (NRU) | bynaam = ''Welwitschias'' | embleem = die [[visarend]] | stadion = [[Hage Geingob Rugbystadion]], [[Windhoek]] | kapasiteit = 10&nbsp;000 | kaptein = [[Prince ǃGaoseb]] | afrigter = {{vlagikoon|Namibië}} [[Jacques Burger]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/namibia-names-jacques-burger-new-rugby-coach-2024-11-06 |title=Namibia names Jacques Burger as new rugby coach |publisher=[[Reuters]] |date=6 November 2024 |accessdate=19 November 2025}}</ref> <small>(sedert 2024)</small> | patroon_la1 = _namibia19h | patroon_b1 = _namibia19h | patroon_ra1 = _namibia19h | patroon_sh1 = | patroon_so1 = | linkerarm1 = 0000CD | liggaam1 = 0000CD | regterarm1 = 0000CD | broek1 = ffffff | kouse1 = 0000CD | patroon_la2 = _namibia19a | patroon_b2 = _namibia19a | patroon_ra2 = _namibia19a | patroon_sh2 = | patroon_so2 = | linkerarm2 = ffffff | liggaam2 = ffffff | regterarm2 = ffffff | broek2 = 0000CD | kouse2 = ffffff | statistiek = Statistiek | toetse = [[Eugene Jantjies]] (70)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=matches;team=82;template=results;type=player |title=Most matches |publisher=ESPNscrum |accessdate=19 November 2025}}</ref> | toptoetspuntebehaler = [[Theuns Kotzé (rugbyspeler)|Theuns Kotzé]] (430)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=points;team=82;template=results;type=player |title=Most points |publisher=ESPNscrum |accessdate=19 November 2025}}</ref> | meestedrieë = [[JC Greyling]] (29)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=tries;team=82;template=results;type=player |title=Most tries |publisher=ESPNscrum |accessdate=19 November 2025}}</ref> | eerste = {{vlagikoon|Suid-Afrika|1928}} '''Suidwes-Afrika''' 0–9 [[Britse en Ierse Leeus|Britse Leeus]] [[Lêer:British and Irish Lions flag.svg|20px]]<br />([[Windhoek]], [[Suidwes-Afrika]]; 5 Julie 1955)<br />{{NAMru}} 33–18 {{ZIMru-r}}<br />(Windhoek, Namibië; 21 Maart 1990) | grootwen = {{NAMru}} 118–0 {{TUNru-r}}<br />(Windhoek, [[Namibië]]; 23 Junie 2018) | grootverloor = {{AUSru}} 142–0 {{NAMru-r}}<br />([[Adelaide (Suid-Australië)|Adelaide]], [[Australië]]; 25 Oktober 2003) | Wêreldbekerverskynings = 7/11 | jaar = 1999 | beste = Vierde in groep in [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] | url = | unieurl = www.nru.com.na }} Die '''Namibiese nasionale rugbyspan''' is die nasionale [[rugby]]span wat [[Namibië]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Rugby word in Namibië geadministreer deur die [[Namibiese Rugbyunie]] (NRU) wat in 1990 gestig is. Hulle dra die bynaam ''Welwitschias'', genoem na die [[Welwitschia]]. Namibië word deur [[Wêreldrugby]] as ’n vlak twee-span erken. Die Namibiese rugbyspan is tans (November 2025) 27ste op Wêreldrugby se wêreldranglys gelys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=19 November 2025}}</ref> Die span word as die naasbeste [[Afrika]]rugbyspan ná die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] beskou. Rugby in Namibië dateer uit die Suid-Afrikaanse besetting van die destydse [[Suidwes-Afrika]] en word sedertdien sterk deur dié suidelike buurland beïnvloed. Van 1954 af het die Suidwes-Afrikaanse keurspan deelgeneem aan die Suid-Afrikaanse [[Curriebeker]] en sedert 1955 het hulle in die hoofstad [[Windhoek]] ook nasionale spanne verwelkom, wat Suid-Afrika besoek het. In 1990 het hulle kort ná die Republiek van Namibië se onafhanklikwording in 1990 in hul eerste toetswedstryd gespeel. Namibië het tot dusver vir sewe van die elf [[rugbywêreldbeker]]toernooie gekwalifiseer, maar hulle is elke keer in die eerste rondte uitgeskakel. Hulle het tydens die Afrikabeker nege titels ingepalm, drie keer as naaswenner en een keer in die derde plek geëindig. Die Namibiese span speel tradisioneel in donkerblou truie met wit broeke en helderblou sokkies. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Namibiese Rugbyunie}} Die beheerliggaam vir rugby in Namibië is die Namibiese Rugbyunie (NRU). Die Namibiese Rugbyunie is in 1990 as opvolger van die plaaslike beheerliggaam Suidwes-Afrikaanse Rugbyvoetbalunie gestig en het in dieselfde jaar ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref name="Wêreldrugby">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/africa/namibia |title=Namibia |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=19 November 2025}}</ref> Daarbenewens het die Namibiese Rugbyunie ook in 1990 by die vier jaar vroeër gestigte Konfederasie van Afrikarugby (Engels: ''Confederation of African Rugby''; Frans: ''Confédération africaine de rugby''; nou [[Rugby Afrika]], RA) aangesluit.<ref name="Rugby Afrika">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyafrique.com/unions/ |title=Rugby Africa Unions |publisher=[[Rugby Afrika]] |date=2020 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Sedert Augustus 2018 word rugby as een van Namibië se nasionale sportsoorte erken.<ref>{{en}} ''Cabinet approves categorisation of sports codes.'' Namibia Press Agency, 2 Augustus 2018.</ref> Die hoogste rugbyliga in Namibië is die Rugbypremierliga (RPL) met agt spanne.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fnbrugby.my.na/index.html |title=FNB Rugby |publisher=[[Rugbypremierliga]] |accessdate=19 November 2025}} {{dooie skakel}}</ref> Die meeste spelers van die Namibiese nasionale span speel in dié liga. Van die ander spelers is veral in Suid-Afrika of [[Frankryk]] op professionele vlak aktief. Naas die amptelike nasionale span roep die Namibiese Rugbyunie ook ander keurspanne byeen. Net soos ander rugbylande beskik Namibië oor ’n o/20-nasionale span wat aan die [[Wêreldrugby o/20-trofee]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/u20/trophy |title=World Rugby U20 Trophy |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=19 November 2025}}</ref> Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rugby.my.na/leagueHonoursAndTimeline/504182378/-1.html |title=Honours and Timeline |publisher=[[Namibiese Rugbyunie]] |accessdate=9 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221009180009/https://rugby.my.na/leagueHonoursAndTimeline/504182378/-1.html |archive-date=9 Oktober 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Geskiedenis == === Invoering en vestiging van rugby === In die kolonie [[Duits-Suidwes-Afrika]] was rugby heeltemal onbekend. Ná die Duitse beskermingsmag se oorgawe in Julie 1915 het die [[Unie van Suid-Afrika]] beheer oorgeneem, van 1919 af as ’n [[Volkebond]]mandaat. Nog tydens die [[Suidwes-Afrika-veldtog]] het in 1916 in die hoofstad [[Windhoek]] nege Suid-Afrikaners byeengekom om ’n plaaslike beheerliggaam te stig, die “Damaraland Rugbyvoetbalunie”. In dieselfde jaar is die eerste klub gestig en die eerste bekende wedstryd gereël, wat vanweë die tekort aan rugbyballe met ’n [[sokker]]bal gespeel moes word. Die eerste bekende rugbyveld was geleë tussen die treinstasie en die ''Kaiserstraße'' (nou die ''Independence Avenue'').<ref name="hist">{{en}} {{cite web |url=https://namrugby.weebly.com/history.html |title=History |publisher=Namibia Rugby – 1916 to present |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Die plaaslike beheerliggaam was ondergeskik aan die [[Suid-Afrikaanse Rugbyraad]], die huidige [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] se voorloper.<ref name="Bath71">{{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |url=https://archive.org/details/rugby0000rich |publisher=Seven Oaks Ltd. |date=1997 |ISBN=1-86200-013-1 |pages=[https://archive.org/details/rugby0000rich/page/71 71]}}</ref> In 1925, 1929 en 1951 het ’n deur die Damaraland Rugbyvoetbalunie saamgestelde span deur die eintlike Suid-Afrika getoer. In 1938 het die [[Universiteit van Kaapstad]] se ''Ikeys'' die eerste Suid-Afrikaanse span geword wat na Windhoek gereis het. In 1952 is die plaaslike beheerliggaam in Suidwes-Afrikaanse Rugbyvoetbalunie (SWARVU) hernoem en het in dieselfde jaar nog ’n toer na Suid-Afrika gereël. Destyds was daar in die hele Suidwes-Afrika geen egte rugbyveld met ’n grasperk nie. Dit het in 1954 verander, toe Windhoek se stadsraad ’n ooreenstemmende area beskikbaar gestel het. Ook in 1954 het SWARVU se keurspan aan die Suid-Afrikaanse [[Curriebeker]]toernooi begin deelneem. Hierdie integrasie in die nasionale speelprogram het daartoe gelei dat Suidwes-Afrika nou ook vir buitelandse spanne as ’n teenstander interessant geword het. Die eerste “toetswedstryd” is op 5 Julie 1955 gespeel, toe die [[Britse en Ierse Leeus|Britse Leeus]] tydens hul 1955-toer na Suid-Afrika vir 24 wedstryde ook Windhoek besoek het.<ref name="hist" /> Die vier Britse Tuislande se keurspan het voor ’n gehoor van sowat 5&nbsp;000 met 9–0 geseëvier.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://namrugby.weebly.com/uploads/3/8/9/1/38913143/829871_orig.png |title=South West Africa 0 – British Isles 9 |publisher=Namibia Rugby – 1916 to present |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Daarna het gereelde toere nie net deur die Leeus plaasgevind nie, maar ook deur [[Wallabies|Australië]], [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]], [[All Blacks|Nieu-Seeland]] en [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan|Rhodesië]]. Die noemenswaardigste uitslae was twee gelykopwedstryde: ’n 14–14 teen die Australiërs op 27 Julie 1961 en ’n 13–13 teen die Franse op 7 Junie 1975.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://namrugby.weebly.com/uploads/3/8/9/1/38913143/9312353_orig.png |title=South West Africa 14 – Australia 14 |publisher=Namibia Rugby – 1916 to present |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://namrugby.weebly.com/1975.html |title=South West Africa 13 – France 13 |publisher=Namibia Rugby – 1916 to present |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> === Apartheidstydperk === Ná Suid-Afrika se Republiekwording in 1961 het dit die destydse Suidwes-Afrika as ’n integrale deel van sy staatsgebied begin beskou. Vervolgens het die [[Verenigde Nasies]] Suid-Afrika van sy mandaat ontneem, wat die regering egter geïgnoreer het. Met die ''[[de facto]]''-anneksasie is die [[Rassisme|rassistiese]] [[apartheid]]swette, waarvolgens die Suid-Afrikaanse bevolkingsgroepe in “blanke” en “nieblanke” (onder die wetgewing gedefinieer as “[[Swart mense|swart]]”, “[[Bruin mense|bruin]]” of “[[Indiese Suid-Afrikaners|Indiërs]]”) geskei is, ook in Suidwes-Afrika geïmplementeer. Daardeur is “nieblankes” van amper al die sport uitgesluit.<ref>{{en}} {{cite journal |title=International Boycott of Apartheid Sport |author=[[Abdul Minty]] |journal=United Nations Unit on Apartheid |date=April 1971}}</ref> ’n Jaar vroeër het die Volksbevrydingsleër van Namibië, ’n gewapende tak van die [[SWAPO]], die [[Namibiese Onafhanklikheidsoorlog]] begin. Suidwes-Afrikaanse rebelle het die boikot van die apartheidsregime verwelkom en protesbewegings in ander lande ondersteun. Die ondertekening van die Gleneagles-ooreenkoms deur 33 lidlande van die [[Britse Statebond]] op 15 Junie 1977 het Suid-Afrika se sportiewe isolasie verder verskerp. As gevolg van die ooreenkoms is die land ten einde van stappe teen die apartheidspolitiek stelselmatig van die Britse Statebond se sportwêreld geïsoleer. In die ooreenkoms is ook voorsiening gemaak vir sanksies teen lidlande wat die ooreenkoms sou oortree, en instellings wat bewysbaar die Suid-Afrikaanse rasseskeiding ondersteun het, is uit al die internasionale sport uitgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1981-springbok-tour/gleneagles-agreement |title=From Montreal to Gleneagles |work=New Zealand History |publisher=Minister van Kultuur en Erfenis |date=11 April 2014 |accessdate=19 November 2025}}</ref><ref>{{en}} SAIRV: ''A Survey of Race Relations in South Africa 1977''. Johannesburg 1978, bl. 563–564.</ref> Aangesien Namibië destyds as ’t ware as vyfde Suid-Afrikaanse provinsie bestuur is, is die plaaslike rugby ook geraak. Van 1977 af het Suidwes-Afrika geen internasionale span meer gehuisves nie. Die SWARVU kon slegs twee keurspanne na [[Suid-Amerika]]anse lande stuur. Die eerste het in 1983 na [[Chili]] en [[Uruguay]] gegaan (’n nederlaag en oorwinning elk), die tweede in 1988 na Chili en [[Paraguay]] (twee oorwinnings).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://namrugby.weebly.com/1983.html |title=1983 |publisher=Namibia Rugby – 1916 to present |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://namrugby.weebly.com/1988.html |title=1988 |publisher=Namibia Rugby – 1916 to present |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Destyds het Suidwes-Afrika in die Curriebeker oorwegend aan die tweede of derde afdeling deelgeneem. In 1987 het hulle met ’n 24–12-oorwinning oor [[Luiperds|Wes-Transvaal]] in die eindstryd die eerste afdeling gehaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/102?Stagione=1987 |title=1987 Currie Cup Division B |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Aan die einde van die daaropvolgende 1988-seisoen het Suidwes-Afrika na [[Blou Bulle|Noord-Transvaal]] en die [[Westelike Provinsie]] in die derde plek geëindig, hul beste prestasie in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/101?Stagione=1988 |title=1988 Currie Cup Division A |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Ná die einde van die 1989-seisoen, wat Suidwes-Afrika in die sesde plek afgesluit het, het die SWARVU sy span uit die toernooi onttrek. Hulle het die onsekerheid omtrent die komende Namibiese onafhanklikheid aangevoer.<ref>{{af}} {{cite web |url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/12/08/32/1.html |title=SWA uit Raadskompetisies |publisher=[[Die Burger]] |date=8 Desember 1989 |accessdate=15 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015171202/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1989/12/08/32/1.html |archive-date=15 Oktober 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Ná onafhanklikheidwording === Met die inwerkingtreding van die grondwet het die Republiek van Namibië op 21 Maart 1990 ’n onafhanklike land geword. Op dieselfde dag het die nuwe nasionale beheerliggaam Namibiese Rugbyunie (NRU) die SWARVU opgevolg en dadelik by beide die vastelandse beheerliggaam Konfederasie van Afrikarugby (Engels: ''Confederation of African Rugby''; Frans: ''Confédération africaine de rugby''; nou [[Rugby Afrika]], RA) en die wêreldbeheerliggaam Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) aangesluit.<ref name="Rugby Afrika" /><ref name="Wêreldrugby" /><ref name="Bath71" /> Ook op die onafhanklikheidsdag is in Windhoek die eerste toetswedstryd aangebied, wat die Namibiërs teen Zimbabwe met 33–18 gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/match/22226.html |title=Namibia (24) 33 – 18 (6) Zimbabwe (FT) |publisher=ESPNscrum |accessdate=19 November 2025}}</ref> Dit was egter te laat om aan die kwalifisering vir die [[Rugbywêreldbeker 1991]] deel te neem. Die beheerliggaam het egter daarin geslaag om ’n aantal noemenswaardige teenstanders na Namibië te nooi, aangesien die span, wat in die seisoen tevore aan die Suid-Afrikaanse kampioenskap deelgeneem het, nog grootliks bestaan het. In Junie 1990 het [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]] Namibië besoek en twee naelskraapse oorwinnings aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/508 |title=1990 Wales tour to Namibia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Die Namibiërs se eerste wegwedstryd in Mei 1991 teen [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]] het in ’n 34–12-oorwinning geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/530 |title=1991 Namibia tour to Portugal |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> In Junie 1991 het [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] in voorbereiding op die Rugbywêreldbeker 1991 ook Namibië besoek, waarby die gasheer albei toetswedstryde kon wen. Aangesien die Italianers as baie sterker geag is, was dit ’n verrassende uitslag.<ref>{{en}} {{cite book |author=Vivian Jenkins |title=Rothmans Rugby Yearbook 1990–91 |url=https://archive.org/details/rothmansrugbyuni0000step |publisher=Queen Anne Press |location=Royal Tunbridge Wells |year=1991 |isbn=0-356-19162-1}}</ref> Die Namibiërs het ’n maand later ’n groter verrassing behaal, toe hulle [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]] in twee toetswedstryde verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/sport/rugby/my-namibia-nightmare-28062638.html |title=My Namibia nightmare |publisher=Belfast Telegraph |author=Gavin Mairs |date=4 Julie 2008 |accessdate=19 November 2025}}</ref> In Junie 1993 het Namibië weer Wallis verwelkom, maar ná die uittrede van ’n aantal sleutelspelers uit die Curriebekertydperk of hul oproep deur finansieel sterk Engelse [[Rugby League]]-spanne was die Namibiese nasionale span vir Europese spanne nie meer interessant genoeg nie of moes teen minder belangrike teenstanders speel. Van Julie 1993 af het die Namibiërs vir die eerste keer aan die rugbywêreldbekerkwalifisering deelgeneem. Met maklike oorwinnings oor Arabië, [[Keniaanse nasionale rugbyspan|Kenia]] en Zimbabwe het hulle die eerste rondte in [[Nairobi]] in die eerste plek afgesluit. Tydens die tweede rondte, wat in Julie 1994 in [[Casablanca]] aangebied is, het hulle Zimbabwe weer verslaan, maar hulle het teen die [[Ivoriaanse nasionale rugbyspan|Ivoorkus]] naelskraap met 12–13 verloor en teen die gasheer Marokko met 16–16 gelykop gespeel. Hulle het in die tweede plek geëindig en sodoende die [[Rugbywêreldbeker 1995]] misgeloop.<ref name="Bath72">{{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |url=https://archive.org/details/rugby0000rich |publisher=Seven Oaks Ltd. |date=1997 |ISBN=1-86200-013-1 |pages=[https://archive.org/details/rugby0000rich/page/72 72]}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich |publisher=Mainstream |location=Edinburgh |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5 |pages=[https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich/page/279 279]}}</ref> In 1996 het hulle nie in ’n enkele toetswedstryd gespeel nie, in 1997 slegs in twee (waaronder ’n tuiswedstryd teen die deur Afrika toerende [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tongaanse span]]).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/642 |title=1997 Tonga tour to southern Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> In April 1998 het Namibië in die derde rondte van die rugbywêreldbekerkwalifisering begin. Op ’n 17–20-wegnederlaag teen Tunisië het ’n 32–26-tuisoorwinning oor Zimbabwe gevolg. Al die drie betrokke spanne het aan die einde ’n nederlaag en ’n oorwinning elk aangeteken, met Zimbabwe in die eerste plek en Namibië in die tweede plek wat weens hul beter punteverskil die vierde rondte gehaal het, terwyl Tunisië uitgeskakel is. In September 1998 het Namibië met oorwinnings oor Ivoorkus, Marokko en Zimbabwe in die Marokkaanse hoofstad [[Rabat]] vir die [[Rugbywêreldbeker 1999]] gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/171?Stagione=1999 |title=1999 Rugby World Cup – African qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Dit het egter aanvanklik gelyk of hul deelname aan die rugbywêreldbekertoernooi in gedrang was, aangesien die Namibiese regering se sportkommissie die nasionale span se deelname aan die opwarmingstoernooi in Suid-Afrika verbied en gedreig het om sy geskiktheid vir die rugbywêreldbekertoernooi te herroep. Dit het gevolg op kritiek deur “nieblanke” rugbyklubs, waarvolgens die NRU rassistiese neigings getoon het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby-union-england-bucks-the-global-growth-trend-1090385.html |title=Rugby Union: England bucks the global growth trend |publisher=[[The Independent]] |author=Chris Hewett |date=29 April 1999 |accessdate=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116220007/https://www.independent.co.uk/sport/rugby-union-england-bucks-the-global-growth-trend-1090385.html |archive-date=16 November 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná ’n versekering deur die beheerliggaam kon die nasionale span eindelik deelneem aan die Rugbywêreldbeker 1999, wat deur die destydse [[Sesnasies-toernooi|Vyfnasies]] aangebied is. Hulle het egter teen [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]] (met 18–67), Frankryk (met 13–47) en [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] (met 11–72) swak verloor. Die enigste troosprys tydens die toernooi was ’n vroeë [[Drie (sport)|drie]] teen Frankryk, waardeur die wedstryd tot in die 27ste minuut gelykop was.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1999/overview |title=Rugby World Cup 1999: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=19 November 2025}}</ref> === In die nuwe millennium === In 2000 het die Namibiërs aan die eerste Afrikabekertoernooi deelgeneem. Hulle het Zimbabwe twee keer verslaan, maar ook twee keer teen die Suid-Afrikaanse amateurs swak verloor. Die eerste rondte se suidelike groep het hulle in die tweede plek afgesluit en sodoende die eindstryd misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2000 |title=2000 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Die Afrikabeker 2001 het op ’n soortgelyke manier verloop: Namibië het albei wedstryde teen die Suid-Afrikaanse amateurs swak verloor, terwyl hulle teen Zimbabwe ’n oorwinning aangeteken en ’n nederlaag gely het. Hulle het in die suidelike groep weer in die tweede plek geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2001 |title=2001 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Die Afrikabeker 2002 het gelyktydig as rugbywêreldbekerkwalifisering gedien. Die Namibiërs het in die suidelike groep ’n tuisoorwinning oor Madagaskar en ’n wegoorwinning oor Zimbabwe aangeteken, waardeur hulle met hul eerste plek die eindstryd teen Tunisië gehaal het. Hulle het die tuiswedstryd in Windhoek met 26–19 gewen, terwyl die wegwedstryd in [[Tunis]] in ’n 17–24-nederlaag geëinig het. Die algehele telling was ’n 33–33-gelykop; aangesien hulle meer drieë gedruk het, het die Namibiërs hul eerste Afrikatitel ingepalm en ook vir die [[Rugbywêreldbeker 2003]] gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2002 |title=2002 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> ’n Deel van die Afrikabeker 2003 het as voorbereiding op die rugbywêreldbekertoernooi gedien. Die Namibiërs het in die eerste rondte Botswana en Kenia verslaan, waardeur hulle met hul eerste plek die halfeindrondte gehaal het. In die halfeindstryd het hulle Uganda met 82–13 verneder.<ref name="ac2003">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2003 |title=2003 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Die Afrikabeker is onderbreek deur die rugbywêreldbekertoernooi in Australië. Soos verwag was Namibië in die eerste rondte sonder enige kans en het sy wedstryde teen [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]] (met 14–67), Ierland (met 7–64), Australië (met 0–142) en [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] (met 7–37) swak verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2003/overview |title=Rugby World Cup 2003: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Namibië het in voorbereiding op die wedstryd teen Roemenië in die wedstryd teen die gasheer ’n aantal sleutelspelers laat rus, wat tot ’n nederlaag van historiese dimensies gelei het. Terwyl Namibië die hoogste nederlaag van ’n span in die rugbywêreldbekergeskiedenis gely het, het die Australiërs nuwe rekords rakende punteverskil en gedrukte drieë behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2003-10-25/wallabies-142-namibia-0/1499838 |title=Wallabies 142, Namibia 0 |publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]] |author=Stuart Watt |date=25 Oktober 2003 |accessdate=19 November 2025}}</ref> [[Rudie van Vuuren]], wat met die [[Namibiese nasionale krieketspan]] aan die [[Krieketwêreldbeker 2003]] in Suid-Afrika deelgeneem het, het die eerste sportlui geword wat in dieselfde jaar in twee verskillende sportkodes aan wêreldbekertoernooie deelgeneem het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/observer/osm/story/0,,1383621,00.html |title=The ten greatest sporting all-rounders |publisher=[[The Guardian]] |author=Alex Gibbons |date=9 Januarie 2005 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Vier maande later het Namibië in Februarie 2004 in die eindstryd van die Afrikabeker gespeel, maar in Casablanca teen Marokko met 7–27 verloor.<ref name="ac2003" /> Hulle kon nog in dieselfde jaar tydens die Afrikabeker 2004 wraak neem. Ná oorwinnings oor Zambië en Kenia in die eerste rondte het die Namibiërs in die halfeindstryd Zimbabwe verslaan. In die eindstryd in Windhoek het hulle weer teen Marokko te staan gekom, met 39–22 geseëvier en hul tweede Afrikatitel ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2004 |title=2004 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Die Afrikabeker 2005 het egter teleurstellend verloop. Ná twee oorwinnings oor Ivoorkus en Madagaskar in die eerste rondte het die Namibiërs die halfeindstryd teen Marokko met 0–49 verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2005 |title=2005 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Die Afrikabeker 2006 het gelyktydig as rugbywêreldbekerkwalifisering gedien. In die eerste rondte het Namibië albei tuiswedstryde teen Tunisië en Kenia gewen, maar in albei wegwedstryde teen dié twee spanne nederlae gely. Al die drie spanne was aan die einde van die toernooi gelyk op punte, maar Namibië het weens sy beter punteverskil die eerste plek bespreek en die halfeindrondte gehaal. Ná ’n 27–9-wegoorwinning oor Marokko het hulle vir die derde agtereenvolgende keer vir ’n rugbywêreldbekertoernooi gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/171?Stagione=2007 |title=2007 Rugby World Cup – African qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> In die eindstryd het hulle teen die Suid-Afrikaanse amateurs te staan gekom en met 27–29 naelskraap verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2006 |title=2006 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> === Krisisse en sporadiese suksesse === Die Afrikabeker 2007 het teleurstellend verloop: Die Namibiërs het Zambië verneder, maar hulle het teen Uganda met 19–20 verloor en hulle is sodoende met hul tweede plek reeds in die eerste rondte uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2007 |title=2007 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Tussen die twee wedstryde het hulle vir die eerste keer aan die Nasiesbeker deelgeneem. Tydens dié toernooi, wat in [[Boekarest]] aangebied is, het die Namibiërs al die drie wedstryde teen [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]], die Argentynse reserwespan en die gasheer Roemenië verloor, waarvolgens hulle in die laaste plek geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/9?Stagione=2007 |title=2007 Nations Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Voor die daaropvolgende [[Rugbywêreldbeker 2007]] in Frankryk was Namibië onder al die deelnemende spanne die laagste geplaas op Wêreldrugby se ranglys en die span sou glo sonder enige kans in die eerste wedstryd teen Ierland gewees het. Hulle het egter daarin geslaag om twee drieë te druk en met 17–32 hul nouste nederlaag in dié tyd tydens ’n rugbywêreldbekertoernooi gely. Daarna het hulle swak verloor teen Frankryk (met 10–87) en Argentinië (met 3–63). In die wedstryd teen Georgië, waar hulle volgens hul eie verwagtinge die beste kans op ’n oorwinning gehad het, is Namibië met 0–30 verslaan en sodoende weer sonder enige oorwinning uit die toernooi geskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2007/overview |title=Rugby World Cup 2007: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=19 November 2025}}</ref> [[Lêer:Samoa vs Namibia 2011 RWC (2).jpg|duimnael|Namibië teen Samoa tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]]]] Ná altesaam nege agtereenvolgende nederlae (tot op hede ’n negatiewe rekord) was Namibië tydens die Afrikabeker 2008/09 weer suksesvol. In die eerste rondte het hulle sowel Senegal as Zimbabwe verslaan. Die daaropvolgende uitklopfase was tweeledig. In die halfeindrondtewegwedstryd teen Ivoorkus het hulle met 13–13 gelykop gespeel, terwyl Namibië tuis met 54–14 geseëvier het. In die eindstryd het hulle teen Tunisië te staan gekom, wat hulle weg met 18–13 geklop het. Die terugwedstryd in Windhoek het die Namibiërs met 22–10 gewen en sodoende hul derde Afrikatitel ingepalm en vir die daaropvolgende rugbywêreldbekertoernooi gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2008%2F09 |title=2008–09 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Ná drie jaar se afwesigheid is die nasionale span vir die Nasiesbeker 2010 in Boekarest genooi. Die Namibiërs het in dié toernooi se verrassing ontpop, nadat hulle die gasheer Roemenië met 21–17 en die titelverdediger, die Skotse reserwes, met 23–20 geklop het. Die toernooi het in die derde wedstryd teen Georgië neergekom, wat die Namibiërs met 21–16 gewen het. Gemeet aan die betrokke spanne se sterkte is hierdie prestasie die belangrikste tot nou toe.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/9?Stagione=2010 |title=2010 Nations Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.com/rugby/story/_/id/15297024/namibia-clinch-nations-cup-crown |title=Namibia clinch Nations Cup crown |publisher=ESPNscrum |date=20 Junie 2010 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Hul titelverdediging tydens die Nasiesbeker 2011 het misluk. Namibië het Portugal verslaan, maar hulle het teen Roemenië verloor en ook teen Georgië ’n nederlaag gely, waarvolgens hulle in die vierde plek geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/9?Stagione=2011 |title=2011 Nations Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Soos verwag kon die Namibiërs tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]] in Nieu-Seeland nie presteer nie. Hulle kon teen Fidji vir ’n tyd lank goed treed hou, maar hulle het eindelik met 25–49 verloor. Die wedstryd teen [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]] het op ’n soortgelyke manier verloop en hulle is met 49–12 verslaan. In die wedstryde teen die buurland [[Springbokke|Suid-Afrika]] (met 0–87) en Wallis (met 7–81) was hulle sonder enige kans. Met hierdie uitslae was Namibië die laaste onder die 20 deelnemende spanne. Troosprys was dat [[Theuns Kotzé (rugbyspeler)|Theuns Kotzé]] (wat slegs drie maande vroeër debuteer het) Namibië se beste puntemaker tydens ’n rugbywêreldbekertoernooi geword het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2011/overview |title=Rugby World Cup 2011: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Buitendien is die spankaptein [[Jacques Burger]] deur die IRR se ''Rugby News Service'' as een van dié toernooi se vyf beste spelers aangewys: Hy was “heeltyd ’n helder skynende lig in sy span”, aangesien hy ook met steeds groeiende punte vir die teenstander voortgegaan het met duikslae en die bal in skrums verower het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyworldcup.com/home/news/newsid%3D2060306.html |title=Top five players of RWC 2011 |publisher=rugbyworldcup.com |date=24 Oktober 2011 |accessdate=12 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112163158/http://www.rugbyworldcup.com/home/news/newsid=2060306.html |archive-date=12 November 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Aangesien die Namibiërs in 2010 en 2011 nie aan die Afrikabeker deelgeneem het nie, is hulle na die tweede afdeling gerelegeer. Tydens die 2012-toernooi het hulle in die Malgassiese hoofstad [[Antananarivo]] op die regstreekse promosie gemik, maar die eindstryd voor ’n gehoor van meer as 35&nbsp;000 teen die gasheer Madagaskar het nie na wense verloop nie. Ná afloop van die gewone spel was die telling ’n 43–43-gelykop, kort voor die [[ekstra tyd]] het Namibië met 54–50 voorgeloop. Maar in die laaste minuut het die Malgasse ná ’n verdoelde drie met 57–54 geseëvier en die Namibiërs in die puntrykste wedstryd in hul geskiedenis van hul promosie ontneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.namibian.com.na/97267/archive-read/Madagascar-beat-Namibia-57-54 |title=Madagascar beat Namibia 57–54 |publisher=[[The Namibian]] |date=9 Julie 2012 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Tydens die Afrikabeker 2013 het Namibië ’n nuwe aanloop onderneem en in die eindstryd Tunisië met 45–13 verslaan en sodoende ná vier jaar weer die hoogste afdeling gehaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/68?Stagione=2013 |title=2013 Rugby Africa Cup – Division 1B |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> === Wenreeks by Afrikabekertoernooie === [[Lêer:Namibia NT 2015 RWC New Zealand.jpg|duimnael|Namibië tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]]]] [[Lêer:Hage-geingob-stadium inside2018.jpg|duimnael|Namibië teen Kenia tydens die Afrikabeker 2018 op die Hage Geingob Rugbystadion in [[Windhoek]]]] [[Lêer:2019RWC Italy v Namibia 3.jpg|duimnael|Die Namibiese span teen Italië tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]]]] [[Lêer:2023 Rugby World Cup – New Zealand vs Namibia – 2.jpg|duimnael|Wedstryd teen Nieu-Seeland tydens die [[Rugbywêreldbeker 2023]]]] Die Afrikabeker 2014 se eerste afdeling is in Antananarivo aangebied. Die Namibiërs is in die eerste wedstryd deur Kenia verslaan, maar hulle kon Zimbabwe en Madagaskar klop. Drie spanne was aan die einde van die toernooi gelyk op punte, maar Namibië het die beter punteverskil gehad en sodoende vir die vierde keer die vastelandse toernooi beklink. Met dié prestasie het hulle vir hul vyfde rugbywêreldbekertoernooi gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2014 |title=2014 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Tydens die [[2014 eindjaarrugbytoetsreeks]] het die Namibiërs [[Europa]] vir vier wedstryde besoek, maar hulle kon slegs teen [[Duitse nasionale rugbyspan|Duitsland]] ’n oorwinning aanteken. Met drie nederlae teen Roemenië, [[Spaanse nasionale rugbyspan|Spanje]] en die Argentynse reserwes het hulle die Nasiesbeker 2015 in Boekarest in die laaste plek afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/9?Stagione=2015 |title=2015 Nations Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Tydens die Afrikabeker 2015 het hulle Tunisië, Kenia en Zimbabwe oorheers, waarvolgens hulle met die vyfde vastelandse titel weggestap het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2015 |title=2015 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Tot dusver was talle afrigtingsveranderings ’n bepalende kenmerk van die nasionale span, waarvolgens die span se langtermynontwikkeling gekniehalter is. In November 2014 het die NRU die voormalige Walliese nasionale speler [[Phil Davies]] aangestel. Hy was eers as tegniese adviseer betrokke en het kort voor die [[Rugbywêreldbeker 2015]] in Engeland as hoofafrigter oorgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/78758 |title=Phil Davies: A man with a long-term plan for Namibian rugby |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=3 Julie 2015 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Tydens dié toernooi het die Namibiërs teen die latere wêreldkampioen Nieu-Seeland (met 14–58), Tonga (met 21–35), Georgië (met 16–17) en Argentinië (met 19–64) verloor. Die nederlaag teen die Georgiërs was hul nouste ontkoming in dié tyd tydens ’n rugbywêreldbekertoernooi. Hoewel hulle weer in die laaste plek geëindig het, het die Namibiërs ’n defensiewe bonuspunt behaal (vir ’n nederlaag met minder as sewe punte).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2015/overview |title=Rugby World Cup 2015: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Tydens die Nasiesbeker 2016 in Boekarest het hulle ’n 8–20-nederlaag teen Roemenië gely, maar hulle kon Spanje met 34–32 verslaan (hul eerste oorwinning oor dié span ooit). In die wedstryd om die derde plek het die Namibiërs die Italiaanse reserwes met 38–26 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/9?Stagione=2016 |title=2016 Nations Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Tydens die Afrikabeker 2016 kon die Namibiërs hul titel suksesvol verdedig. Hulle het daarin geslaag met ’n naelskraapse wegoorwinning oor Uganda en twee maklike tuisoorwinnings oor Kenia en Zimbabwe.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2016 |title=2016 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Tydens die Nasiesbeker 2017, wat vir die eerste keer in [[Montevideo]] aangebied is, het die Namibiërs onderpresteer. Hulle het teen Spanje naelskraap verloor (met 13–15) en die Italiaanse reserwes verslaan, waarna hulle deur [[Russiese nasionale rugbyspan|Rusland]] geklop is (met 31–10).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/9?Stagione=2017 |title=2017 Nations Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Tydens die Afrikabeker 2017 het Namibië aan sy gunstelingstatus voldoen, toe hulle die ander deelnemende spanne Tunisië, Senegal, Zimbabwe en Kenia deels verneder en die toernooi vir die sewende keer beklink het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2017 |title=2017 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Die Afrikabeker 2018, wat gelyktydig as rugbywêreldbekerkwalifisering gedien het, het vir die Namibiërs op ’n soortgelyke manier verloop. Hulle het dié toernooi met vyf oorwinnings oor Uganda, Tunisië, Marokko, Zimbabwe en Kenia, hul altesaam agtste vastelandse titel en hul sesde kwalifisering vir ’n rugbywêreldbekertoernooi afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2018 |title=2018 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Die Nasiesbeker 2019 het vir die Namibiërs teleurstellend verloop. Hulle het die gasheer [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]] naelskraap verslaan, maar teen Rusland en die Argentynse reserwes verloor, waarvolgens hulle in die laaste plek geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/9?Stagione=2019 |title=2019 Nations Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Tydens die daaropvolgende [[Rugbywêreldbeker 2019]] in [[Japan]] het [[Eugene Jantjies]] die eerste Namibiese speler ooit geword wat vir die vierde keer aan ’n rugbywêreldbekertoernooi deelgeneem het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/ng-interactive/2019/sep/12/rugby-world-cup-2019-namibia-team-guide |title=Namibia Team Guide |publisher=[[The Guardian]] |author=David van der Sandt |date=12 September 2019 |accessdate=19 November 2025}}</ref> In die groepfase het sy span teen Italië (met 22–47), die latere wêreldkampioen Suid-Afrika (met 3–57) en Nieu-Seeland (met 9–71) verloor. Hulle het teen Italië daarin geslaag om drie drieë te druk. Die vierde wedstryd teen Kanada is net soos twee ander wedstryde weens [[tifoon]] Hagibis se verwoestinge afgelas en as ’n 0–0-gelykop geag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/pools |title=RWC 2019 pools |publisher=Rugby World Cup |date=10 Oktober 2019 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Vanweë die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] kon in 2020 geen wedstryd aangebied word nie. Nadat Davies bedank het, is hy in Maart 2020 deur Johan Diergaardt as nuwe hoofafrigter opgevolg. Hy sou dié pos oorspronklik tot in 2023 beklee,<ref>{{en}} ''NRU reappoints Diergaardt as head coach.'' Namibia Press Agency, 5 Maart 2020.</ref> maar hy het op 9 Desember sy onmiddellike bedanking aangekondig. Hy het aangevoer, dat die beheerliggaam nie aan sy verpligtinge uit die verdrag voldoen het nie en nie die spelers se welstand in ag geneem het nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.namibian.com.na/97422/read/Diergaardt-quits-Welwitschias |title=Diergaardt quits Welwitschias |publisher=[[The Namibian]] |date=16 Desember 2020 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Sedert Junie 2021 dien die voormalige Suid-Afrikaanse hoofafrigter, [[Allister Coetzee]], as nuwe Namibiese hoofafrigter. Onder hom het die Namibiërs, nadat hulle in 2019 nie aan die toernooi deelgeneem het nie en dit daarna twee keer vanweë die wêreldwye pandemie nie plaasgevind het nie, wel deelgeneem aan die Afrikabeker 2021/22, wat by uitsteek oor twee jaar gestrek het. Die eerste rondte, wat in Julie 2021 in [[Abidjan]] aangebied is, het met ’n verrassende nederlaag teen die gasheer Ivoorkus afgeskop. Danksy ’n maklike oorwinning oor Madagaskar het die Namibiërs nogtans in die eerste plek geëindig en die uitklopfase gehaal. Om epidemiologiese redes is die uitklopfase in Julie 2022 in die Franse stede [[Marseille]] en [[Aix-en-Provence]] beslis. In die kwarteindstryd het Namibië Burkina Faso maklik verslaan, in die halfeindstryd Zimbabwe en in die eindstryd Kenia. Met hul negende vastelandse titel het die span vir die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in Frankryk gekwalifiseer, hul sewende rugbywêreldbekerdeelname.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/731445/qualifier-africa-one-rugby-world-cup-france-2023 |title=Namibia win Rugby Africa Cup to secure place at Rugby World Cup 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=10 Julie 2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Tydens die groepfase in Frankryk het die Namibiërs deels swak nederlae teen Italië (met 8–52), Nieu-Seeland (met 3–71), Frankryk (met 0–96) en Uruguay (met 26–36) gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/873985/namibia |title=Namibia: Rugby World Cup 2023 review |publisher=rugbyworldcup.com |date=6 Oktober 2023 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Tydens die Afrikabeker 2024 het die Namibiërs in die halfeindstryd ’n verrassende swak nederlaag gely teen die latere Afrikakampioen Zimbabwe (met 10–32), waarmee hul wenreeks by dié toernooi beëindig is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyafrique.com/27971/ |title=Zimbabwe Storm into Final After beating Old Rivals Namibia for the First Time in 23 Years at the 2024 Rugby Africa Cup |publisher=[[Rugby Afrika]] |author=Herbert Mensah |date=24 Julie 2024 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Die Afrikabeker 2025 was deel van die [[Rugbywêreldbeker 2027]]-kwalifisering en die Namibiërs het wél die eindstryd gehaal, maar hulle het naelskraap teen die Zimbabwiërs (met 28–30) vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2025/07/19/zimbabwe-qualify-for-rugby-world-cup-2027-and-end-34-year-wait/ |title=Zimbabwe Qualify for Rugby World Cup 2027 and end 34 year wait |publisher=Americas Rugby News |date=19 Julie 2025 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Daarna het hulle die uitspeelwedstryd teen die Asiatiese naaswenner die Verenigde Arabiese Emirate maklik gewen en die internasionale uitspeelrondte gehaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2025/07/26/namibia-book-spot-in-rugby-world-cup-2027-repechage |title=Namibia Book Spot in Rugby World Cup 2027 Repechage |publisher=Americas Rugby News |date=26 Julie 2025 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Hier is die span egter deur beide Samoa en [[Belgiese nasionale rugbyspan|België]] geklop, waarop ’n oorwinning oor [[Brasiliaanse nasionale rugbyspan|Brasilië]] gevolg het. Vervolgens het Namibië vir die eerste keer sedert 1999 ’n rugbywêreldbekertoernooi misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2025/11/13/rugby-world-cup-2027-to-be-the-first-in-over-30-years-without-namibia |title=Rugby World Cup 2027 to be the first in over 30 years without Namibia |publisher=Americas Rugby News |author=Paul Tait |date=13 November 2025 |accessdate=19 November 2025}}</ref> == Kleure, embleem en bynaam == [[Lêer:Welwitschia.jpg|duimnael|’n Welwitschia, naamgewer van die nasionale span]] Namibië speel tradisioneel in ’n donkerblou trui met wit en rooi kleuraksente, wit broeke en blou sokkies. Hul alternatiewe trui is wit met blou kleuraksente, blou broeke en wit sokkies. Die Namibiese nasionale span se huidige truiverskaffer is die Nieu-Seelandse sporttoerustingvervaardiger [[Canterbury of New Zealand]] en die truiborg is die Namibiese brouery [[Namibia Breweries]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.namibian.com.na/6220923/archive-read/Namibia-Breweries-renews-rugby-sponsorship |title=Namibia Breweries renews rugby sponsorship |publisher=[[The Namibian]] |date=1 Junie 2022 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Die beheerliggaam se kenteken verskyn op die regterbors, die truiverskaffer se kenteken links en die borgkenteken in die middel. Die beheerliggaam [[Namibiese Rugbyunie]] se kenteken, wat ook op die trui verskyn, toon ’n [[visarend]], [[Wapen van Namibië|Namibië se wapendier]]. Die nasionale span se bynaam is ''Welwitschias'', ontleen aan die [[Welwitschia|gelyknamige nasionale plant]] van Namibië. == Tuisstadion == [[Lêer:Hage-geingob-stadium outside2018.jpg|duimnael|Die [[Hage Geingob Rugbystadion]] in [[Windhoek]], die nasionale span se tuisstadion]] Die Namibiese nasionale span se tuisstadion is die [[Hage Geingob Rugbystadion]] (tot in 2018 Suidwesstadion genoem).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://namibiadailynews.info/hage-geingob-stadium-gets-facelift/ |title=Hage Geingob stadium gets facelift |publisher=Namibia Daily News |author=Musa Zimunya |date=27 April 2018 |accessdate=19 November 2025}}</ref> Dit is in die hoofstad [[Windhoek]] geleë, na staatspresident [[Hage Geingob]] genoem en beskik oor ’n kapasiteit van 10&nbsp;000. Hier is amper al die tuiswedstryde aangebied. == Toetswedstryde == [[Lêer:Namibia IRB World Rankings.png|duimnael|400px|Namibië se plek op [[Wêreldrugby]] se ranglys van 10 Oktober 2003 tot op hede]] Namibië het 103 van sy 181 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 56,91%. Namibië se statistieke in toetswedstryde teen al die lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen November 2025):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=82;template=results;type=team;view=opposition |title=International Rugby Union Statistics – Namibia |publisher=ESPNscrum |accessdate=19 November 2025}}</ref> {| class="sortable wikitable" ! Teenstander ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{ALGru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | [[Lêer:GCC Flag.svg|20px]] Arabië || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ARGru}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0,00 |- | {{AUSru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{BELru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{BRAru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{BOTru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{BFAru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{CHIru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{GERru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{FIJru}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0,00 |- | {{FRAru}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0,00 |- | {{GEOru}} || 5 || 1 || 4 || 0 || 20,00 |- | {{HKGru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{IRLru}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 50,00 |- | {{ITAru}} || 6 || 2 || 4 || 0 || 33,33 |- | {{CIVru}} || 6 || 3 || 2 || 1 || 50,00 |- | {{CANru}} || 3 || 1 || 2 || 0 || 33,33 |- | {{KENru}} || 14 || 12 || 2 || 0 || 85,71 |- | {{MADru}} || 5 || 4 || 1 || 0 || 80,00 |- | {{MARru}} || 8 || 5 || 2 || 1 || 62,50 |- | {{NZLru}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0,00 |- | {{PORru}} || 9 || 6 || 3 || 0 || 66,67 |- | {{ROMru}} || 6 || 1 || 5 || 0 || 16,67 |- | {{RUSru}} || 7 || 2 || 5 || 0 || 28,57 |- | {{SAMru}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0,00 |- | {{SENru}} || 5 || 5 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ESPru}} || 7 || 1 || 6 || 0 || 14,00 |- | {{RSAru}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0,00 |- | {{TGAru}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0,00 |- | {{TUNru}} || 11 || 8 || 3 || 0 || 72,72 |- | {{UGAru}} || 5 || 4 || 1 || 0 || 80,00 |- | {{URUru}} || 6 || 1 || 5 || 0 || 16,67 |- | {{UAEru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{WALru}} || 4 || 0 || 4 || 0 || 0,00 |- | {{ZAMru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ZIMru}} || 34 || 30 || 4 || 0 || 88,24 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''181''' || '''103''' || '''76''' || '''2''' || '''56,91''' |} == Rekords == === Wêreldbekerrekord === [[Lêer:New Zealand vs Namibia 2015 RWC (1).jpg|duimnael|Wêreldbekerdeelname 2015 (teen Nieu-Seeland)]] Die Namibiese nasionale span het tot dusver aan sewe van die elf [[rugbywêreldbeker]]toernooie deelgeneem. Hulle was by elke rugbywêreldbekertoernooi die span in die laagste plek op Wêreldrugby se ranglys, het nie ’n wedstryd gewen nie en by elke toernooi in die laaste plek geëindig. Hulle het hul beste prestasie in 2015 behaal, toe Namibië vir die eerste keer teen halftyd voorgeloop (met 6–0 teen Georgië) en amper ’n oorwinning aangeteken het (met die finale telling teen Georgië met 16–17). Buitendien het die span vir die eerste keer ’n bonuspunt behaal en in die derde laagste plek geëindig (voor Uruguay en die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]]). Tydens die 2023-toernooi het Namibië teen Uruguay teen halftyd met 20–12 voorgeloop, maar met 26–36 verloor. Namibië is tydens die [[Rugbywêreldbeker 2027]]-kwalifisering uitgeskakel en het daarmee vir die eerste keer sedert 1999 versuim om vir ’n hooftoernooi te kwalifiseer. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Geen deelname |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Geen deelname |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Geen deelname |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Afrikabeker === Namibië neem sedert 2000 aan die tweejaarlikse Afrikabeker deel en is met nege titeloorwinnings rekordwenner. * Titeloorwinnings (9): 2002, 2004, 2008/09, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2021/22 === Nasiesbeker === Sedert 2007 het Namibië aan sewe Nasiesbekertoernooie deelgeneem. Tydens dié toernooi ontmoet nasionale spanne van die tweede vlak en reserwespanne van die eerste vlak. Tot dusver het Namibië een toernooi gewen. * Titeloorwinnings (1): 2010 === Ander toetswedstryde === Vanweë sy laat onafhanklikheidwording het Namibië gedurende die amateurtydperk min toere volgens die ou tradisie onderneem, aangesien dit teen die jaar 2000 tot ’n einde gekom het. Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Noordelike Halfrond tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se [[midjaarrugbytoetsreeks]] vertrek Europese spanne na Namibië en gedurende Novembermaand se [[eindjaarrugbytoetsreeks]] reis die Namibiërs na Europa. In teenstelling met die meeste ander rugbylande speel Namibië nie vir enige trofee teen sy teenstanders nie. == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Namibiese span gevorm tydens die Afrikabeker 2025:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://economist.com.na/98735/sport/squad-for-crucial-rugby-africa-cup-named |title=Squad for crucial Rugby Africa Cup named |publisher=[[Namibia Economist]] |date=2 Julie 2025 |accessdate=19 November 2025}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[AJ Kearns]] || [[Skrumskakel]] || [[Universiteit van Namibië]] || style="text-align:center" | {{0}}4 |- | [[Jacques Theron]] || Skrumskakel || [[Wanderers, Namibië|Wanderers]] || style="text-align:center" | 10 |- | [[Tiaan Swanepoel]] || [[Losskakel]] || [[Sharks (Verenigde Rugbykampioenskap)|Sharks]] || style="text-align:center" | {{0}}8 |- | [[André van den Berg]] || Losskakel || [[Wanderers, Namibië|Wanderers]] || style="text-align:center" | {{0}}8 |- | [[Danco Burger]] || [[Senter]] || [[Wanderers, Namibië|Wanderers]] || style="text-align:center" | 16 |- | [[Le Roux Malan]] || Senter || [[New England Free Jacks]] || style="text-align:center" | {{0}}4 |- | [[Alcino Izaacs]] || [[Vleuel]] || [[Universiteit van Namibië]] || style="text-align:center" | 10 |- | [[Jurgen Meyer]] || Vleuel || [[Wanderers, Namibië|Wanderers]] || style="text-align:center" | {{0}}1 |- | [[Danie van der Merwe]] || Vleuel || [[Wanderers, Namibië|Wanderers]] || style="text-align:center" | {{0}}1 |- | [[Jay-Cee Nel]] || [[Heelagter]] || [[Pumas]] || style="text-align:center" | {{0}}4 |- | [[Cliven Loubser]] || Heelagter || [[Anthem Rugby Carolina|Anthem RC]] || style="text-align:center" | 29 |} | | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Voorspelers |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Armand Combrinck]] || [[Haker]] || [[Universiteit Stellenbosch|Maties]] || style="text-align:center" | {{0}}4 |- | [[Torsten van Jaarsveld]] || Haker || [[Aviron Bayonnais|Bayonne]] || style="text-align:center" | 24 |- | [[Louis van der Westhuizen]] || Haker || [[Cheetahs (Verenigde Rugbykampioenskap)|Cheetahs]] || style="text-align:center" | 37 |- | [[Otja Auala]] || [[Stut]] || [[Universiteit van Namibië]] || style="text-align:center" | {{0}}0 |- | [[Jason Benade]] || Stut || [[Universiteit van Namibië]] || style="text-align:center" | 23 |- | [[Aranos Coetzee]] || Stut || [[Cheetahs (Verenigde Rugbykampioenskap)|Cheetahs]] || style="text-align:center" | 38 |- | [[Sidney Halupé]] || Stut || [[Universiteit van die Witwatersrand|Wits]] || style="text-align:center" | {{0}}1 |- | [[Haitembu Shikufa]] || Stut || [[Noordwes-Universiteit|Pukke]] || style="text-align:center" | 10 |- | [[Adriaan Ludick]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[USA Limoges|Limoges]] || style="text-align:center" | 14 |- | [[Oliver Kurz]] || Slot || [[Risshō-universiteit]] || style="text-align:center" | {{0}}0 |- | [[Tiaan de Klerk]] || Slot || [[Pumas]] || style="text-align:center" | {{0}}4 |- | [[Johan Retief]] || Slot || [[Krasny Jar Krasnojarsk|Krasnojarsk]] || style="text-align:center" | 31 |- | [[Adriaan Booysen]] || [[Losvoorspeler]] || [[Wanderers, Namibië|Wanderers]] || style="text-align:center" | 24 |- | [[Wian Conradie]] || Losvoorspeler || [[New England Free Jacks]] || style="text-align:center" | 34 |- | [[Prince ǃGaoseb]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Losvoorspeler || [[CSA Steaua Bukarest]] || style="text-align:center" | 19 |- | [[Richard Hardwick]] || Losvoorspeler || [[FC Grenoble|Grenoble]] || style="text-align:center" | {{0}}7 |- | [[Max Katjijeko]] || Losvoorspeler || [[CSA Steaua Bukarest]] || style="text-align:center" | 31 |} |} === Bekende spelers === Tot dusver is nog geen Namibiese speler in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem nie. Van die internasionaal bekendste en suksesvolste spelers is die langjarige kaptein [[Jacques Burger]], asook [[Eugene Jantjies]] en [[Theuns Kotzé (rugbyspeler)|Theuns Kotzé]]. Daarbenewens is dit ’n algemene verskynsel dat in Namibië gebore spelers vir [[Springbokke|Suid-Afrika]] uitdraf. Die bekendste voorbeeld is [[Percy Montgomery]], wat in 2007 wêreldkampioen geword het. Daar is egter ook Suid-Afrikaners wat vir Namibië speel. === Spelerstatistieke === [[Lêer:Jacques Burger 2010.jpg|duimnael|upright|Jacques Burger (2010)]] [[Lêer:Chrysander Botha 2015 RWC.jpg|duimnael|upright|Chrysander Botha (2015)]] [[Lêer:JC Greyling 2015 RWC.jpg|duimnael|upright|JC Greyling (2015)]] [[Lêer:Eugene Jantjies 2015 RWC.jpg|duimnael|upright|Eugene Jantjies (2015)]] Vervolgens die belangrikste statistieke van Namibië se spelers. Die spelers wat met <nowiki>*</nowiki> gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter. <small>(Korrek teen November 2025)</small> {| | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=82;template=results;type=player |title=Total matches played (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=19 November 2025}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Eugene Jantjies]] || 2006–2019 || 70 |- | {{0}}2 || [[P. J. van Lill]] || 2006–2023 || 63 |- | {{0}}3 || [[Chrysander Botha]] || 2008–2018 || 55 |- | {{0}}4 || [[Tinus du Plessis]] || 2006–2016 || 52 |- | {{0}}5 || [[Darryl de la Harpe]] || 2010–2019 || 50 |- | {{0}}6 || [[Johnny Redelinghuys]] || 2006–2015 || 49 |- | {{0}}7 || [[JC Greyling]] || 2014–2023 || 46 |- | {{0}}8 || [[Johann Tromp]] || 2012–2021 || 46 |- | {{0}}9 || [[Rohan Kitshoff]] || 2010–2019 || 45 |- | 10 || [[Casper Viviers]] || 2010–2023 || 42 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde as kaptein<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?captain=1;class=1;filter=advanced;orderby=matches;team=82;template=results;type=player |title=Total matches played as captain (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=19 November 2025}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Gerhard Mans]] || 1990–1994 || 26 |- | {{0}}2 || [[Johan Deysel]] || 2018–2023 || 19 |- | {{0}}3 || [[Jacques Burger]] || 2007–2015 || 17 |- | {{0}}4 || [[P. J. van Lill]] || 2012–2021 || 14 |- | {{0}}5 || [[Corne Powell]] || 2002–2007 || 13 |- | {{0}}6 || [[Rohan Kitshoff]] || 2014–2017 || 12 |- | {{0}}7 || [[Kees Lensing]] || 2006–2009 || 12 |- | {{0}}8 || [[Quinn Hough]] || 1997–1999 || 11 |- | {{0}}9 || [[Jacques Nieuwenhuis]] || 2008–2011 || {{0}}6 |- | 10 || [[Sean Furter]] || 2003–2004 || {{0}}4 |} |- | {| class="wikitable" |+ Meeste punte aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=points;team=82;template=results;type=player |title=Total points scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=19 November 2025}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Punte |- | {{0}}1 || [[Theuns Kotzé (rugbyspeler)|Theuns Kotzé]] || 2011–2017 || 430 |- | {{0}}2 || [[Jaco Coetzee]] || 1990–1995 || 335 |- | {{0}}3 || [[Cliven Loubser]] * || 2017–2025 || 218 |- | {{0}}4 || [[Chrysander Botha]] || 2008–2018 || 209 |- | {{0}}5 || [[Mot Schreuder]] || 2002–2007 || 158 |- | {{0}}6 || [[JC Greyling]] || 2014–2023 || 145 |- | {{0}}7 || [[Rudie van Vuuren]] || 1997–2003 || 120 |- | {{0}}8 || [[Gerhard Mans]] || 1990–1994 || 114 |- | {{0}}9 || [[Rohan Kitshoff]] || 2010–2019 || 110 |- | 10 || [[Eden Meyer]] || 1991–1996 || 102 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste drieë gedruk<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=tries;team=82;template=results;type=player |title=Total tries scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=19 November 2025}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Drieë |- | {{0}}1 || [[JC Greyling]] || 2014–2023 || 29 |- | {{0}}2 || [[Chrysander Botha]] || 2008–2018 || 28 |- | {{0}}3 || [[Gerhard Mans]] || 1990–1994 || 26 |- | {{0}}4 || [[Rohan Kitshoff]] || 2010–2019 || 22 |- | {{0}}5 || [[Eden Meyer]] || 1991–1996 || 22 |- | {{0}}6 || [[Johann Tromp]] || 2012–2021 || 21 |- | {{0}}7 || [[Wian Conradie]] * || 2015–2025 || 14 |- | {{0}}8 || [[Melrick Afrika]] || 2003–2007 || 12 |- | {{0}}9 || [[Johan Deysel]] || 2013–2023 || 12 |- | 10 || [[Louis van der Westhuizen]] * || 2013–2025 || 12 |} |} == Afrigters == [[Lêer:Allister Coetzee.png|duimnael|upright|Allister Coetzee (2018)]] Die volgende persone het al as hoofafrigters van die Namibiese nasionale rugbyspan gedien: {| class="wikitable sortable" ! Naam !! Tydperk |- | {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Rudy Joubert]] || 1999 |- | {{vlagikoon|Namibië}} [[Sarel Losper]] || 2000 |- | {{vlagikoon|Namibië}} [[Henry Pretorius]] || 2000–2001 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[David Waterston]] || 2002–2003 |- | {{vlagikoon|Namibië}} [[Danie Vermeulen]] || 2004–2005 |- | {{vlagikoon|Namibië}} [[Christo Alexander]] || 2005 |- | {{vlagikoon|Namibië}} [[Johan Venter]] || 2006–2007 |- | {{vlagikoon|Namibië}} [[Hakkies Husselman]] || 2007 |- | {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[John Williams]] || 2008–2009 |- | {{vlagikoon|Namibië}} [[Johan Diergaardt]] || 2009–2011 |- | {{vlagikoon|Namibië}} [[Danie Vermeulen]] || 2012–2015 |- | {{vlagikoon|Wallis}} [[Phil Davies]] || 2015–2019 |- | {{vlagikoon|Namibië}} [[Johan Diergaardt]] || 2020 |- | {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Allister Coetzee]] || 2021–2024 |- | {{vlagikoon|Namibië}} [[Chrysander Botha]] (tussentyds) || 2024 |- | {{vlagikoon|Namibië}} [[Jacques Burger]] || 2024–2025<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.observer24.com.na/botha-quits-as-welwitschias-head-coach/ |title=Botha quits as Welwitschias head coach |publisher=[[Windhoek Observer]] |author=Erasmus Shalihaxwe |date=14 Junie 2025 |accessdate=19 November 2025}}</ref> |- | {{vlagikoon|Namibië}} [[Jacques Burger]] || sedert 2024 (direkteur)<br />sedert 2025 (afrigter) |- | {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Pieter Rossouw]] || sedert 2025 (tegniese direkteur)<ref>{{en}} {{cite web |url=https://neweralive.na/rossouw-joins-nru |title=Rossouw joins NRU |publisher=[[New Era]] |author=Limba Mupetami |date=9 Oktober 2025 |accessdate=19 November 2025}}</ref> |} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Namibiese nasionale krieketspan]] * [[Namibiese nasionale sokkerspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburg |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5}} * {{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |url=https://archive.org/details/rugby0000rich |publisher=Seven Oaks |year=1997 |isbn=1-86200-013-1}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Namibia national rugby union team|Namibiese nasionale rugbyspan}} * {{en}} [https://nru.com.na/ Amptelike webwerf van die Namibiese Rugbyunie] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/africa/namibia Namibië by Wêreldrugby] * {{en}} [https://www.namibianrugby.com/ ''The Namibian Rugby''] {{Nasionale rugbyspanne}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Afrika]] [[Kategorie:Rugby in Namibië]] cdrkgkhkrwabsawgbbhj6qkugmu1drn 0 44014 2963934 2960173 2026-08-31T00:13:35Z ~2026-47122-21 213749 Lewensmaat: Carl Thomas Dean (1965-2.025). 2963934 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Dolly Parton | beeld = Young-Dolly-Parton.jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldonderskrif = Dolly Parton in 1977 | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = Dolly Rebecca Parton | alias = | geboortedatum = {{Geboortedatum|1946|1|19}} | geboorteplek = Pittman Center, [[Tennessee]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] | oorsprong = <!-- Gebruik slegs as geen geboorteplek beskikbaar of indien oorsprong van geboorteplek verskil --> | sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1946|1|19|2026|08|25}} | sterfplek = [[Nashville]], [[Tennessee]], Verenigde State | genre = Country | lewensmaat = Carl Thomas Dean (1965-2025) | beroep = Sanger-liedjieskrywer, aktrise, skrywer, sakevrou | instrument = [[Stem]], [[kitaar]], [[banjo]], [[siter]], [[klavier]] | jare_aktief = 1956–2026 | etiket = Goldband (1959–1965)<br />Monument (1965–1967)<br />RCA (1967–1986)<br />CBS (1987–1995)<br />Rising Tide (1995–1998)<br />Decca (1997–1998)<br />Blue Eye (1998–1999)<br />Sugar Hill (1998–2005)<br />Dolly (2006–2026) | assosiasies = Porter Wagoner, [[Kenny Rogers]], Emmylou Harris, [[Linda Ronstadt]], [[Loretta Lynn]], Tammy Wynette, Shania Twain, [[Randy Parton]], Stella Parton, The Larkins, Altan, [[Billy Ray Cyrus]] | webwerf = [http://www.dollyparton.com/ www.dollyparton.com]<br />[http://www.dollypartonmusic.net/ www.dollypartonmusic.net] | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Dolly Rebecca Parton''' (19 Januarie 1946 – 25 Augustus 2026) was 'n [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] sanger-liedjieskrywer, multi-instrumentalis en [[filantroop]] bekend vir haar werk in countrymusiek. In die vier en 'n half dekades sedert haar nasionale trefferlys- debuut was sy een van die suksesvolste vroulike kunstenaars in die geskiedenis van die countrygenre, wat aan haar die titel "Die Koningin van Countrymusiek" besorg het<ref>{{en}} {{cite book |author=Joel Whitburn |title=Top Country Songs 1944–2005 |publisher=Billboard/Record Research |year=2005 |isbn=978-0-89820-165-9 |pages=578}}</ref> met vyf-en-twintig nommereen-enkelsnitte,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.billboard.com/bbcom/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1002073817 |title=Chart Beat |publisher=Billboard |author=Fred Bronson |date=23 Junie 2006 |accessdate=29 April 2009}}</ref> en 'n rekord een-en-veertig toptien-countryalbums.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.dollypartonmusic.net/aboutdolly.html |title=Dolly Parton Music.net |accessdate=2 Januarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102145824/http://www.dollypartonmusic.net/aboutdolly.html |archive-date=2 Januarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sy was bekend daarvoor dat sy in elk van die laaste vyf dekades 'n topvyf-countrytreffer opgelewer het en dat sy die enigste kunstenaar was om in elk van die laaste vier dekades 'n nommereen-countryenkelsnit vry te stel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.dollymania.net/archive022006.html |title='Going' All The Way To No. 1, Dolly's 25th! |publisher=Dollymania |date=22 Februarie 2006 |accessdate=23 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923215739/http://www.dollymania.net/archive022006.html |archive-date=23 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy was bekend vir haar kenmerkende sopraanstem,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.omaha.com/index.php?u_page=2620&u_sid=10399677 |title=Dolly Parton coming back in Omaha on Monday |publisher=Omaha World Herald |accessdate=12 Desember 2009}} {{dooie skakel}}</ref> soms onnutsige humor, flambojante drag en wulpse karakter. Haar jonger broer, [[Randy Parton]] (1953–2021), was ook 'n countrysanger en akteur. Hy het per geleentheid vir Dolly baskitaar gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.newsobserver.com/2012/07/13/2197729/roanoke-rapids-oks-internet-gambling.html |title=Roanoke Rapids OKs electronic gambling at landmark theater |publisher=The News & Observer |author=Thomas Goldsmith |date=13 Julie 2012 |accessdate=15 Julie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120715080735/http://www.newsobserver.com/2012/07/13/2197729/roanoke-rapids-oks-internet-gambling.html |archive-date=15 Julie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Parton is op 25 Augustus 2026 in [[Nashville]], [[Tennessee]], oorlede ná 'n kort stryd teen kanker.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/c0ry0yzxeyxt |title=Dolly Parton, legendary US country singer, dies aged 80 |publisher=[[BBC]] |date=25 Augustus 2026 |accessdate=25 Augustus 2026}}</ref> == Diskografie == * ''Sha-Kon-O-Hey! Land of Blue Smoke'' (2009) * ''Backwoods Barbie'' (2008) * ''Those Were the Days'' (2005) * ''For God and Country'' (2003) * ''Halos & Horns'' (2002) * ''Little Sparrow'' (2001) * ''The Grass Is Blue'' (1999) * ''Hungry Again'' (1998) * ''Treasures'' (1996) * ''Something Special'' (1996) * ''Slow Dancing with the Moon'' (1993) * ''Eagle When She Flies'' (1991) * ''White Limozeen'' (1989) * ''Rainbow'' (1987) * ''Real Love'' (1985) * ''The Great Pretender'' (1984) * ''Burlap & Satin'' (1983) * ''Heartbreak Express'' (1982) * ''9 to 5 and Odd Jobs'' (1980) * ''Dolly, Dolly, Dolly'' (1980) * ''Great Balls of Fire'' (1979) * ''Heartbreaker'' (1978) * ''Here You Come Again'' (1977) * ''New Harvest... First Gathering'' (1977) * ''All I Can Do'' (1976) * ''Dolly: The Seeker/We Used To'' (1975) * ''The Bargain Store'' (1975) * ''Love Is Like a Butterfly'' (1974) * ''Jolene'' (1974) * ''Bubbling Over'' (1973) * ''My Tennessee Mountain Home'' (1973) * ''My Favorite Songwriter: Porter Wagoner'' (1972) * ''Touch Your Woman'' (1972) * ''Coat of Many Colors'' (1971) * ''Golden Streets of Glory'' (1971) * ''Joshua'' (1971) * ''The Fairest of Them All'' (1970) * ''My Blue Ridge Mountain Boy'' (1969) * ''In the Good Old Days (When Times Were Bad)'' (1969) * ''Just Because I'm a Woman'' (1968) * ''Hello, I'm Dolly'' (1967) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} [http://www.dollyparton.com/ Amptelike webwerf] * {{en}} [http://www.dollypartonmusic.net/ Amptelike musiekwebwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150622025454/http://www.dollypartonmusic.net/ |date=22 Junie 2015 }} * {{en}} [http://www.dollyon-line.com/ Onafhanklike aanhangerswebwerf] * {{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000573/ Internetrolprentdatabasis-profiel] * {{en}} [http://musicbrainz.org/artist/1d543e07-d0d2-4834-a8db-d65c50c2a856.html MusicBrainz-profiel] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Parton, Dolly}} [[Kategorie:Amerikaanse musici]] [[Kategorie:Geboortes in 1946]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse filantrope]] 7uo94ai3gel9nmqbm0i85ysogouhlkv 2963935 2963934 2026-08-31T00:15:12Z ~2026-47122-21 213749 Lewensmaat. 2963935 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Dolly Parton | beeld = Young-Dolly-Parton.jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldonderskrif = Dolly Parton in 1977 | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = Dolly Rebecca Parton | alias = | geboortedatum = {{Geboortedatum|1946|1|19}} | geboorteplek = Pittman Center, [[Tennessee]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] | oorsprong = <!-- Gebruik slegs as geen geboorteplek beskikbaar of indien oorsprong van geboorteplek verskil --> | sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1946|1|19|2026|08|25}} | sterfplek = [[Nashville]], [[Tennessee]], Verenigde State | genre = Country | Lewensmaat = Carl Thomas Dean (1965-2025) | beroep = Sanger-liedjieskrywer, aktrise, skrywer, sakevrou | instrument = [[Stem]], [[kitaar]], [[banjo]], [[siter]], [[klavier]] | jare_aktief = 1956–2026 | etiket = Goldband (1959–1965)<br />Monument (1965–1967)<br />RCA (1967–1986)<br />CBS (1987–1995)<br />Rising Tide (1995–1998)<br />Decca (1997–1998)<br />Blue Eye (1998–1999)<br />Sugar Hill (1998–2005)<br />Dolly (2006–2026) | assosiasies = Porter Wagoner, [[Kenny Rogers]], Emmylou Harris, [[Linda Ronstadt]], [[Loretta Lynn]], Tammy Wynette, Shania Twain, [[Randy Parton]], Stella Parton, The Larkins, Altan, [[Billy Ray Cyrus]] | webwerf = [http://www.dollyparton.com/ www.dollyparton.com]<br />[http://www.dollypartonmusic.net/ www.dollypartonmusic.net] | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Dolly Rebecca Parton''' (19 Januarie 1946 – 25 Augustus 2026) was 'n [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] sanger-liedjieskrywer, multi-instrumentalis en [[filantroop]] bekend vir haar werk in countrymusiek. In die vier en 'n half dekades sedert haar nasionale trefferlys- debuut was sy een van die suksesvolste vroulike kunstenaars in die geskiedenis van die countrygenre, wat aan haar die titel "Die Koningin van Countrymusiek" besorg het<ref>{{en}} {{cite book |author=Joel Whitburn |title=Top Country Songs 1944–2005 |publisher=Billboard/Record Research |year=2005 |isbn=978-0-89820-165-9 |pages=578}}</ref> met vyf-en-twintig nommereen-enkelsnitte,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.billboard.com/bbcom/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1002073817 |title=Chart Beat |publisher=Billboard |author=Fred Bronson |date=23 Junie 2006 |accessdate=29 April 2009}}</ref> en 'n rekord een-en-veertig toptien-countryalbums.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.dollypartonmusic.net/aboutdolly.html |title=Dolly Parton Music.net |accessdate=2 Januarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102145824/http://www.dollypartonmusic.net/aboutdolly.html |archive-date=2 Januarie 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sy was bekend daarvoor dat sy in elk van die laaste vyf dekades 'n topvyf-countrytreffer opgelewer het en dat sy die enigste kunstenaar was om in elk van die laaste vier dekades 'n nommereen-countryenkelsnit vry te stel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.dollymania.net/archive022006.html |title='Going' All The Way To No. 1, Dolly's 25th! |publisher=Dollymania |date=22 Februarie 2006 |accessdate=23 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923215739/http://www.dollymania.net/archive022006.html |archive-date=23 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy was bekend vir haar kenmerkende sopraanstem,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.omaha.com/index.php?u_page=2620&u_sid=10399677 |title=Dolly Parton coming back in Omaha on Monday |publisher=Omaha World Herald |accessdate=12 Desember 2009}} {{dooie skakel}}</ref> soms onnutsige humor, flambojante drag en wulpse karakter. Haar jonger broer, [[Randy Parton]] (1953–2021), was ook 'n countrysanger en akteur. Hy het per geleentheid vir Dolly baskitaar gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.newsobserver.com/2012/07/13/2197729/roanoke-rapids-oks-internet-gambling.html |title=Roanoke Rapids OKs electronic gambling at landmark theater |publisher=The News & Observer |author=Thomas Goldsmith |date=13 Julie 2012 |accessdate=15 Julie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120715080735/http://www.newsobserver.com/2012/07/13/2197729/roanoke-rapids-oks-internet-gambling.html |archive-date=15 Julie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Parton is op 25 Augustus 2026 in [[Nashville]], [[Tennessee]], oorlede ná 'n kort stryd teen kanker.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/c0ry0yzxeyxt |title=Dolly Parton, legendary US country singer, dies aged 80 |publisher=[[BBC]] |date=25 Augustus 2026 |accessdate=25 Augustus 2026}}</ref> == Diskografie == * ''Sha-Kon-O-Hey! Land of Blue Smoke'' (2009) * ''Backwoods Barbie'' (2008) * ''Those Were the Days'' (2005) * ''For God and Country'' (2003) * ''Halos & Horns'' (2002) * ''Little Sparrow'' (2001) * ''The Grass Is Blue'' (1999) * ''Hungry Again'' (1998) * ''Treasures'' (1996) * ''Something Special'' (1996) * ''Slow Dancing with the Moon'' (1993) * ''Eagle When She Flies'' (1991) * ''White Limozeen'' (1989) * ''Rainbow'' (1987) * ''Real Love'' (1985) * ''The Great Pretender'' (1984) * ''Burlap & Satin'' (1983) * ''Heartbreak Express'' (1982) * ''9 to 5 and Odd Jobs'' (1980) * ''Dolly, Dolly, Dolly'' (1980) * ''Great Balls of Fire'' (1979) * ''Heartbreaker'' (1978) * ''Here You Come Again'' (1977) * ''New Harvest... First Gathering'' (1977) * ''All I Can Do'' (1976) * ''Dolly: The Seeker/We Used To'' (1975) * ''The Bargain Store'' (1975) * ''Love Is Like a Butterfly'' (1974) * ''Jolene'' (1974) * ''Bubbling Over'' (1973) * ''My Tennessee Mountain Home'' (1973) * ''My Favorite Songwriter: Porter Wagoner'' (1972) * ''Touch Your Woman'' (1972) * ''Coat of Many Colors'' (1971) * ''Golden Streets of Glory'' (1971) * ''Joshua'' (1971) * ''The Fairest of Them All'' (1970) * ''My Blue Ridge Mountain Boy'' (1969) * ''In the Good Old Days (When Times Were Bad)'' (1969) * ''Just Because I'm a Woman'' (1968) * ''Hello, I'm Dolly'' (1967) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} [http://www.dollyparton.com/ Amptelike webwerf] * {{en}} [http://www.dollypartonmusic.net/ Amptelike musiekwebwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150622025454/http://www.dollypartonmusic.net/ |date=22 Junie 2015 }} * {{en}} [http://www.dollyon-line.com/ Onafhanklike aanhangerswebwerf] * {{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0000573/ Internetrolprentdatabasis-profiel] * {{en}} [http://musicbrainz.org/artist/1d543e07-d0d2-4834-a8db-d65c50c2a856.html MusicBrainz-profiel] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Parton, Dolly}} [[Kategorie:Amerikaanse musici]] [[Kategorie:Geboortes in 1946]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse filantrope]] ndzxkrjjta9f78l3zyhj9gmbzboekfz 0 44186 2963844 2841500 2026-08-30T18:05:23Z Iktsokh 159730 2963844 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Limited recognition.png|duimnael|400px|Omstrede gebiede: {{sleutel|#FF0000|Geen internasionale erkenning}} {{sleutel|#FF8484|Min internasionale erkenning}} {{sleutel|#808040|Sekere internasionale erkenning}} {{sleutel|#FF8040|Gebiede met omstrede status}}]] Hierdie is 'n '''lys van omstrede gebiede''' soos [[Onafhanklikheid|onafhanklike]] [[land]]e en [[Lys van afhanklike gebiede|afhanklike gebiede]]. == Omstrede onafhanklike lande == === Huidige omstrede lande === ==== Afrika ==== [[Lêer:Diplomatic SADR.png|duimnael|Internasionale erkenning van die Arabiese Demokratiese Republiek Sahara: {{sleutel|#008000|Diplomatieke betrekkinge op Boodskapper-vlak}} {{sleutel|#00FF00|Diplomatiese erkenning}} {{sleutel|yellow|Diplomatiese betrekkinge of erkenning gevries of opgeskort}} {{sleutel|#FF0000|Diplomatiese betrekkinge of erkenning gekanselleer of onttrek}}]] [[Lêer:Abkhazia and South Ossetia international recognition.svg|duimnael|Internasionale erkenning van Abchasië en Suid-Ossetië]] [[Lêer:Recognition of Israel.svg|duimnael|Internasionale erkenning van Israel: {{sleutel|PaleGoldenrod|Lande wat Israel erken}} {{sleutel|#800080|Lande wat Israel nie erken nie}} {{sleutel|#FF00FF|Lande wat hul erkenning van Israel gekanselleer of onttrek het}}]] [[Lêer:Palestine recognition only.svg|duimnael|Internasionale erkenning van Palestina]] [[Lêer:Republik China-diplomatische Beziehungen.svg|duimnael|Internasionale erkenning van die Republiek China]] [[Lêer:CountriesRecognizingKosovo.svg|duimnael|Internasionale erkenning van Kosovo]] [[Lêer:Foreign relations of the Cook Islands.svg|duimnael|Internasionale erkenning van die Cookeilande]] [[Lêer:Foreign relations of Niue.svg|duimnael|Internasionale erkenning van Niue]] * {{vlagland|Arabiese Demokratiese Republiek Sahara}}, opgeëis deur [[Marokko]] en word deur 44 lande erken. * {{vlagland|Puntland}}, maak volgens internasionale reg deel uit van [[Somalië]]. * {{vlagland|Somaliland}}, maak volgens internasionale reg deel uit van [[Somalië]]. ==== Asië ==== * {{vlagland|Abchasië}}, maak volgens internasionale reg deel uit van [[Georgië]] en word slegs deur [[Rusland]], [[Nicaragua]], [[Venezuela]], [[Sirië]], ''[[Transnistrië]]'' en ''[[Suid-Ossetië]]'' erken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://civil.ge/archives/478282 |title=Luhansk Recognizes Abkhazia |publisher=Civil Georgia |date=10 Maart 2022 |accessdate=10 Maart 2022}}</ref><ref>{{ru}} {{cite web |url=https://lug-info.com/news/zayavlenie-glavy-lnr-leonida-pasechnika-7 |title=Заявление главы ЛНР Леонида Пасечника |publisher=Lugansk Information Center |date=10 Maart 2022 |accessdate=10 Maart 2022}}</ref> * {{vlagland|Israel}} word slegs deur 30 lande nie erken nie en is 'n lidland van die [[Verenigde Nasies]]. * {{vlagland|Noord-Korea}}, opgeëis deur [[Suid-Korea]] en word slegs deur [[Suid-Korea]] en [[Japan]] nie erken nie. * {{vlagland|Staat Palestina}}, opgeëis deur [[Israel]], word deur 137 lande erken en is 'n waarnemer van die Verenigde Nasies. * {{vlagland|Republiek China}}, opgeëis deur die [[Volksrepubliek China]] en word deur 17 lande erken. * {{vlagland|Suid-Korea}}, opgeëis deur [[Noord-Korea]] en word slegs deur [[Noord-Korea]] nie erken nie. * {{vlagland|Suid-Ossetië}}, maak volgens internasionale reg deel uit van [[Georgië]] en word slegs deur [[Rusland]], [[Nicaragua]], [[Venezuela]], [[Sirië]], die ''[[Arabiese Demokratiese Republiek Sahara]]'', ''[[Abchasië]]'' en ''[[Transnistrië]]'' erken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.themoscowtimes.com/2015/01/28/luhansk-peoples-republic-recognizes-south-ossetia-a43341 |title=Luhansk People's Republic Recognizes South Ossetia |publisher=[[The Moscow Times]] |date=28 Januarie 2015 |accessdate=13 Maart 2022}}</ref> * {{vlagland|Turkse Republiek van Noord-Siprus}}, maak volgens internasionale reg deel uit van [[Siprus]] en word slegs deur [[Turkye]] erken. * {{vlagland|Volksrepubliek China}}, opgeëis deur die [[Republiek China]], word deur 176 lande erken en is 'n lidland van die [[Verenigde Nasies]]. ==== Europa ==== * {{vlagland|Kosovo}}, opgeëis deur [[Serwië]] en word deur 102 lande erken. * {{vlagland|Transnistrië}}, maak volgens internasionale reg deel uit van [[Moldowa]] en word slegs deur ''[[Abchasië]]'', die ''[[Republiek Artsach]]'' en ''[[Suid-Ossetië]]'' erken. ==== Oseanië ==== * {{vlagland|Cookeilande}}, is 'n selfregerende [[eilandstaat]] in vrye assosiasie met [[Nieu-Seeland]] en word deur 52 lande erken. * {{vlagland|Niue}}, is 'n selfregerende eilandstaat in vrye assosiasie met [[Nieu-Seeland]] en word deur 20 lande erken. === Historiese omstrede lande === ==== Afrika ==== * [[Anjouan]] (1997–2002), maak nou weer deel uit van die [[Comore-eilande]]. * [[Azawad]] (2012–2013), maak nou weer deel uit van [[Mali]]. * [[Biafra]] (1967–1979), slegs deur [[Gaboen]], [[Haïti]], [[Ivoorkus]], [[Tanzanië]] en [[Zaïre]] erken en maak nou weer deel uit van Suid-[[Nigerië]]. * [[Bophuthatswana]] (1977–1994), 'n voormalige [[Bantoestan]], wat slegs deur Suid-Afrika, ''[[Ciskei]]'', ''[[Transkei]]'' en ''[[Venda (tuisland)|Venda]]'' erken is en maak nou weer deel uit van [[Suid-Afrika]]. * [[Ciskei]] (1981–1994), 'n voormalige [[Bantoestan]], wat slegs deur Suid-Afrika, ''[[Bophuthatswana]]'', ''[[Transkei]]'' en ''[[Venda (tuisland)|Venda]]'' erken is en maak nou weer deel uit van [[Suid-Afrika]]. * [[Jubaland]] (1998–1999), 'n voormalige omstrede gebied in Suid-[[Somalië]]. * [[Katanga (Staat)|Katanga]] (1960–1963), 'n staat in die suide van die [[Demokratiese Republiek die Kongo]]. * [[Maakhir]] (2007–2009), maak nou weer deel uit van [[Somalië]]. * [[Mohéli]] (1997–1998), maak nou weer deel uit van die [[Comore-eilande]]. * [[Rif-Republiek]] (1921–1926), maak nou weer deel uit van [[Marokko]]. * [[Republiek van Benin]] (1967), maak nou weer deel uit van die Suid-[[Nigerië]]. * {{vlagland|Rhodesië}} (1965–1979), slegs deur Suid-Afrika erken en dit is die huidige [[Zimbabwe]]. * [[Suid-Kasai]] (1960–1961), maak nou weer deel uit van die [[Demokratiese Republiek die Kongo]]. * [[Suidwes-Somalië]] (2002–2006), 'n voormalige omstrede gebied in Suid-[[Somalië]]. * [[Transkei]] (1976–1994), 'n voormalige [[Bantoestan]], wat slegs deur Suid-Afrika, ''[[Bophuthatswana]]'', ''[[Ciskei]]'' en ''[[Venda (tuisland)|Venda]]'' erken is en maak nou weer deel uit van [[Suid-Afrika]]. * [[Venda (tuisland)|Venda]] (1979–1994), 'n voormalige [[Bantoestan]], wat slegs deur Suid-Afrika, ''[[Bophuthatswana]]'', ''[[Ciskei]]'' en ''[[Transkei]]'' erken is en maak nou weer deel uit van [[Suid-Afrika]]. ==== Asië ==== * [[Adzjarië]] (1991–2005), maak nou weer deel uit van Suid-[[Georgië]]. * [[Islamiese Emiraat Afghanistan]] (1996–2001), slegs deur [[Saoedi-Arabië]], [[Pakistan]] en die [[Verenigde Arabiese Emirate]] erken en dit is die huidige Republiek [[Afghanistan]]. * [[Kachin-Staat]] (1962–1994), maak nou weer deel uit van Noord-[[Mianmar]]. * [[Nachitsjewan]] (1990), maak nou weer deel uit van Suid-[[Azerbeidjan]]. * [[Outonome Republiek Talysh-Mugan]], maak nou weer deel uit van Suid-[[Azerbeidjan]]. * {{vlagland|Republiek Artsach}}, maak nou weer deel uit van [[Azerbeidjan]]. * [[Republiek Mahabad]] (1946–1947), maak nou weer deel uit van Noordwes-[[Iran]]. * [[Tiwa]] (1991–1992), maak nou weer deel uit van Suid-[[Rusland]]. * [[Tsjetsjniese Republiek Itsjkerië]] (1996–1999), slegs deur [[Georgië]] erken en maak nou weer deel uit van die Suidwes-[[Rusland]]. * [[Volksrepubliek Kambodja]] (1979–1989), die huidige Koninkryk [[Kambodja]]. ==== Europa ==== * {{vlagland|Gagausië}} (1990–1994), maak nou weer deel uit van Suid-[[Moldowa]]. * [[Republiek Herceg-Bosna]] (1993–1994), maak nou weer deel uit van [[Bosnië en Herzegowina]]. * [[Republiek Serbiese Krajina]] (1991–1995), maak nou weer deel uit van [[Kroasië]]. * [[Republiek Srpska]] (1992–1995), maak nou weer deel uit van [[Bosnië en Herzegowina]]. * [[Republiek Wes-Bosnië]] (1993–1995), maak nou weer deel uit van [[Bosnië en Herzegowina]]. * {{vlagland|Volksrepubliek Donetsk}}, maak volgens internasionale reg deel uit van [[Oekraïne]], maar dit is in 2022 deur [[Rusland]] geannekseer. * {{vlagland|Volksrepubliek Loehansk}}, maak volgens internasionale reg deel uit van [[Oekraïne]], maar dit is in 2022 deur [[Rusland]] geannekseer. ==== Oseanië ==== * [[Bougainville]] (1990–1997), maak nou weer deel uit van [[Papoea-Nieu-Guinee]]. == Omstrede afhanklike gebiede == [[Lêer:International position on the Malvinas-Falklands dispute to 2014.png|duimnael|Internasionale posisie oor die soewereiniteit van die Falkland-eilande: {{sleutel|#008000|Falkland-eilande}} {{sleutel|#0000ff|Verenigde Koninkryk}} {{sleutel|#4682b4|Lande wat die Britse aanspraak erken}} {{sleutel|#b0c4de|Ander lidlande van die Britse Statebond (wat die Britse aanspraak erken)}} {{sleutel|#ff0000|Argentinië}} {{sleutel|#dc143c|Lande wat die Argentynse aanspraak erken}} {{sleutel|#f08080|Ander lidlande van die [[Afrika-unie]] en [[Arabiese Liga]] en [[Portugal]] (wat die Argentynse aanspraak erken)}} {{sleutel|#7fffd4|Neutrale lande (VSA, [[Suid-Afrika]], Vatikaanstad en ander lidlande van die [[Europese Unie]])}}]] * [[Ashmore- en Cartiereilande]], 'n Australiese eksterne gebied wat opgeëis word deur [[Indonesië]]. * {{vlagland|Asore}}, 'n [[Portugal|Portugese]] besitting in die [[Atlantiese Oseaan]] wat opgeëis word deur [[Marokko]]. * {{vlagland|Britse Indiese Oseaangebied}}, 'n Britse oorsese gebied wat opgeëis word deur [[Mauritius]] en die [[Seychelle]]. * {{vlagland|Ceuta}}, 'n [[Spanje|Spaanse]] besitting in [[Noord-Afrika]] wat opgeëis word deur Marokko. * {{vlagland|Falklandeilande}}, 'n [[Verenigde Koninkryk|Britse]] [[Britse oorsese gebiede|oorsese gebied]] in die suidelike [[Atlantiese Oseaan]] wat opgeëis word deur [[Argentinië]]. * {{vlagland|Kanariese Eilande}}, 'n Spaanse besitting in Noord-Afrika wat opgeëis word deur Marokko. * {{vlagland|Gibraltar}}, 'n Britse oorsese gebied wat opgeëis word deur Spanje. * [[Koerile]], 'n [[Rusland|Russiese]] eilandgroep in die noordwestelike [[Stille Oseaan]] wat opgeëis word deur [[Japan]]. * {{vlagland|Madeiraeilande}}, 'n Portugese besitting in Noord-Afrika wat opgeëis word deur Marokko. * {{vlagland|Mayotte}}, 'n [[Frankryk|Franse]] [[Franse oorsese gebiede|oorsese gebied]] wat opgeëis word deur die Comore-eilande. * {{vlagland|Melilla}}, 'n Spaanse besitting in Noord-Afrika wat opgeëis word deur Marokko. * [[Navassa]], 'n [[Klein afgeleë eilande van die Verenigde State van Amerika|klein afgelê eiland]] van die [[Verenigde State van Amerika]] wat opgeëis word deur [[Haïti]]. * {{vlagland|Réunion}}, 'n Franse oorsese gebied wat opgeëis word deur Mauritius. * [[Rotse van Liancourt]], 'n groep betwiste en onbewoonde eilandjies in die [[See van Japan]], wat tussen Japan en Suid-Korea omstrede is. * [[Senkaku-eilande]], 'n groep van onbewoonde eilande in die [[Oos-Chinese See]], wat opgeëis word deur Japan, China en Taiwan. * {{vlagland|Suid-Georgië en die Suidelike Sandwicheilande}}, 'n Britse oorsese gebied in die suidelike Atlantiese Oseaan wat opgeëis word deur Argentinië. * [[Suidelike Orkneyeilande]], 'n Britse oorsese gebied in die suidelike Atlantiese Oseaan wat opgeëis word deur Argentinië. * [[Suidelike Shetlandeilande]], 'n Britse oorsese gebied in die suidelike Atlantiese Oseaan wat opgeëis word deur Argentinië. * [[Verspreide Eilande in die Indiese Oseaan]], 'n Franse oorsese gebied wat gedeeltelik opgeëis word deur die Comore-eilande, [[Madagaskar]], Mauritius en die Seychelle. * [[Wake-eiland]], 'n klein afgelê eiland van die Verenigde State van Amerika wat opgeëis word deur die [[Marshalleilande]]. == Sien ook == * [[Lys van hoofstede]] * [[Lys van lande]] * [[Lys van afhanklike gebiede]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|States with limited recognition}} {{Normdata}} [[Kategorie:Lyste|Omstrede Gebiede]] [[Kategorie:Omstrede gebiede| ]] o1kzemh9g7lwfv2ntnlcte05bqyjaqc 0 44783 2963981 2834453 2026-08-31T10:30:26Z SpesBona 2720 Datum reggestel 2963981 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vlag | Naam = Liberië | Artikel = | Beeld = Flag of Liberia.svg | Beeldgrootte = 210px | Geen_grens = | Bynaam = ''Alleenstaande Ster'' | Ander_byname = | Gebruik = 111111 | Simbool = | Verhouding = 10:19 | Goedgekeur_op = [[24 Augustus]] [[1847]] | Ontwerp = Elf horisontale rooi en wit bane en in die skildhoek is een wit ster op ’n blou agtergrond. | Ontwerper = }} Die '''nasionale vlag van [[Liberië]]''' is op [[24 Augustus]] [[1847]] amptelik in gebruik geneem. Die vlag vertoon elf horisontale afwisselende rooi en wit bane en in die skildhoek is een vyfpuntige wit ster op ’n blou agtergrond. == Simboliek == Die elf bane op die vlag verteenwoordig die elf oorspronklike ondertekenaars van die Liberiese verklaring van onafhanklikheid asook die grondwet van die Republiek van Liberië. Die blou vierkant in die skildhoek stel Afrika voor, die vyfpuntige ster stel Liberië as die eerste "onafhanklike republiek" op die kontinent (Afrika) voor, die rooi stel dapperheid voor, die wit stel reinheid voor en die blou stel getrouheid voor. Alhoewel hierdie simboliek uniek is aan Liberië, is die vlag ’n replika van ''“Old Glory”'', die nasionale [[vlag van die Verenigde State]]. == Ontwerp == Volgens wetgewing moet die boonste punt van die ster in die skildhoek gelyk wees met die onderkant van die boonste (rooi) baan, die middelste punte van die ster moet gelyk wees met die bokant van die derde (die tweede rooi) baan en die onderste punte moet gelyk wees met die bokant van die vyfde (die derde rooi) baan. Die ster moet ook reg in die middel van die blou vierkantige skildhoek wees.<ref>{{en}} [https://www.fotw.info/flags/lr.html Liberië] by ''Flags of the World'', URL besoek op 14 Mei 2019.</ref> == Ander vlae == <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Liberia (1827–1847).svg|<small>2:3</small> {{FIAV|historical}} Nasionale vlag, 1827 tot 1847 Lêer:Flag of Liberian Customs.svg| Vlag van die Liberiese Doeane </gallery></center> Die huidige vlag is ’n aanpassing van die vorige vlag van Liberië. Die vlag voor die huidige vlag het dertien horisontale rooi en wit bane gehad (soortgelyk aan die vlag van die VSA) en in die skildhoek was ’n wit kruis op ’n blou agtergrond. Met die ondertekening van die verklaring van onafhanklikheid is die bane verminder na elf en die “Christelike kruis” is vervang met ’n vyfpuntige ster. === Soortgelyke vlae === <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of the United States.svg| [[Vlag van die Verenigde State]] Lêer:Flag of Malaysia.svg| [[Vlag van Maleisië]] Lêer:Flag of Togo (3-2).svg| [[Vlag van Togo]] Lêer:Flag of Bikini Atoll.svg| [[Vlag van die Bikini-atol]] </gallery></center> == Sien ook == {{Portaal|Vlae en wapens|En-wikipedia arms 8-full.svg}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Flags of Liberia|Vlae van Liberië}} * {{en}} [https://www.fotw.info/flags/lr.html Liberië] by ''Flags of the World'' * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Liberia|title=Flag of Liberia|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=14 Mei 2019}} {{Afrikavlae}} {{Normdata}} [[Kategorie:Liberië]] [[Kategorie:Nasionale vlae|Liberie]] h0u2k4z600y1mq0ao1utem7csu8gve3 0 46677 2963793 2954971 2026-08-30T14:24:05Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963793 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Rugby Australia |kleur = |titel = |beeld = Rugby Australia 2017 vector logo.svg |beeld_wydte = 200px |beeld_onderskrif = Kenteken van Rugby Australia |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = [[Engels]]e naam |1 = ''Rugby Australia'' |opskrif2 = Afkorting |2 = Rugby AU |opskrif3 = [[Land]] |3 = {{vlagland|Australië}} |opskrif4 = [[Sport]]soorte |4 = [[Rugby]], [[Sewesrugby]] |opskrif5 = Gestig op |5 = 25 November 1949 |opskrif6 = Gestig in |6 = [[Sydney]], Australië |opskrif7 = Lid van |7 = [[Wêreldrugby]] |opskrif8 = Aangesluit in |8 = 1949 |opskrif9 = Vastelandse beheerliggaam |9 = [[Oseanië Rugby]] |opskrif10 = Patroon |10 = [[Sam Mostyn]] |opskrif11 = Voorsitter |11 = Daniel Herbert |opskrif12 = President |12 = Nathan Sharpe<br />Kristy Giteau |opskrif13 = [[Hoof- uitvoerende beampte]] |13 = Phil Waugh |opskrif14 = [[Amptelike taal]] |14 = Engels |opskrif15 = Amptelike webwerf |15 = [https://australia.rugby/ ''australia.rugby''] |opskrif16 = |16 = |opskrif17 = |17 = |opskrif18 = |18 = |opskrif19 = |19 = |opskrif20 = |20 = }} '''Rugby Australia''' (Rugby AU), tot 2017 bekend as die '''Australiese Rugbyunie''' ([[Engels]]: ''Australia Rugby Union'', ARU), is die bestuursliggaam wat [[rugby]] en [[sewesrugby]] in [[Australië]] beheer. Die beheerliggaam is in 1949 gestig en in [[Sydney]] gesetel. Sedertdien verteenwoordig dit Australië by [[Wêreldrugby]] en sedert 2000 ook by [[Oseanië Rugby]] (OR). == Geskiedenis == In 1874 is die Suidelike Rugbyunie gestig wat vanuit [[Twickenham-stadion|Twickenham]] in [[Engeland]] beheer is. In 1881 is die administrasie aan [[Nieu-Suid-Wallis]] oorhandig en in 1892 het die Suidelike Rugbyunie van Nieu-Suid-Wallis en die Noordelike Rugbyunie van [[Queensland]] (gestig in 1883) die Nieu-Suid-Wallis Rugbyunie en die Queensland Rugbyunie geword. Omdat Nieu-Suid-Wallis die ouer unie was, was hy ook verantwoordelik vir die administrasie van al die toere en vir die verteenwoordiging van Australië op die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]). In 1947 het die [[Deelstate en gebiede van Australië|staatsunies]] ooreengekom dat dit beter vir die toekoms van rugby in Australië sou wees om deur een administratiewe liggaam beheer te word. In 1948 het die IRVR ’n uitnodiging aan Australië gerig (eerder as aan ’n verteenwoordiger van Nieu-Suid-Wallis) om ’n setel op die raad in te neem. Die eerste vergadering is gehou op 25 November 1949 met elf afgevaardigdes van Nieu-Suid-Wallis, Queensland, Suid-Australië, Wes-Australië, Tasmanië en Victoria, waartydens die Australiese beheerliggaam onder die naam Australiese Rugbyvoetbalunie (''Australian Rugby Football Union'', ARFU) gestig is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://australia.rugby/about/about-us/history |title=Our History |publisher=Rugby Australia |date=2020 |accessdate=3 Junie 2025 |archive-date= 2 Junie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602210025/https://australia.rugby/about/about-us/history |url-status=dead }}</ref> In dieselfde jaar het die Australiese beheerliggaam saam met sy [[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seelandse]] en [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|Suid-Afrikaanse]] eweknieë volle lede geword van die IRVR wat voorheen slegs uit verteenwoordigers uit [[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]], [[Ierse Rugbyvoetbalunie|Ierland]], [[Skotse Rugbyunie|Skotland]] en [[Walliese Rugbyunie|Wallis]] bestaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyfootballhistory.com/timeline1940s.htm |title=Historical Rugby Milestones 1940s |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=3 Junie 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Peter Horton |title=Rugby Union Football in the Land of the Wallabies, 1874–1949: same game, different ethos – The International Journal of the History of Sport |edition=26 |series=11 |publisher=Routledge |location=Abingdon |date=15 September 2009 |issn=1743-9035 |doi=10.1080/09523360903169925 |url=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/09523360903169925 |pages=1624 |access-date=13 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513190101/https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/09523360903169925 |archive-date=13 Mei 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/oceania/australia |title=Australia |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=3 Junie 2025}}</ref> Daarbenewens was die Australiese beheerliggaam in 2000 ’n stigterslid van die Vereniging van Oseaniese Rugbyunies (''Federation of Oceania Rugby Unions'', FORU; nou [[Oseanië Rugby]], OR).<ref>{{en}} {{cite journal |author=Robert F. Dewey |title=Rugby Union Football, Pacific Islands |editor=John Nauright, Charles Parrish |work=Sports around the world: History, culture and practice |edition=1 |publisher=ABC-Clio |location=Santa Barbara |year=2012 |ISBN=978-1-59884-300-2 |pages=445–447}}</ref> Rugby Australia bestaan uit agt plaaslike beheerliggame, wat elkeen ’n [[Deelstate en gebiede van Australië|deelstaat of gebied]] verteenwoordig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://australia.rugby/about/about-us/governance |title=Governance |publisher=Rugby Australia |date=2020 |accessdate=3 Junie 2025 |archive-date= 2 Junie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602210025/https://australia.rugby/about/about-us/governance |url-status=dead }}</ref> In 1972 het die Australiese Hoofstadgebied ’n lid geword en in 1978 het Noord-Australië ’n buitengewone lid geword. In 2004 het die AHG-unie sy naam verander in die AHG en Suidelike NSW Rugbyunie nadat twee streeksunies in suidelike Nieu-Suid-Wallis ’n verbintenis met die AHG aangegaan het. In 1985 is die Australiese Rugbyvoetbalunie as ’n maatskappy geïnkorporeer en in 1997 het die naam verander na Die Australiese Rugbyunie Bpk. Die naam het in 2017 weer verander na ''Rugby Australia Ltd.'' (Rugby Australië Bpk.) == Taak == [[Lêer:Rugby Australia HQ.jpg|duimnael|Hoofkantoor van Rugby Australia in Sydney]] Rugby Australia organiseer verskeie nasionale spanne, insluitend [[Wallabies|Australië se nasionale seniormansrugbyspan]] (die Wallabies), [[Wallaroos|vroue]] (die Wallaroos) en jeug. Naas die amptelike nasionale span roep Rugby Australia ook ander keurspanne byeen. Daarbenewens bestuur die beheerliggaam kinder- en jeugrugby in Australië. Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Australië beskik oor ’n nasionale span vir studente, die ''Australian Schoolboys'', wat as ’n voorbereiding op die Australiese nasionale rugbyspan dien. Die ''Junior Wallabies'' is die o/20-nasionale span en hulle neem aan die o/20-Rugbykampioenskap en die [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap]] deel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://super.rugby/therugbychampionship/news/inaugural-rugby-championship-under-20-all-set-for-sunshine-coast-kick-off/ |title=Inaugural rugby championship under-20 all set for sunshine coast kick-off |publisher=[[Superrugby]] |accessdate=3 Junie 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/u20/championship |title=World Rugby U20 Championship |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=3 Junie 2025}}</ref> Hulle bestuur saam met die [[Argentynse Rugbyunie]], [[Nieu-Seeland Rugby]] en die [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] as ’n gesamentlike onderneming [[SANZAAR]], die beheerliggaam van beide [[Superrugby]] en [[Die Rugbykampioenskap]], die vernaamste rugbytoernooie in die [[Suidelike Halfrond]]. Rugby AU hou ook toesig oor sewesrugby in Australië en aangesien dit ’n Olimpiese sportsoort is, werk hulle met die Australiese [[Nasionale Olimpiese Komitee]] saam. Die beheerliggaam reël ook die plaaslike kompetisies. Die belangrikste rugbyliga in Australië is [[Superrugby]] wat saam met spanne uit Nieu-Seeland en een elk uit beide [[Fidji]] en die [[Stille Oseaan]]-eilande (feitlik die [[Cookeilande]], Fidji, [[Samoa]] en [[Tonga]]) beslis word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.com.au/news/melbourne-rebels-super-rugby-pacific-rugby-australia-2024529 |title=Rugby Australia statement regarding Melbourne Rebels |publisher=Rugby Australia |date=30 Mei 2024 |accessdate=3 Junie 2025}}</ref> Die belangrikste vrouerugbyliga is [[Superrugbyvroue]], waaraan vyf Australiese spanne en een uit Fidji deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.com.au/news/2025-super-rugby-womens-competition-update-2024102 |title=2025 Super Rugby Women's competition update |publisher=Rugby Australia |date=2 Oktober 2024 |accessdate=3 Junie 2025}}</ref> Rugby Australia organiseer ook gereeld internasionale toernooie. Die Australiese en Nieu-Seelandse rugbyunies was toonaangewend by die invoering van die [[rugbywêreldbeker]]toernooi, waarvolgens beide Australië en Nieu-Seeland die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] aangebied het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1987-rugby-world-cup/the-world-cup-is-born |title=1987 Rugby World Cup: The long road to the cup |publisher=New Zealand History |date=2021 |accessdate=3 Junie 2025}}</ref> Daarbenewens is die [[Rugbywêreldbeker 2003]] in Australië (alleenlik) beslis. Hulle sal ook beide die [[Rugbywêreldbeker 2027]] en [[Vrouerugbywêreldbeker 2029]] aanbied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/714742/rugby-world-cup-host-locations-confirmed-through-to-2033 |title=Rugby World Cup host locations confirmed through to 2033 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=12 Mei 2022 |accessdate=3 Junie 2025}}</ref> Daarbenewens word die Australië Sewes jaarliks in Australië beslis. == Bestuur == [[Lêer:Australian Super 15 Map.svg|duimnael|Rugby Australia se konsessie-areas is geskoei op die tradisionele deelstaatspanne]] Die bestuurstrukture van die ARU is in Desember 2012 hersien na ’n oorsig van die voormalige federale senator en Minister van Sport, Mark Arbib.<ref>{{en}} {{cite web |date=2012 |first=Mark |last=Arbib |title=Verbetering van die bestuur van Australiese Rugby |format=PDF 0.8 MB |website=Australian Rugby |accessdate=13 Maart 2016 |url=http://myrugby.rugby.com.au/myrugby/images/docs/Gov/Details.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313235439/http://myrugby.rugby.com.au/myrugby/images/docs/Gov/Details.pdf |archivedate=13 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Lidmaatskap === Die lede van die ARU (aandeelhouers) sluit die unies in wat Australië se deelstate en gebiede verteenwoordig, tesame met die Superrugbykonsessies in dié land, en die Rugbyuniespelersvereniging (RUPA).<ref name="voting-2012">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugby.com.au/News/NewsArticle/tabid/1699/ArticleID/8144/ARU-takes-historic-step-after-members-vote-to-adopt-constitutional-change.aspx |title=ARU takes historic step after members vote to adopt constitutional change |publisher=Rugby Australia |date=10 Desember 2012 |accessdate=11 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411191132/http://www.rugby.com.au/News/NewsArticle/tabid/1699/ArticleID/8144/ARU-takes-historic-step-after-members-vote-to-adopt-constitutional-change.aspx |archive-date=11 April 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Lede oefen hul stemreg uit op die ARU se jaarlikse algemene vergadering. Volgens die grondwet wat in 2012 aanvaar is, het elk van die agt bestaande lidunies en RUPA ’n afgevaardigde met een toegewese stem. Daarnaas het elke [[Superrugby]]konsessie ’n afgevaardigde met een stem. Soos dit tans staan word slegs die [[Melbourne Rebels (Superrugbyspan)|Rebels]] en die [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]] onafhanklik geadministreer, wat beteken dat die stemme van die ander drie spanne effektief deur die onderskeie lidunies wat die spanne besit, bepaal. Laastens kry lidunies met meer as 50&nbsp;000 geregistreerde spelers ’n bykomende stem. Slegs Nieu-Suid-Wallis en Queensland voldoen aan hierdie vereiste. Dit bring die totale aantal stemme op sestien.<ref name="voting-2012" /> Die ARU het ook ’n aantal geaffilieerde groepe wat nie stemreg het nie.<ref name="voting-2012" /> {{Col-start}} {{Col-2}} {|class="wikitable" cellspacing="5" style="text-align:center;" !style="border-right:0px; padding-right:0;"| Afd. !style="border-left:0px; border-right:0px; width:20em;"|Lede !colspan=2 style="border-left:0px;"| Stemme |- |AHG |colspan=2 style="border-right:0px;"|[[AHG en Suidelike NSW Rugbyunie]] |style="border-left:0px;"|2 |- |rowspan=2|NSW |style="border-right:0px;"|[[Nieu-Suid-Wallis Rugbyunie]] |style="border-left:0px;"|<span style="color:#777">2</span> |rowspan=2|3 |- |style="border-right:0px;"|[[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs Rugby]] |style="border-left:0px;"|<span style="color:#777">1</span> |- |QLD |colspan=2 style="border-right:0px;"|[[Queensland Rugbyunie]] |style="border-left:0px;"|3 |- |rowspan=2|VIC |style="border-right:0px;"|[[Victoriaanse Rugbyunie]] |style="border-left:0px;"|<span style="color:#777">1</span> |rowspan=2|2 |- |style="border-right:0px;"|[[Melbourne Rebels (Superrugbyspan)|Melbourne Rebels]] |style="border-left:0px;"|<span style="color:#777">1</span> |- |WA |colspan=2 style="border-right:0px;"|[[RugbyWA|Rugby Wes-Australië]] |style="border-left:0px;"|2 |- |SA |colspan=2 style="border-right:0px;"|[[Suid-Australiese Rugbyunie]] |style="border-left:0px;"|1 |- |TAS |colspan=2 style="border-right:0px;"|[[Tasmaanse Rugbyunie]] |style="border-left:0px;"|1 |- |NG |colspan=2 style="border-right:0px;"|[[Noordelike Gebied Rugbyunie]] |style="border-left:0px;"|1 |- |colspan=3 style="border-right:0px;"|Rugbyuniespelersvereniging |style="border-left:0px;"|1 |} {{Col-2}} {|class="wikitable" cellspacing="5" style="text-align:center;" !colspan=2 style="width:29em;"|Geaffilieerdes |- |colspan=2| Australiese Barbarian Rugbyklub |- |colspan=2| Australiese Juniorrugbyunie |- |colspan=2| Australiese Skolerugbyvoetbalunie |- |colspan=2| Australiese Dienste Rugbyunie |- |colspan=2| Australiese Vrouerugbyunie |- |colspan=2| Classic Wallabies |- |rowspan=2| NSW || Nieu-Suid-Wallis Landelike Rugbyunie |- | Sydney Rugbyunie |} <div style="line-height:1.2em; font-size:92%;"><br />Nota: Die Australiese Rugbyskeidsregtersvereniging en Australiese Universiteiterugbyunie was vroeër, tot 2005 en 2014 onderskeidelik, nie-semgeregtigde lede. </div> {{Col-end}} == Heldesaal == Rugby Australia het ’n heldesaal. Elke jaar word twee of meer noemenswaardige Australiese rugbyspelers van alle eras van die internasionale spel in die Wallaby-heldesaal ingelyf. Ingelyfdes kom uit al die toetsspanne sedert die Wallabies vir die eerste keer in 1899 gespeel het. Oorweging word geskenk aan spelers se rugbyloopbaan maar inlywing rus nie alleen op statistiese prestasies nie. Om in aanmerking te kom vir insluiting in die Wallaby-heldesaal moes ’n speler: * Ten minste een toets vir Australië gespeel het * Vir ten minste tien jaar reeds uitgetree wees * ’n Groot bydrae tot die sport gemaak het * Uitstaande vaardighede, sportmangees, toewyding, karakter en persoonlike bydrae tot hul span en die spel in hul era getoon het. === Lede van die Heldesaal === {{columns-list|4| * Trevor Allan * Jock Blackwood * Eddie Bonis * Wylie Breckenridge * David Brockhoff * Cyril Burke * David Campese * Ken Catchpole * Bill Cerutti * Des Connor * Greg Cornelsen * Greg Davis * Edward “Weary” Dunlop * John Eales * Charlie Eastes * Mark Ella * Nick Farr-Jones * Jack Ford * Tim Gavin * George Gregan * John Hipwell * Tim Horan * Peter Johnson * Phil Kearns * Stephen Larkham * Tom Lawton, Snr * Mark Loane * Michael Lynagh * Paul McLean * Wally Meagher * Tony Miller * Herbert Moran * Simon Poidevin * Tom Richards * Alex Ross * Geoff Shaw * Tony Shaw * Nicholas Shehadie * Andrew Slack * John Solomon * John Thornett * Johnnie Wallace * Jon White * Colin Windon }} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Krieket Australië]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://australia.rugby/ Rugby Australia se tuisblad] {{Affiliasies van Wêreldrugby}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rugby in Australië]] [[Kategorie:Rugbybeheerliggaam]] [[Kategorie:Wêreldrugby]] n3hcb4sr5g67gzjwdcj77lebpe2m9qv 0 47094 2963969 2922827 2026-08-31T07:31:13Z Aliwal2012 39067 2963969 wikitext text/x-wiki :''Hierdie artikel handel oor die Afrikaner Broederbond. Vir sy latere inkarnasie, sien [[Afrikanerbond (vereniging)]]. Vir die politieke party wat in 1881 deur [[S.J. du Toit]] gestig is, sien [[Afrikanerbond (party)]].'' [[Lêer:Broederbond.jpg|duimnael|300px|Die leiers van die Afrikaner-Broederbond in 1918: Agter (vanaf links tot regs): [[Daniël du Plessis]], J. Combrink, H. le R. Jooste.<br />Voor: L.J. Erasmus, [[Henning Klopper]], ds. [[William Nicol]], J. E. Reeler]] [[Beeld:Ds JF Naudé.jpg|duimnael|170px|regs|Ds. [[Jozua Francois Naudé|J.F. Naudé]] het die Bond help stig.]] [[Lêer:Wicus du Plessis.jpg|duimnael|regs|170px|Prof. [[Wicus du Plessis]], voorsitter van 1930 (toe hy sowat 33 jaar oud was) tot 1932.]] [[Beeld:Joon van Rooy.jpg|regs|170px|duimnael|Prof. [[Joon van Rooy]], voorsitter van 1932 tot 1938.]] [[Beeld:Prof HB Thom.jpg|duimnael|regs|170px|Prof. [[Hendrik Bernardus Thom|H.B. Thom]], voorsitter van 1952 tot 1960.]] [[Beeld:Dr Piet Meyer.jpg|duimnael|regs|170px|Dr. [[Piet Meyer]], voorsitter van 1960 tot 1970.]] Die '''Afrikaner-Broederbond''' (AB) was tussen 1918<ref name=oldname>{{cite web |url=http://africanhistory.about.com/library/glossary/bldef-broederbond.htm |title=Jong Suid Afrika – gestig in Junie 1918 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090427000519/http://africanhistory.about.com/library/glossary/bldef-broederbond.htm |archive-date=27 April 2009 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=14 Julie 2010 }}</ref> en 1994 ’n geheime, eksklusief wit en manlike [[Protestant]]se kultuurorganisasie in [[Suid-Afrika]]. Die oogmerke was om vooruitstrewende eensgesindheid onder Afrikaners te skep en Afrikanertradisies en die Afrikanerkultuur op alle lewensterreine te bevorder. Die organisasie is in 1918 deur [[Henning Klopper|H.J. Klopper]], [[H.W. van der Merwe]], [[Daniël du Plessis|D.H.C. du Plessis]] en ds. [[Jozua Francois Naudé|J.F. Naudé]], vader van ds. [[Beyers Naudé]].<ref name=BeyersNaude>{{cite web |url=http://www.mvgcontact.org/MVG%20in%20English%20Beyers%20Naude.htm |title=Mormonen voor vrede en gerechtigheid – Robert Poort – April 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304124347/http://www.mvgcontact.org/MVG%20in%20English%20Beyers%20Naude.htm |archive-date=4 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> gestig. Die organisasie het tot 1920 as ''Jong Zuid Afrika'' bekend gestaan, waarna dit amptelik na die Afrikaner Broederbond hernoem is.<ref name =Wilkins-etal>{{Citation | last =Wilkins | first =Ivor | last2 =Strydom | first2 =Hans | title =The Super-Afrikaners. Inside the Afrikaner Broederbond | place=Braamfontein, Johannesburg | publisher =Jonathan Ball | year =1980 | edition =Paperback }}</ref> Die Broederbond was lank ’n politieke twisappel nadat genl. [[J.B.M. Hertzog]] dit in die jare dertig as eerste minister aangeval het en die volgende eerste minister, genl. [[J.C. Smuts]], dit in die jare veertig gedoen het. In Desember 1944 is staatsamptenare verbied om lid te wees en die verbod het bly staan tot na die Nasionale Party in 1948 die bewind oorgeneem het.<ref name="EvdW">Ensiklopedie van die Wêreld. 1971. Broederbond.</ref> Gedurende die [[apartheid]]sjare was meeste regeringsministers, asook invloedryke kerkleiers, akademici, professionele, militêre en polisiebeamptes lede van die vereniging. Dit was gereeld aangetyg en altyd ontken dat die belangrike besluite van die [[Suid-Afrika]]anse staat deur die toe baie geheimsinnige Broederbond gemaak is. In Julie 1968 het appèlregter D.H. Botha in opdrag van die regering die sake van die Broederbond (saam met ander geheime organisasies) ondersoek. Hy het die Broederbond van alle blaam onthef.<ref name="EvdW" /> In 1979 het die boek [[Broederbond: The Super-Afrikaners]], deur [[Ivor Wilkins]] en [[Hans Strydom (verslaggewer)|Hans Strydom]], groot opslae gemaak omdat dit nie net ’n exposé van die Broederbond was nie, maar ook ’n bylaag van 139 bladsye gehad het waarin die naam, beroep en ander inligting van elke lid van die Broederbond verskyn het. == Leiers == Die voorsitters van die Broederbond was:<ref name =Wilkins-etal>{{Citation | last =Wilkins | first =Ivor | last2 =Strydom | first2 =Hans | title =The Super-Afrikaners. Inside the Afrikaner Broederbond | place=Braamfontein, Johannesburg | publisher =Jonathan Ball | year =1980 | edition =Paperback }}</ref> {| class="wikitable" class="sortable wikitable" ! align=center | Naam ! align=center | Titel ! align=center | Van ! align=center | Tot |- | [[HJ Klopper|Klopper, HJ]] | | 1918 | 1924 |- | [[William Nicol|Nicol, W]] | Ds. | 1924 | 1925 |- | [[JH Greybe|Greybe, JH]] | | 1925 | 1928 |- | [[JW Potgieter|Potgieter, JW]] | | 1928 | 1930 |- | [[Wicus du Plessis|du Plessis, LJ]] | Prof. | 1930 | 1932 |- | [[Joon van Rooy|van Rooy, JC]] | Prof. | 1932 | 1938 |- | [[Nicolaas Diederichs|Diederichs, N]] | Dr. | 1938 | 1942 |- | [[Joon van Rooy|van Rooy, JC]] | Prof. | 1942 | 1952 |- | [[HB Thom|Thom, HB]] | Prof. | 1952 | 1960 |- {Dr JS Gericke]Kosie | [[PJ Meyer|Meyer, PJ]] | Dr. | 1960 | 1972 |- | [[Andries Treurnicht|Treurnicht, AP]] | Dr. | 1972 | 1974 |- | [[Gerrit Viljoen|Viljoen, G]] | Prof. | 1974 | 1980 |- | [[Carel Boshoff|Boshoff, CWH]]<ref name =vanWyk>{{cite paper | author =van Wyk, AH | title =Die rol van die verligtes in die Nasionale Party in die politieke ontmagtiging van die Afrikaner, 1966–1994 (Afrikaans) | publisher =University of Pretoria | year =2005 | url =http://upetd.up.ac.za/thesis/available/etd-10182005-112939/ | format =pdf | accessdate =2007-06-09}}</ref> | Prof. | 1980 | 1983 |- | [[JP de Lange|de Lange, JP]]<ref name=vanWyk /> | Prof. | 1983 | 1993 |- | [[Tom de Beer|de Beer, TL]]<ref>{{Citation | title =Die Nuwe Afrikaner-Broederbond | newspaper =Beeld | pages =13 | date =30 November 1993 | url =http://152.111.1.251/argief/berigte/beeld/1993/11/30/13/4.html | format ={{dead link|date=April 2009}} – ^{[http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=intitle%3ADie+Nuwe+Afrikaner-Broederbond&as_publication=&as_ylo=&as_yhi=&btnG=Search Scholar search]} | access-date =14 Julie 2010 | archivedate =27 September 2007 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070927224047/http://152.111.1.251/argief/berigte/beeld/1993/11/30/13/4.html }}</ref> | | 1993 | 1994 |} == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Afrikaner-Broederbond]] [[Kategorie:Politieke organisasies in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Afrikanernasionalisme]] [[Kategorie:Geheime organisasies]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse samelewing]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse organisasies]] 5nqmga471klmh2n5uaauavb9e684b0r 0 52442 2963832 2232222 2026-08-30T17:01:56Z Lefcentreright 92804 +Beeld 2963832 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Lansdowne |nedersetting_tipe=Voorstad |duimdrukkerkaart=Kaapstad |duimdrukkeretiketposisie=bokant |beeld_stadsilhoeët=Moravian Church in Lansdowne Cape Town.jpg |beeldbyskrif= Die Morawiese Kerk in Lansdowne, Kaapstad |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Suid-Afrika}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Suid-Afrika|Provinsie]] |onderafdelingtipe2=Metropolitaanse Munisipaliteit |onderafdelingnaam1=[[Wes-Kaap]] |onderafdelingnaam2=[[Stad Kaapstad Metropolitaanse Munisipaliteit|Kaapstad]] |oppervlak_totaal_km2=1.40 |hoogte_m= |koördinate = {{Koördinate|33|59|9|S|18|30|1|O|region:ZA_type:city_source:GNS-enwiki|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2011 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=5853<ref>[https://census2011.adrianfrith.com/place/199041056 Subplek Lansdowne] ''Sensus 2011''</ref> |bevolkingsdigtheid_km2=4175 |tydsone=[[Suid-Afrikaanse Standaardtyd|SAST]] |utcafset=+2 |poskodetipe=[[Poskode]] |poskode=Busse: 7780 <br />Strate: 7779 |skakelkode=021 |voetnotas= |webwerf= }} '''Lansdowne''' is 'n suidelike [[voorstad]] van [[Kaapstad]] op die grens van die [[Kaapse Vlakte]]. Dit word begrens deur onder meer [[Crawford]] en [[Rondebosch-Oos]], en lê min of meer tussen die Kaapstad—[[Simonstad]]-spoorlyn, Turf Hallweg, Lawsonweg en Jan Smutsrylaan. Hoewel die gebied tydens die [[apartheid|apartheids-era]] tot 'n groepsgebied vir blankes verklaar is, het dit reeds vroeg in die jare tagtig 'n gemengde of sogenaamde grys gebied geword. Dit is die tuiste van die Hoërskool en Laerskool Windsor. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Kaapstadse voorstede}} [[Kategorie:Voorstede van Kaapstad]] pv74k5886douj9nuer37c8wp1j1l3sk 0 52482 2963802 2957268 2026-08-30T15:15:13Z Hermalyan 203626 Created by translating the section "Independence and election as prime minister" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1340852002|Patrice Lumumba]]" 2963802 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Patrice Lumumba | beeld = PatriceLumumba1960.jpg | beeldonderskrif = | orde = 1ste Eerste Minister van die Republiek van Congo-Léopoldville | termynaanvang = [[24 Junie]] [[1960]] | termyneinde = [[14 September]] [[1960]] | vise = [[Antoine Gizenga]] | voorganger = [[Belgies Kongo|Koloniale regering]] | opvolger = [[Joseph Ileo]] | geboortedatum = {{Geboortedatum|1925|7|2}} | geboortejaar = | geboortemaand = | geboortedag = | geboorteplek = Onalua, Katakokombe, [[Belgies-Kongo]] (tans [[Demokratiese Republiek van die Kongo|DR Kongo]]) | sterftedatum = {{Sterftedatum en ouderdom|1925|7|2|1961|1|17}} | sterfteplek = [[Lubumbashi|Elisabethville]], [[Staat Katanga]] (tans [[Demokratiese Republiek van die Kongo|DR Kongo]]) | party = Mouvement National Congolais | eggenoot = Pauline Lumumba | kinders = 5 | alma_mater = | religie = [[Rooms-Katolieke Kerk]] | handtekening = | militer = | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} '''Patrice Émery Lumumba''' ([[2 Julie]] [[1925]] – [[17 Januarie]] [[1961]]) was die eerste wettig verkose premier van die [[Demokratiese Republiek van die Kongo]] nadat hy gehelp het om die land se onafhanklikheid van [[België]] in Junie 1960 te bewerkstellig. Slegs tien weke later is sy regering deur 'n staatsgreep omvergewerp.<ref name=Zeilig>{{en}} {{cite book | last = Zeilig | first = Leo | title = Lumumba: Africa's Lost Leader (Life&Times) | url = https://archive.org/details/lumumbaafricaslo0000zeil | publisher = Haus Publishing | year = 2008 | location = | page = [https://archive.org/details/lumumbaafricaslo0000zeil/page/117 117] | isbn = 978-1905791026}}</ref> Hy is daarna gevange geneem en vermoor in 'n [[sluipmoord]]aanval te Katanga. Die regerings van België en die [[VSA]] is hierby geïmpliseer.<ref name="dw">{{en}} Ludo De Witte, ''The Assassination of Lumumba'', Trans. by Ann Wright and Renée Fenby, 2002 (Orig. 2001), London; New York: Verso, {{ISBN|1-85984-410-3}}.</ref><ref name="test">{{en}} http://www.amazon.com/dp/1859846181.</ref> Hy is in 1966 deur die [[Mobutu Sese Seko]] self as 'n nasionale held aangewys. == Independence and election as prime minister == {{Infobox officeholder|name=Patrice Lumumba|image=Patrice Lumumba, 1960 (cropped).jpg|image_upright=|alt=Photograph of Patrice Lumumba in 1960|caption=Lumumba in 1960|order1=1st|office1=Prime Minister of the Democratic Republic of the Congo|term_start1=24 June 1960|term_end1=5 September 1960{{efn|Though Lumumba was dismissed from his post on 5 September 1960 by President Kasa-Vubu, Parliament continued to recognise his authority. Lumumba rivaled his replacement, Iléo, over control of the government until a coup d'état on 14 September definitively suspended the parliamentary system and removed both from power.}}|president1=[[Joseph Kasa-Vubu]]|deputy1=[[Antoine Gizenga]]|predecessor1=''Office established''|successor1=[[Joseph Iléo]]|order2=1st|office2=Minister of Defence (Democratic Republic of the Congo){{!}}Minister of National Defense|term_start2=24 June 1960|term_end2=5 September 1960|primeminister2=Himself|predecessor2=''Office established''|successor2=[[Ferdinand Kazadi]]{{efn|As Commissioner-General for National Defence.}}|birth_date={{birth date|1925|7|2|df=yes}}|birth_place=[[Katakokombe]], [[Congo-Kasaï]], [[Belgian Congo]]{{efn|Now [[Sankuru]], [[Democratic Republic of the Congo]]}}|birth_name=Isaïe Tasumbu Tawosa|death_date={{death date and age|1961|1|17|1925|7|2|df=yes}}|death_place=near [[Élisabethville]], {{avoid wrap|[[State of Katanga]]}}{{efn|Now [[Lubumbashi]], Democratic Republic of the Congo}}|death_cause=[[Assassination|Assassination by firing squad]]|party=[[Congolese National Movement|MNC]]|spouse={{marriage|Henriette Maletaua|1945|1947|end=divorced}}<br />{{marriage|Hortense Sombosia|1947|1951|end=divorced}}<br />{{marriage|[[Pauline Opango]]|1951}}|children={{ubl|[[François Lumumba]]<!-- {{sfn|Zeilig|2015|loc=Section: Wives, lovers and children}} -->|[[Guy-Patrice Lumumba]]<!-- {{sfn|Zeilig|2015|loc=Section: Wives, lovers and children}} -->|Roland-Gilbert Lumumba{{sfn|Zeilig|2015|loc=Section: Wives, lovers and children}}|Juliana Lumumba{{sfn|Zeilig|2015|loc=Section: Wives, lovers and children}}|Marie-Christine Lumumba{{sfn|Zeilig|2015|loc=Section: Wives, lovers and children}}}}}} {{Blockquote|For this independence of the Congo, although being proclaimed today by agreement with Belgium, an amicable country, with which we are on equal terms, no Congolese worthy of the name will ever be able to forget that it was by fighting that it has been won, a day-to-day fight, an ardent and idealistic fight, a fight in which we were spared neither privation nor suffering, and for which we gave our strength and our blood. We are proud of this struggle, of tears, of fire, and of blood, to the depths of our being, for it was a noble and just struggle, and indispensable to put an end to the humiliating slavery which was imposed upon us by force.{{sfn|Mwakikagile|2009|p=20}}}}{{Blockquote|For this independence of the Congo, although being proclaimed today by agreement with Belgium, an amicable country, with which we are on equal terms, no Congolese worthy of the name will ever be able to forget that it was by fighting that it has been won, a day-to-day fight, an ardent and idealistic fight, a fight in which we were spared neither privation nor suffering, and for which we gave our strength and our blood. We are proud of this struggle, of tears, of fire, and of blood, to the depths of our being, for it was a noble and just struggle, and indispensable to put an end to the humiliating slavery which was imposed upon us by force.{{sfn|Mwakikagile|2009|p=20}}}}{{Blockquote|For this independence of the Congo, although being proclaimed today by agreement with Belgium, an amicable country, with which we are on equal terms, no Congolese worthy of the name will ever be able to forget that it was by fighting that it has been won, a day-to-day fight, an ardent and idealistic fight, a fight in which we were spared neither privation nor suffering, and for which we gave our strength and our blood. We are proud of this struggle, of tears, of fire, and of blood, to the depths of our being, for it was a noble and just struggle, and indispensable to put an end to the humiliating slavery which was imposed upon us by force.{{sfn|Mwakikagile|2009|p=20}}}} [[Lêer:De_Congolese_leider_Patrice_Loemoemba_in_Brussel,_Bestanddeelnr_910-9741.jpg|links|duimnael|Lumumba afgeneem in [[Brusselse Hoofstedelike Gewes|Brussel]] by die Rondetafelkonferensie saam met ander lede van die MNC-L-afvaardiging, 26 Januarie 1960]] Die konferensie het op 27 Januarie 1960 gekulmineer met 'n verklaring van Kongolese onafhanklikheid. Dit het 30 Junie 1960 as die onafhanklikheidsdatum vasgestel, met nasionale verkiesings wat van 11 tot 25 Mei 1960 gehou sou word . Die MNC het 'n meerderheid in die verkiesing gewen. Ses weke voor die datum van onafhanklikheid is Walter Ganshof van der Meersch aangestel as die Belgiese Minister van Afrika-sake. Hy het in Léopoldville gewoon en in werklikheid België se ''de facto'' inwonende minister in die Kongo geword, wat dit gesamentlik met Goewerneur-generaal Hendrik Cornelis administreer het. {{Sfn|Kanza|1994}} Hy was belas met die advisering van Koning Boudewijn oor die keuse van 'n {{Lang|fr|[[formateur]]}} {{Sfn|Hoskyns|1965}} Op 8 Junie 1960 het Ganshof na Brussel gevlieg om met Baudouin te vergader. Hy het drie voorstelle vir {{Lang|fr|formateur}} gemaak Lumumba, as die wenner van die verkiesings; Joseph Kasa-Vubu, die enigste figuur met 'n betroubare nasionale reputasie wat met die saamsmeltende opposisie geassosieer was; of 'n derde individu wat nog bepaal moet word en die mededingende blokke kon verenig. {{Sfn|Hoskyns|1965}} Ganshof het op 12 Junie 1960 na die Kongo teruggekeer. Die volgende dag het hy Lumumba aangestel om as die afgevaardigde ( {{Lang|fr|[[informateur]]}} te dien. ) getaak om die moontlikheid te ondersoek om 'n [[nasionale eenheidsregering]] te vorm wat politici met 'n wye reeks sienings insluit, met 16 Junie 1960 as sy sperdatum. {{Sfn|Hoskyns|1965}} Dieselfde dag as Lumumba se aanstelling, die parlementêre opposisiekoalisie, die {{Lang|fr|Cartel d'Union Nationale}}, is aangekondig. {{Sfn|CRISP no. 70|1960}} Alhoewel Kasa-Vubu met hul oortuigings saamgestem het, het hy van hulle gedistansieer gebly. Die MNC-L het ook probleme ondervind om die lojaliteit van die PSA, CEREA ( {{Lang|fr|Centre de Regroupement Africain}} te verseker. ), en BALUBAKAT ( {{Lang|fr|Association Générale des Baluba du Katanga}} ). {{Sfn|Hoskyns|1965}} Aanvanklik kon Lumumba nie kontak maak met lede van die kartel nie. Uiteindelik is verskeie leiers aangestel om met hom te vergader, maar hul posisies het verskans gebly. Op 16 Junie 1960 het Lumumba sy probleme aan Ganshof gerapporteer, wat die sperdatum verleng het en belowe het om as tussenganger tussen die MNC-L-leier en die opposisie op te tree. {{Sfn|CRISP no. 70|1960}} Nadat Ganshof kontak gemaak het met die kartelleierskap, was hy beïndruk deur hul hardkoppigheid en versekering van 'n sterk anti-Lumumba-politiek. Teen die aand het Lumumba se sending selfs minder kans op sukses getoon. Ganshof het oorweeg om die rol van {{Lang|fr|informateur}} uit te brei. aan Cyrille Adoula en Kasa-Vubu, maar het toenemende druk van Belgiese en gematigde Kongolese adviseurs in die gesig gestaar om Lumumba se opdrag te beëindig. {{Sfn|CRISP no. 70|1960}} Die volgende dag, op 17 Junie 1960, het Ganshof verklaar dat Lumumba misluk het en sy sending beëindig. {{Sfn|Hoskyns|1965}} Op Ganshof se advies het Baudouin toe Kasa-Vubu {{Lang|fr|formateur}} aangewys. {{Sfn|Kanza|1994}} Lumumba het gereageer deur te dreig om sy eie regering te vorm en dit sonder amptelike goedkeuring aan die parlement voor te lê. {{Sfn|Hoskyns|1965}} Hy het 'n vergadering by die OK Bar in Léopoldville belê, waar hy die skepping van 'n "gewilde" regering met die steun van Pierre Mulele van die PSA aangekondig het. Intussen kon Kasa-Vubu, soos Lumumba, nie met sy politieke teenstanders kommunikeer nie. {{Sfn|CRISP no. 70|1960}} Hy het aangeneem dat hy die presidentskap sou verseker, daarom het hy begin soek na iemand om as sy eerste minister te dien. Die meeste van die kandidate wat hy oorweeg het, was vriende met buitelandse steun soortgelyk aan sy eie, insluitend Albert Kalonji, Joseph Iléo, Cyrille Adoula en Justin Bomboko . Kasa-Vubu was stadig om tot 'n finale besluit te kom. {{Sfn|Kanza|1994}} Op 18 Junie 1960 het Kasa-Vubu aangekondig dat hy sy regering met alle partye behalwe die MNC-L voltooi het. Daardie middag het Jason Sendwe, Antoine Gizenga en Anicet Kashamura in die teenwoordigheid van Lumumba aangekondig dat hul onderskeie partye nie tot die regering verbind was nie. Die volgende dag, op 19 Junie 1960, het Ganshof Kasa-Vubu en Lumumba na 'n vergadering ontbied sodat hulle 'n kompromis kon smee. Dit het misluk toe Lumumba die posisie van eerste minister in 'n Kasa-Vubu-regering botweg geweier het. {{Sfn|CRISP no. 70|1960}} Die volgende dag, op 20 Junie 1960, het die twee mededingers in die teenwoordigheid van Adoula en diplomate van Israel en Ghana vergader, maar geen ooreenkoms is bereik nie. {{Sfn|CRISP no. 70|1960}} Die meeste partyleiers het geweier om 'n regering te ondersteun wat nie Lumumba ingesluit het nie. {{Sfn|CRISP no. 70|1960}} Die besluit om Kasa-Vubu die {{Lang|fr|formateur}} te maak was 'n katalisator wat die PSA, CEREA en BALUBAKAT by Lumumba gelok het, wat dit onwaarskynlik gemaak het dat Kasa-Vubu 'n regering kon vorm wat 'n vertrouensmosie sou oorleef. Toe die kamer op 21 Junie 1960 vergader het om sy beamptes te kies, is Joseph Kasongo van die MNC-L met 74 stemme (’n meerderheid) tot president verkies, terwyl die twee vise-presidentskappe deur die PSA- en CEREA-kandidate, wat albei die steun van Lumumba gehad het, verseker is. {{Sfn|Hoskyns|1965}} Met die tyd wat voor onafhanklikheid uitgeloop het, het Baudouin nuwe advies van Ganshof geneem en Lumumba as {{Lang|fr|formateur}} aangestel. {{Sfn|Kanza|1994}} Die gevolglike 37-sterk Lumumba-regering was baie divers, met lede afkomstig van verskillende klasse, verskillende stamme en met uiteenlopende politieke oortuigings. {{Sfn|Kanza|1994}} Alhoewel baie twyfelagtige lojaliteit teenoor Lumumba gehad het, het die meeste hom nie openlik weerspreek uit politieke oorwegings of vrees vir vergelding nie. {{Sfn|Kanza|1994}} Om 22:40 op 23 Junie 1960 het die Kamer van Afgevaardigdes in die {{Lang|fr|[[Palais de la Nation (Kinshasa)|Palais de la Nation]]}} vergader. om oor Lumumba se regering te stem. Nadat Kasongo die sitting geopen het, het Lumumba sy hooftoespraak gelewer, {{Sfn|Kanza|1994}} en belowe om nasionale eenheid te handhaaf, die wil van die mense na te kom en 'n [[Beweging van Onverbonde Lande|neutralistiese]] buitelandse beleid te volg. {{Sfn|Hoskyns|1965}} Dit is hartlik ontvang deur die meeste afgevaardigdes en waarnemers. {{Sfn|Kanza|1994}} Die kamer het 'n verhitte debat gevoer. {{Sfn|Kanza|1994}} Alhoewel die regering lede van partye bevat het wat 120 van die 137 setels beklee het, was dit nie 'n maklike taak om 'n meerderheid te bereik nie. Terwyl verskeie leiers van die opposisie by die formatiewe onderhandelinge betrokke was, is hul partye as geheel nie geraadpleeg nie. Verder was sommige individue ontsteld dat hulle nie in die regering ingesluit is nie en het hulle persoonlik probeer om die belegging daarvan te voorkom. {{Sfn|CRISP no. 70|1960}} In die daaropvolgende argumente het verskeie afgevaardigdes ontevredenheid uitgespreek oor die gebrek aan verteenwoordiging van hul onderskeie provinsies en/of partye, met verskeie wat met afskeiding gedreig het. Onder hulle was Kalonji, wat gesê het dat hy die mense van Kasaï sou aanmoedig om nie aan die sentrale regering deel te neem nie en hul eie outonome staat te vorm. Een Katangese afgevaardigde het beswaar gemaak teen die aanstelling van dieselfde persoon as premier en as hoof van die verdedigingsportefeulje. {{Sfn|Kanza|1994}} Toe daar uiteindelik gestem is, was slegs 80 van die 137 lede van die kamer teenwoordig. Hiervan het 74 ten gunste van die regering gestem, vyf daarteen, en een het buite stemming gebly. Die 57 afwesighede was byna almal vrywillig. Alhoewel die regering net soveel stemme verdien het as toe Kasongo die presidentskap van die kamer gewen het, was die steun nie kongruent nie; lede van Cléophas Kamitatu se vleuel van die PSA het teen die regering gestem terwyl 'n paar lede van die PNP, PUNA en ABAKO ten gunste daarvan gestem het. Oor die algemeen was die stemming 'n teleurstelling vir die MNC-L-koalisie. {{Sfn|CRISP no. 70|1960}} Die sitting is op 24 Junie 1960 om 02:05 verdaag {{Sfn|Kanza|1994}} Die Senaat het daardie dag byeengekom om oor die regering te stem. Daar was nog 'n verhitte debat waarin Iléo en Adoula hul sterk ontevredenheid met die samestelling daarvan uitgespreek het. {{Sfn|Kanza|1994}} Lede van die Konfederasie van Stamverenigings van Katanga (CONAKAT) het van stemming onthou. Toe die argumente afgehandel was, is 'n beslissende stemming van goedkeuring oor die regering geneem: 60 het ten gunste gestem, 12 daarteen, terwyl agt onthou het. Alle andersdenkende argumente vir alternatiewe kabinette, veral Kalonji se eis vir 'n nuwe administrasie, is impotent gemaak, en die Lumumba-regering is amptelik belê. {{Sfn|CRISP no. 70|1960}} Met die instelling van 'n breë koalisie is die parlementêre opposisie amptelik verminder tot slegs die MNC-K en 'n paar individue. {{Sfn|CRISP no. 78|1960}} Aan die begin van sy premierskap het Lumumba twee hoofdoelwitte gehad: om te verseker dat onafhanklikheid 'n wettige verbetering in die lewensgehalte van die Kongolese sou bring en om die land as 'n gesentraliseerde staat te verenig deur stamgees en regionalisme uit te skakel. {{Sfn|Hoskyns|1965}} Hy was bekommerd dat teenkanting teen sy regering vinnig sou verskyn en vinnig en beslissend bestuur moes word. {{Sfn|Hoskyns|1965}} Om die eerste doelwit te bereik, het Lumumba geglo dat 'n omvattende " Afrikanisering " van die administrasie, ten spyte van die risiko's daarvan, nodig sou wees. {{Sfn|Hoskyns|1965}} Die Belge was gekant teen so 'n idee, aangesien dit ondoeltreffendheid in die Kongo se burokrasie sou skep en sou lei tot 'n massa-uittog van werklose staatsamptenare na België, wat hulle nie in die regering daar sou kon absorbeer nie. {{Sfn|Hoskyns|1965}} Dit was te laat vir Lumumba om Afrikanisering voor onafhanklikheid in werking te stel. Op soek na 'n ander gebaar wat die Kongolese volk sou opgewonde maak, het Lumumba aan die Belgiese regering 'n vermindering van vonnisse vir alle gevangenes en 'n amnestie vir diegene wat 'n termyn van drie jaar of minder uitdien, voorgestel. Ganshof het gevrees dat so 'n aksie wet en orde in gevaar sou stel, en hy het enige aksie vermy totdat dit te laat was om aan die versoek te voldoen. Lumumba se mening oor die Belge is deur hierdie saak versuur, wat bygedra het tot sy vrees dat onafhanklikheid nie vir die gemiddelde Kongolese "werklik" sou voorkom nie. {{Sfn|Hoskyns|1965}} In sy poging om stamgees en regionalisme in die Kongo uit te skakel, was Lumumba diep geïnspireer deur die persoonlikheid en ondernemings van [[Kwame Nkrumah]] en deur Ghanese idees oor die leierskap wat nodig is in post-koloniale Afrika. Hy het gewerk om sulke veranderinge deur die MNC te bewerkstellig. Lumumba was van voorneme om dit met sy parlementêre bondgenote - CEREA, die PSA, en moontlik BALUBAKAT - te kombineer om een nasionale party te vorm en 'n aanhang in elke provinsie te bou. Hy het gehoop dat dit ander partye sou absorbeer en 'n verenigende mag vir die land sou word. {{Sfn|Hoskyns|1965}} Onafhanklikheidsdag is op 30 Junie 1960 gevier in 'n seremonie wat deur baie hoogwaardigheidsbekleërs bygewoon is, insluitend koning Boudewyn van België en die buitelandse pers. Boudewyn se toespraak het ontwikkelinge onder kolonialisme geprys, sy verwysing na die "genie" van sy grootoom [[Leopold II van België]], en die gruweldade wat tydens sy bewind oor die [[Kongo-Vrystaat]] gepleeg is, verbloem. {{Sfn|De Witte|2001}} Die koning het voortgegaan: "Moenie die toekoms met haastige hervormings in gevaar stel nie, en moenie die strukture wat België aan julle oorhandig, vervang totdat julle seker is dat julle beter kan doen nie. Moenie bang wees om na ons toe te kom nie. Ons sal aan julle sy bly, julle raad gee." {{Sfn|De Witte|2001}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Lumumba, Patrice}} [[Kategorie:Kongolese politici (Demokratiese Republiek)]] [[Kategorie:Premiers]] [[Kategorie:Sluipmoord]] [[Kategorie:Geboortes in 1925]] [[Kategorie:Sterftes in 1961]] 27zqfazd7d79hwwfbftjd36u827ausy 2963803 2963802 2026-08-30T15:29:40Z Oesjaar 7467 Wysiging deur [[Special:Contributions/Hermalyan|Hermalyan]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 2957268 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Patrice Lumumba | beeld = PatriceLumumba1960.jpg | beeldonderskrif = | orde = 1ste Eerste Minister van die Republiek van Congo-Léopoldville | termynaanvang = [[24 Junie]] [[1960]] | termyneinde = [[14 September]] [[1960]] | vise = [[Antoine Gizenga]] | voorganger = [[Belgies Kongo|Koloniale regering]] | opvolger = [[Joseph Ileo]] | geboortedatum = {{Geboortedatum|1925|7|2}} | geboortejaar = | geboortemaand = | geboortedag = | geboorteplek = Onalua, Katakokombe, [[Belgies-Kongo]] (tans [[Demokratiese Republiek van die Kongo|DR Kongo]]) | sterftedatum = {{Sterftedatum en ouderdom|1925|7|2|1961|1|17}} | sterfteplek = [[Lubumbashi|Elisabethville]], [[Staat Katanga]] (tans [[Demokratiese Republiek van die Kongo|DR Kongo]]) | party = Mouvement National Congolais | eggenoot = Pauline Lumumba | kinders = 5 | alma_mater = | religie = [[Rooms-Katolieke Kerk]] | handtekening = | militer = | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} '''Patrice Émery Lumumba''' ([[2 Julie]] [[1925]] – [[17 Januarie]] [[1961]]) was die eerste wettig verkose premier van die [[Demokratiese Republiek van die Kongo]] nadat hy gehelp het om die land se onafhanklikheid van [[België]] in Junie 1960 te bewerkstellig. Slegs tien weke later is sy regering deur 'n staatsgreep omvergewerp.<ref name=Zeilig>{{en}} {{cite book | last = Zeilig | first = Leo | title = Lumumba: Africa's Lost Leader (Life&Times) | url = https://archive.org/details/lumumbaafricaslo0000zeil | publisher = Haus Publishing | year = 2008 | location = | page = [https://archive.org/details/lumumbaafricaslo0000zeil/page/117 117] | isbn = 978-1905791026}}</ref> Hy is daarna gevange geneem en vermoor in 'n [[sluipmoord]]aanval te Katanga. Die regerings van België en die [[VSA]] is hierby geïmpliseer.<ref name="dw">{{en}} Ludo De Witte, ''The Assassination of Lumumba'', Trans. by Ann Wright and Renée Fenby, 2002 (Orig. 2001), London; New York: Verso, {{ISBN|1-85984-410-3}}.</ref><ref name="test">{{en}} http://www.amazon.com/dp/1859846181.</ref> Hy is in 1966 deur die [[Mobutu Sese Seko]] self as 'n nasionale held aangewys. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Lumumba, Patrice}} [[Kategorie:Kongolese politici (Demokratiese Republiek)]] [[Kategorie:Premiers]] [[Kategorie:Sluipmoord]] [[Kategorie:Geboortes in 1925]] [[Kategorie:Sterftes in 1961]] sk6gdnvj5x2z5ijfyx1eadq6hy0rz07 0 57411 2963799 2229868 2026-08-30T15:01:28Z JMK 649 hoofprent, teksdetails 2963799 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Sarmiento |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe=Stad |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=Sarmiento 40.jpg |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif=Straattoneel in Sarmiento |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte= |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Argentinië |duimdrukkeretiketposisie=bokant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Argentinië}} |onderafdelingtipe1=Provinsie |onderafdelingtipe2= |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Chubut (provinsie)|Chubut]] |onderafdelingnaam2= |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel=Burgemeester |leiernaam=Sebastián Balochi |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel=Stigting |stigtingsdatum=[[21 Junie]] [[1897]] |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m=258 |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|45|35|0|S|69|05|0|W|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2001 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=8028 |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=ART |utcafset=-3 |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe=Poskode |poskode=9020 |skakelkode=0297 |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf=[http://www.coloniasarmiento.gov.ar coloniasarmiento.gov.ar] }} '''Sarmiento''' is 'n dorp in die [[Chubut (provinsie)|Chubut]]-provinsie van [[Argentinië]]. Dit is die hoofdorp van die gelyknamige departement. Volgens die 2001 volkstelling bly daar sowat 8&nbsp;000 inwoners. Dit is in die sogenaamde Sentrale Straat van Patagonië geleë, binne 'n vrugbare vallei in die middel van 'n andersins dorre gebied, 140&nbsp;km wes van Comodoro Rivadavia, in die suide van Chubut. Dit lê tussen twee mere, naamlik die Mustersmeer en die Colhue Huapi-meer. Aantreklikhede sluit die versteende woud en grottekeninge in. == Geskiedenis == Sarmiento is deur nedersetting van immigrante gevestig, wat hoofsaaklik uit [[Wallis]] afkomstig was. In die vroeë 1900's het daar ook 'n immigrasiegolf [[Litauers]] aangekom. In 1903, na afloop van die [[Tweede Vryheidsoorlog]], het 600 [[Afrikaner]]-gesinne in Argentinië aangekom. Hulle het hul in hierdie gebied gevestig omrede dit, anders as die kusstad [[Comodoro Rivadavia]] waar hul eers was, voorsiening van water gebied het. Die afstammelinge van hierdie koloniste het 'n groot deel van Sarmiento beslaan, praat steeds Afrikaans en behoort tot vandag toe aan die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]]. So onlangs soos die 1960's is Afrikaans nog algemeen gepraat, maar dit het vandag verander namate die Afrikaanse bevolking by die Argentynse kultuur en gemeenskap begin aanpas het. {{Saadjie}} [[Kategorie:Nedersettings in Argentinië]] 0rgzle5ql0jux3ptqqt2yb375yiupxb 2963800 2963799 2026-08-30T15:03:43Z JMK 649 kyk ook 2963800 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Sarmiento |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe=Stad |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=Sarmiento 40.jpg |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif=Straattoneel in Sarmiento |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte= |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Argentinië |duimdrukkeretiketposisie=bokant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Argentinië}} |onderafdelingtipe1=Provinsie |onderafdelingtipe2= |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Chubut (provinsie)|Chubut]] |onderafdelingnaam2= |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel=Burgemeester |leiernaam=Sebastián Balochi |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel=Stigting |stigtingsdatum=[[21 Junie]] [[1897]] |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m=258 |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|45|35|0|S|69|05|0|W|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2001 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=8028 |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=ART |utcafset=-3 |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe=Poskode |poskode=9020 |skakelkode=0297 |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf=[http://www.coloniasarmiento.gov.ar coloniasarmiento.gov.ar] }} '''Sarmiento''' is 'n dorp in die [[Chubut (provinsie)|Chubut]]-provinsie van [[Argentinië]]. Dit is die hoofdorp van die gelyknamige departement. Volgens die 2001 volkstelling bly daar sowat 8&nbsp;000 inwoners. Dit is in die sogenaamde Sentrale Straat van Patagonië geleë, binne 'n vrugbare vallei in die middel van 'n andersins dorre gebied, 140&nbsp;km wes van Comodoro Rivadavia, in die suide van Chubut. Dit lê tussen twee mere, naamlik die Mustersmeer en die Colhue Huapi-meer. Aantreklikhede sluit die versteende woud en grottekeninge in. == Geskiedenis == Sarmiento is deur nedersetting van immigrante gevestig, wat hoofsaaklik uit [[Wallis]] afkomstig was. In die vroeë 1900's het daar ook 'n immigrasiegolf [[Litauers]] aangekom. In 1903, na afloop van die [[Tweede Vryheidsoorlog]], het 600 [[Afrikaner]]-gesinne in Argentinië aangekom. Hulle het hul in hierdie gebied gevestig omrede dit, anders as die kusstad [[Comodoro Rivadavia]] waar hul eers was, voorsiening van water gebied het. Die afstammelinge van hierdie koloniste het 'n groot deel van Sarmiento beslaan, praat steeds Afrikaans en behoort tot vandag toe aan die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]]. So onlangs soos die 1960's is Afrikaans nog algemeen gepraat, maar dit het vandag verander namate die Afrikaanse bevolking by die Argentynse kultuur en gemeenskap begin aanpas het. ==Kyk ook== * [[NG gemeente Chubut]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Nedersettings in Argentinië]] aro3ktvnond71zea573wq91avxlvwl5 0 57629 2963796 2923307 2026-08-30T14:34:03Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963796 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbywêreldbeker | kenteken = Rugbywêreldbeker 2019.svg | kentekengrootte = | gasheer = {{vlagland|Japan}} | datums = 20 September – 2 November | nasies = 20 (93 kwalifiseer) | kampioen = {{RSAru}} | naaswenner = {{ENGru}} | derdeplek = {{NZLru}} | wedstryde = 48 | bywoning = 1700498 | drieë = 285 | toppuntebehaler = {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Handré Pollard]] (69)<ref name="Most_Points">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/stats/players/2019?metric=points |title=Rugby World Cup 2019: Player Stats |publisher=rugbyworldcup.com |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> | meeste drieë = {{vlagikoon|Wallis}} [[Josh Adams]] (7)<ref name="Most_Tries">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/stats/players/2019?metric=tries |title=Rugby World Cup 2019: Player Stats |publisher=rugbyworldcup.com |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> | vorige = [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] | volgende = [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] }} Die '''Rugbywêreldbeker 2019''' ([[Japannees]]: ラグビーワールドカップ2019) is van 20 September tot 2 November 2019 in [[Japan]] beslis. Dit was die negende [[rugbywêreldbeker]]toernooi van die vierjaarlikse rugbywêreldkampioenskap wat deur [[Wêreldrugby]] aangebied word en die vyfde in die [[Noordelike Halfrond]]. Dit was die eerste keer wat dié toernooi in [[Asië]] en buite die “tradisionele tuiste” van [[rugby]] aangebied is.<ref name="Rugbywêreldbeker 2015">{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/8170488.stm |title=England will host 2015 World Cup |publisher=[[BBC]] |date=28 Julie 2009 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Al die vorige rugbywêreldbekertoernooie is afwisselend in lande van óf die destydse [[Die Rugbykampioenskap|Drienasiesreeks]] (nou bekend as die Rugbykampioenskap, Suidelike Halfrond) of die destydse [[Sesnasies-toernooi|Vyfnasiestoernooi]] (nou bekend as die Sesnasies-toernooi, Noordelike Halfrond) gehou. [[Lêer:Rugby World Cup Trophy.JPG|duimnael|links|upright|Die [[Webb Ellis-beker]] waarom meegeding is]] Die toernooi se formaat van 2003, 2007, 2011 en 2015 het onveranderd gebly en 20 nasionale rugbyspanne het aan die Rugbywêreldbeker 2019 deelgeneem: die twaalf regstreekse kwalifiseerders van die 2015-toernooi ([[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]], [[Wallabies|Australië]], [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]], [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]], [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]], [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]], [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]], [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]], [[All Blacks|Nieu-Seeland]], [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]], [[Springbokke|Suid-Afrika]] en [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]]), saam met die agt beste spanne van die kwalifisering ([[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]], [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]], [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]], [[Russiese nasionale rugbyspan|Rusland]], [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]], [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]], [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]] en die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]]). Soos tydens die Rugbywêreldbeker 2015 was daar geen nuwe toetreders nie. Tydens die Rugbywêreldbeker 2019 is 48 wedstryde gespeel, waaronder 40 tydens die groepfase en agt tydens die uitklopfase, insluitende die eindstryd. Die toernooi het op 20 September tussen die gasheer Japan en Rusland op Chōfu, [[Tokio]], se Ajinomoto-stadion afgeskop. Die spanne is in vier groepe van vyf elk verdeel, waarvan elke span een keer teen al die ander spanne in die groep gespeel het. Die twee beste spanne van elke groep het hierna vir die kwarteindrondte gekwalifiseer, terwyl die drie beste spanne van elke groep – altesaam twaalf spanne – regstreeks vir die volgende [[Rugbywêreldbeker 2023]] in [[Frankryk]] gekwalifiseer het. Suid-Afrika het die eindstryd op Internasionale Stadion Jokohama teen Engeland met 32–12 gewen en sodoende sy derde wêreldtitel ná [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] en [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] ingepalm. Hiermee het Suid-Afrika Nieu-Seeland se vorige rekord van drie titels geëwenaar en word gelyktydig die suksesvolste span in die rugbywêreldbekergeskiedenis, nadat die Springbokke die eerste twee toernooie misgeloop het. Die telling, waarin twee [[Drie (sport)|drieë]] gedruk is, is behaal met ses strafskoppe deur [[Handré Pollard]] en die twee drieë deur [[Makazole Mapimpi]] en [[Cheslin Kolbe]], teenoor slegs die vier strafdoele deur Engeland se [[Owen Farrell]]. Die verdedigende kampioen Nieu-Seeland het in die derde en Wallis in die vierde plek geëindig. Voor die afskop van die Rugbywêreldbeker 2019 is Nieu-Seeland, Suid-Afrika en Engeland as gunstelinge op die titel beskou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/tournaments/rugby-world-cup/rugby-world-cup-odds-100026 |title=What Are The Rugby World Cup Odds? |publisher=Rugby World |author=Sam Tremlett |date=8 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die gasheer Japan se oorwinning oor Ierland – een van die groot gunstelinge voor dié toernooi – word as een van die grootste verrassings in die rugbygeskiedenis beskou, soos ook ná die Japannese oorwinning oor Suid-Afrika tydens die Rugbywêreldbeker 2015.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/49849736 |title=Japan 19-12 Ireland: Dazzling display gives hosts shock victory |publisher=[[BBC]] |author=Michael Morrow |date=28 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Enkele dae vroeër het Uruguay die eerste groot verrassing besorg toe hulle Fidji met 30–27 geklop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/live/rugby-union/49427044 |title=Rugby World Cup: Relive Uruguay's stunning win v Fiji |publisher=[[BBC]] |author=Adam Williams |date=25 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die grootste skok was die uitskakeling van die mede-gunsteling Argentinië tydens die groepfase nadat hulle deur Engeland met 39–10 geklop is. Die gasheer Japan het hulle 2015-sukses oortref en al sy vier opponente tydens die groepfase – Rusland, Ierland, Samoa en Skotland – verslaan. Japan het vervolgens as die eerste Asiatiese span ooit tot die uitklopfase gevorder, hulle beste prestasie in dié tyd in internasionale rugby; die gasheer is egter deur die latere wêreldkampioen Suid-Afrika met 26–3 geklop. Vir die eerste keer in die toernooigeskiedenis moes wedstryde, eers dié tussen Nieu-Seeland en Italië asook tussen Engeland en Frankryk, weens die [[Tropiese sikloon|tifoon Hagibis]] afgelas word. Albei wedstryde is as ’n 0–0-gelykop geag en elke span het vervolgens twee bykomende tabelpunte gekry.<ref name="Hagibis">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/505639 |title=Typhoon Hagibis impact on Rugby World Cup 2019 matches |publisher=rugbyworldcup.com |date=10 Oktober 2019 |accessdate=4 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200204124305/https://www.rugbyworldcup.com/update/505639 |archive-date=4 Februarie 2020}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/49995604 |title=Rugby World Cup: Typhoon Hagibis forces England-France off; Scotland wait & Ireland play |publisher=[[BBC]] |author=Chris Jones |date=10 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2019/oct/10/rugby-world-cup-england-game-cancelled-with-decision-pending-on-scotland-as-typhoon-looms |title=Rugby World Cup: England v France off and Japan v Scotland under threat from Typhoon Hagibis |publisher=[[The Guardian]] |author=Justin McCurry |date=10 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/sports/2019/10/10/rugby-world-cup-cancel-not-postpone-matches-because-typhoon/ |title=Rugby World Cup to cancel — not postpone — matches because of typhoon |publisher=[[The Washington Post]] |author=Matt Bonesteel |date=10 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Later moes ook die groepwedstryd tussen Kanada en Namibië afgelas word, met dieselfde uitslag vir die tabel.<ref name="NAMvCAN">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/510716 |title=Namibia v Canada match cancelled, Hanazono and Kumamoto matches go ahead |publisher=Rugby World Cup |date=12 Oktober 2019 |accessdate=16 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216052210/https://www.rugbyworldcup.com/update/510716 |archive-date=16 Desember 2019}}</ref> Die Japannese Nasionale Stadion, wat herbou is vir die [[Olimpiese Somerspele 2020]], was oorspronklik die kern van die Japannese bod vir die Rugbywêreldbeker 2019, maar as gevolg van hersienings aan die planne vir die Japannese Nasionale Stadion moes die stadions vir die Rugbywêreldbeker 2019 opnuut gereël word.<ref name="Roadmap">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/101763 |title=World Rugby approves revised Japan 2019 hosting roadmap |publisher=rugbyworldcup.com |date=28 September 2015 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die Internasionale Stadion Jokohama het vervolgens die nuwe hoofstadion geword en ook die eindstryd gehuisves; dié stadion is al tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002]] gebruik. Met sowat 857,28 miljoen televisiekykers wêreldwyd was die Rugbywêreldbeker 2019 die mees gesiene rugbywêreldbekertoernooi in dié tyd. Altesaam is daar sowat 1,7 miljoen kaartjies vir die 45 wedstryde verkoop, waarmee elke wedstryd gemiddeld 37&nbsp;745 toeskouers gelok het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbypass.com/rugby-world-cup/history/rwc-2019/ |title=2019 Rugby World Cup in Review |publisher=Rugby Pass |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://resources.world.rugby/worldrugby/document/2020/06/23/27ccb39a-5db3-4261-b948-05abdab57aa1/EY-REPORT-RWC-2019-Economic-Impact-web-.pdf |title=The Economic Impact of Rugby World Cup 2019 |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Saam met die Olimpiese Somerspele 2020 in Tokio was die Rugbywêreldbeker 2019 een van twee groot sportkompetisies in Japan binne twee jaar; albei behoort tot die mees gesiene sportgeleenthede ter wêreld. Tydens die Olimpiese Somerspele 2020 is [[sewesrugby]]wedstryde gehou, waarmee Japan twee van die rugbywêreld se belangrikste toernooie binne twee jaar gehuisves het. Die Olimpiese Somerspele 2020 is as gevolg van die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] deur die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] en die Japannese reëlingskomitee egter vir een jaar uitgestel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2020/mar/24/tokyo-olympics-to-be-postponed-to-2021-due-to-coronavirus-pandemic |title=Tokyo Olympics postponed to 2021 due to coronavirus pandemic |publisher=[[The Guardian]] |author=Justin McCurry |date=24 Maart 2020 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/olympics/52020134 |title=Tokyo 2020: Olympic and Paralympic Games postponed because of coronavirus |publisher=[[BBC]] |date=24 Maart 2020 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> == Toewysing == [[Lêer:Rwc19 submission of interest.png|duimnael|400px|Kaart van die kandidaatlande vir die Rugbywêreldbeker 2019]] Die wêreldbeheerliggaam Wêreldrugby (tot 2014: Internasionale Rugbyraad) het tot op 15 Augustus 2008 vir bode van belangstellende lande wat die Rugbywêreldbeker 2015 of Rugbywêreldbeker 2019 wou aanbied tyd gegee. Tot op hierdie datum was slegs ’n formele verklaring sonder gedetailleerde planne voldoende. ’n Rekord van tien lande het vervolgens hulle belangstelling vir een van die twee toernooie aangekondig: [[Australië]], Engeland, [[Ierland]], [[Italië]], [[Jamaika]], Japan, [[Rusland]], [[Skotland]], [[Suid-Afrika]] en [[Wallis]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/7564403.stm |title=IRB confirm 2015 & 2019 host bids |publisher=[[BBC]] |date=15 Augustus 2008 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Van hierdie tien lande het ses hulle kandidatuur in die eerste helfte van 2009 teruggetrek. Engeland, Italië, Japan en Suid-Afrika was vervolgens die moontlike kandidaatlande; met Engeland en Japan as gunstelinge.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/8126952.stm |title=England set to get 2015 World Cup |publisher=[[BBC]] |date=1 Julie 2009 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Tydens ’n spesiale vergadering van die Internasionale Rugbyraad wat op 28 Julie 2009 in [[Dublin]] gehou is, is die Rugbywêreldbeker 2015 aan Engeland toegeken, terwyl die Rugbywêreldbeker 2019 aan Japan toegewys is.<ref name="Rugbywêreldbeker 2015" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/international/england/5925771/England-to-host-2015-Rugby-World-Cup-with-Japan-chosen-for-2019.html |title=England to host 2015 Rugby World Cup with Japan chosen for 2019 |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Steve Wilson |date=28 Julie 2009 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Japan het voorheen ook aangebied om die [[Rugbywêreldbeker 2011]] te huisves, maar dié toernooi is in Nieu-Seeland aangebied.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4433818.stm |title=New Zealand handed 2011 World Cup |publisher=[[BBC]] |date=17 November 2005 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die Internasionale Rugbyraad was destyds van mening dat Japan nie volle stadions kan waarborg nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/international/4447330.stm |title=Japan frustrated by 2011 decision |publisher=[[BBC]] |date=17 November 2005 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Beide [[Hongkong]] en [[Singapoer]] het aangebied om van die wedstryde te huisves en het deel gevorm van die Japannese Rugbyunie se oorspronklike suksesvolle gasheerbod, maar albei stadstate was nie deel van die 14 plekke wat die organiseerders op 5 November 2014 amptelik as gasheerstede aangekondig het nie.<ref name="Rugbywêreldbeker 2015" /> Daarmee het dit ná die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in Suid-Afrika, die [[Rugbywêreldbeker 2003]] in Australië en die [[Rugbywêreldbeker 2011]] in Nieu-Seeland die vierde rugbywêreldbekertoernooi geword wat geheel en al in een land aangebied is. == Deelnemers == === Kwalifisering === [[Lêer:2019 Rugby World Cup Qualifying Process Diagram.svg|duimnael|Grafiek van die kwalifiseringsproses vir die Rugbywêreldbeker 2019]] Naas die gasheer Japan, wat ook met sy derde plek tydens die groepfase van die Rugbywêreldbeker 2015 gekwalifiseer het, het ook die agt deelnemers aan die kwarteindrondte en die drie ander derdeplek-spanne van die 2015-groepfase vir die Rugbywêreldbeker in 2019 gekwalifiseer. Vervolgens is agt van die 20 plekke van die toernooi tydens die kwalifisering uitgespeel. Die kwalifiseringstoernooi is in vyf streeksgroepe verdeel: [[Rugby Afrika|Afrika]], [[Rugby Amerikas Noord|Noord-Amerika]] saam met [[Suid-Amerika Rugby|Suid-Amerika]], [[Asië Rugby|Asië]], [[Rugby Europa|Europa]] en [[Oseanië Rugby|Oseanië]]. Twee plekke elk is vir die nasionale spanne van die Amerikas en Oseanië gereserveer en een elk vir Afrika en Europa. Die twee oorblywende plekke is tydens ’n interkontinentale kwalifiseringsrondte (uitspeel tussen Europa en Oseanië) en ’n uitspeelwedstryd gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/138398 |title=RWC 2019 Qualifying |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=12 Februarie 2016 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> As die regstreekse klassifiseerders getel word, het 93 spanne in aanmerking gekom vir kwalifisering vir die finale toernooi in Japan. Die volgende spanne het regstreeks vir die Rugbywêreldbeker 2019 gekwalifiseer: Japan as gasheer en groep-derdeplek 2015, Nieu-Seeland as verdedigende kampioen, Australië as naaswenner en Suid-Afrika as derde plek in 2015, Argentinië as halfeindrondtespan, die spanne van die kwarteindrondte Ierland, Frankryk, Skotland en Wallis, asook die derde plekke in die groepfase Italië, Georgië en Engeland. In Julie 2017 het die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] as Amerikas 1 gekwalifiseer toe hulle [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]] met ’n algehele telling van 80–44 verslaan het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/264256 |title=USA book place at RWC 2019 in style |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=2 Julie 2017 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Twee weke later is [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]] en [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] bevestig as kwalifiseerders van Oseanië, as onderskeidelik Oseanië 1 en 2.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/266244/tonga-qualify-for-rwc-2019-as-oceania-2 |title=Tonga qualify for RWC 2019 as Oceania 2 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=15 Julie 2017 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Amerikas 2 is in Februarie die volgende jaar gevul toe Uruguay [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] met ’n algehele telling van 70–60 geklop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/308903 |title=Uruguay qualify for RWC 2019 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=3 Februarie 2018 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> In Julie 2018 het [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]] die uitspeelwedstryd teen [[Duitse nasionale rugbyspan|Duitsland]] gewen en vir die toernooi gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.news.com.au/sport/rugby/samoa-beat-germany-to-qualify-for-the-2019-rugby-world-cup/news-story/6a0a0991391ba9efea51be3e9b2d9ed0 |title=Samoa beat Germany to qualify for the 2019 Rugby World Cup |publisher=news.com.au |date=15 Julie 2018 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Een maand later het [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]] vir sy sesde agtereenvolgende rugbyêreldbekertoernooi gekwalifiseer toe die span die Afrikabeker beklink het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.namibian.com.na/180619/archive-read/Namibia-qualify-for-2019-Rugby-World-Cup |title=Namibia qualify for 2019 Rugby World Cup |publisher=[[The Namibian]] |date=18 Augustus 2018 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Kanada het deur heruitdunning gekwalifiseer nadat die span die uitspeelrondte gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cbc.ca/sports/rugby/canada-world-cup-rugby-1.4918877 |title=Canada beats Hong Kong to qualify for 2019 Rugby World Cup |publisher=[[CBC/Radio-Canada]] |date=23 November 2018 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Aanvanklik het [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] as Europa 1 vir die toernooi gekwalifiseer, maar nadat die nasionale rugbyspanne van [[Belgiese nasionale rugbyspan|België]], Roemenië en [[Spaanse nasionale rugbyspan|Spanje]] tydens hulle kwalifisering uitgeslote spelers ingespan het, is hulle vir elke wedstryd met hierdie spelers met puntaftrekking beboet.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/340527 |title=Independent Appeal Committee decision regarding Romania and Spain |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=6 Junie 2018 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.co.uk/rugby/story/_/id/23511452/rugby-world-cup-russia-benefit-romania-spain-belgium-deducted-points |title=Russia handed 2019 World Cup spot |publisher=ESPNscrum |date=15 Mei 2018 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Vervolgens het Rusland onmiddellik vir die Rugbywêreldbeker 2019 gekwalifiseer, terwyl Duitsland, ondanks soms swaar nederlae, tot die volgende rondte gevorder het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2018/may/15/russia-romania-rugby-world-cup-2019-ineligible-player |title=Russia handed World Cup place as Romania penalised for ineligible player |publisher=[[The Guardian]] |author=Gerard Meagher |date=15 Mei 2018 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Duitsland, wat as naaswenner van die uitspeel geëindig het, het die Rugbywêreldbeker 2019 egter net-net misgeloop, nadat hulle die beslissende wedstryd teen Kanada verloor het. === Kwalifiserende spanne === Die volgende 20 spanne het vir die Rugbywêreldbeker 2019 gekwalifiseer. Rusland, wat Roemenië vervang het, is die enigste verandering in die 20-span-lys van die Rugbywêreldbeker 2015. Dit is die eerste toernooi wat Roemenië misgeloop het. [[Lêer:World Map 2019 RWC qualif.png|duimnael|400px|Spanne wat aan die kwalifiseringstoernooi deelgeneem en die wat regstreeks gekwalifiseer het; altesaam 93 spanne het deelgeneem. {{columns-list|2| {{sleutel|#FF8C00|[[Rugby Afrika|Afrika]]}} {{sleutel|#00FF00|[[Rugby Amerikas Noord|Noord-]] en [[Suid-Amerika Rugby|Suid-Amerika]]}} {{sleutel|#FF00FF|[[Asië Rugby|Asië]]}} {{sleutel|#0000FF|[[Rugby Europa|Europa]]}} {{sleutel|#FFFF00|[[Oseanië Rugby|Oseanië]]}} {{sleutel|#e0e0e0|Nie deelgeneem nie}}}}]] [[Lêer:2019 Rugby World Cup (men) participating nations.svg|duimnael|400px|Uitslag van die kwalifisering: {{sleutel|#f00|Gasheer}} {{sleutel|#07f|Twaalf beste spanne van die 2015-toernooi}} {{sleutel|#0d0|Wenner van die plaaslike kwalifisering}} {{sleutel|#ff0|Versuim om te kwalifiseer}} {{sleutel|#e0e0e0|Nie deelgeneem nie}}]] {| class="wikitable sortable" !Span !Kwalifiseringmetode !Verskynings by eindstryde !Laaste verskyning !Vorige beste prestasie !Groep |- |{{JPNru}} |'''Gasgeer''' |Negende |[[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]])</small> |A |- |{{ARGru}} |rowspan="11"|'''Regstreeks''' |Negende |[[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] |Derde plek <small>([[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |C |- |{{AUSru}} |Negende |[[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] |'''Kampioen''' <small>([[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]])</small> |D |- |{{ENGru}} |Negende |[[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] |'''Kampioen''' <small>([[Rugbywêreldbeker 2003|2003]])</small> |C |- |{{FRAru}} |Negende |[[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] |Naaswenner <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]])</small> |C |- |{{GEOru}} |Vyfde |[[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]])</small> |D |- |{{IRLru}} |Negende |[[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] |Kwarteindrondte <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]])</small> |A |- |{{ITAru}} |Negende |[[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]])</small> |B |- |{{NZLru}} |Negende |[[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] |'''Kampioen''' <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]])</small> |B |- |{{SCOru}} |Negende |[[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] |Vierde plek <small>([[Rugbywêreldbeker 1991|1991]])</small> |A |- |{{RSAru}} |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] |'''Kampioen''' <small>([[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |B |- |{{WALru}} |Negende |[[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] |Derde plek <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]])</small> |D |- |{{FIJru}} |Oseanië 1 |Agste |[[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] |Kwarteindrondte <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |D |- |{{CANru}} |Uitspeelwenner |Negende |[[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] |Kwarteindrondte <small>([[Rugbywêreldbeker 1991|1991]])</small> |B |- |{{NAMru}} |Afrika 1 |Sesde |[[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]])</small> |B |- |{{RUSru}} |Europa 1 |Tweede |[[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 2011|2011]])</small> |A |- |{{SAMru}} |Uitspeelwedstrydwenner |Agtste |[[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] |Kwarteindrondte <small>([[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]])</small> |A |- |{{TGAru}} |Oseanië 2 |Agtste |[[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]])</small> |C |- |{{URUru}} |Amerikas 2 |Vierde |[[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]])</small> |D |- |{{USAru}} |Amerikas 1 |Agtste |[[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]])</small> |C |} == Stadions == [[Lêer:New national stadium tokyo 1.jpg|duimnael|Die Japannese Nasionale Stadion in Tokio, kern van die Japannese bod, was nie betyds klaar vir die Rugbywêreldbeker 2019 nie]] Die lys wat in 2009 bekendgemaak is ná die toernooitoewysing het 22 stadions bevat. Oorspronklik is oorweeg om van die wedstryde in Hongkong (Hongkong-stadion) en [[Singapoer]] ([[Nasionale Stadion, Singapoer|Nasionale Stadion]]) te huisves.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/international/70702164/world-rugby-to-meet-japans-2019-world-cup-organisers-over-stadium-scrapping |title=World Rugby to meet Japan's 2019 World Cup organisers over stadium scrapping |publisher=Stuff |author=Karolos Grohmann |date=30 Julie 2015 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die amptelike lys wat op 2 Maart 2015 bekendgemaak is, het 12 stadions bevat. Onder andere is die [[Nissan-stadion|Internasionale Stadion Jokohama]] bygevoeg, wat nie op die oorspronklike lys was nie. Hongkong en Singapoer is van dié lys verwyder, waarvolgens al die wedstryde in Japan aangebied is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/59461 |title=Host cities and venues announced for RWC 2019 in Japan |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=2 Maart 2015 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die kernpunt van die Japannese bod was die Japannese Nasionale Stadion in Tokio, wat met die oog op die Olimpiese Somerspele 2020 deur [[Zaha Hadid]] ontwerp is. Met ’n beplande kapasiteit van 80&nbsp;000 sou dit die grootste stadion wees; dit was ook as plek vir die eindstryd en ander belangrike wedstryde beplan. Weens ’n massiewe koste-oorskryding het eerste minister [[Shinzō Abe]] op 17 Julie 2015 aangekondig dat dié projek geskrap en ’n nuwe aansoek ingedien sal word. As gevolg van hierdie vertraging was die nuwe Japannese Nasionale Stadion nie vir die Rugbywêreldbeker 2019 beskikbaar nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://news.yahoo.com/japan-pm-orders-full-review-2020-olympic-stadium-070207621--spt.html |title=Japan rips up 2020 Olympic stadium plan |publisher=[[Yahoo!]] |author=Alastair Himmer |date=15 Julie 2015 |accessdate=13 Februarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230213095527/https://news.yahoo.com/japan-pm-orders-full-review-2020-olympic-stadium-070207621--spt.html |archive-date=13 Februarie 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In ’n verklaring het Wêreldrugby sy teleurstelling oor dié beslissing uitgedruk, veral nadat beide die bodkomitee en die Japannese Sportraad herhaaldelik verseker het dat die projek betyds klaar sou wees.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://uk.reuters.com/article/rugby-world-tokyo/update-1-rugby-world-rugby-officials-seeking-answers-from-japan-idUKL2N0ZX03Y20150717 |title=World Rugby officials seeking answers from Japan |publisher=[[Reuters]] |date=17 Julie 2015 |accessdate=13 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813234728/https://uk.reuters.com/article/rugby-world-tokyo/update-1-rugby-world-rugby-officials-seeking-answers-from-japan-idUKL2N0ZX03Y20150717 |archive-date=13 Augustus 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Wêreldrugby het vervolgens tot einde September 2015 tyd gegun om ’n alternatiewe plan te ontwerp. Te midde van verskeie mediaberigte oor ’n nuwe toewysing van die toernooi aan óf Italië óf Suid-Afrika, het raadspresident [[Bernard Lapasset]] beklemtoon dat Japan in elk geval gasheer sal wees en dat daar nie ’n “Plan B” is nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2015/sep/15/japan-host-2019-rugby-world-cup-bernard-lapasset |title=Japan will host 2019 Rugby World Cup, insists Bernard Lapasset |publisher=[[The Guardian]] |author=Michael Aylwin |date=15 September 2015 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Op 28 September 2015 het Wêreldrugby ’n ooreenkoms met die reëlingskomitee oor ’n nuwe stadionkonsep bekend gemaak. Die belangrikste stadion was nou die Internasionale Stadion Jokohama, terwyl die [[Ajinomoto-stadion]], in ’n voorstad van Tokio, [[Chōfu]], ook gebruik is.<ref name="Roadmap" /> Die Internasionale Stadion Jokohama is al tydens die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002 gebruik en het ook die eindstryd gehuisves. <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! [[Chōfu, Tokio|Chōfu]], [[Honsjoe]] ! [[Jokohama]], Honsjoe ! [[Fukuroi, Shizuoka|Fukuroi]], Honsjoe ! [[Higashiōsaka, Osaka|Higashiosaka]], Honsjoe |- | [[Ajinomoto-stadion]] | [[Internasionale Stadion Jokohama|Int’l Stadion Jokohama]] | [[Shizuoka-stadion]] | [[Higashi Osaka Hanazono Rugbystadion|Hanazono Rugbystadion]] |- | <small>{{Koördinate|35|39|51.4|N|139|31|37.7|O|type:landmark_region:JP|aansig=inlyn|name=Ajinomoto-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|35|30|36.16|N|139|36|22.49|O|type:landmark_region:JP|aansig=inlyn|name=Int’l Stadion Jokohama}}</small> | <small>{{Koördinate|34|44|35.60|N|137|58|13.81|O|type:landmark_region:JP|aansig=inlyn|name=Shizuoka-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|34|40|8.2|N|135|37|35|O|type:landmark_region:JP|aansig=inlyn|name=Hanazono Rugbystadion}}</small> |- | Kapasiteit: '''49&nbsp;970''' | Kapasiteit: '''72&nbsp;327''' | Kapasiteit: '''50&nbsp;889''' | Kapasiteit: '''30&nbsp;000''' |- | [[Lêer:Ajinomoto Stadium 20101120.JPG|180px]] | [[Lêer:NISSANSTADIUM20080608.JPG|180px]] | [[Lêer:Ecopa030304.jpg|180px]] | [[Lêer:Kintetsu Hanazono rugby stadium.jpg|180px]] |- ! [[Fukuoka]], [[Kioesjoe]] !rowspan=10 colspan=2| {{Location map+ |Japan |float=center |width=600 |length=600 |caption=<center>Ligging van die 12 stadions vir rugbywedstryde tydens die Rugbywêreldbeker 2019 soos aangekondig op 28 September 2015.<ref name="Roadmap" /></center> |places= {{Location map~ |Japan |lat=32.836944 |long=+130.8 |label=<div style="font-size:70%;">[[Umakana Yokana-stadion]]</div>|position=bottom|mark=Arrows 12x12 s.svg}} {{Location map~ |Japan |lat=33.200556 |long=+131.6575 |label=<div style="font-size:70%;">[[Ōita Bank Dome]]</div>|position=right|mark=Arrows 12x12 s.svg}} {{Location map~ |Japan |lat=33.585889 |long=+130.46079 |label=<div style="font-size:70%;">[[Level-5-stadion]]</div>|position=top|mark=Arrows 12x12 s.svg}} {{Location map~ |Japan |lat=35.664270 |long=+139.527151 |label=<div style="font-size:70%;">[[Ajinomoto-stadion]]</div>|position=right|mark=Arrows 12x12 s.svg}} {{Location map~ |Japan |lat=35.510044 |long=+139.606247 |label=<div style="font-size:70%;">[[Internasionale Stadion Jokohama|Int’l Stadion Jokohama]]</div>|position=bottom|mark=Arrows 12x12 s.svg}} {{Location map~ |Japan |lat=34.743222 |long=+137.970503 |label=<div style="font-size:70%;">[[Shizuoka-stadion]]</div>|position=left|mark=Arrows 12x12 s.svg}} {{Location map~ |Japan |lat=34.668944 |long=+135.626389 |label=<div style="font-size:70%;">[[Higashi Osaka Hanazono Rugbystadion|Hanazono Rugbystadion]]</div>|position=left|mark=Arrows 12x12 s.svg}} {{Location map~ |Japan |lat=35.0845 |long=+137.170611 |label=<div style="font-size:70%;">[[Toyota-stadion]]</div>|position=top|mark=Arrows 12x12 s.svg}} {{Location map~ |Japan |lat=43.015172 |long=+141.409767 |label=<div style="font-size:70%;">[[Sapporo Dome]]</div>|position=top|mark=Arrows 12x12 s.svg}} {{Location map~ |Japan |lat=34.656708 |long=+135.168964 |label=<div style="font-size:70%;">[[Noevir Stadion Kobe]]</div>|position=top|mark=Arrows 12x12 s.svg}} {{Location map~ |Japan |lat=36.15 |long=+139.383333 |label=<div style="font-size:70%;">[[Kumagaya Rugbygrond]]</div>|position=top|mark=Arrows 12x12 s.svg}} {{Location map~ |Japan |lat=39.266667 |long=+141.883333 |label=<div style="font-size:70%;">[[Kamaishi Recovery Memorial Stadion]]</div>|position=right|mark=Arrows 12x12 s.svg}} }} ! [[Toyota, Aichi|Toyota]], Honsjoe |- | [[Level-5-stadion]] | [[Toyota-stadion]] |- | <small>{{Koördinate|33.585889|N|130.46079|O|type:landmark_region:JP|aansig=inlyn|name=Level-5-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|35|05|04.2|N|137|10|14.2|O|type:landmark_region:JP|aansig=inlyn|name=Toyota-stadion}}</small> |- | Kapasiteit: '''22&nbsp;563''' | Kapasiteit: '''45&nbsp;000''' |- | [[Lêer:レベルファイブスタジアム3.JPG|180px]] | [[Lêer:Toyota sta 0313 2.JPG|180px]] |- ! [[Sapporo]], [[Hokkaido]] ! [[Ōita, Ōita|Ōita]], Kioesjoe |- | [[Sapporo Dome]] | [[Ōita Bank Dome]] |- | <small>{{Koördinate|43|0|54.62|N|141|24|35.16|O|type:landmark_region:JP|aansig=inlyn|name=Sapporo Dome}}</small> | <small>{{Koördinate|33|12|2|N|131|39|27|O|type:landmark_region:JP|aansig=inlyn|name=Ōita Bank Dome}}</small> |- | Kapasiteit: '''41&nbsp;410''' | Kapasiteit: '''40&nbsp;000''' |- | [[Lêer:Sapporo Dome 001.jpeg|180px]] | [[Lêer:Ooita Stadium20090514.jpg|180px]] |- ! [[Kumamoto]], Kioesjoe ! [[Kobe]], Honsjoe ! [[Kumagaya, Saitama|Kumagaya]], Honsjoe ! [[Kamaishi, Iwate|Kamaishi]], Honsjoe |- | [[Umakana Yokana-stadion]] | [[Noevir Stadion Kobe]] | [[Kumagaya Atletiekstadion|Kumagaya Rugbystadion]] | [[Kamaishi Recovery Memorial Stadion]] |- | <small>{{Koördinate|32|50|13|N|130|48|0|O|type:landmark_region:JP|aansig=inlyn|name=Umakana Yokana-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|34|39|24.15|N|135|10|8.27|O|type:landmark_region:JP|aansig=inlyn|name=Kobe City Misaki Park-stadion}}</small> | <small>{{Koördinate|36.164|139.411002|type:landmark_region:JP|aansig=inlyn|name=Kumagaya Rugbygrond}}</small> | <small>{{Koördinate|39|16|N|141|53|O|type:landmark_region:JP|aansig=inlyn|name=Kamaishi Recovery Memorial Stadion}}</small> |- | Kapasiteit: '''32&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''30&nbsp;312''' | Kapasiteit: '''24&nbsp;000''' | Kapasiteit: '''16&nbsp;187''' |- | [[Lêer:Kumamoto kk wing.jpg|180px]] | [[Lêer:Inside View of Kobe Wing Stadium.jpg|180px]] | [[Lêer:Kumagayasogo1.JPG|180px]] | [[Lêer:釜石鵜住居復興スタジアム.jpg|180px]] |}</center> == Formaat == [[Lêer:Hachikenya in 201909 003.jpg|duimnael|’n Reuse rugbybal, ''Sirius'' – die amptelike rugbybal van die Rugbywêreldbeker 2019 – adverteer in [[Osaka]] vir die Rugbywêreldbeker 2019]] Die Rugbywêreldbeker 2019 is oor 44 dae tussen 20 verskillende spanne oor 48 wedstryde beslis. Dit het op 20 September op die Ajinomoto-stadion in Chōfu naby Tokio met die openingswedstryd tussen die gasheer Japan en Rusland afgeskop. Die toernooi het geëindig by Internasionale Stadion Jokohama op 2 November met die eindstryd tussen Engeland en Suid-Afrika, waartydens die Springbokke die [[Webb Ellis-beker]] ingepalm het. === Kalender === Die volgende tabel dui die Rugbywêreldbeker 2019 se daaglikse program aan. ’n Rooi blokkie dui op beide die openings- en sluitingseremonie, ’n pers blokkie op wedstryde tydens die groepfase, ’n groen blokkie op wedstryde tydens die uitklopfase, ’n blou blokkie op die bronseindstryd en ’n geel blokkie op die eindstryd. {| | {| class="wikitable left center" "style=margin:0.5em auto;font-size:95%;line-height:1.25em" |+ Aantal daaglikse wedstryde tydens die toernooi |- ! scope=col |Groepfase<br />September/Oktober ! scope=col |Vr<br />20 ! scope=col |Sa<br />21 ! scope=col |So<br />22 ! scope=col |Ma<br />23 ! scope=col |Di<br />24 ! scope=col |Wo<br />25 ! scope=col |Do<br />26 ! scope=col |Vr<br />27 ! scope=col |Sa<br />28 ! scope=col |So<br />29 ! scope=col |Ma<br />30 ! scope=col |Di<br />1 ! scope=col |Wo<br />2 ! scope=col |Do<br />3 ! scope=col |Vr<br />4 ! scope=col |Sa<br />5 ! scope=col |So<br />6 ! scope=col |Ma<br />7 ! scope=col |Di<br />8 ! scope=col |Wo<br />9 ! scope=col |Do<br />10 ! scope=col |Vr<br />11 ! scope=col |Sa<br />12 ! scope=col |So<br />13 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 20 -->| bgcolor=#d6325b|'''{{Afkorting|OS|Openingseremonie}}''' <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 1 -->| <!-- 2 -->| <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| <!-- 7 -->| <!-- 8 -->| <!-- 9 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| |- align=center | align=left|Groep A <!-- 20 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 1 -->| <!-- 2 -->| <!-- 3 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 6 -->| <!-- 7 -->| <!-- 8 -->| <!-- 9 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- align=center |align=left|Groep B <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 1 -->| <!-- 2 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 7 -->| <!-- 8 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 9 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- align=center |align=left|Groep C <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 1 -->| <!-- 2 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 6 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 7 -->| <!-- 8 -->| <!-- 9 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- align=center |align=left|Groep D <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| bgcolor=#c364f3| 2 <!-- 30 -->| <!-- 1 -->| <!-- 2 -->| <!-- 3 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 6 -->| <!-- 7 -->| <!-- 8 -->| <!-- 9 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- ! scope=col |Uitklopfase<br />Oktober/November ! scope=col |Ma<br />14 ! scope=col |Di<br />15 ! scope=col |Wo<br />16 ! scope=col |Do<br />17 ! scope=col |Vr<br />18 ! scope=col |Sa<br />19 ! scope=col |So<br />20 ! scope=col |Ma<br />21 ! scope=col |Di<br />22 ! scope=col |Wo<br />23 ! scope=col |Do<br />24 ! scope=col |Vr<br />25 ! scope=col |Sa<br />26 ! scope=col |So<br />27 ! scope=col |Ma<br />28 ! scope=col |Di<br />29 ! scope=col |Wo<br />30 ! scope=col |Do<br />31 ! scope=col |Vr<br />1 ! scope=col |Sa<br />2 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 31 -->| <!-- 1 -->| <!-- 2 -->| bgcolor=#d6325b|'''{{Afkorting|SS|Sluitingseremonie}}''' |- align=center |align=left|Uitklopfase <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 20 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 27 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 31 -->| <!-- 1 -->| bgcolor=#3399ff| '''1''' <!-- 2 -->| bgcolor=#ffcc00| '''1''' |} | {| style="margin:0.5em auto" wikitable right | colspan=2 |'''Verklaring''' |- | {{sleutel|#d6325b|Seremonies}} |- | {{sleutel|#c364f3|Groepfase}} |- | {{sleutel|#00cc33|Uitklopfase}} |- | {{sleutel|#3399ff|Bronseindstryd}} |- | {{sleutel|#ffcc00|Eindstryd}} |} |} === Groepe === [[Lêer:Kyoto State Guest House Main Gate.JPG|duimnael|Die loting vir die Rugbywêreldbeker 2019 het op 10 Mei 2017 in die Kioto Staatsgastehuis plaasgevind]] [[Lêer:20170510chusen1.jpg|duimnael|Die destydse eerste minister van Japan, [[Shinzo Abe]], en Wêreldrugby se destydse voorsitter, Bill Beaumont, tydens die loting]] Die eerste rondte, of die groepfase, het 20 spanne wat in vier groepe van vyf spanne gedeel is met dieselfde formaat as wat in 2003, 2007, 2011 en 2015 gebruik is. Die loting vir die groepfase was op 10 Mei 2017 in [[Kioto]] se Staatsgastehuis waar die twaalf regstreekse kwalifiseerders in drie groepe gedeel is na aanleiding van hulle posisie op die IRR-ranglys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/206713 |title=Date confirmed Rugby World Cup 2019 pool draw |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=24 November 2016 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die loting is geskuif van die tradisionele datum ná die eindjaarrugbytoetsreeks gedurende die Novembermaand ná die vorige Rugbywêreldbekertoernooi sodat die spanne meer tyd gehad het om hulle wêreldranglysposisie voor die loting te verbeter.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/233514 |title=RWC 2019 Pool Draw |publisher=rugbyworldcup.com |author=Barry Glendenning |date=23 Maart 2017 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die lootstelsel van vorige rugbywêreldbekertoernooie is behou met die twaalf regstreekse kwalifiseerders uit 2015 wat op die lotingsdag aan hulle onderskeie groepe toegewys is, gebaseer op hulle plek op die Wêreldrugby-ranglys op 10 Mei 2017: * '''Groep 1:''' Die vier beste gekeurde spanne * '''Groep 2:''' Die vier naasbeste gekeurde spanne * '''Groep 3:''' Die vier laagste regstreekse kwalifiseerders Die oorblywende twee groepe bestaan uit die agt bykomende spanne, met die toewysing in elke groep gebaseer op die vorige Rugbywêreldbekertoernooi: * '''Groep 4:''' Oseanië 1, Amerikas 1, Europa 1, Afrika 1 * '''Groep 5:''' Oseanië 2, Amerikas 2, uitspeelwenner, uitspeelwedstrydwenner Dit beteken dat die 20 deelnemende spanne, gekwalifiseerde en kwalifiserende, soos volg gekeur is (volgens hulle plek op die wêreldranglys op 10 Mei 2017): {| |- style="text-align:left" !style="width:10em"|Groep 1 !style="width:10em"|Groep 2 !style="width:10em"|Groep 3 !style="width:14em"|Groep 4 !style="width:12em"|Groep 5 |- style="vertical-align:top" |{{plainlist| * {{NZLru}} <small>(1)</small> * {{ENGru}} <small>(2)</small> * {{AUSru}} <small>(3)</small> * {{IRLru}} <small>(4)</small> }} |{{plainlist| * {{SCOru}} <small>(5)</small> * {{FRAru}} <small>(6)</small> * {{RSAru}} <small>(7)</small> * {{WALru}} <small>(8)</small> }} |{{plainlist| * {{ARGru}} <small>(9)</small> * {{JPNru}} <small>(10)</small> * {{GEOru}} <small>(11)</small> * {{ITAru}} <small>(12)</small> }} |{{plainlist| * Oseanië 1 ({{FIJru}}) * Amerikas 1 ({{USAru}}) * Europa 1 ({{RUSru}}) * Afrika 1 ({{NAMru}}) }} |{{plainlist| * Oseanië 2 ({{TGAru}}) * Amerikas 2 ({{URUru}}) * Uitspeelwenner ({{SAMru}}) * Uitspeelwedstrydwenner ({{CANru}}) }} |} Ná die loting op 10 Mei 2017 lyk die groepe soos volg:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/live/2017/may/10/rugby-world-cup-draw-2019-live |title=Rugby World Cup 2019 draw: England land France and Argentina – as it happened |publisher=[[The Guardian]] |author=Barry Glendenning |date=10 Mei 2017 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> {| class="wikitable" style="width:98%;" !width=25%|[[#Groep A|Groep A]] !width=25%|[[#Groep B|Groep B]] !width=25%|[[#Groep C|Groep C]] !width=25%|[[#Groep D|Groep D]] |- | {{IRLru}}<ref group="n" name="auto">Regstreekse kwalifiseerder (derde in hulle groep in [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]]).</ref><br /> {{SCOru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{JPNru}}<ref group="n" name="auto" /><ref group="n">Benewens regstreekse kwalifisering as gevolg van sy prestasie in 2015 is Japan die gasheer en sou die land op grond daarvan gekwalifiseer het.</ref><br /> {{RUSru}}<br /> {{SAMru}} | {{NZLru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{RSAru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{ITAru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{NAMru}}<br /> {{CANru}} | {{ENGru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{FRAru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{ARGru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{USAru}}<br /> {{TGAru}} | {{AUSru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{WALru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{GEOru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{FIJru}}<br /> {{URUru}} |} === Groepfase === [[Lêer:Rugby World Cup 190920c.jpg|duimnael|Verbyvlug van die Japannese Lugselfverdedigingsmag se ''Blue Impulse'' tydens die openingseremonie van die Rugbywêreldbeker 2019<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/patrick-mckendry-fitting-beginning-to-2019-rugby-world-cup-as-japan-overcome-russia/ICR2ILFE7VZX54L4YYWVT2OQKQ/?c_id=4&objectid=12269616 |title=Fitting beginning to 2019 Rugby World Cup as Japan overcome Russia |publisher=[[The New Zealand Herald]] |author=Patrick McKendry |date=20 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref>]] [[Lêer:Rugby World Cup 190920d10.jpg|duimnael|Toneel tydens die openingseremonie van die Rugbywêreldbeker 2019]] [[Lêer:Rugby World Cup 190920f2.jpg|duimnael|Toneel met berg [[Foedji]] tydens die openingseremonie]] Soos in die rugbywêreldbekertoernooie van 2003, 2007, 2011 en 2015 is die 20 spanne wat vir die Rugbywêreldbeker 2019 gekwalifiseer het in vier groepe verdeel. Die groepe is verdeel van Groep A tot Groep D en elke groep het bestaan uit vyf spanne. Elke groep het een semifinalis en een kwarteindfinalis (regstreekse kwalifiseerders) van die Rugbywêreldbeker 2015 bevat, met die ander drie plekke wat deur die kwalifiseringstelsel aangevul is. Elke land het een keer teen elke ander span in sy groep gespeel: elke land het dus vier wedstryde tydens die groepfase gespeel. Klassifisering binne elke groep was gegrond op die volgende puntestelsel: * vier wedstrydpunte vir ’n oorwinning; * twee vir ’n gelykopuitslag; * geen vir ’n nederlaag; * Een bonuspunt vir die druk van vier of meer [[Drie (sport)|drieë]], of ’n nederlaag met sewe punte of minder.<ref name=rules>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/tournament-rules |title=Tournament Rules |publisher=rugbyworldcup.com |accessdate=28 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928072157/https://www.rugbyworldcup.com/tournament-rules |archive-date=28 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Bonuspunte wat bydra tot spanne se versamelde wedstrydpuntetelling is toegeken in elkeen van die volgende omstandighede (een wedstrydpunt vir elke geval): * ’n span druk vier of meer drieë (ongeag van die wedstryduitslag); * ’n span verloor met sewe punte (’n verdoelde drie) of minder.<ref name="rules" /> Aan die einde van die groepfase is die spanne gerangskik van die eerste na die vyfde posisie, gegrond op versamelde wedstrydpunte, met die twee beste spanne wat na die kwarteindrondte deurgedring het. As twee of meer spanne ewe veel punte behaal het, is ’n kriteriastelsel gebruik om te bepaal watter span ’n hoër rang gehad het. Die kriteriastelsel het berus op ’n gedetailleerde analise van die wedstryde waaraan die spanne deelgeneem het. As geen uitslag met die stelsel bereik kon word nie, is die span wat die hoër rang op die amptelike ranglys van Wêreldrugby gehad het (soos gepubliseer op 14 Oktober 2019) die hoër rang toegeken.<ref name="rules" /> === Uitklopfase === Van die begin van dié fase af het die toernooi ’n uitklopformaat aangeneem wat uit agt wedstryde bestaan het: vier kwarteindstryde, twee halfeindstryde, ’n derdeplekwedstryd en die eindstryd. Die wenner en naaswenner van elk van die groepe het na die uitklopfase deurgedring. Groepwenners het teen naaswenners in ander groepe in die kwarteindstryde gespeel, byvoorbeeld: die wenner van Groep A het teen die naaswenner van Groep B en die wenner van Groep B teen die naaswenner van Groep A gespeel. Spanne van dieselfde groep sou dus eers in óf die klein finale óf die eindstryd kon herontmoet het. Elke wedstryd in die uitklopfase moes met ’n oorwinning vir een van die spanne eindig. As daar ná tagtig minute van gewone spel ’n gelykopuitslag was, is daar verder gespeel om te bepaal wie die wenner is. Aanvanklik is daar twee periodes van [[ekstra tyd]] gespeel, tien minute in elke rigting: as daar dan steeds geen wenner was nie, is daar vir tien minute gespeel in ’n uitklopformaat, waar die eerste span wat daarin geslaag het om punte aan te teken, gewen het. As daar steeds nie ’n wenner was ná 110 minute nie is die wenner bepaal deur ’n stelskopkompetisie.<ref name="rules" /> === 2019-effek op 2023-kwalifisering === Soos tydens die rugbywêreldbekertoernooie van 2007, 2011 en 2015 het die top drie spanne in elke groep regstreeks vir die volgende Rugbywêreldbeker 2023 in Frankryk gekwalifiseer. Hulle was Argentinië, Australië, Engeland, Fidji, Frankryk, Ierland, Italië, Japan, Nieu-Seeland, Skotland, Suid-Afrika en Wallis. == Kaartjies en borgskappe == Kaartjies vir die Rugbywêreldbeker 2019 is in agt fases verdeel dwarsdeur 2018 en tot in Januarie 2019, toe in die laaste fase die oorblywende kaartjies vrygestel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/tournaments/rugby-world-cup/rugby-world-cup-tickets-94639 |title=2019 Rugby World Cup Tickets |publisher=Rugby World |author=Sam Tremlett |date=15 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> In Julie 2018 is daar aangekondig dat daar reeds 900&nbsp;000 van die 1,8 miljoen kaartjies verkoop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/348466 |title=Unprecedented demand for Rugby World Cup 2019 tickets as priority ballot sales close |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=10 Julie 2018 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Altesaam is daar 1,72 miljoen kaartjies verkoop, wat dit die grootste enkelsportoernooi in Japan maak; die 99% bywoning gedurende die 45 wedstryde is die hoogste in die rugbywêreldbekergeskiedenis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/572269/rwc-2019-delivers-record-economic-social-and-sporting-outcomes-for-japan |title=RWC 2019 delivers record economic, social and sporting outcomes for Japan |publisher=rugbyworldcup.com |date=24 Junie 2020 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die wêreldwye vennote van die toernooi was [[Emirates]], [[Heineken]], [[Land Rover]], [[Mastercard]], [[Société Générale]] en [[DHL]], en die amptelike borge sluit in [[Canon]], [[Toto Bpk|Toto]], [[Secom]], Lipod, [[Mitsubishi]], [[NEC]], Hito en Taisei.<ref name="RWC2019">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019 |title=2019 Rugby World Cup |publisher=rugbyworldcup.com |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> [[William Gilbert (rugby)|Gilbert]] het die rugbyballe vir die toernooi verskaf en die ''Sirius''-wedstrydbal is deurgaans in die toernooi gebruik. Dit sit Gilbert se betrokkenheid by rugbywêreldbekertoernooie voort nadat die maatskappy die ''Barbarian''- (1995), ''Revolution''- (1999), ''Xact''- (2003), ''Synergie''- (2007), ''Virtuo''- (2011) en ''Match XV''-balle (2015) vir vorige toernooie verskaf het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.gilbertrugby.com/pages/rugbymemories |title=Gilbert Rugby Memories |publisher=Gilbert |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Saam met Gilbert was die amptelike verskaffers Tudor, Toppan, [[Canterbury of New Zealand|Canterbury]], [[NTT Docomo]], [[Ernst & Young|EY]], [[Suntory]] en [[Aggreko]].<ref name="RWC2019" /> == Betrokkenes == === Wedstrydbeamptes === ’n Paneel van twaalf skeidsregters, sewe lynregters en vier televisieskeidsregters is vir die 48 wedstryde ingespan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/419165 |title=Match officials selected for RWC 2019: Introducing Team 21 |publisher=rugbyworldcup.com |date=7 Mei 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> {{col-begin}} {{col-2}} ; Skeidsregters * {{vlagikoon|Australië}} Nic Berry <small>([[Rugby Australia|Australië]])</small> * {{vlagikoon|Australië}} Angus Gardner <small>([[Rugby Australia|Australië]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} [[Wayne Barnes]] <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} Luke Pearce <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Frankryk}} Jérôme Garcès <small>([[Franse Rugbyfederasie|Frankryk]])</small> * {{vlagikoon|Frankryk}} Pascal Gaüzère <small>([[Franse Rugbyfederasie|Frankryk]])</small> * {{vlagikoon|Frankryk}} Romain Poite <small>([[Franse Rugbyfederasie|Frankryk]])</small> * {{vlagikoon|Frankryk}} Mathieu Raynal <small>([[Franse Rugbyfederasie|Frankryk]])</small> * {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Ben O’Keeffe <small>([[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]])</small> * {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Paul Williams <small>([[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]])</small> * {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Jaco Peyper]] <small>([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|Suid-Afrika]])</small> * {{vlagikoon|Wallis}} Nigel Owens <small>([[Walliese Rugbyunie|Wallis]])</small> {{col-2}} ; Lynregters * {{vlagikoon|Argentinië}} Federico Anselmi <small>([[Argentynse Rugbyunie|Argentinië]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} Matthew Carley <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} Karl Dickson <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Frankryk}} Alexandre Ruiz <small>([[Franse Rugbyfederasie|Frankryk]])</small> * {{vlagikoon|Ierland|rugby}} Andrew Brace <small>([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Ierland]])</small> * {{vlagikoon|Japan}} Shuhei Kubo <small>([[Japannese Rugbyvoetbalunie|Japan]])</small> * {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Brendon Pickerill <small>([[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]])</small> ; Televisieskeidsregters * {{vlagikoon|Engeland}} Graham Hughes <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} Rowan Kitt <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Ben Skeen <small>([[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]])</small> * {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Marius Jonker]] <small>([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|Suid-Afrika]])</small> {{col-end}} === Spanne === Elke land kon 31 spelers vir die toernooi kies. Die spanne moes teen 8 September 2019 aan Wêreldrugby voorgelê word. Nadat die span voorgelê is, kon ’n beseerde speler vervang word, maar so ’n speler is nie toegelaat om weer by die span aan te sluit nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby/rugby-union/international/rugby-world-cup-2019-squad-list-every-team-player-nation-england-wales-new-zealand-france-a9057256.html |title=Rugby World Cup 2019 squads: Every player from every team announced for Japan |publisher=The Independent |author=Jack de Menezes |date=19 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> == Wedstryde == {| class="infobox bordered" | style="background:#cfc;"|Kwalifiseer vir die kwarteindrondte én regstreeks vir die [[Rugbywêreldbeker 2023]]. |- | style="background:#ffc;"|Uit die toernooi geskakel, maar kwalifiseer regstreeks vir die Rugbywêreldbeker 2023. |- | style="background:;"|Uit die toernooi geskakel én loop regstreekse kwalifisering vir die Rugbywêreldbeker 2023 mis. |} Die wedstryde is in twee fases opgedeel, naamlik die groep- en die uitklopfase. === Groepfase === 20 spanne het aan die groepfase deelgeneem. Die twee beste spanne in elke groep het na die uitklopfase deurgedring, terwyl die drie beste spanne regstreeks vir die volgende toernooi gekwalifiseer het. ==== Groep A ==== [[Lêer:Ajinomoto Stadium 190920a.jpg|duimnael|Die openingswedstryd tussen Japan en Rusland in Chōfu]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;v|Punte vir}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;t|Punte teen}} !width=25|{{Afkorting|+/−|Punteverskil}} !width=25|{{Afkorting|D&nbsp;v|Drieë vir}} !width=25|{{Afkorting|BP|Bonuspunte}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{JPNru}} |4||4||0||0||115||62||+53||13||3||'''19''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{IRLru}} |4||3||0||1||121||27||+94||18||4||'''16''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{SCOru}} |4||2||0||2||119||55||+64||16||3||'''11''' |- |style="text-align:left;"|{{SAMru}} |4||1||0||3||58||128||–70||8||1||'''5''' |- |style="text-align:left;"|{{RUSru}} |4||0||0||4||19||160||–141||1||0||'''0''' |} {{rugbywedstryd | datum = 20 September 2019 | tyd = 19:45 (JST) | tuis = {{JPNru-r}} | telling = 30–10 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25290 Verslag] | weg = {{RUSru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Kotaro Matsushima]] (3), [[Pieter Labuschagne]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Yu Tamura]], [[Rikiya Matsuda]]<br />'''Strafdoele:''' [[Yu Tamura]] (2) | wegpunte = '''Drie:''' [[Kirill Golosnitsky]]<br />'''Doelskop:''' [[Joeri Koesjnaref]]<br />'''Strafdoel:''' [[Joeri Koesjnaref]] | stadion = [[Ajinomoto-stadion]], Chōfu | bywoning = 45&nbsp;745 | skeidsregter = Nigel Owens ([[Walliese Rugbyunie|Wal]]) | speler van die wedstryd = [[Kotaro Matsushima]] (JPN) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekeropeningswedstryd wat nie ’n vlak-een-span gesien het nie.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2019/09/18/rwc-preview-japan-vs-russia/ |title=RWC Pool A Preview – Japan vs Russia |publisher=Americas Rugby News |date=18 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Kotaro Matsushima word die eerste Japannese rugbyspeler wat ’n driekuns tydens ’n rugbywêreldbekerwedstryd en die eerste tydens ’n rugbywêreldbekeropeningswedstryd aanteken.''<ref name="Driekuns">{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=date;template=results;triesmin1=3;triesval1=tries;trophy=17;type=player;view=match |title=Statsguru / Test matches / Player records / Rugby World Cup / Tries scored: greater than or equal to 3 |publisher=ESPNscrum |accessdate=3 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181103210211/http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=date;template=results;triesmin1=3;triesval1=tries;trophy=17;type=player;view=match |archive-date=3 November 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * ''[[Kirill Golosnitsky]] (Rus) druk ná 4 minute en 45 sekondes die vinnigste drie in dié tyd tydens ’n openingswedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/watch-all-blacks-stun-the-stade-de-france-with-record-breaking-try-in-rugby-world-cup-opener-against-france |title=WATCH: All Blacks stun the Stade de France with record-breaking try |publisher=Planet Rugby |author=Colin Newboult |date=8 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 22 September 2019 | tyd = 16:45 (JST) | tuis = {{IRLru-r}} | telling = 27–3 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25295 Verslag] | weg = {{SCOru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[James Ryan]], [[Rory Best]], [[Tadhg Furlong]], [[Andrew Conway]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Johnny Sexton]], [[Conor Murray]]<br />'''Strafdoel:''' [[Jack Carty]]<br />'''Kaart:''' [[Tadhg Beirne]] {{Geelkaart|70|80}} | wegpunte = '''Strafdoel:''' [[Greig Laidlaw]] | stadion = [[Internasionale Stadion Jokohama|Int’l Stadion Jokohama]], Jokohama | bywoning = 63&nbsp;731 | skeidsregter = [[Wayne Barnes]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[CJ Stander]] (Irl) | notas = Dit was die eerste toetswedstryd ooit tussen die twee spanne op ’n neutrale plek. }} {{rugbywedstryd | datum = 24 September 2019 | tyd = 13:15 (JST) | tuis = {{RUSru-r}} | telling = 9–34 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25298 Verslag] | weg = {{SAMru}} | tuispunte = '''Strafdoele:''' [[Joeri Koesjnaref]] (2)<br />'''Skepdoel:''' [[Joeri Koesjnaref]]<br />'''Kaart:''' [[Kirill Gotowtsef]] {{Geelkaart|45|55}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Alapati Leiua]] (2), [[Afaesetiti Amosa]], [[Ed Fidow]] (2), [[Rey Lee-Lo]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Tusi Pisi]] (2)<br />'''Kaarte:''' [[Rey Lee-Lo]] {{Geelkaart|28|38}}, [[Motu Matu’u]] {{Geelkaart|30|40}} | stadion = [[Kumagaya Atletiekstadion|Kumagaya Rugbystadion]], Kumagaya | bywoning = 22&nbsp;564 | skeidsregter = Romain Poite ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[Alapati Leiua]] (Sam) | notas = Dit was die eerste toetswedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/479721 |title='Let's make our own legacy' says Samoa coach Jackson |publisher=rugbyworldcup.com |date=24 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Ahsee Tuala sou begin het, maar hy is ná ’n besering voor die afskop met Henry Taefu vervang. }} {{rugbywedstryd | datum = 28 September 2019 | tyd = 16:15 (JST) | tuis = {{JPNru-r}} | telling = 19–12 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25303 Verslag] | weg = {{IRLru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Kenki Fukuoka]]<br />'''Doelskop:''' [[Yu Tamura]]<br />'''Strafdoele:''' [[Yu Tamura]] (4) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Garry Ringrose]], [[Rob Kearney]]<br />'''Doelskop:''' [[Jack Carty]] | stadion = [[Shizuoka-stadion]], Fukuroi | bywoning = 47&nbsp;813 | skeidsregter = Angus Gardner ([[Rugby Australia|Aus]]) | speler van die wedstryd = [[Shota Horie]] (JPN) | notas = [[Will Tupou]] sou begin het, maar hy is ná ’n besering voor die afskop met [[Lomano Lemeki]] vervang.'' * ''[[Iain Henderson]] (Irl) speel in sy 50ste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishrugby.ie/video/iain-henderson-on-his-50th-cap/ |title=Iain Henderson On Reaching 50 Caps For Ireland |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=27 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024 |archive-date=26 Desember 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226121201/https://www.irishrugby.ie/video/iain-henderson-on-his-50th-cap/ |url-status=dead }}</ref> * ''Dit is Japan se eerste oorwinning ooit oor Ierland.''<ref name="JPNvIRL">{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/49849736 |title=Japan 19–12 Ireland: Dazzling display gives hosts shock victory |publisher=[[BBC]] |author=Michael Morrow |date=28 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is Ierland se eerste nederlaag tydens ’n groepwedstryd sedert die 2007-toernooi teen Argentinië.''<ref name="JPNvIRL" /> * ''Dit is ook Ierland se eerste nederlaag teen ’n vlak-twee-span sedert hulle 25–40-nederlaag teen Samoa in 1996.'' * ''Dit is die eerste keer sedert die 2016-[[Sesnasies-toernooi]]-wedstryd teen Frankryk wat Ierland tydens die tweede helfte nie punte kon aanteken nie. }} {{rugbywedstryd | datum = 30 September 2019 | tyd = 19:15 (JST) | tuis = {{SCOru-r}} | telling = 34–0 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25307 Verslag] | weg = {{SAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Sean Maitland]], [[Greig Laidlaw]], [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Greig Laidlaw]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Greig Laidlaw]]<br />'''Skepdoel:''' [[Stuart Hogg]] | wegpunte = '''Kaart:''' [[Ed Fidow]] {{Rooikaart|1|57|75}} | stadion = [[Noevir Stadion Kobe]], Kobe | bywoning = 27&nbsp;586 | skeidsregter = Pascal Gaüzère ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[Jonny Gray]] (Sko) | notas = [[Ed Fidow]] (Sam) ontvang in die 75ste minuut ’n rooikaart omdat hy met sy knieë teen ’n Skotse speler ingevaar het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.co.uk/rugby/report?gameId=292905&league=164205 |title=Scotland secure vital bonus-point win against Samoa |publisher=ESPNscrum |date=30 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is die eerste keer sedert die 2017-oorwinning oor Italië met 29–0, en die eerste keer teen Samoa ooit, wat Skotland nie punte afstaan nie. Die laaste keer wat hulle tydens ’n rugbywêreldbekertoernooi daarin kon slaag, was tydens die 2007-toernooi teen Roemenië, toe hulle Roemenië met 42–0 geklop het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ultimaterugby.com/news/rugby-world-cup-2019%3A-scotland-34-0-samoa/620480 |title=Rugby World Cup 2019: Scotland 34–0 Samoa |publisher=Ultimate Rugby |date=30 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is die eerste keer wat Samoa tydens ’n rugbywêreldbekerwedstryd nie punte kon aanteken nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/tournaments/rugby-world-cup/2019-rugby-world-cup-scotland-v-samoa-101635 |title=2019 Rugby World Cup: Scotland 34–0 Samoa |publisher=Rugby World |date=30 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 3 Oktober 2019 | tyd = 19:15 (JST) | tuis = {{IRLru-r}} | telling = 35–0 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25311 Verslag] | weg = {{RUSru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Rob Kearney]], [[Peter O’Mahony]], [[Rhys Ruddock]], [[Andrew Conway]], [[Garry Ringrose]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Johnny Sexton]] (3), [[Jack Carty]] (2) | wegpunte = '''Kaarte:''' [[Bogdan Fedotko]] {{Geelkaart|34|44}}, [[Andrei Ostrikof]] {{Geelkaart|51|61}} | stadion = [[Noevir Stadion Kobe]], Kobe | bywoning = 26&nbsp;856 | skeidsregter = Jérôme Garcès ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[Rhys Ruddock]] (Irl) | notas = [[Igor Galinowskij]] (Rus) speel in sy 50ste toetswedstryd.'' * <span style="color:red">''Rusland is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/tournaments/rugby-world-cup/2019-rugby-world-cup-ireland-v-russia-101652 |title=2019 Rugby World Cup: Ireland 35–0 Russia |publisher=Rugby World |author=Sam Tremlett |date=3 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 5 Oktober 2019 | tyd = 19:30 (JST) | tuis = {{JPNru-r}} | telling = 38–19 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25315 Verslag] | weg = {{SAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Timothy Lafaele]], [[Kazuki Himeno]], [[Kenki Fukuoka]], [[Kotaro Matsushima]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Yu Tamura]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Yu Tamura]] (4) | wegpunte = '''Drie:''' [[Henry Taefu]]<br />'''Doelskop:''' [[Henry Taefu]]<br />'''Strafdoele:''' [[Henry Taefu]] (4)<br />'''Kaart:''' [[TJ Ioane]] {{Geelkaart|25|35}} | stadion = [[Toyota-stadion]], Toyota | bywoning = 39&nbsp;695 | skeidsregter = [[Jaco Peyper]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Lomano Lemeki]] (JPN) | notas = Ben O’Keeffe was as deel van die beheerspan vir hierdie wedstryd beplan, maar hy is met die aanstelling van Angus Gardner vir die wedstryd tussen Engeland en Argentinië omgeruil.'' * <span style="color:red">''Samoa is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/502801 |title=Samoa out but they won't lie down |publisher=rugbyworldcup.com |date=5 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 9 Oktober 2019 | tyd = 16:15 (JST) | tuis = {{SCOru-r}} | telling = 61–0 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25320 Verslag] | weg = {{RUSru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Adam Hastings]] (2), [[George Horne]] (3), [[George Turner]], [[Tommy Seymour]], [[John Barclay]], [[Stuart McInally]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Adam Hastings]] (8) | wegpunte = | stadion = [[Shizuoka-stadion]], Fukuroi | bywoning = 44&nbsp;123 | skeidsregter = Mathieu Raynal ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[Adam Hastings]] (Sko) | notas = Dit was die eerste toetswedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/tournaments/rugby-world-cup/2019-rugby-world-cup-scotland-v-russia-101769 |title=2019 Rugby World Cup: Scotland 61–0 Russia |publisher=Rugby World |author= |date=9 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Wladimir Ostrousjko]] (Rus) speel in sy 50ste toetswedstryd.'' * ''Skotland word die eerste span wat tydens die tweede agtereenvolgende rugbywêreldbekerwedstryd geen punte afstaan nie.''<ref name="JPNvSCO">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/tournaments/rugby-world-cup/2019-rugby-world-cup-japan-v-scotland-101801 |title=2019 Rugby World Cup: Japan 28-21 Scotland |publisher=Rugby World |date=13 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Skotland word ook die eerste span wat tydens vyf rugbywêreldbekerwedstryde geen punte afstaan nie.''<ref name="JPNvSCO" /> * ''Nadat Rusland geen punte kon aanteken nie, word die 2007-rekord van vier spanne wat geen punte kon aanteken nie geëwenaar.'' * ''[[George Horne]] (Sko) teken ’n driekuns aan.''<ref name="Driekuns" /> * ''Mathieu Raynal was as skeidsregter beplan, maar hy het homself voor die afskop weens siekte onttrek – Wayne Barnes is van sy assistentrol bevorder en Alexandre Ruiz het die nuwe assistent geword. }} {{rugbywedstryd | datum = 12 Oktober 2019 | tyd = 19:45 (JST) | tuis = {{IRLru-r}} | telling = 47–5 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25325 Verslag] | weg = {{SAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Rory Best]], [[Tadhg Furlong]], [[Johnny Sexton]] (2), [[Jordan Larmour]], [[CJ Stander]], [[Andrew Conway]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Johnny Sexton]] (4), [[Joey Carbery]] (2)<br />'''Kaart:''' [[Bundee Aki]] {{Rooikaart|0|29}} | wegpunte = '''Drie:''' [[Jack Lam]]<br />'''Kaarte:''' [[Seilala Lam]] {{Geelkaart|6|16}}, [[TJ Ioane]] {{Geelkaart|59|69}} | stadion = [[Level-5-stadion]], Fukuoka | bywoning = 17&nbsp;967 | skeidsregter = Nic Berry ([[Rugby Australia|Aus]]) | speler van die wedstryd = [[Jordan Larmour]] (Irl) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/508458 |title=Ireland out to restore confidence and book last-eight spot |publisher=rugbyworldcup.com |date=12 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Bundee Aki]] (Irl) ontvang in die 29ste minuut ’n rooikaart omdat hy ’n gevaarlike hoogvat teen die Samoaan [[Ulupano Seuteni]] uitgevoer het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/50027152 |title=Ireland 47–5 Samoa: Bundee Aki upset by World Cup red card – Joe Schmidt |publisher=[[BBC]] |date=12 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:green">''Ierland vorder hiermee tot die kwarteindrondte.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/rugby-world-cup/pool-a/improved-ireland-qualify-for-rugby-world-cup-quarter-finals-1.4048891 |title=Improved Ireland qualify for Rugby World Cup quarter-finals |publisher=The Irish Times |author=Gerry Thornley |date=12 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 13 Oktober 2019 | tyd = 19:45 (JST) | tuis = {{JPNru-r}} | telling = 28–21 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25329 Verslag] | weg = {{SCOru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Kotaro Matsushima]], [[Keita Inagaki]], [[Kenki Fukuoka]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Yu Tamura]] (4) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Finn Russell]], [[Willem Nel]], [[Zander Fagerson]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Greig Laidlaw]] (2), [[Finn Russell]] | stadion = [[Internasionale Stadion Jokohama|Int’l Stadion Jokohama]], Jokohama | bywoning = 67&nbsp;666 | skeidsregter = Ben O’Keeffe ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Kenki Fukuoka]] (JPN) | notas = Dit is Skotland se 700ste toetswedstryd.'' * ''Dit is Japan se eerste oorwinning ooit oor Skotland.''<ref name="JPNvSCO" /> * ''Dit is die eerste keer wat ’n vlak-twee-span twee vlak-een-spanne in ’n enkele rugbywêreldbekertoernooi kon klop.''<ref name="JPNvSCO" /> * ''Japan het die eerste vlak-twee-span geword wat sy groep en al vier groepwedstryde gewen het.''<ref name="JPNvSCO" /> * <span style="color:green">''Japan vorder hiermee tot die kwarteindrondte.''</span><ref name="JPNvSCO" /> * ''Met hierdie oorwinning het Japan as groepwenner geëindig en vir die eerste keer tot die kwarteindrondte gevorder – die eerste Asiatiese span wat daarin kon slaag.''<ref name="JPNvSCO" /> * ''Japan word sedert Fidji in 2007 die eerste vlak-twee-span, en die vierde algehele, wat die kwarteindrondte gehaal het.''<ref name="JPNvSCO" /> * <span style="color:red">''Skotland is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/rugby-union/brave-blossoms-beat-scotland-to-secure-historic-world-cup-quarter-final-20191013-p530aw.html |title=Brave Blossoms beat Scotland to secure historic World Cup quarter-final |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Georgina Robinson |date=14 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} ==== Groep B ==== [[Lêer:2019RWC Italy v Namibia 3.jpg|duimnael|Italië klop Namibië op 22 September in Higashiosaka met 47–22]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;v|Punte vir}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;t|Punte teen}} !width=25|{{Afkorting|+/−|Punteverskil}} !width=25|{{Afkorting|D&nbsp;v|Drieë vir}} !width=25|{{Afkorting|BP|Bonuspunte}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;" |{{NZLru}} |4||3||1||0||157||22||+135||22||2||'''16''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;" |{{RSAru}} |4||3||0||1||185||36||+149||27||3||'''15''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;" |{{ITAru}} |4||2||1||1||98||78||+20||14||2||'''12''' |- |style="text-align:left;" |{{NAMru}} |4||0||1||3||34||175||–141||3||0||'''2''' |- |style="text-align:left;" |{{CANru}} |4||0||1||3||14||177||–163||2||0||'''2''' |} {{rugbywedstryd | datum = 21 September 2019 | tyd = 18:45 (JST) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 23–13 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25293 Verslag] | weg = {{RSAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[George Bridge]], [[Scott Barrett]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Richie Mo’unga]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Richie Mo’unga]] (2), [[Beauden Barrett]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Pieter-Steph du Toit]]<br />'''Doelskop:''' [[Handré Pollard]]<br />'''Strafdoel:''' [[Handré Pollard]]<br />'''Skepdoel:''' [[Handré Pollard]] | stadion = [[Internasionale Stadion Jokohama|Int’l Stadion Jokohama]], Jokohama | bywoning = 63&nbsp;649 | skeidsregter = Jérôme Garcès ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[Beauden Barrett]] (NZL) | notas = [[Duane Vermeulen]] (RSA) speel in sy 50ste toetswedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/468041 |title=Late starter Vermeulen earns 50th cap against All Blacks |publisher=rugbyworldcup.com |date=18 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 22 September 2019 | tyd = 14:15 (JST) | tuis = {{ITAru-r}} | telling = 47–22 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25294 Verslag] | weg = {{NAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]], [[Tommaso Allan]], [[Tito Tebaldi]], [[Mattia Bellini]], [[Carlo Canna]], [[Jake Polledri]], [[Matteo Minozzi]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Tommaso Allan]] (3), [[Carlo Canna]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Damian Stevens]], [[J. C. Greyling]], [[Chad Plato]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Cliven Loubser]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Cliven Loubser]] | stadion = [[Higashi Osaka Hanazono Rugbystadion|Hanazono Rugbystadion]], Higashiosaka | bywoning = 20&nbsp;354 | skeidsregter = Nic Berry ([[Rugby Australia|Aus]]) | speler van die wedstryd = [[Federico Ruzza]] (Ita) | notas = [[PJ Walters]] (Nam) het sy toetsdebuut gemaak.''<ref name="ITAvNAM">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/473591 |title=New injury blow for Namibia on eve of World Cup opener |publisher=rugbyworldcup.com |date=21 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Darryl de la Harpe]] (Nam) speel in sy 50ste toetswedstryd.<ref name="ITAvNAM" /> }} {{rugbywedstryd | datum = 26 September 2019 | tyd = 16:45 (JST) | tuis = {{ITAru-r}} | telling = 48–7 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25300 Verslag] | weg = {{CANru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Braam Steyn]], [[Dean Budd]], [[Sebastian Negri]], [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]], [[Mattia Bellini]], [[Federico Zani]], [[Matteo Minozzi]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Tommaso Allan]] (3), [[Carlo Canna]]<br />'''Strafdoel:''' [[Tommaso Allan]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Andrew Coe]]<br />'''Doelskop:''' [[Peter Nelson]]<br />'''Kaart:''' [[Matt Heaton]] {{Geelkaart|59|69}} | stadion = [[Level-5-stadion]], Fukuoka | bywoning = 16&nbsp;984 | skeidsregter = Nigel Owens ([[Walliese Rugbyunie|Wal]]) | speler van die wedstryd = [[Jake Polledri]] (Ita) | notas = [[Djustice Sears-Duru]] (Kan) speel in sy 50ste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/491211 |title=Sears-Duru starts at last as Canada ring the changes |publisher=rugbyworldcup.com |date=30 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is Italië se grootste rugbywêreldbekeroorwinning in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/857311/italy-defeat-namibia-52-8-in-pool-a |title=Italy defeat Namibia 52–8 in Pool A |publisher=rugbyworldcup.com |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 28 September 2019 | tyd = 11:45 (JST) | tuis = {{RSAru-r}} | telling = 57–3 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25304 Verslag] | weg = {{NAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Bongi Mbonambi]] (2), [[Francois Louw]], [[Makazole Mapimpi]] (2), [[Lukhanyo Am]], [[Warrick Gelant]], [[Siya Kolisi]], [[Schalk Brits]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Elton Jantjies]] (6) | wegpunte = '''Strafdoel:''' [[Cliven Loubser]]<br />'''Kaarte:''' [[Adriaan Booysen]] {{Geelkaart|17|27}}, [[Aranos Coetzee]] {{Geelkaart|64|74}} | stadion = [[Toyota-stadion]], Toyota | bywoning = 36&nbsp;449 | skeidsregter = Mathieu Raynal ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[Lood de Jager]] (RSA) | notas = <span style="color:red">Namibië is hiermee uit die toernooi geskakel.</span> }} {{rugbywedstryd | datum = 2 Oktober 2019 | tyd = 23:15 (JST) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 63–0 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25309 Verslag] | weg = {{CANru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]], [[Jordie Barrett]], [[Sonny Bill Williams]], [[Beauden Barrett]], [[Rieko Ioane]], [[Scott Barrett]], [[Shannon Frizell]], [[Brad Weber]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Richie Mo’unga]] (8) | wegpunte = | stadion = [[Ōita Bank Dome]], Ōita | bywoning = 34&nbsp;411 | skeidsregter = Romain Poite ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[Richie Mo’unga]] (NZL) | notas = [[Ardie Savea]] (NZL) het die eerste rugbyspeler geword wat tydens ’n rugbywereldbekerwedstryd ’n deur [[Wêreldrugby]] goedgekeurde beskermende bril dra.''<ref name="NZLvCAN">{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/49903819 |title=New Zealand 63-0 Canada: All Blacks score nine tries in Rugby World Cup win |publisher=[[BBC]] |author=Matthew Henry |date=2 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Beauden Barrett]], [[Jordie Barrett]] en [[Scott Barrett]] word die eerste drie broers wat tydens ’n rugbywereldbekerwedstryd vir Nieu-Seeland uitdraf en die eerste in die beginspan tydens ’n rugbywereldbekerwedstryd sedert Elisi Vunipola, Manu Vunipola en Fe’ao Vunipola wat in 1995 vir Tonga gespeel het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2019/sep/30/barrett-brothers-to-make-history-with-all-three-to-start-for-all-blacks |title=Barrett brothers to make history with all three to start for All Blacks |publisher=[[The Guardian]] |date=30 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Die Barrett-broers het ook die eerste drietalbroers geword wat almal in dieselfde wedstryd ’n drie te druk.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/494603 |title=Barrett boys make try-scoring history as All Blacks sink Canada |publisher=rugbyworldcup.com |date=2 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Richie Mo’unga]] (NZL) se agtste suksesvolle doelskop is die hoogste perfekte doelskopreeks in dié tyd tydens ’n rugbywereldbekerwedstryd.''<ref name="NZLvCAN" /> * <span style="color:red">''Kanada is hiermee uit die toernooi geskakel.</span> }} {{rugbywedstryd | datum = 4 Oktober 2019 | tyd = 18:45 (JST) | tuis = {{RSAru-r}} | telling = 49–3 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25312 Verslag] | weg = {{ITAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Cheslin Kolbe]] (2), [[Bongi Mbonambi]], [[Lukhanyo Am]], [[Makazole Mapimpi]], [[RG Snyman]], [[Malcolm Marx]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Handré Pollard]] (4)<br />'''Strafdoele:''' [[Handré Pollard]] (2) | wegpunte = '''Strafdoel:''' [[Tommaso Allan]]<br />'''Kaart:''' [[Andrea Lovotti]] {{Rooikaart|0|43}} | stadion = [[Shizuoka-stadion]], Fukuroi | bywoning = 44&nbsp;148 | skeidsregter = [[Wayne Barnes]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Cheslin Kolbe]] (RSA) | notas = [[Sergio Parisse]] word die eerste Italiaanse rugbyspeler wat in sy 15de rugbywereldbekerwedstryd speel.'' * ''[[Andrea Lovotti]] (Ita) ontvang in die 43ste minuut ’n rooikaart omdat hy die Springbok [[Duane Vermeulen]] met sy kop gestoot het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/497171 |title=Kolbe grabs double as Springboks rumble past Italy for bonus-point win |publisher=rugbyworldcup.com |date=4 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Andrea Lovotti word die vierde 2019-rugbyspeler wat ’n rooikaart ontvang; dit ewenaar die rekord van die 1995- en 1999-toernooie.'' * ''Met beserings aan sowel die Italiaanse aanvangskop asook die reservaatvaskop het skrums van die 18de minuut af onbetwis verloop.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.news24.com/Sport/springbok-win-over-italy-5-talking-points-20191007 |title=Springbok win over Italy: 5 talking points |publisher=[[Nuus24]] |author=Herman |date=7 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Die wedstryd het geen plaasvervanger vir Cheslin Kolbe gesien nie. }} {{rugbywedstryd | datum = 6 Oktober 2019 | tyd = 17:45 (JST) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 71–9 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25316 Verslag] | weg = {{NAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Sevu Reece]] (2), [[Anton Lienert-Brown]] (2), [[Angus Ta’avao-Matau]], [[Ben Smith]] (2), [[Joe Moody]], [[Sam Whitelock]], [[Jordie Barrett]], [[TJ Perenara]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Jordie Barrett]] (8)<br />'''Kaarte:''' [[Nepo Laulala]] {{Geelkaart|31|41}}, [[Ofa Tu’ungafasi]] {{Geelkaart|73|80+}} | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Damian Stevens]] (3) | stadion = [[Ajinomoto-stadion]], Chōfu | bywoning = 48&nbsp;354 | skeidsregter = Pascal Gaüzère ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[Anton Lienert-Brown]] (NZL) | notas = <span style="color:green">Nieu-Seeland vorder hiermee tot die kwarteindrondte.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/tournaments/rugby-world-cup/2019-rugby-world-cup-new-zealand-namibia-104021 |title=2019 Rugby World Cup: New Zealand 71-9 Namibia |publisher=Rugby World |date=6 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 8 Oktober 2019 | tyd = 19:15 (JST) | tuis = {{RSAru-r}} | telling = 66–7 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25318 Verslag] | weg = {{CANru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Damian de Allende]], [[S'busiso Nkosi]], [[Cobus Reinach]] (3), [[Warrick Gelant]], [[François Steyn]], [[Schalk Brits]], [[Damian Willemse]], [[Frans Malherbe]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Elton Jantjies]] (8) | wegpunte = '''Drie:''' [[Matt Heaton]]<br />'''Doelskop:''' [[Peter Nelson]]<br />'''Kaart:''' [[Josh Larsen]] {{Rooikaart|0|36}} | stadion = [[Noevir Stadion Kobe]], Kobe | bywoning = 28&nbsp;014 | skeidsregter = Luke Pearce ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[RG Snyman]] (RSA) | notas = [[Cobus Reinach]] (RSA) teken die vinnigste driekuns in dié tyd tydens ’n rugbywêreldbekerwedstryd aan, nadat hy sy derde drie in die 21ste minuut kon druk.''<ref name="Driekuns" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.news24.com/Sport/bok-no-9-reinach-sets-rwc-hat-trick-record-20191008 |title=Cobus Reinach sets World Cup hat-trick record |publisher=[[Nuus24]] |date=8 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Josh Larsen]] (Can) ontvang in die 36ste minuut ’n rooikaart omdat hy ’n gevaarlike hoogvat teen die Springbok [[Thomas du Toit]] uitgevoer het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/live/2019/oct/08/south-africa-canada-rugby-world-cup-live-2019 |title=South Africa 66–7 Canada: Rugby World Cup 2019 – as it happened |publisher=[[The Guardian]] |author=Simon Burnton |date=8 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Met Josh Larsen se rooikaart word Kanada die eerste span wat vier rooikaarte ontvang.''<ref name="RSAvCAN">{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/49972223 |title=South Africa 66–7 Canada: Springboks seal Rugby World Cup quarter-final place |publisher=[[BBC]] |date=8 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:green">''Suid-Afrika vorder hiermee tot die kwarteindrondte.</span><ref name="RSAvCAN" /> }} {{rugbywedstryd | datum = 12 Oktober 2019 | tyd = 13:45 (JST) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 0–0<br />''(afgelas)''<ref name="Hagibis" /> | rapport = [https://www.world.rugby/beta/match/25323 Verslag] | weg = {{ITAru}} | tuispunte = | wegpunte = | stadion = [[Toyota-stadion]], Toyota | bywoning = 0 | skeidsregter = Luke Pearce ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = | notas = As gevolg van die slegte weer wat deur tifoon Hagibis veroorsaak is, is hierdie wedstryd gekanselleer en as ’n 0–0-gelykop geag.'' * <span style="color:red">''Italië is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2019/oct/10/italy-sergio-parisse-all-blacks-rugby-world-cup-cancellation |title=Italy’s Parisse hits out at ‘ridiculous’ All Blacks cancellation at Rugby World Cup |publisher=[[The Guardian]] |date=10 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 13 Oktober 2019 | tyd = 12:15 (JST) | tuis = {{NAMru-r}} | telling = 0–0<br />''(afgelas)''<ref name="NAMvCAN" /> | rapport = [https://www.world.rugby/beta/match/25326 Verslag] | weg = {{CANru}} | tuispunte = | wegpunte = | stadion = [[Kamaishi Recovery Memorial Stadion]], Kamaishi | bywoning = 0 | skeidsregter = Paul Williams ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = | notas = Ondanks albei lande wat hulle beginspanne benoem het, is hierdie wedstryd ná ’n ontruimingsbevel vir Kamaishi weens tifoon Hagibis gekanselleer en as ’n 0–0-gelykop geag. }} ==== Groep C ==== [[Lêer:Rugby World Cup 2019-22.jpg|duimnael|Wedstryd tussen Frankryk en Tonga in Groep C op 6 Oktober]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;v|Punte vir}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;t|Punte teen}} !width=25|{{Afkorting|+/−|Punteverskil}} !width=25|{{Afkorting|D&nbsp;v|Drieë vir}} !width=25|{{Afkorting|BP|Bonuspunte}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;" |{{ENGru}} |4||3||1||0||119||20||+99||17||3||'''17''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;" |{{FRAru}} |4||3||1||0||79||51||+28||9||1||'''15''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;" |{{ARGru}} |4||2||0||2||106||91||+15||14||3||'''11''' |- |style="text-align:left;" |{{TGAru}} |4||1||0||3||67||105||–38||9||2||'''6''' |- |style="text-align:left;" |{{USAru}} |4||0||0||4||52||156||–104||7||0||'''0''' |} {{rugbywedstryd | datum = 21 September 2019 | tyd = 16:15 (JST) | tuis = {{FRAru-r}} | telling = 23–21 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25292 Verslag] | weg = {{ARGru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Gaël Fickou]], [[Antoine Dupont]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Romain Ntamack]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Romain Ntamack]] (2)<br />'''Skepdoel:''' [[Camille Lopez]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Guido Petti Pagadizábal]], [[Julián Montoya]]<br />'''Doelskop:''' [[Nicolás Sánchez]]<br />'''Strafdoel:''' [[Nicolás Sánchez]], [[Ben Urdapilleta]] (2) | stadion = [[Ajinomoto-stadion]], Chōfu | bywoning = 40&nbsp;004 | skeidsregter = Angus Gardner ([[Rugby Australia|Aus]]) | speler van die wedstryd = [[Gaël Fickou]] (Fra) | notas = [[Guido Petti Pagadizábal]] (Arg) speel in sy 50ste toetswedstryd. }} {{rugbywedstryd | datum = 22 September 2019 | tyd = 19:15 (JST) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 35–3 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25296 Verslag] | weg = {{TGAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Manu Tuilagi]] (2), [[Jamie George]], [[Luke Cowan-Dickie]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Owen Farrell]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Owen Farrell]] (3) | wegpunte = '''Strafdoel:''' [[Sonatane Takulua]] | stadion = [[Sapporo Dome]], Sapporo | bywoning = 35&nbsp;923 | skeidsregter = Paul Williams ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Manu Tuilagi]] (Eng) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 26 September 2019 | tyd = 19:45 (JST) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 45–7 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25301 Verslag] | weg = {{USAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[George Ford]], [[Billy Vunipola]], [[Luke Cowan-Dickie]], [[Joe Cokanasiga]] (2), [[Ruaridh McConnochie]], [[Lewis Ludlam]]<br />'''Doelskoppe:''' [[George Ford]] (5) | wegpunte = '''Drie:''' [[Bryce Campbell]]<br />'''Doelskop:''' [[AJ MacGinty]]<br />'''Kaart:''' [[John Quill]] {{Rooikaart|0|70}} | stadion = [[Noevir Stadion Kobe]], Kobe | bywoning = 27&nbsp;194 | skeidsregter = Nic Berry ([[Rugby Australia|Aus]]) | speler van die wedstryd = [[George Ford]] (Eng) | notas = [[John Quill]] (VSA) ontvang in die 70ste minuut ’n rooikaart omdat hy sy skouer teen die Engelse [[Owen Farrell]] se kop gestoot het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.co.uk/rugby/report?gameId=292899&league=164205 |title=U.S. handed first red card of Rugby World Cup as England prove too strong |publisher=ESPNscrum |date=26 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 28 September 2019 | tyd = 13:45 (JST) | tuis = {{ARGru-r}} | telling = 28–12 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25302 Verslag] | weg = {{TGAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Julián Montoya]] (3), [[Santiago Carreras]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Ben Urdapilleta]] (4) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Telusa Veainu]] (2)<br />'''Doelskop:''' [[Sonatane Takulua]] | stadion = [[Higashi Osaka Hanazono Rugbystadion|Hanazono Rugbystadion]], Higashiosaka | bywoning = 21&nbsp;971 | skeidsregter = [[Jaco Peyper]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Julián Montoya]] (Arg) | notas = [[Agustín Creevy]] word ná [[Felipe Contepomi]] die tweede Argentynse rugbyspeler wat in sy 87ste toetswedstryd speel.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/tournaments/rugby-world-cup/2019-rugby-world-cup-argentina-v-tonga-101614 |title=2019 Rugby World Cup: Argentina 28–12 Tonga |publisher=Rugby World |author=Alan Pearey |date=28 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Julián Montoya]] (Arg) teken ’n driekuns aan.<ref name="Driekuns" /> }} {{rugbywedstryd | datum = 2 Oktober 2019 | tyd = 16:45 (JST) | tuis = {{FRAru-r}} | telling = 33–9 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25308 Verslag] | weg = {{USAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Yoann Huget]], [[Alivereti Raka]], [[Gaël Fickou]], [[Baptiste Serin]], [[Jefferson Poirot]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Thomas Ramos]], [[Camille Lopez]] (3) | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[AJ MacGinty]] (3) | stadion = [[Level-5-stadion]], Fukuoka | bywoning = 17&nbsp;660 | skeidsregter = Ben O’Keeffe ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Camille Lopez]] (Fra) | notas = [[Gaël Fickou]] (Fra) speel in sy 50ste toetswedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/492325 |title=France look to England blueprint to dominate athletic USA |publisher=rugbyworldcup.com |date=2 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 5 Oktober 2019 | tyd = 17:00 (JST) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 39–10 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25314 Verslag] | weg = {{ARGru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Jonny May]], [[Elliot Daly]], [[Ben Youngs]], [[George Ford]], [[Jack Nowell]], [[Luke Cowan-Dickie]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Owen Farrell]] (3)<br />'''Strafdoel:''' [[Owen Farrell]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Matias Moroni]]<br />'''Doelskop:''' [[Emiliano Boffelli]]<br />'''Strafdoel:''' [[Ben Urdapilleta]]<br />'''Kaart:''' [[Tomás Lavanini]] {{Rooikaart|0|18}} | stadion = [[Ajinomoto-stadion]], Chōfu | bywoning = 48&nbsp;185 | skeidsregter = Nigel Owens ([[Walliese Rugbyunie|Wal]]) | speler van die wedstryd = [[Sam Underhill]] (Eng) | notas = [[Agustín Creevy]] word die eerste Argentynse rugbyspeler wat in sy 88ste toetswedstryd speel.''<ref name="ENGvARG">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/tournaments/rugby-world-cup/2019-rugby-world-cup-england-v-argentina-101662 |title=2019 Rugby World Cup: England 39–10 Argentina |publisher=Rugby World |date=5 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Tomás Lavanini (Arg) ontvang in die 18de minuut ’n rooikaart omdat hy ’n onwettige duikslag uitgevoer het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/49944723 |title=England 39–10 Argentina: Eddie Jones' side qualify for World Cup quarter-finals |publisher=[[BBC]] |date=5 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Tomás Lavanini se rooikaart is die vyfde tydens die Rugbywêreldbeker 2019, die meeste in dié tyd.''<ref name="ENGvARG" /> * ''Angus Gardner was as deel van die beheerspan vir hierdie wedstryd beplan, maar hy is met die aanstelling van Ben O’Keeffe vir die wedstryd tussen Japan en Samoa omgeruil.'' * <span style="color:green">''Engeland vorder hiermee tot die kwarteindrondte.</span><ref name="ENGvARG" /> }} {{rugbywedstryd | datum = 6 Oktober 2019 | tyd = 16:45 (JST) | tuis = {{FRAru-r}} | telling = 23–21 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25317 Verslag] | weg = {{TGAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Virimi Vakatawa]], [[Alivereti Raka]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Romain Ntamack]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Romain Ntamack]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Sonatane Takulua]], [[Mali Hingano]], [[Zane Kapeli]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Sonatane Takulua]] (2), [[Latiume Fosita]] | stadion = [[Umakana Yokana-stadion]], Kumamoto | bywoning = 28&nbsp;477 | skeidsregter = Nic Berry ([[Rugby Australia|Aus]]) | speler van die wedstryd = [[Alivereti Raka]] (Fra) | notas = [[Pierre-Louis Barassi]] (Fra) het sy toetsdebuut gemaak.'' * <span style="color:green">''Frankryk vorder hiermee tot die kwarteindrondte.''</span><ref name="FRAvTGA">{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2019/oct/06/rugby-world-cup-france-tonga-match-report-england-pool-c |title=France survive Tonga scare and set up England game to decide Pool C winner |publisher=[[The Guardian]] |date=6 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:red">''Argentinië, Tonga en die Verenigde State is hiermee uit die toernooi geskakel.''</span><ref name="FRAvTGA" /> * ''Argentinië versuim vir die eerste keer sedert die 2003-toernooi om tot die uitklopfase te vorder.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2019/oct/05/england-argentina-rugby-world-cup-2019-pool-c-match-report |title=England dismiss feisty Argentina after Tomás Lavanini sees red |publisher=[[The Guardian]] |author=Robert Kitson |date=5 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 9 Oktober 2019 | tyd = 13:45 (JST) | tuis = {{ARGru-r}} | telling = 47–17 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25319 Verslag] | weg = {{USAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Nicolás Sánchez]], [[Joaquín Tuculet]] (2), [[Juan Cruz Mallia]] (2), [[Jeronimo de la Fuente]], [[Gonzalo Bertranou]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Nicolás Sánchez]] (5), [[Ben Urdapilleta]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Blaine Scully]] (2), [[Paul Lasike]]<br />'''Doelskop:''' [[AJ MacGinty]] | stadion = [[Kumagaya Atletiekstadion|Kumagaya Rugbystadion]], Kumagaya | bywoning = 24&nbsp;377 | skeidsregter = Paul Williams ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Juan Cruz Mallia]] (Arg) | notas = [[Cam Dolan]] (VSA) speel in sy 50ste toetswedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/tournaments/rugby-world-cup/2019-rugby-world-cup-argentina-v-usa-101767 |title=2019 Rugby World Cup: Argentina 47–17 USA |publisher=Rugby World |author=Alan Pearey |date=9 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 12 Oktober 2019 | tyd = 17:15 (JST) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 0–0<br />''(afgelas)''<ref name="Hagibis" /> | rapport = [https://www.world.rugby/beta/match/25324 Verslag] | weg = {{FRAru}} | tuispunte = | wegpunte = | stadion = [[Internasionale Stadion Jokohama|Int’l Stadion Jokohama]], Jokohama | bywoning = 0 | skeidsregter = [[Jaco Peyper]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = | notas = As gevolg van die slegte weer wat deur tifoon Hagibis veroorsaak is, is hierdie wedstryd gekanselleer en as ’n 0–0-gelykop geag. }} {{rugbywedstryd | datum = 13 Oktober 2019 | tyd = 14:45 (JST) | tuis = {{USAru-r}} | telling = 19–31 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25327 Verslag] | weg = {{TGAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Mike Te’o]] (2), [[Tony Lamborn]]<br />'''Doelskoppe:''' [[AJ MacGinty]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Siegfried Fisi’ihoi]], [[Mali Hingano]], [[Siale Piutau]], [[Telusa Veainu]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Sonatane Takulua]] (2), [[James Faiva]], [[Siale Piutau]]<br />'''Strafdoel:''' [[Sonatane Takulua]] | stadion = [[Higashi Osaka Hanazono Rugbystadion|Hanazono Rugbystadion]], Higashiosaka | bywoning = 22&nbsp;012 | skeidsregter = Nigel Owens ([[Walliese Rugbyunie|Wal]]) | speler van die wedstryd = [[Siale Piutau]] (TGA) | notas = }} ==== Groep D ==== [[Lêer:Rugby World Cup 2019-6.jpg|duimnael|Wedstryd tussen Australië en Fidji in Groep D op 21 September]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;v|Punte vir}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;t|Punte teen}} !width=25|{{Afkorting|+/−|Punteverskil}} !width=25|{{Afkorting|D&nbsp;v|Drieë vir}} !width=25|{{Afkorting|BP|Bonuspunte}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;" |{{WALru}} |4||4||0||0||136||69||+67||17||3||'''19''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;" |{{AUSru}} |4||3||0||1||136||68||+68||20||4||'''16''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;" |{{FIJru}} |4||1||0||3||110||108||+2||17||3||'''7''' |- |style="text-align:left;" |{{GEOru}} |4||1||0||3||65||122||–57||9||1||'''5''' |- |style="text-align:left;" |{{URUru}} |4||1||0||3||60||140||–80||6||0||'''4''' |} {{rugbywedstryd | datum = 21 September 2019 | tyd = 13:45 (JST) | tuis = {{AUSru-r}} | telling = 39–21 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25291 Verslag] | weg = {{FIJru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Michael Hooper]], [[Reece Hodge]], [[Tolu Latu]] (2), [[Samu Kerevi]], [[Marika Koroibete]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Christian Leali’ifano]], [[Matt Toomua]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Reece Hodge]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Peceli Yato Senibitu]], [[Waisea Nayacalevu Vuidravuwalu]]<br />'''Doelskop:''' [[Ben Volavola]]<br />'''Strafdoele:''' [[Ben Volavola]] (3)<br />'''Kaart:''' [[Levani Botia]] {{Geelkaart|61|71}} | stadion = [[Sapporo Dome]], Sapporo | bywoning = 36&nbsp;482 | skeidsregter = Ben O’Keeffe ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Tolu Latu]] (Aus) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 23 September 2019 | tyd = 19:15 (JST) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 43–14 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25297 Verslag] | weg = {{GEOru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Jonathan Davies]], [[Justin Tipuric]], [[Josh Adams]], [[Liam Williams]], [[Tomos Williams]], [[George North]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dan Biggar]] (4), [[Leigh Halfpenny]]<br />'''Strafdoel:''' [[Dan Biggar]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Sjalwa Mamoekasjwili]], [[Lewan Chilachawa]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Tedo Abzhandadse]] (2)<br />'''Kaart:''' [[Jaba Bregwadse]] {{Geelkaart|48|58}} | stadion = [[Toyota-stadion]], Toyota | bywoning = 35&nbsp;546 | skeidsregter = Luke Pearce ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Jake Ball]] (Wal) | notas = [[Levan Chilachava]] (Geo) speel in sy 50ste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wru.wales/report/wales-surge-through-georgia-to-grab-bonus-point-win/#report |title=Wales surge through Georgia to grab bonus point win |publisher=[[Walliese Rugbyunie]] |author=Graeme Gillespie |date=23 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Alun Wyn Jones]] word ná [[Gethin Jenkins]] die tweede Walliese rugbyspeler wat in sy 129ste toetswedstryd speel.''<ref name="WALvGEO">{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/49793961 |title=Wales 43–14 Georgia: Warren Gatland's men open World Cup campaign with six-try win |publisher=[[BBC]] |author=Gareth Griffiths |date=23 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Jonathan Davies]] se drie is die vinnigste deur ’n Walliese rugbyspeler in dié tyd tydens ’n rugbywêreldbekerwedstryd.<ref name="WALvGEO" /> }} {{rugbywedstryd | datum = 25 September 2019 | tyd = 14:15 (JST) | tuis = {{FIJru-r}} | telling = 27–30 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25299 Verslag] | weg = {{URUru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Mesulame Dolokoto]], [[Eroni Mawi]], [[Api Ratuniyarawa]], [[Nikola Matawalu]] (2)<br />'''Doelskop:''' [[JL Matavesi]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Santiago Arata]], [[Manuel Diana Olaso]], [[Juan Manuel Cat Piccardo]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Felipe Berchesi Pisano]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Felipe Berchesi Pisano]] (3) | stadion = [[Kamaishi Recovery Memorial Stadion]], Kamaishi | bywoning = 14&nbsp;025 | skeidsregter = Pascal Gaüzère ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[Felipe Berchesi]] (Uru) | notas = [[Germán Kessler]] (Uru) speel in sy 50ste toetswedstryd.'' * ''Dit is Uruguay se meeste punte in dié tyd tydens ’n rugbywêreldbekerwedstryd.'' * ''Dit is Uruguay se eerste rugbywêreldbekeroorwinning ná hulle oorwinning tydens die 2003-toernooi oor Georgië.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2019/sep/25/uruguay-shock-fiji-to-pull-off-historic-victory-in-classic-encounter |title=Uruguay shock Fiji in World Cup thriller to pull off historic victory |publisher=[[The Guardian]] |author=Andy Bull |date=25 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is Uruguay se eerste oorwinning oor ’n Stille Oseaan-[[eilandstaat]].''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://english.kyodonews.net/articles/-/12668 |title=Rugby: Uruguay deliver World Cup's 1st shock with defeat of Fiji |publisher=Kyodo News |author=Joel Fitzpatrick |date=25 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is die eerste keer wat Uruguay ’n span van die Wêreldrugby-ranglys se toptien kon klop.'' * <span style="color:red">''Fidji is hiermee uit die toernooi geskakel.</span> }} {{rugbywedstryd | datum = 29 September 2019 | tyd = 14:15 (JST) | tuis = {{GEOru-r}} | telling = 33–7 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25305 Verslag] | weg = {{URUru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Sandro Todua]], [[Otari Giorgadse]], [[Lewan Chilachawa]], [[Jaba Bregwadse]], [[Giorgi Kweseladse]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Tedo Abzhandadse]] (4) | wegpunte = '''Drie:''' [[Andres Vilaseca Hontou]]<br />'''Doelskop:''' [[Felipe Berchesi Pisano]]<br />'''Kaart:''' [[Facundo Gattas]] {{Rooikaart|0|78}} | stadion = [[Kumagaya Atletiekstadion|Kumagaya Rugbystadion]], Kumagaya | bywoning = 24&nbsp;895 | skeidsregter = [[Wayne Barnes]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Otar Giorgadze]] (Geo) | notas = [[Facundo Gattas]] (Uru) ontvang in die 78ste minuut ’n rooikaart omdat hy ’n gevaarlike hoogvat op ’n Georgiese speler uitgevoer het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.co.uk/rugby/report?gameId=292903&league=164205 |title=Dominant Georgia ease to bonus point win against tired Uruguay |publisher=ESPNscrum |date=29 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Met Facundo Gattas se rooikaart word Uruguay die eerste span wat rooikaarte in twee agtereenvolgende rugbywêreldbekertoernooie ontvang.'' * ''Georgië se eerste drie is die eerste rugbywêreldbekerdrie wat hulle nie kon verdoel nie.''<ref name="GEOvURU">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/tournaments/rugby-world-cup/2019-rugby-world-cup-georgia-v-uruguay-101626 |title=2019 Rugby World Cup: Georgia 33–7 Uruguay |publisher=Rugby World |author=Alan Pearey |date=29 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is die eerste keer wat Georgië ’n offensiewe Bonuspunt kon aanteken.<ref name="GEOvURU" /> }} {{rugbywedstryd | datum = 29 September 2019 | tyd = 16:45 (JST) | tuis = {{AUSru-r}} | telling = 25–29 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25306 Verslag] | weg = {{WALru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Adam Ashley-Cooper]], [[Dane Haylett-Petty]], [[Michael Hooper]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Matt Toomua]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Bernard Foley]], [[Matt Toomua]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Hadleigh Parkes]], [[Gareth Davies]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dan Biggar]], [[Rhys Patchell]]<br />'''Strafdoele:''' [[Rhys Patchell]] (3)<br />'''Skepdoele:''' [[Dan Biggar]], [[Rhys Patchell]] | stadion = [[Ajinomoto-stadion]], Chōfu | bywoning = 47&nbsp;885 | skeidsregter = Romain Poite ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[Gareth Davies]] (Wal) | notas = [[James O’Connor]] (Aus) speel in sy 50ste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/players/who-is-james-oconnor-132688 |title=Who is James O’Connor: Ten things you should know about the Wallabies back |publisher=Rugby World |author=Sarah Rendell |date=15 November 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Alun Wyn Jones]] word die eerste Walliese rugbyspeler wat in sy 130ste toetswedstryd speel.''<ref name="AUSvWAL">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/tournaments/rugby-world-cup/2019-rugby-world-cup-australia-v-wales-101629 |title=2019 Rugby World Cup: Australia 25–29 Wales |publisher=Rugby World |date=29 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Dan Biggar]] teken die vinnigste skepdoel in dié tyd tydens ’n rugbywêreldbekerwedstryd aan, nadat die skeidsregter dié telling ná 36 sekondes aandui.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/490705 |title=Smart kicking: the key to Wales victory |publisher=rugbyworldcup.com |date=29 September 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is die meeste punte in dié tyd wat Australië in ’n groepwedstryd moes afstaan.<ref name="AUSvWAL" /> }} {{rugbywedstryd | datum = 3 Oktober 2019 | tyd = 14:15 (JST) | tuis = {{GEOru-r}} | telling = 10–45 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25310 Verslag] | weg = {{FIJru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Mamoeka Gorgodse]]<br />'''Doelskop:''' [[Soso Matiasjwili]]<br />'''Strafdoel:''' [[Soso Matiasjwili]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Waisea Nayacalevu Vuidravuwalu]], [[Frank Lomani]], [[Josua Tuisova Ratulevu]], [[Semi Radradra]] (2), [[Semi Kunatani]], [[Api Ratuniyarawa]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Ben Volavola]] (5) | stadion = [[Higashi Osaka Hanazono Rugbystadion|Hanazono Rugbystadion]], Higashiosaka | bywoning = 21&nbsp;069 | skeidsregter = Paul Williams ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Semi Radradra]] (Fij) | notas = Dit is Fidji se hoogste oorwinning in dié tyd oor Georgië.'' * <span style="color:red">''Georgië is hiermee uit die toernooi geskakel.</span> }} {{rugbywedstryd | datum = 5 Oktober 2019 | tyd = 15:15 (JST) | tuis = {{AUSru-r}} | telling = 45–10 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25313 Verslag] | weg = {{URUru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Dane Haylett-Petty]] (2), [[Jordan Petaia]], [[Tevita Kuridrani]] (2), [[Will Genia]], [[James Slipper]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Christian Leali’ifano]] (5)<br />'''Kaarte:''' [[Adam Coleman]] {{Geelkaart|14|24}}, [[Lukhan Salakaia-Loto]] {{Geelkaart|29|39}} | wegpunte = '''Drie:''' [[Manuel Diana Olaso]]<br />'''Doelskop:''' [[Felipe Berchesi Pisano]]<br />'''Strafdoel:''' [[Felipe Berchesi Pisano]] | stadion = [[Ōita Bank Dome]], Ōita | bywoning = 33&nbsp;781 | skeidsregter = Mathieu Raynal ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[Tevita Kuridrani]] (Aus) | notas = [[Jordan Petaia]] (Aus) het sy toetsdebuut gemaak.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/496046 |title=Young guns primed to fire fast in Australia-Uruguay shootout |publisher=rugbyworldcup.com |date=5 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Matt To’omua]] (Aus) speel in sy 50ste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://australia.rugby/news/2019/10/02/wallabies-v-uruguay |title=Wallabies team to play Uruguay in Oita |publisher=[[Rugby Australia]] |date=2 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024 |archive-date=26 Desember 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226123042/https://australia.rugby/news/2019/10/02/wallabies-v-uruguay |url-status=dead }}</ref> * <span style="color:red">''Uruguay is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref name="Sportskeeda">{{en}} {{cite web |url=https://www.sportskeeda.com/rugby/rugby-world-cup-2019-wales-look-to-clinch-1st-place-in-uruguay-clash |title=Rugby World Cup 2019: Wales eyeing top spot in Group D as they face Uruguay |publisher=Sportskeeda |author=Alexander Bishop |date=13 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 9 Oktober 2019 | tyd = 18:45 (JST) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 29–17 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25321 Verslag] | weg = {{FIJru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Josh Adams]] (3), [[Liam Williams]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dan Biggar]] (2), [[Rhys Patchell]]<br />'''Strafdoel:''' [[Rhys Patchell]]<br />'''Kaarte:''' [[Ken Owens]] {{Geelkaart|8|18}}, [[James Davies]] {{Geelkaart|53|63}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Josua Tuisova Ratulevu]], [[Kini Murimurivalu]], [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]]<br />'''Kaarte:''' [[Tevita Cavubati]] {{Geelkaart|17|27}}, [[Semi Kunatani]] {{Geelkaart|29|39}} | stadion = [[Ōita Bank Dome]], Ōita | bywoning = 33&nbsp;379 | skeidsregter = Jérôme Garcès ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[Semi Radradra]] (Fij) | notas = [[Dominiko Waqaniburotu]] (Fij) speel in sy 50ste toetswedstryd.'' * ''[[Josh Adams]] (Wal) teken ’n driekuns aan.''<ref name="Driekuns" /> * <span style="color:green">''Wallis vorder hiermee tot die kwarteindrondte.</span><ref name="Sportskeeda" /> }} {{rugbywedstryd | datum = 11 Oktober 2019 | tyd = 19:15 (JST) | tuis = {{AUSru-r}} | telling = 27–8 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25322 Verslag] | weg = {{GEOru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Nic White]], [[Marika Koroibete]], [[Jack Dempsey]], [[Will Genia]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Matt Toomua]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Matt Toomua]]<br />'''Kaart:''' [[Isi Naisarani]] {{Geelkaart|35|45}} | wegpunte = '''Drie:''' [[Sandro Todua]]<br />'''Strafdoel:''' [[Soso Matiaskwili]] | stadion = [[Shizuoka-stadion]], Fukuroi | bywoning = 39&nbsp;802 | skeidsregter = Pascal Gaüzère ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[Izack Rodda]] (Aus) | notas = Dit was die eerste toetswedstryd tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/507996 |title=Still plenty on the line as Australia take on Georgia |publisher=rugbyworldcup.com |date=11 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Rob Simmons]] word die elfde Australiese rugbyspeler wat in sy 100ste toetswedstryd speel.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/live/2019/oct/11/australia-v-georgia-rugby-world-cup-2019-live |title=Australia v Georgia: Rugby World Cup 2019 – as it happened |publisher=[[The Guardian]] |author=Richard Parkin |date=11 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Mamoeka Gorgodse]] (Geo) speel in sy laaste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/tournaments/rugby-world-cup/2019-rugby-world-cup-australia-v-georgia-101777 |title=2019 Rugby World Cup: Australia 27–8 Georgia |publisher=Rugby World |date=11 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:green">''Australië vorder hiermee tot die kwarteindrondte.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1085826/australia-beat-georgia-rugby-world-cup |title=Damp Australia fumble to Georgia Rugby World Cup victory |publisher=Inside the Games |author=Alex Bell |date=11 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 13 Oktober 2019 | tyd = 17:15 (JST) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 35–13 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25328 Verslag] | weg = {{URUru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Nicky Smith]], [[Josh Adams]], [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]], [[Tomos Williams]], [[Gareth Davies]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Leigh Halfpenny]] (4) | wegpunte = '''Drie:''' [[German Kessler Lordon]]<br />'''Doelskop:''' [[Felipe Berchesi Pisano]]<br />'''Strafdoele:''' [[Felipe Berchesi Pisano]] (2)<br />'''Kaart:''' [[Santiago Civetta]] {{Geelkaart|65|75}} | stadion = [[Umakana Yokana-stadion]], Kumamoto | bywoning = 27&nbsp;317 | skeidsregter = Angus Gardner ([[Rugby Australia|Aus]]) | speler van die wedstryd = [[Leigh Halfpenny]] (Wal) | notas = [[Ignacio Dotti]] (Uru) speel in sy 50ste toetswedstryd.'' * ''Wallis beëindig die groepfase vir die eerste keer sedert die 1999-toernooi as groepwenner, nadat hulle vir die eerste keer – sedert die uitbreiding van die groepe na vyf spanne in 2003 – sedert die 1987-toernooi al sy vier groepwedstryde kon wen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/50025551 |title=Wales 35–13 Uruguay: Win sets up France World Cup quarter-final |publisher=[[BBC]] |author=Dafydd Pritchard |date=13 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} === Uitklopfase === [[Lêer:New Zealand national rugby 20191101d31.jpg|duimnael|Nieu-Seeland teen Wallis tydens die bronseindstryd, 1 November 2019]] [[Lêer:Bokke Webb Ellis-beker toer JHB 20191107 145608.jpg|duimnael|Suid-Afrika nadat hulle in 2019 as die wêreldkampioen gekroon is]] {{Wedstrydskema laatste 8 | RD1 = Kwarteindrondte | RD2 = Halfeindrondte | RD3 = Eindrondte | RD1-header01 = 19 Oktober – Ōita | RD1-team01 = '''{{ENGru}}''' | RD1-score01 = '''40''' | RD1-team02 = {{AUSru}} | RD1-score02 = 16 | RD1-header02 = 19 Oktober – Chōfu | RD1-team03 = '''{{NZLru}}''' | RD1-score03 = '''46''' | RD1-team04 = {{IRLru}} | RD1-score04 = 14 | RD1-header03 = 20 Oktober – Ōita | RD1-team05 = '''{{WALru}}''' | RD1-score05 = '''20''' | RD1-team06 = {{FRAru}} | RD1-score06 = 19 | RD1-header04 = 20 Oktober – Chōfu | RD1-team07 = {{JPNru}} | RD1-score07 = 3 | RD1-team08 = '''{{RSAru}}''' | RD1-score08 = '''26''' | RD2-header01 = 26 Oktober – Jokohama | RD2-team01 = '''{{ENGru}}''' | RD2-score01 = '''19''' | RD2-team02 = {{NZLru}} | RD2-score02 = 7 | RD2-header02 = 27 Oktober – Jokohama | RD2-team03 = {{WALru}} | RD2-score03 = 16 | RD2-team04 = '''{{RSAru}}''' | RD2-score04 = '''19''' | RD3-header01 = 2 November – Jokohama | RD3-team01 = {{ENGru}} | RD3-score01 = 12 | RD3-team02 = '''{{RSAru}}''' | RD3-score02 = '''32''' | RD3-header02 = 1 November – Chōfu | RD3-team03 = '''{{NZLru}}''' | RD3-score03 = '''40''' | RD3-team04 = {{WALru}} | RD3-score04 = 17 }} ==== Kwarteindrondte ==== {{rugbywedstryd | datum = 19 Oktober 2019 | tyd = 16:15 (JST) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 40–16 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25330 Verslag] | weg = {{AUSru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Jonny May]] (2), [[Kyle Sinckler]], [[Anthony Watson]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Owen Farrell]] (4)<br />'''Strafdoele:''' [[Owen Farrell]] (4) | wegpunte = '''Drie:''' [[Marika Koroibete]]<br />'''Doelskop:''' [[Christian Leali’ifano]]<br />'''Strafdoele:''' [[Christian Leali’ifano]] (3) | stadion = [[Ōita Bank Dome]], Ōita | bywoning = 36&nbsp;954 | skeidsregter = Jérôme Garcès ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[Tom Curry]] (Eng) | notas = [[Jonny May]] (Eng) speel in sy 50ste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/tournaments/rugby-world-cup/2019-rugby-world-cup-quarter-final-england-v-australia-104914 |title=2019 Rugby World Cup Quarter-final: England 40–16 Australia |publisher=Rugby World |author=Sarah Mockford |date=19 Oktober 2010 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is Australië se ergste rugbywereldbekernederlaag in dié tyd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2023/sep/24/wales-australia-rugby-world-cup-match-report |title=Gareth Anscombe helps Wales sail into quarter-finals after easy Australia win |publisher=[[The Guardian]] |author=Robert Kitson |date=24 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is die hoogste oorwinning vir Engeland in dié tyd tydens ’n uitklopwedstryd, die ergste nederlaag vir Australië in dié tyd tydens ’n uitklopwedstryd en ook die rugbywêreldbekerwedstryd met die meeste punte tussen die twee spanne in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/50107655 |title=England beat Australia 40–16 to make Rugby World Cup semi-finals |publisher=[[BBC]] |author=Tom Fordyce |date=19 Oktober 2010 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 19 Oktober 2019 | tyd = 19:15 (JST) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 46–14 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25331 Verslag] | weg = {{IRLru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Aaron Smith]] (2), [[Beauden Barrett]], [[Codie Taylor]], [[Matt Todd]], [[George Bridge]], [[Jordie Barrett]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Richie Mo’unga]] (4)<br />'''Strafdoel:''' [[Richie Mo’unga]]<br />'''Kaart:''' [[Matt Todd]] {{Geelkaart|77|80+}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Robbie Henshaw]], [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]]<br />'''Doelskop:''' [[Joey Carbery]] | stadion = [[Ajinomoto-stadion]], Chōfu | bywoning = 48&nbsp;656 | skeidsregter = Nigel Owens ([[Walliese Rugbyunie|Wal]]) | speler van die wedstryd = [[Beauden Barrett]] (NZL) | notas = Dit is Ierland se ergste rugbywereldbekernederlaag in dié tyd.'' * ''[[Rory Best]] (Irl) speel in sy laaste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/50097586 |title=Rugby World Cup: New Zealand overpower Ireland to reach semi-finals |publisher=[[BBC]] |author=Michael Morrow |date=19 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is Ierland se laaste toetswedstryd met Joe Schmidt as afrigter.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/tournaments/rugby-world-cup/2019-rugby-world-cup-quarter-final-new-zealand-v-ireland-104929 |title=2019 Rugby World Cup Quarter-final: New Zealand 46–14 Ireland |publisher=Rugby World |author=Alan Dymock |date=19 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 20 Oktober 2019 | tyd = 16:15 (JST) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 20–19 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25332 Verslag] | weg = {{FRAru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Aaron Wainwright]], [[Ross Moriarty]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dan Biggar]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Dan Biggar]] (2)<br />'''Kaart:''' [[Ross Moriarty]] {{Geelkaart|29|39}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Sebastien Vahaamahina]], [[Charles Ollivon]], [[Virimi Vakatawa]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Romain Ntamack]] (2)<br />'''Kaart:''' [[Sebastien Vahaamahina]] {{Rooikaart|0|49}} | stadion = [[Ōita Bank Dome]], Ōita | bywoning = 34&nbsp;426 | skeidsregter = [[Jaco Peyper]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Aaron Wainwright]] (Wal) | notas = [[Jonathan Davies]] sou begin het, maar hy is ná ’n besering voor die afskop deur Owen Watkin vervang en Leigh Halfpenny het by die plaasvervangers aangesluit.'' * ''[[Sebastien Vahaamahina]] (Fra) ontvang in die 49ste minuut ’n rooikaart omdat hy die Walliese speler [[Aaron Wainwright]] met sy elmboog gestoot het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/521323 |title=Wales strike late to make 'unlucky' France pay for red card |publisher=rugbyworldcup.com |date=20 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 20 Oktober 2019 | tyd = 19:15 (JST) | tuis = {{JPNru-r}} | telling = 3–26 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25333 Verslag] | weg = {{RSAru}} | tuispunte = '''Strafdoel:''' [[Yu Tamura]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Makazole Mapimpi]] (2), [[Faf de Klerk]]<br />'''Doelskop:''' [[Handré Pollard]]<br />'''Strafdoele:''' [[Handré Pollard]] (3)<br />'''Kaart:''' [[Tendai Mtawarira]] {{Geelkaart|10|20}} | stadion = [[Ajinomoto-stadion]], Chōfu | bywoning = 48&nbsp;831 | skeidsregter = [[Wayne Barnes]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Faf de Klerk]] (RSA) | notas = }} ==== Halfeindrondte ==== {{rugbywedstryd | datum = 26 Oktober 2019 | tyd = 17:00 (JST) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 19–7 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25334 Verslag] | weg = {{NZLru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Manu Tuilagi]]<br />'''Doelskop:''' [[Owen Farrell]]<br />'''Strafdoele:''' [[George Ford]] (4) | wegpunte = '''Drie:''' [[Ardie Savea]]<br />'''Doelskop:''' [[Richie Mo’unga]] | stadion = [[Internasionale Stadion Jokohama|Int’l Stadion Jokohama]], Jokohama | bywoning = 68&nbsp;843 | skeidsregter = Nigel Owens ([[Walliese Rugbyunie|Wal]]) | speler van die wedstryd = [[Maro Itoje]] (Eng) | notas = [[Billy Vunipola]] (Eng) en [[Codie Taylor]] (NZL) speel in hulle 50ste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/rugby-world-cup/rwc-2019-japan/116954630/all-blacks-v-england-tradition-broken-for-billy-vunipolas-50th-cap-not-codie-taylors |title=All Blacks v England: Tradition broken for Billy Vunipola's 50th cap, not Codie Taylor's |publisher=Stuff |date=26 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is Nieu-Seeland se eerste rugbywêreldbekernederlaag in dié tyd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2019/oct/26/england-new-zealand-rugby-world-cup-semi-final-match-report |title=England dethrone New Zealand to reach Rugby World Cup final |publisher=[[The Guardian]] |author=Robert Kitson |date=26 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is Engeland se eerste rugbywereldbekeroorwinning oor Nieu-Seeland ooit, hulle eerste oorwinning oor die All Blacks sedert hulle 38–21-oorwinning in 2012, en hulle eerste wegoorwinning buite Twickenham sedert hulle die All Blacks met 15−13 in Wellington in 2003 verslaan het.''<ref name="ENGvNZL">{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/50192618 |title=England 19–7 New Zealand: Eddie Jones' side beat All Blacks to reach World Cup final |publisher=[[BBC]] |author=Tom Fordyce |date=26 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is die eerste keer wat Nieu-Seeland tydens die eerste helfte van ’n rugbywereldbekerwedstryd nie punte kon aanteken nie, sedert hulle 6–16-nederlaag teen Australië tydens die 1991-halfeindstryd, en vir die eerste keer in ’n wedstryd teen Engeland toe die Rose die All Blacks in Desember 2012 met 38–21 verslaan het.''<ref name="ENGvNZL" /> * ''Dit is die gesamentlik ergste Nieu-Seelandse rugbywereldbekernederlaag en ewenaar hulle nederlaag met twaalf punte teen Frankryk in die 1999-halfeindstryd (met 31–43) en teen Australië in die 2003-halfeindstryd (met 10–22).''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/rugby-union/all-blacks-suffer-first-rugby-world-cup-pool-match-loss-in-history-as-france-start-with-a-bang-20230909-p5e3az.html |title=All Blacks claim they can still lift trophy after suffering heaviest World Cup defeat |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Tom Decent |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Ná Nieu-Seeland en Australië word Engeland die derde span wat vier eindstryde haal, nadat hulle in die 1991-, 2003- en 2007-eindstryde verskyn het.''<ref name="ENGvNZL" /> * ''Engeland beëindig Nieu-Seeland se agt jaar as ononderbroke wêreldkampioen.''<ref name="ENGvNZL" /> * ''Dit is die eerste keer sedert die 2007-toernooi wat Nieu-Seeland nie die eindstryd kon haal nie.<ref name="ENGvNZL" /> }} {{rugbywedstryd | datum = 27 Oktober 2019 | tyd = 18:00 (JST) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 16–19 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25335 Verslag] | weg = {{RSAru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Josh Adams]]<br />'''Doelskop:''' [[Leigh Halfpenny]]<br />'''Strafdoele:''' [[Dan Biggar]] (3) | wegpunte = '''Drie:''' [[Damian de Allende]]<br />'''Doelskop:''' [[Handré Pollard]]<br />'''Strafdoele:''' [[Handré Pollard]] (4) | stadion = [[Internasionale Stadion Jokohama|Int’l Stadion Jokohama]], Jokohama | bywoning = 67&nbsp;750 | skeidsregter = Jérôme Garcès ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[Handré Pollard]] (RSA) | notas = [[Gareth Davies]] (Wal) speel in sy 50ste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/wales-boosted-by-jonathan-davies-return |title=Wales boosted by Jonathan Davies’ return |publisher=Planet Rugby |author=David Skippers |date=25 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Ná Australië in 2003, Engeland in 2007, asook beide Frankryk en Nieu-Seeland in 2011 word Suid-Afrika die vierde span wat drie eindstryde haal, nadat hulle in die 1995- en 2007-eindstryde verskyn het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/50199557 |title=Rugby World Cup semi-final: Wales 16–19 South Africa |publisher=[[BBC]] |author=Dafydd Pritchard |date=27 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} ==== Bronseindstryd ==== {{rugbywedstryd | datum = 1 November 2019 | tyd = 18:00 (JST) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 40–17 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25336 Verslag] | weg = {{WALru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Joe Moody]], [[Beauden Barrett]], [[Ben Smith]] (2), [[Ryan Crotty]], [[Richie Mo’unga]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Richie Mo’unga]] (5) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Hallam Amos]], [[Josh Adams]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Rhys Patchell]], [[Dan Biggar]]<br />'''Strafdoel:''' [[Rhys Patchell]] | stadion = [[Ajinomoto-stadion]], Chōfu | bywoning = 48&nbsp;842 | skeidsregter = [[Wayne Barnes]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Eng]]) | speler van die wedstryd = [[Brodie Retallick]] (NZL) | notas = }} ==== Eindstryd ==== {{rugbywedstryd | datum = 2 November 2019 | tyd = 18:00 (JST) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 12–32 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/25337 Verslag] | weg = {{RSAru}} | tuispunte = '''Strafdoele:''' [[Owen Farrell]] (4) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Makazole Mapimpi]], [[Cheslin Kolbe]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Handré Pollard]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Handré Pollard]] (6) | stadion = [[Internasionale Stadion Jokohama|Int’l Stadion Jokohama]], Jokohama | bywoning = 70&nbsp;103 | skeidsregter = Jérôme Garcès ([[Franse Rugbyfederasie|Fra]]) | speler van die wedstryd = [[Duane Vermeulen]] (RSA) | notas = [[Siya Kolisi]] (RSA) speel in sy 50ste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://thestormers.com/captain-kolisis-50-in-rwc-final/ |title=Captain Kolisi's 50 in RWC Final |publisher=[[Stormers (Verenigde Rugbykampioenskap)|Stormers]] |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[François Steyn]] word die tweede Springbok wat twee rugbywêreldbekertoernooie kon wen. Die eerste Springbok, [[Os du Randt]], het tydens die 1995-eindstryd vir Suid-Afrika uitgedraf en was tydens die 2007-eindstryd ’n spanmaat van Steyn.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/rugby-world-cup/rwc-2019-japan/117126610/rugby-world-cup-final-frans-steyns-memories-of-late-loved-ones-drove-him-to-become-a-dual-champion |title=Rugby World Cup final: Frans Steyn's memories of late loved ones drove him to become a dual champion |publisher=Stuff |date=3 November 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/537409 |title=Dominant Boks repel England before flying wingers strike to seal world title No. 3 |publisher=rugbyworldcup.com |date=2 November 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Jérôme Garcès word die eerste Franse skeidsregter wat ’n rugbywêreldbekereindstryd lei.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2019/oct/29/rugby-world-cup-final-referee-jerome-garces |title=Frenchman Jérôme Garcès to referee Rugby World Cup final |publisher=[[The Guardian]] |author=Paul Rees |date=29 Oktober 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Suid-Afrika word die eerste span van die Suidelike Halfrond wat [[die Rugbykampioenskap]] (voorheen Drienasiesreeks) en die Rugbywêreldbeker in dieselfde jaar wen.''<ref name="rekord">{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/rugby-world-cup/rwc-2019-japan/117131319/rugby-world-cup-final-south-africa-break-records-and-beat-all-blacks-to-milestones |title=Rugby World Cup final: South Africa break records and beat All Blacks to milestones |publisher=Stuff |date=3 November 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Suid-Afrika word die eerste span wat die Rugbywêreldbeker gewen het nadat hulle ’n wedstryd (teen Nieu-Seeland) tydens die groepfase verloor het.''<ref name="rekord" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2019/11/02/sports/rugby/england-south-africa-rugby-world-cup.html |title=South Africa Crushes England in Rugby World Cup Final |publisher=[[The New York Times]] |date=2 November 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is die eerste eindstryd waarin Suid-Afrika ’n drie gedruk en dié waartydens hulle die meeste punte aangeteken het en oortref hulle twee vorige eindstryde tesame. Dit was ook die meeste punte wat Engeland as naaswenner aangeteken het.''<ref name="rekord" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.americasrugbynews.com/2019/11/02/rwc-2019-10-records-that-were-broken/ |title=RWC 2019 – 10 Records That Were Broken |publisher=Americas Rugby News |date=2 November 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Engeland en Suid-Afrika word die derde paartjie van spanne – ná Engeland en Australië (in 1991 en 2003), asook Frankryk en Nieu-Seeland (in 1987 en 2011) – wat in twee eindstryde teen mekaar te staan kom, nadat hulle ook die 2007-eindstryd beslis het.'' * ''Suid-Afrika betree die wedstryd as enigste span wat voorheen nooit ’n eindstryd verloor het nie – wat ook die geval sou bly.''<ref name="rekord" /><ref name="BBC">{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/50273291 |title=England 12–32 South Africa: Springboks win World Cup for record-equalling third time |publisher=[[BBC]] |author=Tom Fordyce |date=2 November 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Ná Frankryk in 2011 word Engeland die tweede span wat drie eindstryde verloor het.<ref name="BBC" /> }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" !Rugbywêreldkampioen 2019 |- |align=center|'''{{RSAru}}''' |} == Statistiek == === Finale puntestand === Hierdie tabel toon die finale puntestand van al 20 deelnemende nasionale rugbyspanne in die Rugbywêreldbeker 2019.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=won;spanmax1=31+Dec+2019;spanmin1=01+Jan+2019;spanval1=span;template=results;trophy=17;type=team |title=Rugby Union – Statsguru – Test matches – Team records |publisher=ESPNscrum |accessdate=23 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623085026/http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=won;spanmax1=31+Dec+2019;spanmin1=01+Jan+2019;spanval1=span;template=results;trophy=17;type=team |archive-date=23 Junie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:2019 Rugby World Cup (men) results.svg|duimnael|400px|Uitslag van die Rugbywêreldbeker 2019: {{columns-list|2| {{sleutel|#fd0|Kampioen}} {{sleutel|#880|Naaswenner}} {{sleutel|#c96|Derde plek}} {{sleutel|#07f|Vierde plek}} {{sleutel|#0d0|Kwarteindrondte}} {{sleutel|#f55|Groepfase}} {{sleutel|#e0e0e0|Nie deelgeneem nie}}}}]] {| class="wikitable" style="text-align:center" !width=25|Rang !width=165|Span !width=25|Groep !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} !width=25|Drieë !width=25|Doelskoppe !width=25|Strafdoele !width=25|Skepdoele |- style="background:#fd0" | 1 || style="text-align:left;"|{{RSAru}} || B || 7 || 6 || 0 || 1 || 262 || 33 || 23 || 16 || 1 |- style="background:#880;" | 2 || style="text-align:left;"|{{ENGru}} || C || 7 || 5 || 1 || 1 || 190 || 22 || 16 || 16 || 0 |- style="background:#c96;" | 3 || style="text-align:left;"|{{NZLru}} || B || 7 || 5 || 1 || 1 || 250 || 36 || 28 || 4 || 0 |- style="background:#07f;" | 4 || style="text-align:left;"|{{WALru}} || D || 7 || 5 || 0 || 2 || 189 || 22 || 19 || 11 || 2 |- | colspan="12"| '''In die kwarteindrondte uitgeskakel''' |- style="background:#0d0" | 5 || style="text-align:left;"|{{JPNru}} || A || 5 || 4 || 0 || 1 || 118 || 13 || 10 || 11 || 0 |- style="background:#0d0" | 6 || style="text-align:left;"|{{IRLru}} || A || 5 || 3 || 0 || 2 || 135 || 20 || 15 || 1 || 0 |- style="background:#0d0" | 7 || style="text-align:left;"|{{AUSru}} || D || 5 || 3 || 0 || 2 || 152 || 21 || 13 || 7 || 0 |- style="background:#0d0" | 8 || style="text-align:left;"|{{FRAru}} || C || 5 || 3 || 1 || 1 || 98 || 12 || 10 || 5 || 1 |- | colspan="12"| '''In die groepfase uitgeskakel''' |- style="background:#f55" | 9 || style="text-align:left;"|{{ITAru}} || B || 4 || 2 || 1 || 1 || 98 || 14 || 9 || 2 || 0 |- style="background:#f55" | 10 || style="text-align:left;"|{{SCOru}} || A || 4 || 2 || 0 || 2 || 119 || 16 || 13 || 2 || 1 |- style="background:#f55" | 11 || style="text-align:left;"|{{ARGru}} || C || 4 || 2 || 0 || 2 || 106 || 14 || 12 || 4 || 0 |- style="background:#f55" | 12 || style="text-align:left;"|{{FIJru}} || D || 4 || 1 || 0 || 3 || 110 || 17 || 7 || 3 || 0 |- style="background:#f55" | 13 || style="text-align:left;"|{{TGAru}} || C || 4 || 1 || 0 || 3 || 67 || 9 || 8 || 2 || 0 |- style="background:#f55" | 14 || style="text-align:left;"|{{GEOru}} || D || 4 || 1 || 0 || 3 || 65 || 9 || 7 || 2 || 0 |- style="background:#f55" | 15 || style="text-align:left;"|{{SAMru}} || A || 4 || 1 || 0 || 3 || 58 || 8 || 3 || 4 || 0 |- style="background:#f55" | 16 || style="text-align:left;"|{{URUru}} || D || 4 || 1 || 0 || 3 || 60 || 6 || 6 || 6 || 0 |- style="background:#f55" | 17 || style="text-align:left;"|{{NAMru}} || B || 4 || 0 || 1 || 3 || 34 || 3 || 2 || 5 || 0 |- style="background:#f55" | 18 || style="text-align:left;"|{{CANru}} || B || 4 || 0 || 1 || 3 || 14 || 2 || 2 || 0 || 0 |- style="background:#f55" | 19 || style="text-align:left;"|{{USAru}} || C || 4 || 0 || 0 || 4 || 52 || 7 || 4 || 3 || 0 |- style="background:#f55" | 20 || style="text-align:left;"|{{RUSru}} || A || 4 || 0 || 0 || 4 || 19 || 1 || 1 || 3 || 1 |- class="sortbottom" bgcolor="#EFEFEF" style="font-weight:bold;" | || style="text-align:left;"|Algeheel || || 48 || || || || 2196 || 285 || 208 || 107 || 6 |} === Meeste punte en drieë === {| class="toptextcells" | Meeste punte aangeteken:<ref name="Most_Points" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ! Naam ! Punte |- | 1 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Handré Pollard]] | 69 |- | 2 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Engeland}} [[Owen Farrell]] | 58 |- | 3 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Richie Mo’unga]] | 54 |- | 4 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Japan}} [[Yu Tamura]] | 51 |- | 5 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Wallis}} [[Dan Biggar]] | 41 |- | 6 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Wallis}} [[Josh Adams]] | 35 |- | 7 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Engeland}} [[George Ford]] | 32 |- | 8 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Jordie Barrett]] | 31 |- |rowspan="2"| 9 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Uruguay}} [[Felipe Berchesi]] |rowspan="2"| 30 |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Makazole Mapimpi]] |- | 11 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Elton Jantjies]] | 28 |- | 12 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Frankryk}} [[Romain Ntamack]] | 27 |- |rowspan="2"| 13 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Skotland}} [[Adam Hastings]] |rowspan="2"| 26 |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Ierland|rugby}} [[Johnny Sexton]] |- | 15 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Japan}} [[Kotaro Matsushima]] | 25 |- | 16 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Wallis}} [[Rhys Patchell]] | 24 |- |rowspan="2"| 17 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Italië}} [[Tommaso Allan]] |rowspan="2"| 23 |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Australië}} [[Christian Leali’ifano]] |- |rowspan="2"| 19 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Tonga}} [[Sonatane Takulua]] |rowspan="2"| 21 |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Fidji}} [[Ben Volavola]] |} | Meeste drieë gedruk:<ref name="Most_Tries" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ! Naam ! Drieë |- | 1 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Wallis}} [[Josh Adams]] | 7 |- | 2 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Makazole Mapimpi]] | 6 |- | 3 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Japan}} [[Kotaro Matsushima]] | 5 |- |rowspan="3"| 4 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Japan}} [[Kenki Fukuoka]] |rowspan="3"| 4 |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Argentinië}} [[Julián Montoya]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Ben Smith]] |- |rowspan="13"| 7 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Beauden Barrett]] |rowspan="13"| 3 |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Jordie Barrett]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Ierland|rugby}} [[Andrew Conway]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Engeland}} [[Luke Cowan-Dickie]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Australië}} [[Dane Haylett-Petty]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Skotland}} [[George Horne]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Cheslin Kolbe]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Australië}} [[Marika Koroibete]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Engeland}} [[Jonny May]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Bongi Mbonambi]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Cobus Reinach]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Engeland}} [[Manu Tuilagi]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Tonga}} [[Telusa Veainu]] |} |} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Krieketwêreldbeker 2019]] == Notas == <references group="n" /> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{fr}} {{cite book|author=Emmanuel Massicard|title=Atlas de la Coupe du monde de rugby|publisher=Midi Olympique|location=Toulouse|editor=Midi Olympique SAS|edition=Spesiale uitgawe|date=19 Julie 2019|pages=210|id=Atlas2019}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|2019 Rugby World Cup|Rugbywêreldbeker 2019}} * {{en}} [https://www.rugbyworldcup.com/2019/ Amptelike webwerf van die Rugbywêreldbeker 2019] * {{en}} [http://en.espn.co.uk/2019-rugby-world-cup/rugby/series/298208.html?template=results Volledige uitslae en statistiek] by ESPNscrum * {{en}} [https://www.espn.co.uk/rugby/table/_/league/298208/season/2019 Rugby World Cup Standings – 2019] * {{en}} {{IMDb-titel|1103498|2019 Rugby World Cup}} {{Springbokke (2019 Rugbywêreldbeker)}} {{Navigasie Rugbywêreldbeker}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Rugbywereldbeker 2019}} [[Kategorie:Geskiedenis van Japan]] [[Kategorie:Rugbykompetisies in Japan]] [[Kategorie:Rugbywêreldbeker|2019]] [[Kategorie:Sport in 2019]] ka1sc4g2jmzli2xxw8p8ycvi8jsvq9u 2 60124 2963983 2894424 2026-08-31T10:39:09Z JMK 649 +items 2963983 wikitext text/x-wiki Onderaan volg 'n aantal Afrikaanse spel- en taalriglyne wat dalk moeilike besluite vergemaklik of eenvormigheid kan meebring. Enige opmerkings word verwelkom – ek is reeds op verskillende punte tereggewys. Voorbeelde van hierdie foute duik algemeen op in Wikipedia en in my eie skrywes. Sommige inligting hier word blykbaar as verouderd beskou en wisselvorme word pleks daarvan aanvaar. Die dikwels onkundige en ongeërgde publiek<ref name="sil1">Afgetrede Majelsab. Nicholas Silverbottom rapporteer bv. die volgende in 'n brief aan Beeld:<br>&nbsp;&nbsp;Lief Editeur, ek neem op my woordboek om te addresseer jou in goed Afrikaans – beter dan die Engels-bespikkelde taal ek hoor in generaal. Ook sodat jy kry die mening en verstaan goed die rede vir my regverdige <u>verontwaardiging</u>. Ek woon op 'n gholf-boedel, omring van Afrikaans-praters, maar wanneer hulle praat <u>ek bedek my ore</u>. Hulle violeer Koningin se Engels deur dit by die skrof van die nek in te sleep by hulle Afrikaans. Hulle <u>onvermoë</u> (die gebruik van twee dotte op letters dryf my laf en op teen die wal!) <u>om te meester selfs die baar rudimente van beskaafde kommunikasie</u> is anderkant die bleek! Ek neem die sterkste eksepsie tot die diefstal van die Koningin se woords! Waarom kan die mense van die Afrikaans woordboek nie skep woorde vir "amazing", "awesome", "songs" en die soortgelykes nie; waarom stoep so laag om woords uit 'n ander taal te steel? Dit is eenvoudig nie krieket nie! Mag ek suggesteer dat Afrikaans-praters liewer altesaam oor skakel tot Engels? Dit behoort nie te moeilik te wees, want uit hulle praat is dit helder dat hulle reeds 'n groot woordskat van Engels het.<br>Kyk: {{cite news |last1=Silverbottom |first1=Nicholas, Maj. (Ret.) |title=Afrikaners wat so Mengels praat | agency=Beeld |page=20 |date=28 Julie 2022}}</ref> word hul sin gegee, en Van der Merwe se voorstelle van 1966 pas miskien by dié wat strenger korrek wil wees. Voorbehoud: Soos die verwysings aandui word verskillende bronne geraadpleeg wat soms teenstrydige advies gee, eerder as om enige kommissie as die wysheid in pag te aanvaar. Sover ek Wikipedia se standpunt verstaan is dit ook nie korrek om 'n eksterne owerheid oor ons aan te stel nie. Wat hierdie bladsy dan betref kan selfs skrywers aandui wat gangbare Afrikaans is aldan nie. ==Algemene foute== ===Spelling=== ====ë==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | header = Meervoude | header_align = center | image1 = Orchid 3943.jpg | width1 = 200 | caption1 = '''Een''' orgidee, '''twee''' orgideë | image2 = Cycas circinalis 18zz.jpg | width2 = 200 | caption2 = '''Een''' sikadee (plant), '''twee''' sikadeë<br>'''Een''' sikade (besie), '''twee''' sikades | image3 = Schuppentier2-drawing.jpg | width3 = 200 | caption3 = '''Een''' ietermagô / ietermago / ietermagog, '''twee''' ietermagôs / ietermago's / ietermagogs / ietermagogge<ref name =awsr10/> of skubdiere, maar nié ietermagoë nie. | background color=;border:none; }} * '''Met ë:''' "Gereël" (d.i. bepaal, afgespreek), "reëlmatig" en "bejeën" is korrek. "Vanwee" en "teekom" moet wees "vanweë" en "teëkom", want met "wee" en "tee" het dit niks te make nie. Kyk ook: verwarbare woorde. * '''Sonder ë:''' "Gereëld" moet egter wees "gereeld" (d.i. dikwels, gedurig, periodiek, kyk ook: "reling") en "kopieër" moet wees "kopieer", maar wel "kopieë" of "afskrifte" (en nié "kopië"). "Wel en wee" (teenoor "vanweë"), "finansieel", "kommersieel" en "definieer" is ook sonder deeltekens, maar wel "finansiële" en "kommersiële" (en nié "finansieële"). * Vgl. enkelvoud en meervoud: "prieel" vs. "priële", "dieet" vs. "diëte", "braktee" vs. "brakteë", "orgidee" vs. "orgideë" (en nié "orgidieë"). "Teorië" moet egter wees "teorieë", maar sommige ingeligte persone verkies wel om "bakterië" te skryf, eerder as "bakterieë", waar lg. die reël is.<ref>[http://tech.groups.yahoo.com/group/taalgesprek/message/17061 Taalgesprek: Bakterië/bakterieë]</ref> * "Vermoeë" moet wees "vermoë", en "droeë" moet wees "droë". ====ge+, be+==== * Die verledetyd van elke werkwoord wat met 'n "i" begin, kry 'n deelteken, bv. "geïmproviseer", "geïsoleer", ens. So ook "geëksamineer", "geëmplojeerde", "ongeëwenaard", "geëerd" en "geënt", maar wel "ge-eg" (getroud) en "ge-e-pos". "Geoktrooieer" ook sonder deelteken. "Toe-eien" het wel 'n koppelteken, maar "toegeëien", nie. * So ook "beïndruk", "beïnvloed" ensomeer, maar "geoes" het geen deelteken. ===="ei" vs "y"==== * "Lei" en "vermei" (wanneer ly of vermy bedoel word), "toewei", "inweiding" en "oorskrei" is <u>almal foutief</u>, maar "uitreiking" en "uitwei" is korrek. L.W. dat jy 'n eentonige lewe "lei", selfs wanneer dié 'n "lyding" is.<ref name=vdm/> "Karwei" is terloops 'n aksie, en "[[karwy]]" 'n plant en spesery.<ref>[https://www.facebook.com/groups/2550041835/posts/10160014455341836 Karwei vs. karwy], Viva taalwenk</ref> ====1 of 2 (mede)klinkers==== * Die Nederlandse "meerendeel" en "meerendeels" word in Afrikaans "merendeel" (s.nw.) en "merendeels" (bywoord). * "Rondstander", "voor-", "om-", "buite-", "teenstander" (d.i. mense) bevat slegs een "a", teenoor "lamp-" of "hoedestaander" (d.i. objekte) wat twee benodig.<ref name=taal5/> * "Heeltemal" bevat slegs een "a", teenoor "twee maal", "drie maal" en "partymaal" wat korrek is. * "Vanoggend", "vanmiddag", en daarom ook "vanaand" met telkens een "n", al klink dit nié na "van-aand" nie. * "Weeklag" en "weeklaag", soos ook "rouklag" en "rouklaag" is almal korrek binne die korrekte konteks, en afhangend van die betekenis. * "Kommersieel" en "kommentaar" het albei twee m'e, "onmiddellik" het twee l'e, maar "middele" en "onverbiddelik" elk net een. * "Emigrant" het een "m", maar "immigrant" twee. "Tarief" het soos die Engelse "tariff" en "sheriff" slegs een "r". * Vgl. adres, adressant (die afsender, nié ontvanger), interessant, akkommodasie, komitee, kommissie, galery, millennium, Japannese, Irakkese (of Irakse)<ref name=uvj1/> en Soedannees. ====Ander==== * "s'n" (besitlike vnw.) i.p.v. "sin" (s.nw.): "Die foto is Piet s'n."<ref>[https://maroelamedia.co.za/afrikaans/taalgebruik/taalgebruik-sn-sin-2/ Taalgebruik: s'n, sin], 12 September 2024, Maroela Media</ref> * "Platform" word met 'n "f" gespel, alhoewel die woord afstam van "plat-vorm". * "Dagvaarding", i.p.v. "dagvaardiging". * "Driedimensionale" is blykbaar te verkies bo "driedimensionele",<ref>Volgens 'n taalkundig-oplettende fisikaprofessor, maar nie volgens woordeboeke nie.</ref> maar "terrestriale" moet wees "terrestriële". * "Ver" en "versover"/"vir sover" het nie kappies nie, miskien na aanleiding van Nederlands. Woorde soos "vêr-linkse", moet dan eintlik "ver-linkse" wees, nieteenstaande die uitspraak van "ver", 'n langer klinker het as dié in "veg", en wel identies aan die "ê" van "militêr", monetêr, rudimentêr, ens. "Insoverre" (ook los geskryf: "in soverre"), en "verreikend" (vgl. "verrykend") het ook geen kappies nie. Daar is wel 'n boek genaamd "Ons kom van vêr" deur Carstens & le Cordeur (2017) — dit blykbaar omdat die kappie in die 21ste eeu wel as wisselvorm aanvaar word. * "Verreweg" en "op verre na (nog nie ...)" is terloops albei korrek, maar "by ver", "by verre", "by verreweg" en "ver te veel" word almal by Engels geleen.<ref name=vdm1/> ===Woordgebruik=== ====Afrikaans of nie==== [[lêer:US Navy 040920-N-3019M-006 Boatswain's Mate 1st Class Jesse Rodriguez cooks hamburgers, hot dogs and chicken for family members.jpg|duimnael|regs|160px|"Burgermeesters" aan die werk!<ref name=rg2/>]] * "Huidiglik" is nié Afrikaans nie, moet wees "tans", of "hede". Vgl. "alternatiewelik" (d.i. so nie, anders; of). * "Nogals" moet wees "nogal". Kyk ook "foutlyn", ens. * Daar is wel 'n "burgersentrum" (sentrum vir die burgers) in Afrikaans, maar geen "burgermeester" nie (wel in Duits: Bürgermeister, d.i. burger/s + meester). Die "burgemeester" (met verbindings-"e") is die meester van die burg.<ref name=rg2>‘Burgermeester’ - 5 taalfoute wat jy maak sonder dat jy weet, Riaan Grobler, 22 Oktober 2015 06:20</ref> * Nié "kosmopolitaans" (Eng: ''cosmopolitan'') nie, maar "kosmopolities" (kosmopoliet = wêreldburger). "Poliets" beteken terloops gevat/hoflik/slim/oulik, bv. "poliets met die mond".<ref>[https://maroelamedia.co.za/afrikaans/taaltoffie/woord-poliets/ Woord: poliets], 9 September 2024</ref> * Daar bestaan nié "Australianers" nie, maar wel "Australiërs".<ref name=rg3>Nóg 10 taalfoute wat Afrikaanssprekendes (onbewustelik) maak, Riaan Grobler, 08 Oktober 2015 08:46</ref> Wellig ook geen "Indianers" nie, maar tog "Abidjanners", "Dagestanners", "Dominikaners", "Japanners", "Hirosjimaers" en "Yunnanners". Jy kan wel praat van "Europeane" en "Afrikane", maar mense van Alaska is "Alaskiërs".<ref name =awsr10>Afrikaanse Woordelys en Spelreëls (10de Uitgawe, 2009): Lys van buitelandse geografiese name met afleidings, p. 522</ref> * "Venue" is blykbaar geldige Afrikaans vir 'n plek of lokaal, en ook nie 'n Anglisisme nie.<ref name =rg5>5 ‘anglisismes’ wat nie regtig anglisismes is nie, Riaan Grobler, 15 Oktober 2015 05:47</ref> "Wel-af" klink na "well off", maar is blykbaar ook nie 'n Anglisisme nie.<ref name=vdm1/> ====Woorde passend by onderwerp of situasie==== * "Aantal" is geskik vir 'n ongetelde, maar telbare hoeveelheid, bv. "'n Aantal diere het langs die pad geloop". "Getal" word gebruik wanneer getel word, selfs wanneer dit 'n raming is, bv. "Die getal sprekers/sprekertal is 150&nbsp;000." Die skuinsstreep/solidus koppel die voorafgaande en volgende woord/getal terloops sonder spasies.<ref>[https://maroelamedia.co.za/afrikaans/taaltoffie/woord-solidus/ Woord: solidus], Maroela Media, 16 September 2024</ref> * "Aanspreek" word gereserveer vir hoorders en nie situasies nie. 'n Probleem word dus nié "aangespreek" nie, maar kan o.m. opgelos word, of 'n saak kan beredder, ondersoek, aangeroer, aangepak of in oënskou geneem word, ens.<ref name=taal2/> * "Uitgesproke" word gereserveer vir uitsprake. 'n "Uitgesproke persoon" (eerder reguit/padlangse) of "uitgesproke kommunis" is dus sinnelose samestellings,<ref name=vdm1/> en moet wees: 'n openlike/openhartige/rondborstige kommunis. * M-studente skryf 'n "skripsie" of "verhandeling", en D-studente skryf 'n "proefskrif".<ref name=uvj1/> * 'n "Klant" bring vir jou "klandisie", d.w.s. hy of sy koop produkte. Maar die "kliënt" betaal vir 'n diens.<ref name=vdm1/> * "Onder andere" het betrekking op mense, instede van "onder meer" (twee woorde, soos "o.m." suggereer) wat dui op enige ander objekte * So reeds genoem kan mens kan 'n "voor-", "om-" of "buite<u>stander</u>" wees, maar dooie objekte sal 'n "lamp-" of "hoede<u>staander</u>" wees. Nietemin verwys al voorgenoemde na iets wat staan.<ref name=taal5>[http://www.savryskutskrywer.co.za/vgk_taalghoeroe_1.htm#.Wx2bC_ZuL7M Taalwenk 5, Louis van Rooyen, savryskutskrywer]</ref> * "Treinwaens" (insluitend "eetwaens") vervoer mense, maar "treintrokke"/"goederewaens" (hetsy oop of toe) is komponente van goederetreine.<ref name =rsg2-2-2020>[http://www.rsg.co.za/Program-Potgooi/48/Taaldinge Taaldinge], RSG, 2 Februarie 2020</ref> Die "platform" van 'n stasie is terloops 'n "perron", en vrag word "per spoor" vervoer, nié "per trein" nie.<ref name=az2>[https://maroelamedia.co.za/afrikaans/taalgebruik/taalgebruik-trein/ Taalgebruik: trein, Maroelamedia; Skryf Afrikaans A-Z, Pharos], 9 Januarie 2020</ref> * Geboue en dorpe kan "ontruim" word, maar mense word "verskuif".<ref name=uvj1>[https://www.uj.ac.za/faculties/humanities/Department-of-Afrikaans/Documents/Afrikaanse%20Taalgids_2018.pdf Afrikaanse Taalgids], Kantoor vir Meertalige Taaldienste, Universiteit van Johannesburg, deur Tisa Viviers (2018)</ref> * Jou belasting of skuld is "uitstaande", want dit moet nog betaal, ingebring, gehef of verreken word. 'n Mens is egter nie "uitstaande" nie (vgl. Eng: ''outstanding'', albei betekenisse), maar wel voortreflik, uitsonderlik, knap, ens. Jy kan wel uitstaan uit die verkeer of proses, of uitsteek bo ander as jy lank is.<ref name=vdm1/> Kyk ook: uitstaan/veel/verdra; 'n kans staan/hê * Die syfer "9" is nie opsigself 'n "nommer" nie, maar kan vir numerering (nié "numering"<ref name=v2022/>) gebruik word. Daar is terloops net 10 syfers: 0, 1, ..., 9. Getalle (vir hoeveelhede, somtotale) en nommers (vir identifikasie, rangorde) is samestellings van syfers.<ref name=alt1/> * "Vure" veroorsaak gewoonlik nie skade nie, maar "brande" wel.<ref name =rsg2-2-2020/> Albei word terloops geblus of doodgemaak, en nié "uitgesit" nie.<ref name=vdm1/> Jy kan wel "op hete kole (nié "naalde en spelde") sit", d.i. iets ongeduldig afwag.<ref name=vdm1/> * Mens "spandeer geld" (vgl. "spandabelrig"), maar "bestee tyd" (vgl. "tydsbesteding").<ref name=taalk>[https://www.facebook.com/Taalkommissie/posts/828293967227233 Taalkommissie en Viva (Virtuele Instituut vir Afrikaans) op facebook]</ref> Sekere woordeboeke verskil blykbaar hiervan, en "geld bestee" word ook aanbeveel. * 'n Projek of veldtog word nié "geloods" nie (nog minder "geloots"), maar eerder "begin", "aan die gang gesit", "van stapel gestuur", "aangevoor", "op tou gesit", "georganiseer", "onderneem", ensomeer. "Loods" (ww.) is die werk van die loods (s.nw), d.w.s. die persoon wat die boot of skip stuur. By vliegtuie is dit die "vlieënier" (nie die "loods" nie.)<ref>[https://maroelamedia.co.za/afrikaans/taaltoffie/woord-loods/ Woord: loods], Suné van Heerden, Maroela Media, 25 Nov 2013</ref> * Musiekstukke (sang, begeleiding) word "uitgevoer", maar toneelstukke (kostuums, dekor) word "opgevoer".<ref>[https://maroelamedia.co.za/afrikaans/taalgebruik/taalgebruik-opvoer-uitvoer/ Taalgebruik: opvoer, uitvoer], Christa Steyn-Bezuidenhout, 5 September 2024</ref> Tog behoort albei tot die uitvoerende kunste. * "Watersnood" is geen watertekort nie, want volgens sommige is hier geen verbinding-"s" is ter sprake nie,<ref>[https://www.instagram.com/viva_afrikaans/p/C-CTdNMvaVP/ Watersnood, Viva]</ref> maar wel 'n "snood", oftewel oormaat/oorvloed, soos by 'n oormaat honger: hongersnood. Afrikaanse, Nederlandse en Duitse woordeboeke gee "snood"/"schnöde" egter aan as "gemeen", "laag", "boos" ensomeer, wat nie eersgenoemde verklaring beaam nie. 'n "Snoodaard" sou dan 'n booswig wees, en "snode misdaad" 'n "heinous crime". * "Die man ''wat'' daar staan" is korrek, en nié "die man ''wie'' daar staan" nie. Wanneer besit egter betrokke is kan (en moet) jy sê: "die man ''wie'' (nié ''wat'') se hoed afgeval het."<ref name=alt2/> * Jy "staan nie 'n kans" om te wen nie, maar "het 'n goeie kans" om te wen. Kyk Anglisismes. En jy "wen" nie jou mededingers nie (nie 'n transitiewe werkwoord), maar jy "klop" hulle (wel transitief). Jy kan egter die kompetisie of wedstryd "wen".<ref name=rg3/> Kyk woordsoorte: ====Korrekte woordsoorte==== :''Kyk ook: [[Woordsoort]]'' * "Uitsluitend" en "eksklusief" is b.nwe (beskryf s.nwe, vgl. Eng. ''exclusive'') maar "uitsluitlik" is 'n bywoord (beskryf ww., vgl. ''exclusively''). Dit is m.a.w. verkeerd om te sê "Die klub is uitsluitlik.", dit is "uitsluitend" of "eksklusief". * "Marine-" kan aangewend word as marineomgewing, marinebioloog, ens., maar die los byvoeglike naamwoord is "mariene". Soortgelyk is "stereotipe" die selfstandige naamwoord en "stereotiepe" die byvoeglike.<ref name=uvj1/> Vgl. ook "bydrae" (snw) vs. "bydra" (werkwoord) en politieke vs. polities (bywoord) * Jy "groei" nie 'n baard, of mielies of enigiets anders nie, want "groei" is nie 'n oorganklike werkwoord soos Eng: ''grow'' nie. Jy "kweek 'n baard" of "verbou mielies", ens. Kyk ook "opgegroei". * Om dieselde rede "sink" jy nie 'n skip of enigiets anders nie, maar jy het dit "laat sink", of "tot sink gebring".<ref name=vdm1/> * Die koffie het lekker "gesmaak" en nie lekker "geproe" nie,<ref name=rg3/> want jy proe aan die koffie, en nie die koffie aan jou nie. * "Die handhaaf van" goeie Afrikaans moet "die handhawing van" goeie Afrikaans wees, want "handhaaf" is 'n werkwoord, en "handhawing" nié.<ref name=jrap/> "Opbloeiing", "nasporing", "opstelling", "doodloping" en "vervalling" kan egter vervang word <u>deur</u> "opbloei", "naspoor", "opstel", "doodloop", en "verval", almal selfstandige naamwoorde. Die -ing word net gebruik waar dit noodsaaklik is. * "Verseker" is 'n werkwoord, jy kan jou eiendom verseker, of jy kan iemand verseker van die waarde van 'n produk, ens. "Vir seker" beteken egter "beslis" of "gewis",<ref name = rg7>Die top-10 taalfoute wat Afrikaanssprekendes (onbewustelik) maak, Riaan Grobler, 30 September 2015 11:50</ref> soos in Engels: "''for sure''". ====Sinsbou==== [[Lêer:DAT & Compact Cassette (cropped).jpg|regs|duimnael|"Dat", 'n belangrike Afrikaanse woord]] :''Kyk ook: [[Voegwoord]]'' Voegwoorde van afhanklike bysinne word soms uitgelaat, of word <u>deur</u> die verkeerde voegwoord vervang. In informele spraak, of in aanhalings van informele spraak, kan jy sê: "Ek weet hy het dit gedoen," i.p.v. "Ek weet dat hy dit gedoen het." As jy egter iets meer formeel skryf, soos in 'n artikel, is dit seker minder gepas. Die uitlaat van "dat" in voorgenoemde word aan die invloed van Maleis toegeskryf,<ref>5.2 Dependent clauses, in [https://books.google.co.za/books?id=YTKpSJIJkRsC&pg=PT414#v=snippet&q Roots of Afrikaans: Selected Writings of Hans Den Besten], Hans den Besten, p. 414</ref> wat egter ook die Engelse patroon is, wat ek as eietydse oorsaak vermoed. Voegwoorde word gevolg deur inversie, 'n woordorde waar die werkwoord na die einde van die sin skuif, en waar eenvoud van styl ook nuttig is.<ref name=vdm1/> * Dit is dan verkeerd om te sê: "Hy glo hy sal slaag," en moet wees: "hy glo <u>dat</u> hy sal slaag". * Dit is korrek om te sê: "Ek wil weet wat jy dink <u>dat</u> dit is", en verkeerd sonder die "dat".<ref name=vdm1/> * Dit is ook verkeerd om te sê: "Dit wil voorkom dat ...".<ref name=vdm1/> Vervang dit met "dit wil voorkom <u>of</u> ..." Wat onvolledige konstruksies betref, vgl. ook "dit hang af of..." en "dit hang af in watter...". Dit moet wees: "dit hang daar<u>van</u> af of". Die "van" is noodsaaklik.<ref name=vdm1/> "Hierdie is nie 'n poskantoor nie" moet wees "Hierdie <u>gebou</u> [of paslike alternatief] is nie 'n poskantoor nie," óf "Dit is nie 'n poskantoor hierdie nie."<ref>'n Beeld van Afrikaanse woorde: Kort stukke oor die woordeskat uit die radiorubriek Weeklikse Woordeboek, deur Louis Eksteen (Pretoria: Academica, 1984) {{ISBN|9780868741956}}</ref> Kyk ook: werkwoord-komplement ====Vae stopwoorde==== [[Lêer:Ahmet ÖZER - Vali-2.jpg|regs|duimnael|Na 'n in diepte ondersoek het ons al die modaliteite in plek]] Suidpunt het my attent gemaak op "in plek" wat waar moontlik as afgesaagde, lui en vae stopterm gebruik word, bv. in die sin: "Sy voer aan dat hoewel die nuwe munisipale regulasies nog nie ''in plek'' is nie…" Dis natuurlik beter om duidelik te stel wat jy wil sê, bv.: “Sy voer aan dat hoewel die nuwe munisipale regulasies nog nie /van krag is nie/in werking getree het nie/uitgevaardig is nie/bekragtig is nie/deurgevoer is nie/ter tafel gelê is nie/…”<ref>[http://praag.co.za/?p=46666 Vergeetwoorde of zombiewoorde?], Suidpunt op Praag (1 Augustus 2019)</ref> Soortgelyk kan "in diepte" (Eng: ''in depth'') vervang word met "diepgaande", "grondig", "deeglik", "deurtastend", "deurdringend", of wat die beste mag pas.<ref name=v2022/> ''Modaliteit'', 'n gunsteling van waanwyse amptenare, is eweneens 'n woord op soek na 'n goeie definisie, en kan deur die meer spesifieke "proses", "metode", "prosedure", "stelsel" of "werkswyse" vervang word. ====Verwarbare woorde==== * "Gety" is die deining van die see, of strenggesproke 'n tydsbestek binne 'n langer periode. "Hooggety" is bv. een van die getytye, en "herfsgety" die tyd van een van die seisoene, en 'n (onbepaalde) "jaargety" is 'n deel van die jaar. Soos voorgaande kan 'n "feesgety" miskien so 'n onbepaalde tyd wees, een van die feestye, maar nie "kersgety" nie, want daar is kwalik meer kerstye as die enkele een waarna ons verwys. Gebruik dus "kerstyd".<ref name=vdm1/> * Tydig (d.i. betyds) en tydelik (d.i. nie permanent nie) is nié sinonieme nie.<ref name=vdm1/> * Ook is teenswoordig (d.i. nousedae, vgl. tans) en teenwoordig (vgl. aanwesig, kyk ook: bywoon) nié sinonieme nie. Ons praat van 'n "teenswoordige situasie/omstandigheid", en wel van "teenwoordige tyd" (Eng: ''present tense'') wat inderdaad die tyd van 'n werkwoord vir huidige gebeure aandui.<ref name =krit/> Nousedae is terloops nie 'n Anglisisme (Eng: ''nowadays'') nie, maar 'n Afrikaanse skepping soos hedendaags, vanmelewe/vergange se dae, ens.<ref name=vdm1/> * Ek bespeur persoonlik 'n onderskeid tussen "teenwoordig" en "aanwesig". "Aanwesig" dui vir my op 'n onafwendbare insluiting, kieue is bv. "aanwesig" by 'n vis, terwyl "teenwoordig" dui op 'n willekeurige opsie: "die baas was teenwoordig by die vergadering", hy het dit bygewoon. * Vgl. aanwending (d.i. toepassing/gebruik) met aanwensel (iets wat aangewen/aangeleer is).<ref name =krit>Verklarende Afrikaanse Woordeboek, Kritzinger et al.</ref> "Aanwen<u>d</u>sel" is terloops verkeerd, maar "voorwendsel" korrek.<ref name=vdm1/> * Vgl. potensiaal (s.nw., moontlikheid) met potensieel (b.nw. of bw., moontlik sodanig): iets bereik sy volle potensiaal, maar iemand is 'n potensiële vyand.<ref name=vdm1/> * Atlete hardloop die "tweede rondte (met begin en eindpunt) van die baan", maar 'n tennisspeler is in die "tweede ronde" uitgeskakel. Jou span het na die "tweede ronde" deurgedring, en jy kan 'n "tweede of derde ronde" drankies bestel.<ref name=rg3/> * "Besondere" beteken spesifiek, bepaald, ens., maar "besonderse" beteken uitermate, uitsonderlik, spesiaal, ens. * Jy hoef my ook nie te "onthou" om my werk te doen nie, maar jy kan my "herinner".<ref name=rg3/> * Die gevolge kan "verreikend" (sonder kappie) wees, d.w.s. 'n nadraai hê, en jou taalstudies mag "verrykend" wees. * "Tamteer" en "tempteer" is nie sinonieme soos sekere woordeboeke aandui nie. "Tamteer" beteken "pla" of "terg", terwyl "tempteer" met uitlokking te doen het, bv. deur iemand in die versoeking stel of te verlei.<ref name=vdm1/> * Insae (toegang tot inligting) en insig (verstaan inligting) is nié sinonieme nie.<ref name=vdm1/> * Die "onderhawige artikel" is die betrokke artikel, die een onder bespreking, waarop die fokus val, die lig op gewerp word. Dis nie te verwar met "onderhewige" of "onderworpe", wat 'n afhanklikheid, voorbehoud of vatbaarheid aandui nie.<ref name=vdm1/> * "Essens", bv. koffie-essens, is 'n aftreksel of ekstrak, maar "essensie" is die wese van die saak, dit wat essensieel (nie essensieël) is. * Iemand "fungeer" as regter, predikant of president, maar tydens die hoof se siekte "ageer" sy plaasvervanger – die "agerende" neem waar of tree in sy plek op. Wanneer jy egter 'n veldtog voer "agiteer" jy. Iemand kan wel as voorsitter "funksioneer", maar "funksioneer" is tipies meer tegnies. Sy verstand, of die masjiene "funksioneer" bv. nie meer goed nie.<ref name=vdm1/> * Die polisie ontvang 'n "klag" (meervoud: "klagte") wat "ingedien" of "aangemeld" is, maar nié "gelê" is nie, en die munisipaliteit ontvang 'n "klagte" (meervoud: "klagtes"). Jy sal iemand "aankla" of "maak 'n aanklag", maar "lê" dit ook nie. 'n Dokument word wel "voorgelê" vir goedkeuring, of jy "lê dit voor".<ref name=vdm1/> * Iets word "aangekondig" wanneer nuwe dinge (nuus) skriftelik of mondeling bekend gestel word — tipies weekliks, maandeliks, seisoenaal, ens. 'n "Afkondiging" word egter gedoen vir 'n noodtoestand of krygswet, d.w.s. regulasies of nuwe verordeninge wat ''ad hoc'' in werking gestel word, en letterlik of figuurlik van 'n verhewe plek, balkon, raadsaal of kansel af, d.w.s. afwaarts, gebesig word.<ref name =rsg5-1-2020>[http://www.rsg.co.za/Program-Potgooi/48/Taaldinge Taaldinge], RSG, 5 Januarie 2020</ref> * Jou observasie word verwoord met 'n "opmerking", maar jou ligte aanklag word verwoord met 'n "aanmerking".<ref name=arg4>[https://www.facebook.com/groups/2550041835/permalink/10157489384916836 Argaïese Afrikaanse uitdrukkings is cool!], Mariette Maartens, Louis Krüger, Facebook (2020)</ref> Die semanties onverwante "in aanmerking neem/kom" is egter sonder vg. negatiewe konnotasie. * Die pad loop "afdraand" of "afdraande", maar nie "afdra<u>e</u>nde" nie, want dan word iets gedra – afdraande gedra. * In alledaagse gebruik is "spoed" en "snelheid" tog verskillend,<ref name=vdm1/> alhoewel baie sprekers dit nie eerbiedig nie. Die eerste beteken "vinnige/goeie voortgang maak" (dus geen "stadige spoed"), en is 'n werkwoord of proses: ek "spoed met die grondpad langs", of ek "bespoedig die proses/saak", ek "ervaar voorspoed". Die tweede is 'n toestand wat aandui dat iets in vinnige/stadige beweging verkeer: die kar ry teen hoë/lae snelheid (nié spoed, vgl. Eng: ''at high speed''), en die objek val/wentel teen hoë/lae snelheid en/of versnelling. Vgl. "snelheidsperk", en tog "spoedlokval", seker omdat jy "gespoed" (terloops korrek) het. * In fisika-onderwerpe is bg. woorde verwant maar volkome onverwarbaar (vgl. Eng: ''speed'' vs. ''velocity'') – die eerste is naamlik 'n skalaar en die tweede 'n vektor. Spoed (op 'n tydstip) kan deur een getal (gegewe 'n spoed-eenheid soos km/h) beskryf word, maar snelheid (op 'n tydstip) benodig minstens twee, bv. die spoedgrootte en -rigting in samehang. Jy kry ook spoed- en snelheidfunksies – nuttige begrippe as spoed of snelheid verander. Hierdie verandering of "versnelling" word tipies of by implikasie as 'n vektor aangewend, maar is dubbelsinnig. * "Transforms" en "transformasies" is albei goeie Afrikaans in wiskunde, maar is onverwant en nie te verwar nie. "Fourier-"<ref name="eng2">{{cite book |last1=Engelbrecht |first1=J.C. |last2=Grobler |first2=J.J. |last3=Penning |first3=F.D. |last4=Strydom |first4=B.C. |last5=Swart |first5=J. |last6=Van der Walt |first6=T. |last7=Van Eldik |first7=P. |title=Analise 2: Meerveranderlike en Komplekse Funksies |date=1984 |publisher=Uitgewers Mathematicae |location=Pretoria |isbn=0-620-07064-1 |pages=427, 432, 435, 462 |edition=1ste}}</ref> en Laplace-transforms is nie dieselde as "transformasie/s" van basisse van vektorruimtes nie.<ref name="rund">{{cite book |last1=Rund |first1=H. |last2=Van der Merwe |first2=J.H. |last3=Van der Mark |first3=J. |last4=Grässer |first4=H.S.P. |last5=Viljoen |first5=G. |last6=Wille |first6=R.J. |title=Inleiding tot Algebra en Analise vir Voorgraadse Studente |date=1970 |publisher=McGraw-Hill |location=Johannesburg |isbn=0-07-091265-3 |pages=141 |edition = 1ste }}</ref> 'n "Fast Fourier Transform" is dus 'n "Vinnige Fourier-transform", sonder 'n tweede koppelteken of "-asie" – die byvoeglike naamwoord bly apart. * 'n Bibliofaag (meerv. bibliofagi, Gr. biblion: boek + phagein: om te eet) is eintlik maar 'n boekwurm, 'n gretige leser. 'n Bibliofiel is 'n boekevriend wat veral fraai, seldsame uitgawes versamel, en "bibliofiele uitgawes" is gevolglik vir diegene wat sulke fraai uitgawes waardeer. 'n Bibliomaan is 'n boekegek of hartstogtelike versamelaar van allerlei boeke, in die breë.<ref name=arg5>[https://www.facebook.com/groups/2550041835/permalink/10157476846371836 Argaïese Afrikaanse uitdrukkings is cool!], Martelize Faber, Barbara Zietsman, Christo Viljoen et al., Facebook (2020)</ref> Bibliograaf is 'n boekbeskrywer. * Blykbaar kan mens praat van 'n plastiese sak, of plastieksak. Soortgelyk is identies(uit Duits)/identiek(uit Frans), fanaties/fanatiek, lakonies/lakoniek(bondig) en numeries/numeriek almal sinonieme byvoeglike naamwoorde.<ref name =alt2>Alet Cloete, Taaldinge 18 Junie 2023</ref> Daar is egter uitsonderings want die betekenis kan effens verskil: eksentries (middelpuntafwykend)/eksentriek(eienaardig), fisies(fisika, tasbare)/fisiek(liggaamlik) en simpaties(senuwees)/simpatiek(meegevoel), krities(negatiewe kritiek)/kritiek(allerbelangrik). 'n Spesie is dus nie "krities bedreig" nie, maar wel "kritiek bedreig". * In die Suid-Afrikaanse konteks is 'n "lektor" en "dosent" nie sinonieme nie.<ref>[[:en:Academic ranks in South Africa|Akademiese range in Suid-Afrika]]</ref> 'n Dosent is enige leerkrag in hoër onderwys. 'n "Lektor" is egter een van die akademiese range soos senior lektor (soms vas geskryf), medeprofessor, ens. 'n "Lektor" is dus 'n dosent, maar lg. nie altyd 'n "lektor" nie. Met die uitsondering van "hoogleraar", d.i. professor, word "leraar" deesdae vir predikante voorbehou.<ref name=vdm/> Akademiese range is weer nie met (akademiese) administratiewe range soos dekaan, rektor en kansellier te verwar nie. Dié administrateurs is nie dosente nie. * Professore of soms senior lektore sal by tye deur 'n student genader word om met sy/haar meesters- of doktorsgraad leiding te gee. Spesifiek sal dié dosent 'n student se "leier" tydens sy/haar meestersgraad-"verhandeling" wees, of "promotor" by 'n doktorsgraad-"proefskrif". Die leier/promotor sal vooraf oordeel of kennis, samevattings/gevolgtrekkings of teorieë aangaande die gekose subjek nog ontbreek, 'n datastel beskikbaar is, en sal na afloop bepaal of alle tersaaklike bronne geraadpleeg is. Dié aktiwiteite val onder die hoof van "navorsing" ('n stryd met die onbekende), in teenstelling met "studies", d.i. opdoen van kennis oor reeds bekende onderwerpe. * Na aanleiding van 'n vraag van Oesjaar: Die woorde "produksie" en "vervaardiging" (vgl. ''manufacturing'') lyk inderdaad na sinonieme, maar eersgenoemde is minder kwalitatief. Dit behels nie noodwendig omskakeling van rustowwe in 'n saamgestelde eindproduk nie, en die lewering daarvan word makliker in een syfer uitgedruk: 'n goudmyn produseer 100 ons goud, 'n kragstasie 100 watt elektrisiteit, visserye 100 ton vis. 'n Fabriek vervaardig egter televisiestelle, waar die vervaardiging op etlike maniere gekwantifiseer en gekwalifiseer kan word. * "Guur" en "onguur" is wel sinonieme omdat die betekenis van guur (sagsinnig) tans vergete is. Albei beteken nou onaangenaam, kras, ens.<ref name =alt2/> * "Koste" en "onkoste" is eweneens sinonieme maar word effens verskillend gebruik: "Ek het groot onkoste gemaak." Een opsie kan "ten koste van" 'n ander afgespeel word, maar "teen alle koste" (Angl.) moet wees "tot elke prys".<ref name=vdm/> Albei eersgenoemdes is terloops meervoude, sonder enige simpleks. Pasop dus vir "koste<u>s</u>" en "onkoste<u>s</u>".<ref name=vdm/> Kyk: meervoudsvorme * "Ontgaan" en "ontval" het oorwegend verskillende betekenisse. 'n Woord het jou nie "ontval" (afgesterf, verloor) nie, maar "ontgaan" (ontglip, vergeet, iets versuim). * 'n "Reling" is 'n fisiese skerm wat verhoed dat jy êrens afry of afval. 'n "Reëling" is egter 'n geskrewe of konseptuele protokol waarvolgens 'n proses of stap "in die reël..." (nié "as die reël..." (Angl.) nie) verloop. Kyk ook: gereeld (dikwels). =====Verwarring met Engels===== :''Kyk ook: [[Valse vriende]]'' * Jy maak nie 'n "offer" nie, maar wel 'n "aanbod".<ref>[https://maroelamedia.co.za/afrikaans/taalgebruik/taalgebruik-aanbied-offer/ Taalgebruik: aanbied, offer], 3 Oktober 2024, Maroela Media</ref> En iemand is "dapper", d.w.s. "moedig", maar 'n "brawe" persoon is "deugsaam", "fatsoenlik" of "goed".<ref name=rg3/> * Biljoen is in Engels ''trillion'', en die Engelse ''billion'' is "miljard". Biljoenêrs is gevolglik baie skaars, behalwe in lande wat hoë inflasie gehad het. Die aarde is nie vyf biljoen jaar oud (soos een program-aanbieder te vertelle het) nie, want vyf biljoen jaar gelede het die heelal (sover ons verstaan) nog nie bestaan nie. * "Eventueel" beteken "moontlikerwys" of "gebeurlik", en is nie ekwivalent aan "eventually", wat "uiteindelik" beteken nie. Vgl. ook "eventualiteit" en "evenement". * 'n Joernaal is 'n dag- of logboek, en nie 'n vaktydskrif soos in Engels (''journal'') nie.<ref name=uvj1/> * Brutaal beteken parmantig of prontuit, vgl. Eng. ''brutal''. "Bombasties" beteken nie dat die persoon luid is of op jou skree nie, maar hy of sy is eerder opgepof, hoogdrawend of opgesmuk. Vgl. bombas en bombasyn. * "Kompensasie" word soms as 'n sinoniem vir "vergoeding" gebruik, maar eersg. is eintlik 'n aanvulling wat 'n balans of korrekte instelling meebring.<ref name=rr1/> * "Familie" is nie gelyk aan Eng. "''family''" nie, want lg. kan ook op 'n "gesin" dui.<ref name=rg2/> Byna soortgelyk is "datum" nie ekwivalent aan "''date''" nie, want "''date''" kan verwys na 1952, 'n jaartal in Afrikaans. 6 April 1652 is 'n datum in Afrikaans, en ook 'n "''date''" in Engels.<ref name=vdm1/> * Etlike "valse vriende" of verwarrings haal nie die woordeboek nie, kyk onder by "foutlyn" endiesmeer. ====Voorsetsels en ander==== * Gebruik van "'''in'''": Teks word vertaal "in" Afrikaans, nie "na" Afrikaans nie. Jy het "in die eksamen geslaag" is korrek, die "in" moet nie uitgelaat word nie. Hy vertel dit "op Afrikaans", of "in Afrikaans" is albei korrek. Nié "in hulle honderde" nie, maar wel "by die honderde".<ref name=vdm1/> Iets is nié "in die agtergrond" nie, maar wel "op die" agter- of voorgrond. Nié "in hakies" nie, maar "tussen hakies". Hy sal nié "in 'n maand" betaal nie, maar "binne 'n maand".<ref name=vdm1/> "In terme van" is nie goeie Afrikaans nie, en kan vervang word <u>deur</u> "betreffende", "wat die ... betref" of "insoverre".<ref name =jrap>[https://www.litnet.co.za/swak-afrikaans-op-rsg/ Swak Afrikaans op RSG], Jan Rap (2013-06-14)</ref> Lg. (los of vas) mag na 'n Anglisisme klink, maar word ook in Nederlands aangetref.<ref name=vdm1/> Vgl. versover. *Gebruik van "'''op'''": Daar is 'n kans "op reën", en nié "vir reën" nie. "Op vakansie" is blykbaar so korrek as "op toer", "op pensioen", "op diens", "op wag", "op patrollie", "op kommando", "op die begroting", "op my rekening", "op die lys", ens. 'n Heksejag op die "op"-woord, blykbaar as synde Anglisismes, sou "met vakansie", "aan diens" en "met besoek" aan die Afrikaanse taal besorg het. "In berekening" of "in begroting bring" is ook korrek, maar het ander betekenisse. Ook korrek is: "Op die voorgrond/agtergrond", "op die vergadering is besluit tot algehele staking".<ref name=vdm1/> "Op 'n tydstip" is korrek, maar "op 'n stadium" moet wees "in 'n stadium".<ref name=rr1/> *Gebruik van "'''met'''" (d.i. twee of meer dinge saam): Jy voorsien nie iemand "met" iets nie, maar "van" iets. Jy verkoop nie iets "met" wins of verlies nie, maar "teen" wins of verlies. Ek het baie min gekoop "vir" die geld, eerder as "met" die geld. Jy gaan wel "(saam) met iemand op toer". * Gebruik van "'''na'''": Jy laat jou boedel "na" aan erfgename, as 'n nalatenskap,<ref name=arg1>[https://www.facebook.com/groups/2550041835/permalink/10155497392991836/ Argaïese Afrikaanse uitdrukkings is cool!], Elsabé Pienaar, Facebook (2018)</ref> maar laat naasbestaandes "agter". "Ná alles" moet wees "per slot van rekening". Die woord "na" dui tipies 'n rigting of volgorde aan, teenoor "tot" wat 'n onderlinge verband aandui waar rigting/volgorde/proses irrelevant is.<ref name=vdm1/> Korrek: "ek kyk op na die berge", "ek ry van een plaas na die ander", "van die een na die ander oorgegaan" en "van die ooste na die weste". * Gebruik van "'''tot'''": Korrek is: "afgekort tot ...", "'n terugkeer tot beginsels", "van huis tot huis" of jy nou reis, bel of groet, "van plaas tot plaas", "dag tot dag", "van oos tot wes", "van kwaad tot erger", "hy was homself van kop tot tone", "tot 2000 sak mielies gewen" (verkeerd: "tot soveel as 2000..."). Ook korrek: "al tot 2000 gewen", "tot na 2000 sak mielies gewen" en "tot na vandag nie opgedaag nie".<ref name=vdm1/> * Gebruik van "'''dit'''": "langs dit" moet wees "langsaan" of "aanliggend", en oor die algemeen kan "met dit/wat", "na dit", "vir dit", "oor dit", "van dit", "van/vir wat" vervang word <u>deur</u> die <u>betreklike vnw.'e</u> "daarmee/waarmee", "daarna", "daarvoor", "daaroor", "daarvan" en "waarvan/waarvoor".<ref>Vgl. klankgreep by [https://maroelamedia.co.za/afrikaans/taaltoffie/taaltoffie-ag-vir-wat/ Taaltoffie: Ag, vir wat?], Karien Brits, 14 September 2023</ref> D.w.s., nié "maak jou ''reg'' vir dit" nie, maar "maak jou ''gereed'' daarvoor".<ref name=jrap/> "Oor dit wel sin maak" moet eerder wees "omdat dit sinvol/logies/gegrond is". * Gebruik van "'''as'''": "dit lui soos volg" en nié "dit lui as volg" nie,<ref name=vdm>Word om ewe aanvaar in ''Die Korrekte Woord'', deur H.J.J.M. van der Merwe, 1968</ref> en nié "tot soveel as R100 gewen" nie, maar "al tot R100 gewen". Nié "as dit nie vir hom was nie", maar "dis alleen aan hom te danke dat". Nié "wat as dit gebeur" nie, maar "gestel nou dit gebeur". "Sê-nou dit gebeur" is wel beter as eersg., maar ook 'n Anglisisme.<ref name=jrap/> Nié "as sulks" nie, maar "as sodanig". Dis wel korrek om te sê: "Sulks het ek nog nooit gesien nie".<ref name=vdm1/> Verdere Anglisismes hiernaas: ===Anglisismes en indringers=== [[Lêer:Britannia - geograph.org.uk - 977223.jpg|duimnael|regs|150px|Britannia en haar slawe]] :''Kyk ook: [[Anglisisme]]'' Anglisismes (terloops met hoofletter) klink na Afrikaans of lyk na Afrikaans (wolf in skaapsklere),<ref name=arg3/> en slaag daardeur om bestaande uitsprake, woorde en uitdrukkings te verdring, wat mettertyd verleer word.<ref name =rsg3-11-2019>[http://www.rsg.co.za/Program-Potgooi/48/Taaldinge Taaldinge], Sophia Kapp, RSG, 3 November 2019</ref> ====Uitspraak==== * Anglisismes manifesteer ook in uitspraak, bv. "mieuzeum" i.p.v. "museum",<ref name =rsg3-11-2019/> "halleloeja" i.p.v. halleluja, "rabber" i.p.v. rubber, "kouwid" (met dank RSG) i.p.v. covid of kovis, "bouma" (met dank SABC) i.p.v. boma en "tjoena-vangste" (met dank SABC) i.p.v. tunavangste, benewens uitsprake soos "mirsydies", "owdy" en "nissin" vir sekere motorfabrikate.<ref name =jrap/> Daar is tog woorde wat etlike aanvaarde uitsprake het, soos bv. "bulletin".<ref name=alt1>Alet Cloete, Taaldinge 13 Augustus 2023, RSG</ref> * Vgl. ook "kontrák" (korrek) met "kóntrak" (verkeerd), "dirék" vs. "dírek", en kilo ("kilo"/"kiloe" vs. "kilou"). * Kóntak is korrek, maar nie as 'n werkwoord nie. Jy kan wel kontak maak, of in aanraking kom. ====Aanvaarde/ingeburgerde Anglisismes==== Die volgende staan onder Engelse invloed, maar is vandag 100% Afrikaans:<ref name=arg3/> * Stasiemeester, magistraat, tenk, lorrie, orraait, boetson (hoendersiekte), sypaadjie, hardeware (kyk daar), geboortemerk, vonkprop, stadsaal, bokoste, trurat, Kaapstad, Oostelike Provinsie, Westelike Provinsie Daar is ook gewaande Anglisismes:<ref name=arg3/> * Arriveer, attensie, bombasties (kyk bo), distansie, delikaat, figureer, grasieus, kapituleer, konklusie, korpulent, opsie, onus, palaat,<ref name=2m/> prognose, projeksie, relevant, substituut, simultaan,<ref name=2m/> tirannie en venue het die skyn van Anglisismes, maar is dit nie. ====Sintaktiese en vaste uitdrukkings==== * "Meeste mense dink" (Eng: ''most people think'') moet wees "die meeste mense dink". * "Hierdie is ..." (Eng: ''This is ...'') moet wees "Dit is ...". * "Bloed is dikker as water" moet wees "bloed kruip waar dit nie kan loop nie." * Jy sit nie "op naalde en spelde" (Eng: ''pins and needles'') nie, maar "op hete kole", d.i. wag ongeduldig. * "Die vet is in die vuur" moet wees "die gort is gaar". * "Die emmer skop" moet wees "lepel in die dak steek".<ref name=arg3>[https://www.facebook.com/groups/2550041835/permalink/10157347362616836 Argaïese Afrikaanse uitdrukkings is cool!], Maureen van Helden, Rita van Rooyen en Sybrand Burger, Facebook (2020)</ref> * "Sy been trek" moet wees "met hom die gek skeer"<ref name=arg3/> * "Die bal aan die rol sit" moet wees "iets aan die gang kry"<ref name=arg3/> * "'n Blad uit haar boek neem" moet wees "haar voorbeeld volg"<ref name=arg3/> * "Hy noem 'n graaf 'n graaf" en "hy draai geen doekies om nie" is blykbaar albei taaleie.<ref name=arg3/> * Daar bestaan verder 'n magdom/legio Afrikaanse uitdrukkings wat uit Engels ontleen is, waarvan sommige wel, maar ander niks verdring nie.<ref>[http://uir.unisa.ac.za/bitstream/handle/10500/17987/thesis_de_wet_jp.pdf Afrikaans: 'n Ideologiese besinning in 'n multilinguistiese Suid-Afrikaanse bestel], J.P. de Wet, Unisa, 1997</ref> ====Voorsetsels==== * Gebruik van "'''op'''": Minder korrek as die reeds bg. aanwendings is: "op (''<u>in</u>'') die bestuur/komitee/staf/redaksie/raad" en miskien "personeel". En heel <u>verkeerd</u> is: Genoeg om op (''<u>van</u>'') te leef. Julle tyd is op (''<u>verstreke</u>''). Die geld/kos is op (''<u>gedaan</u>''). Baie werk op hande (''<u>het baie werk / hooi op die vurk</u>''). Geen eksemplare op hande (''<u>in voorraad / voorhande</u>''). Kontant op (''<u>by</u>'') aflewering. <u>''Die woorde <u>tussen hakies</u> (nié "in hakies") is die <u>korrektes</u>.''</u><ref name=vdm1/> * Gebruik van "'''uit'''": "uit en uit" (Eng: ''out-and-out'') moet wees "deur en deur", of "oor en oor".<ref name=vdm1/> ====Werkwoorde en aksies==== * Hy het daar "opgegroei" is wel so aanvaarbaar as "grootgeword", alhoewel eersg. na 'n Anglisisme mag klink.<ref name=vdm1/> * Gebruik van "'''gaan'''": "Bed toe gaan" is korrek, maar "hulle sal sonder kos moet gaan" moet wees "... sonder kos moet bly". "Alles gaan verkeerd", moet wees "alles loop verkeerd". Iemand het nie "van sy kop af gegaan" nie, maar "... geraak". Hy "gaan in vir sitrus" moet wees "lê hom toe op sitrus".<ref name=vdm1/> * Vgl. ook "ingaan", jy kan op 'n "saak ingaan", maar nie "ingaan vir eksamen" nie. 'n Eksamen word terloops afgelê of gedoen en nie "geskryf" nie.<ref name=vdm1/> Die lig het nie "uitgegaan" (buitentoe) nie, maar het "doodgegaan", of is "uitgedoof".<ref name=vdm1/> Vgl. "uitgesit". Jy kan nie "teruggaan op jou woord nie", maar kan wel jou "woord/belofte breek/verbreek".<ref name=vdm1/> * Gebruik van "'''neem'''": "<u>tyd neem</u>" i.p.v. kos/besig wees, "<u>as eggenote neem</u>" i.p.v. neem tot eggenote, "<u>maaltyd neem</u>" i.p.v. gebruik/nuttig, "<u>suiker neem in koffie</u>" i.p.v. gebruik, "<u>kans geneem</u>" i.p.v. gewaag, "<u>iemand se part neem</u>" i.p.v. party kies/in bresse tree, "<u>moeite neem</u>" i.p.v. doen, "<u>stappe neem</u>" i.p.v. doen, en "<u>eed neem</u>" i.p.v. aflê/doen/sweer, <u>is almal Anglisismes</u>.<ref name=vdm1>{{cite book |last1=Van der Merwe |first1=H.J.J.M. |title=Die Korrekte Woord – Afrikaanse Taalkwessies |date=1977 |publisher=J.L. van Schaik Bpk |location=Pretoria |isbn=0-627-00141-6 |page=66 ("dat"), 138-139 ("inversie"), 201 ("on-Afrikaanse woordorde"), 302 ("vernoem"), ens. |edition=6de}}</ref> [[Lêer:Freedom of Panorama protest in South Africa 2023 01.jpg|duimnael|Hierdie mense <u>maak</u> 'n beroep <u>op</u> 'n owerheid <u>om</u> [[vryheid van panorama]].]] * Gebruik van "'''doen'''": Jy "doen dan moeite", "doen stappe" en "doen 'n eed", maar "bewys" 'n guns.<ref name=rg1/> Ook doen jy 'n bekentenis, stappe, 'n keuse, 'n aanbeveling, 'n mededeling en 'n skenking.<ref name=uvj1/> Iemand sal jou nie "indoen" nie, maar wel "inloop" of "te na kom". Die onsinnige "Ek doen." is ook nie ekwivalent aan Eng: "''I do.''" nie. * Gebruik van "'''maak'''": 'n Beroep word wel "gemaak", maar let op die [[voorsetsel]]s van die indirekte en direkte voorwerpe: jy maak 'n '''be'''roep <u>op</u> iemand (datief) <u>om</u> fondse (akkusatief), óf, maak 'n '''op'''roep <u>om</u> fondse.<ref name=vdm/> 'n "Beroep" vereis dus 'n mens as indirekte voorwerp, terwyl "oproep" geen indirekte voorwerp het nie. Vgl ook: aanspreek. * Gebruik van "'''deel'''": As sinonieme van deel (werkwoord) sien ek "splits", "splyt", "verdeel", en tog 'n paar ander. Onder die invloed van Engels egter, neem dit deesdae die plek in van "meedeel" (s.nw. "mededeling"), of van "aanbeveel", "aankondig", "adviseer", "oordra" en "aanbied". Die dominee wil iets "met ons deel", die aanlyn-verkoopsman wil "iets met ons deel" (eintlik wil hy nie), of aanbieders beskryf hulself as "ons wat deel".<ref>Een aanlyn-lekeprediker (Facebook, 2020) sê: "Ek wil graag met julle deel wat die Here op my hart gedeel het," en sodanige aanwending van "deel" is dan blykbaar aan die uitbrei.</ref> Hulle wil jou eintlik "iets meedeel", "van iets vertel", "van iets oortuig", of "iets aanbied". * 'n "Kamer deel" is 'n ingeburgerde Anglisisme, maar "ek sal met jou deel", menend "afreken", is verkeerd.<ref name=vdm1/> Dis korrek om te sê: "wat oorbly is jou deel (s.nw.)", of "dis jou beurt om die kaarte te deel", of "uit te deel", maar daardie deelbeurt is nie "jou deel" nie.<ref name=vdm1/> Iets of mense word nie in gelyke dele of in groepe "opgedeel" nie, maar wel "ingedeel" of "verdeel".<ref name=vdm1/> [[Lêer:Shark stranded on Red Cliffs-06+ (2515537742).jpg|duimnael|regs|SABC: "Die haaie het by die eiland uitgehang" — sien is glo.]] * Gebruik van "'''hang'''": In Afrikaans word tipies gesê: hy is gehang (Eng: ''he was hanged''), maar "opgehang" is beter.<ref name=vdm1/> In Engels is dit gebruiklik om te sê: "he was hanging out with" / "we were hanging around" / "hang on/in there", en dit lyk of dit ook in Afrikaans en Nederlands inslag vind, selfs in woordeboeke. Miskien is dit waar "rondhang", "uithangplek", "uithanggeleentheid", "ons gaan daar uithang" of selfs "ons hang by die braaivleis" ontspring het. 'n SABC-program ry dit holrug: "Die haaie het by die eiland uitgehang." Toegegee, die alternatief is soms nie byderhand nie, maar na gelang van konteks kan "oorwinter", "rondswem", "deurkruis", "bevaar", "vertoef/vertoewe", "gedraal", "aangebly", "bly aan daar/hou vas!", "gehou by", "tyd verwyl by", "tyd deurgebring by", "geboer in/by", "gebeusel", "getalm", "gesloer", "-slenter", "-drentel", "geleuter", "getreusel", "lanterfant" ensomeer, oorweeg word. Kyk ook: "hang af". * Gebruik van "'''breek'''": As sinonieme van "breek" sien ek etlike, wat meestal te doen het met "stukkend maak", bv. beskadig, fynmaal, omdolwe, rinneweer, ruïneer, saboteer, skend, verdelg, vermorsel, verniel, verpletter, verskeur, verwoes, ensovoorts. Dit wil egter voorkom of "breek" onder die invloed van Engels die plek inneem van "onderbreek". 'n "Onderbreking" is egter iets wat ophou en later op dieselde trant aangaan, d.w.s. 'n diskontinuïteit, intermissie, pouse, reses, ruskans, ruspoos, ruspouse, tussenpoos of verposing. So sal die programaanbiedster/er ons dan tot vervelens herinner: "ons is terug na die advertensiebreek," en dié word sommer op die SABC-skerm gespel as "advertensiebreuk". Om die gebroke kykers te spaar kan hulle oorweeg: "ons gaan voort na die reklameflitse". Daar is ook 'n sg. "sigaretbreek", waar sigarette nie gebreek word nie. Of mense "maak 'n breek", "ons breek hier". * 'n Droogte kan wel deur reën gebreek of onderbreek word. Jy breek wel 'n belofte / eed / jou woord / slegte gewoonte / 'n mens (geestelik/geldelik ens.) / met jou vriende.<ref name=vdm1/> * Jy het nie die wet "gebreek" nie, maar "oortree"/"geskend". Ook word die rekord nie "gebreek" nie, maar "verbeter". Die perd word nie "ingebreek" nie, maar "mak gemaak", "beteuel", of "gedresseer". Jy "breek nie weg" van 'n organisasie nie, maar "onttrek jou". Vergaderings word nie "opgebreek" nie, maar "verdaag", "ontwrig" of "uiteengejaag".<ref name=vdm1/> Vgl. kamp opbreek. * Gebruik van "'''kruis'''": In 2023 se [[Johan Badenhorst|Voetspore]]-reeks (kyk SABC-Afrikaans) word ons meegedeel dat hulle die "kontinent gekruis" het. Ook op wikipedia word paaie en riviere "gekruis". In Texas word Tuli's en Angusse wel gekruis (of gekruisteel), en op Afrikaans kan jy "kruis" wanneer 'n fisiese kruis of oorkruis beweging ter sprake is. Jy kan ook 'n gebied "deurkruis" met kruis en dwars bewegings, maar om 'n rivier, pad of kontinent te "kruis" of "oorkruis" is albei verkeerd. Vervang dit <u>deur</u> "oorsteek", "oorgaan" of "deurgaan".<ref name=vdm1/> * Jy sal nie in Afrikaans "kamp" of "uitkamp" nie, maar wel "'''kampeer'''", "kamp opslaan", en "kamp opbreek".<ref name=vdm1/> Met die "kampplek" (toutologie) en "kamptoerusting" (d.i. kamp se toerusting) word miskien bedoel "kampeerplek" en "kampeertoerusting". * Jy "'''open'''" wel 'n gebou/fabriek/winkel/skool/oë/vergadering/dansparty, maar 'n blik/deur/venster word "oopgemaak".<ref name=vdm1/> * Iets "het sin" (d.i. "sinvol"), of dit "het geen sin nie" (d.i. "sinneloos"/"onsinnig"), maar dit kan nie sin ''maak'' nie (Eng: ''it makes sense'').<ref name=taal7/> * Verblyf vir jou gesinsvakansie is nie "geboek" nie, maar "bespreek", so ook jou konsertkaartjies, ens.<ref name=rg2/> Jy het nie die dokter "gaan sien" nie, maar "besoek" of "gespreek". * "Hande skud" moet wees "handgee", "handdruk gee" of "groet". Mense loop terloops "hand aan hand", nie "hand in hand" nie.<ref name=vdm1/> Jy "vat" nie iemand se hand nie, want dis nie los van die liggaam nie. Jy "lag in jou vuis", nie "in jou mou" nie. Jy sal nie die dokument/werk/vorms "inhandig" (Eng: ''hand in'') nie, maar "afgee", "indien", "ingee" of "inlewer".<ref name=vdm1/> Dit kan ook "oorhandig" word, maar is dan nie sinoniem met "afgee" nie. * Hy/dit het goed "uitgedraai", moet wees "terreggekom", of daar het "iets goeds van hom terreggekom". Hy kan wel probeer om hom "uit te draai" uit 'n situasie/opdrag/werk. Die soektog sal "op niks uitdraai nie", moet wees: "op niks uitloop nie."<ref name=vdm1/> * Sy het nie haar motor "laat diens" of "gediens" nie, maar "versien" of "herstel". Jy sal nie van al die eet "gewig optel" nie, maar wel "aansit". Jy "vat" nie "jou tyd" nie, maar is "traag", "nie haastig nie" of "haas jou nie", ens. Die saal is nie "volgepak" of "gepak" nie, maar "stampvol".<ref name =rg1>Taalgeneraal: 10 Anglisismes wat jy onwetend gebruik, Riaan Grobler, 14 Januarie 2016 16:32</ref> * Jy kan iemand wel medisyne "ingee", maar jou motor het nie "ingegee" nie, dit "raak onklaar". Daar is wel 'n "ingewing van die oomblik".<ref name=vdm1/> * "Inlê" is nie sinoniem met "laatslaap" nie,<ref name=jrap/> maar jy kan vrugte "inlê". * Die kunstenaar het nie "lewendig opgetree" nie (of was hy nogal lewendig?), en dit is nie "lewendig uitgesaai" nie, maar sy optrede is "regstreeks/direk uitgesaai".<ref>[https://blogs.litnet.co.za/kobusvictor/2009/03/27/taalblapse/ Taalblapse], Kobus Victor, 27 Maart 2009</ref> Jy het nie "op die program ingeluister" nie, maar net "geluister".<ref name=vdm1/> * "Jy berus jou ..." of "ek berus my", ens., is verkeerd, maar "hy berus in ..." (nie wederkerig) is korrek.<ref name=vdm1/> * "Sien ook" is verkieslik "kyk ook", maar albei is aanvaarbaar.<ref name=vdm/> Jy het nie iets "opgekyk" nie, maar "nageslaan" of "opgesoek".<ref name=az1>[https://maroelamedia.co.za/afrikaans/taalgebruik/taalgebruik-kyk/ Taalgebruik: kyk, Maroelamedia; Skryf Afrikaans A-Z, Pharos]</ref> Iemand "kyk na hom/haarself" in 'n spieël, ander sien om na hulself, sorg vir hulself, is goedversorgd. Jy het nié "jou weg oopgesien" nie, maar "sien kans".<ref name=vdm1/> * Jy het nie "uit sigarette gehardloop nie", maar dit het "opgeraak". Ook "hardloop jy nie weg" van verantwoordelikhede nie, maar "ontduik dit", of "skram weg" daarvan. Jy "hardloop nie weg" met 'n idee nie, maar "sit op loop" daarmee, en jy "hardloop" nie 'n winkel of sg. besigheid (kyk: besigheid) nie. Jy hardloop ook nie "vir al wat jy werd is" nie, maar "so al wat jy kan".<ref name=vdm1/> "Vir al wat ek omgee" moet terloops wees "wat my betref...", en "vir al wat ek weet" moet wees "versover ek weet...".<ref name=vdm1/> * Jy kan wel sê: "Ek sal bydra", in antwoord op 'n voorstel. "Bydra" verg andersins 'n komplement, d.w.s. "daartoe bydra" of "bydra tot". Die werkwoord-komplement is hier noodsaaklik,<ref name=vdm1/> maar die werkwoord-komplement "uit" is verkeerd en oorbodig in die sin "ek probeer/toets dit <u>uit</u>". Kyk ook: "uitkamp". * Insgelyk is dit verkeerd en oorbodig om te sê: ek het "opgeëindig by", of hy/sy het "opgeëindig as", synde dit nou die "uiteindelike bestemming" of 'n "onverwagse verdrag van sake/plek/bestemming" sou wees. Jy eindig/beland maar net by/in 'n plek of situasie.<ref name=arg2>[https://www.facebook.com/groups/2550041835/permalink/10157348434176836 Argaïese Afrikaanse uitdrukkings is cool!], Martha Koelman Nèè Potgieter, Facebook (2020)</ref> Jy kan wel iets afend, afeindig of opeis. * Sekere werkwoorde vereis 'n spesifieke voorsetsel, gebruik bv. "vervang <u>deur</u>" i.p.v. "vervang met". Vgl. "die dorp is verower van/op die vyand", albei reg.<ref name=vdm1/> Kyk: werkwoord-komplement ====Selfstandige naamwoorde==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | header = Generasie-Y & Z | header_align = center | image1 = NF-1-Tache cafe-au-lait.jpg | alt1 = | width1 = 200 | caption1 = 'n Moedervlek was eens nié 'n geboortemerk (Eng: ''birth mark'') nie, maar vandag wel... | image2 = Accident Salisbury 1856.jpg | alt2 = | width2 = 200 | caption2 = Dís nou 'n besigheid! | image3 = Statue of Janus 傑纳士像 - panoramio.jpg | alt3 = | width3 = 200 | caption3 = 'n Tweegesig- was eens nié 'n tweegatjakkals nie, maar deesdae wel... | background color=;border:none; }} * "Beton" is die korrekte woord vir "konkreet" in boukunde, en "titanium" moet wees "titaan". 'n "Perdeskoen" is 'n "hoefyster" of "perdeyster", "slakkepas" 'n "slakkegang", "swartbord" 'n "skryfbord", en "hardeware" is na ware "ysterware".<ref name=taal7/> Weliswaar rekenaarhardeware en -sagteware, oftewel -apparatuur en -programmatuur.<ref name=uvj1/> 'n "Teoris" (meervoud: teoriste) is eintlik 'n teoretikus (meervoud: teoretici of teoretikusse). Die klavierkonsert het nie "bewegings" nie, maar "dele". "Wingerde" is nie "wynlande" nie, maar daar is 'n Kaapse wynland (Eng. ''Cape winelands'', kyk meervoudsvorme).<ref name=2m/> In geologie is daar nie 'n "foutlyn" nie maar 'n "verskuiwing". "Kantlyn" is terloops die lyn en nie die -ruimte nie.<ref name=vdm1/> "Geboortemerk" was na regte 'n "moedervlek", ... eens op 'n tyd. * Soortgelyk is 'n "feering" (mikologie) 'n "heksekring", 'n "skaalinsek" 'n "dopluis",<ref>'n Sandvlooi (Eng: ''sandhopper'') is wel 'n [[skaaldier]], maar nié 'n insek of "skaalinsek" nie.</ref> en "moorlande" eintlik "veenlande". * Jy doen fluks "sake", en nié fluks of goeie "besigheid" nie. 'n Sg. "besigheid" is eintlik 'n "sake-onderneming", vgl. "sakeman", "sakevrou", "sakekern", "sakebrief" en "sakevertroueindeks". Jou "besigheidskaartjie" eintlik 'n "visitekaartjie".<ref name="rr1">{{cite web |last1="Genade" |first1=Ina |title=Roei uit die taalgoggas |url=http://www.rooirose.co.za/roei-uit-die-taalgoggas/ |website=rooirose.co.za |publisher=Rooirose |date = 2015-03-06 |accessdate=17 May 2020}}</ref> Iemand moet hom/haar nie met jou "sake" (i.p.v. besigheid) inlaat/bemoei (i.p.v. inmeng) nie. "Inmeng" is ook korrek: in (nie "met") jou sake inmeng.<ref name=vdm1/> * Iemand is nie 'n "tweegesig" nie, maar jy kan wel 'n "tweegesigbeeld" kry, d.w.s. met twee gesigte. 'n Sg. "tweegesigpersoon" is miskien 'n "tweegatjakkals".<ref name=vdm1/> * "Term" of "terme" is glibberige kalante wat hul maklik tuismaak in Afrikaans. 'n Diens het egter nie "terme en voorwaardes" nie, maar "bepalings en voorwaardes".<ref name=rg2/> So ook die "voorwaardes van die vredesluiting" eerder as die "terme" daarvan, en ons "koop op paaiemente" of "vra die verkoper na sy/haar voorwaardes" (d.i. ''terms of purchase'' en ''buying on terms'').<ref name=vdm1/> "In terme van jou opvatting" moet wees "volgens/na jou opvatting", en "in terme van hierdie regulasie" moet wees "volgens/ingevolge/kragtens hierdie regulasie".<ref name=vdm1/> "In terme van" moet wees "betreffende", "wat die ... betref" of "insoverre".<ref name =jrap/> "Met die term verstaan ons" moet wees "hiermee verstaan ons", of "onder die term verstaan ons".<ref name=vdm1/> * Die woorde wat in vaktaal gebruik word is wel "terme", en ons praat dan van "terminologie", d.w.s. die navorsing van, en skepping van terme. "Terminografie" is die praktyk van termwerk, insluitend standaardisasie en die saamstel van termlyste en woordeboeke.<ref name =rsg22-12-2019>[http://www.rsg.co.za/Program-Potgooi/48/Taaldinge Taaldinge], RSG, 22 Desember 2019</ref> * Wanneer jou motor onklaar raak (nie "ingee" nie) en jy dit wil versien (nie "laat diens" of "gediens" nie), soek jy nié na "parte" nie, maar wel na "onderdele".<ref name=rg1/> Daar is wel 'n "smeerdiens".<ref name=vdm1/> Blykbaar koop ons by die vulstasie "ongelode petrol" eerder as "loodvrye petrol", want petrol sonder die toevoeging bevat reeds lood. 'n 4x4-voertuig is eintlik 'n viertrekvoertuig, d.w.s. met oordraratkas na 2de ewenaar, terwyl 'n voertuig met alwielaandrywing daarsonder (nié "sonder dit") klaarkom.<ref name=2m>[https://iono.fm/e/1033530 Taaldinge 2 Mei 2021], RSG</ref> ====Foutiewe (en korrekte) meervoudsvorme==== [[lêer:Afrikaanse meervoudsvorme.png|duimnael|regs|180px|Sg. "bylaag" en "toelaag" skep 'n probleem, want wat sou die meervoude wees?<ref name=vdm1/> ]] * "Statistieke" (Eng: ''statistics'') moet wees "statistiek" as dit gaan oor die metode / vakgebied / wetenskap van massaverskynsels. Verskillende soorte of dokumente hiervan kan wel "statistieke" genoem word, bv. "Statistieke SA". "Skoolgrond", "dorpsgrond", "hoofkwartier", "nasionale argief", "Natalse middelland", "Uniegebou", "wynland" van die Kaap, "Victoriawaterval", "Howickwaterval", "Kirstenbosch botaniese tuin", ens., ontvang in Afrikaans geen meervoud<ref name =rsg19-1-2020>[http://www.rsg.co.za/Program-Potgooi/48/Taaldinge Taaldinge], RSG, 19 Januarie 2020</ref> soos in Engels nie. Die opname is aldus uit die "argief" (en nie "argiewe") opgediep, al bestaan die argief uit meer as een lêer, kabinet of vertrekke. Vgl. "kampioenskap" met "kampioenskappe", wat uit 'n wedstrydreeks of -reekse bestaan. * Jy dra ('n) "bril" en nie "brille" (Eng: ''glasses'') nie, en "toestande" kan ook maar "toestand" wees,<ref name=vdm1/> al word dit deur verskillende faktore bepaal. Ook sê jy nie jou "gebede" op wanneer dit een gebed is nie. Vgl. die "massas", ons "invoere" en "uitvoere", ons "oortuigings" en die "werksplase".<ref name=vdm1/> Vitamiene C moet wees vitamien C (kyk onder). "Die tweelinge" verwys na minstens 4 wesens, maar in Engels kan ''twins'' 2 wees, en ''twin'' een wese. * Jy sit jou "studie" voort, al bestaan dit uit verskeie modules, vakke, ens.<ref name=uvj1/> "Studies" verwys na uiteenlopende studierigtings of -projekte wat nie in direkte verband staan nie. "Eksamen" ontvang slegs die meervoud "eksamens" as dit oor jare strek, want een eksamen sluit verskillende vraestelle in. Soos elders genoem slaag of druip jy nie 'n eksamen nie, maar kan wel "in die (nié jou) eksamen druip/slaag",<ref name=vdm1/> want die eksamen is hier nie die direkte voorwerp, of akkusatief nie. * Party woordeboeke gee "keus", meervoud "keuse", ander weer "keuse" en "keuses", of albei. In ieder geval <u>doen</u> jy jou keuses (of keuse, of keus) en maak hulle nie. Molekuul/molekule/molekules is ewe dubbelsinnig.<ref name=vdm1/> Let op die <u>wisselvorme</u>: vitamien (mv. vitamiene) vs. vitamine (mv. vitamines), proteïen (mv. proteïene) vs. proteïne (mv. proteïnes), én aspirien vs. aspirine (albei enkelvoud).<ref name=uvj1/> Rakende klag/klagte/klagtes, kyk bo. * "Slagpale" is wel korrek, en die meervoud bly maar "slagpale". Ook is "tussenpose" (nié "tussenposes") die korrekte meervoud, want die enkelvoud is "tussenpoos".<ref name=vdm1/> Vgl. "pouse", meervoud "pouses". * Die Klein- en Groot-Swartberge in samehang lewer die Swartberge, al drie in die meervoud. 28+ ander berge in Suider-Afrika staan bloot as Swartberg (enkelvoud) bekend. Soortgelyk is Suurberge (meervoud) slegs die bekendste van etlike Suurberg-berge in Suid-Afrika. Vgl. Drakensberge. ====Ander indringers==== * "'''Tyd'''" word dikwels verkeerd aangewend. "Vir 'n lang tyd" (bloot: "lank") en "oor tyd" is [[Anglisisme]]s, maar jy kan wel "oortyd werk". "By hierdie tyd" moet wees: "teen hierdie tyd." Die dirigent moet nie "tyd hou" nie, maar "maat hou". "Vat jou tyd" moet wees "gebruik jou tyd", ens. "Wat is die tyd?" moet wees: "hoe laat is dit?" "In 'n paar uur se tyd" moet wees: "oor/binne 'n paar uur". 'n Wedstryd se "halftyd" is na ware die "rustyd". "Ek het nie tyd vir hom nie" moet wees: "ek duld hom nie(?)", "ek het geen geduld met hom nie", "kan hom nie uitstaan/veel/verdra nie."<ref name=vdm1/> * "Al die tyd" is korrek, maar tipies dui "al" op iets wat ''getel'' kan word. "Al die pad gestap", of selfs "al die veld is vrolik", <u>is dan Anglisismes</u>, en die korrekte sinne sou wees "die hele pad gestap", of "die ganse/hele veld ...". "Al twee van hulle" <u>is 'n Anglisisme</u>, en moet wees "(hulle) al twee" of "(hulle) albei". "Twee van hulle", d.w.s. twee uit 'n groter getal of groep, is korrek.<ref name=vdm1/> *"Van tyd tot tyd" is blykbaar nié 'n Anglisisme nie, en word ook in Nederlands en Duits opgemerk. "Met die loop van (die) tyd" is blykbaar ook korrek,<ref name=vdm1/> maar kan miskien vervang word <u>deur</u>: "met verloop van tyd", "mettertyd" (of "met tyd"), "op die langeduur", "gaandeweg" of "algaande", ens. "'n Geruime tyd" is ook nié 'n Anglisisme nie.<ref name=vdm1/> Kyk ook: tydig, -gety. * "in gemeen" (Eng: ''in common'') moet wees "met mekaar gemeen", of "niks gemeens met mekaar". * "Skool bygewoon" (dankie Google-vertaler) moet wees "op skool gewees by..." of "skool gegaan by...". Ook "studeer aan Harvard-universiteit", nie "bygewoon". * "Sover terug as 1916", moet wees "reeds in 1916", maar "10 jaar/maand/rukkie terug/gelede" is korrek. * "Soveel so" is 'n Anglisisme. Dit moet vervang word <u>deur</u> "sodanig dat", "tot so 'n mate", "dermate", "derwyse", ens. * "Kleurvol" (Eng: ''colourful'') moet wees "kleurryk", en "soomloos" (Eng: ''seamless'') moet wees "naatloos". * Jy is nie "oop" vir oortuiging nie, maar "vatbaar vir...".<ref name=rg1/> Iemand is ook nie "beïndrukbaar" nie, maar "ontvanklik" of "vatbaar vir" idees, ens.<ref name=taal7>[http://www.savryskutskrywer.co.za/vgk_taal.htm#.Wx2XmfZuL7N Taalwenk 7, Louis van Rooyen, savryskutskrywer]</ref> * Klakkeloos: jy het niks "uitgemis" nie, maar "misgeloop", en die maatskappy het nie sy dividend "'n mis gegee" nie, maar oorgeslaan of teruggehou. Jy kan wel die bus mis of misloop, maar het dit liefs verpas.<ref name=vdm1/> Jy het ook nié die saak "opgebring" nie, maar "opgehaal", en het liefs nie jou kinders "self opgebring" nie. * "Geboorte gee" moet wees "lewe skenk aan".<ref name=vdm1/> ====SABC-Afrikaans==== Dié is nogal 'n bron van vreugde, want jy leer hoe om dinge nié te sê nie, of minstens sit dit jou aan die dink. 'n Paar voorbeelde: * "Die roofdier wil nie sy posisie weggee nie." Of wil hy dit miskien nie verklap of verraai nie? * "Die mense/honde het die spoor opgetel." Of het hulle begin spoorsny, of ruik of gewaar hulle dit? * "Hulle het wat dit vat om bo uit te kom." Of het hulle wat dit verg? * "...die eintlike regte lewe (Eng: ''real life'') nagmerrie." Hulle bedoel maar: die werklike nagmerrie. * "...die seekoeie se rolpoeding voorkoms (Eng: ''roly-poly looks'')." Miskien moet hulle sê: potjierol voorkoms? * "...aggressie op 'n vlak van sy eie." Miskien: ongeëwenaarde aggressie? Die Pretoria-dialek insgelyk: * "Hulle is spiteful want hulle wil bribes hardloop." Miskien: Hulle is astrant / steeks / stuurs / hardkoppig / moedswillig / opsetlik want hulle soek omkoopgeld / afkoopgeld / smeergeld / wil konkel / wil my afrokkel. * "Hierdie boek bevat pryslose inligting." My woordeboek is seker verouderd. ====Germanismes==== * Die woord "vele" is blykbaar 'n ander indringer, en die korrekte woord sou wees "heelwat", "baie", "verskillende", "etlike", "allerlei", "talle", of wat die situasie mag vereis. Ook is "albei" 'n beter keuse as "beide", maar "die beide gevangenes" of "die beide Amerikas" is blykbaar gangbaar. * "Meerdere mense" moet wees "verskeie mense", maar jy kan praat van "meerdere aspekte".<ref name=vdm/> "Eenduidig" moet eerder wees "ondubbelsinnig,"<ref name =rsg3-11-2019/> maar eersgenoemde is gewild en miskien nodig in wiskunde-vaktaal. Mens kry byvoorbeeld "eenduidige funksies", ens. * Aanvaarde germanismes is "eerstens", "tweedens", "hoogstens", ens.<ref name=vdm1/> ===Pleonasmes=== :''Kyk ook: [[Pleonasme]]'' * 'n "Onverwagte verrassing" is steeds net 'n verrassing, en 'n "eindresultaat" is die resultaat, slotsom, afloop, nasleep, konklusie, uitkoms, uitwerking of 'n voortvloeisel.<ref>[https://jouwerk.solidariteit.co.za/taalflaters-en-taboes-in-die-werkplek-2/ Taalflaters en -taboes in die werkplek], Cilleste vd Walt & Inge Strydom, 6 Augustus 2014</ref> "Ek persoonlik" "stap liefs te voet," en vir dié wat "vooruit beplan" het, is dit "bowendien ook" oorbodig om al die "ware feite" "weer te herhaal".<ref>[https://www.litnet.co.za/red-ons-taal/ Red ons taal], Jean Oosthuizen, 2015-06-03</ref> * Die foutiewe uitdrukking van die [[trappe van vergelyking|oortreffende trap]], "mees algemeenste", moet wees "mees algemene" of bloot "algemeenste". "Meer deftiger" moet wees "meer deftig" of bloot "deftiger". "Meer dikwels" moet wees "meermale", en "minder dikwels", "mindermale".<ref name=vdm1/> * Wat [[toutologie|toutologië]] betref sê hulle ons moet sê "Gondwana" en nié "Gondwanaland" nie, want Gondwana sou reeds "land van die Gonde" beteken. "Gondwanaland" ontspring egter reeds by die Oostenrykse geologie-professor Eduard Seuss, en aangesien "wana" eintlik bos beteken, is ek onseker oor die saak.<ref>[https://www.thestudy.net.au/projects/gondwana-name.html Gondwana: How it got its name], Notes by Craig Robertson (Maart 2008)</ref> * Ingeburgerde toutologië is tortelduif, windhond, lintwurm, walvis, winkelhaak en verskillende soorte ('n pleonasme).<ref name=vdm1/> Kyk: samestellings. ===Los en vas=== Los en vas skryf (nié "los- en vasskryf") is 'n taal[[:en:tameletjie|tameletjie]] wat met 'n kennis van woordsoorte bygelê word:<ref>[https://iono.fm/e/1073963 Taaldinge 18 Julie 2021], Sophia Kapp, Viva</ref> * Byvoeglike naamwoorde kan ''attributief'' of ''predikatief'' aangewend word, en staan dus altyd los: "privaat sak" (''a.''), en "die sak is privaat" (''p.'') Vgl. "privaat skool", "privaat belange". Die mens is wit, ensomeer, dus 'n wit, swart of bruin mens. 'n "Reuseaandeel" want die "die aandeel is reus"?? "Reuse-" is dus nie 'n b.nw. nie maar 'n s.nw. met verbindings-e, en word net soos "leeueaandeel" vas geskryf. Vgl. "reuse- politieke vergadering". * Woorde soos "baie", "effe", "ewe" en "heel" word gewoonlik deur 'n bywoord of b.nw. gevolg, en help ook om lg. te onderskei. Vgl. bv. "skaars<u>s</u>te" teenoor "skaarste". Droë seisoen en nat seisoen, maar wel reënseisoen. Lengte en breedte is nie b.nwe nie, en ons skryf dus lengte- en breedtegraad. * Betekenisverdigting lewer egter samestellings soos [[sagtevrugte]], [[Bloutrein]], bruinsuiker, bruinbrood, growwebrood,<ref name=adinda/> langbroek en donkerkamer,<ref>[https://www.beterafrikaans.co.za/website/mob.php?pag=128 Beter Afrikaans: Betekenisverdigting]</ref> benewens veral siektename soos bloutong en spesiename soos wildehond, bloubok, blouduiker, bloublasie, bloukappie,<ref name=adinda/> rooibok, mooimeisie, geelperske en geelwortel wat almal net soos "skoolboek" vas geskryf word. "Die boom het 'n geel wortel," bevat egter geen samestelling nie, en die woorde word dan los geskryf.<ref>[https://beterafrikaans.co.za/website/index.php?pag=127 Beter Afrikaans: Samestellings]</ref> * Samestellings in byvoeglike naamwoorde en bywoorde word ook vas geskryf, bv. [[helderrooi]], [[grysgroen]] of saggeaard, benewens "goeie-" in groetvorme soos goeiemôre, goeiemiddag, goeienaand, goeienag en goeiedag.<ref name=v2022>Viva, 2022</ref> * [[Groot-Winterhoekberge|Groot-]] en [[Klein-Winterhoekberge]] is geografiese name wat volgens die AWS met koppeltekens geskryf word. * Woorde wat tydsduur of mate aandui, gevolg deur ’n byvoeglike naamwoord, word los geskryf. Voorbeelde is "16 maande lange/oue", "vier weke lange" en "drie uur lange".<ref>[https://beterafrikaans.co.za/website/index.php Beter Afrikaans]</ref> "Aldrie" moet wees "al drie". * Vgl. wel "agt uur" (tydsduur) met "agtuur" (tydstip, vas). Vg. is vergelykbaar met derdejaar(student), of derdegraad(tamaties). Die tamaties is wel "derde graad", en die student in sy/haar "derde jaar".<ref name=adinda>[https://juffer.files.wordpress.com/2015/08/s-p-e-l-l-i-n-g.pdf Kan jy die volgende woorde reg spel?], Adinda Vermaak, Kurrikulumadviseur: Afrikaans, Distrik Metro-Noord, WKOD, Januarie 2009</ref> Kyk: samestellende afleidings. * "Op pad" is twee woorde, bv: "Hulle is op pad huis toe". "Oppad" en "huistoe" is dan verkeerd. * "Al weer", "nog steeds", "weer eens", "bekend staan", "op sigself" (nié "in sigself"),<ref name=taalk/> "so iets" en "onder lede" is ook telkens twee woorde. * Lg. het blykbaar nou die wisselvorm "weereens". "Ek/my self" en "ek/myself" is ook albei korrek. * "Temeer", "destemeer", "alte-/alhoemeer", "-minder", "-verder", "-sterker", "-swakker", "-stadiger", "-vinniger" kan blykbaar vas geskryf word, alhoewel die AWS neig om dit los te skryf.<ref name=vdm1/> * "Agslaan" en "voetslaan" is telkens een woord, maar "munt slaan" twee. * "Tegemoetgaan" en "tegemoetgegaan" is telkens een woord, maar "ten gronde gaan", "te water laat".<ref name=arg1/> * Soortgelyk sal jy sal iets "ter syde stel" of "ter tafel lê" en dié word los geskryf, maar "tersydestelling" en "tertafellegging" is sg. <u>samestellende afleidings</u> wat vas geskryf word.<ref name=aws2>Afrikaanse Woordelys en Spelreëls (10de Uitgawe, 2009): Woordgroepe, p. 128-130</ref> Vgl. Ou Testament vs. Ou-Testamenties, Derde Wêreld vs. Derdewêrelds, dertiende eeu vs. dertiende-eeus, tweede graad vs. tweedegraads, vyf jaar vs. vyfjaarliks. * B.nw./telwoord + s.nw. as bepaler van 'n opvolgende s.nw. lewer bv. die volgende samestellings: Derde Wêreld vs. Derdewêreldlande, droë land vs. droëlandboerdery, lang termyn vs. langtermynbeplanning.<ref name=aws2/> * "Skeef loop" en "skeefloop" is onderskeidelik letterlik en figuurlik te verstaan. Vgl. ook "onder druk" en "onderdruk".<ref name =taal11>Taalwenke 11, Elsabe, saskrywersendigters</ref> "Aan mekaar" beteken "vir/teen elkander" en "aanmekaar" beteken "aanhoudend".<ref>[https://www.facebook.com/Beterafrikaans/ Beterafrikaans], 9 Maart 2020</ref> ===Formate=== * "100&nbsp;000" kry geen komma in Afrikaanse sinne nie. * "06:30" is die enigste skryfwyse vir half sewe, en dan net vir die oggend. Afkortings vir voormiddag en namiddag word deesdae ontmoedig. * Afkortings BSc en BCom en ander kwalifikasies word sonder punte geskryf. MA en BA kan insgelyk sonder punte geskryf word, alhoewel M.A. en B.A. nie verkeerd is nie. So ook is "mnr Pienaar" en "prof Dreyer" sonder punte.<ref name=taal2>Taalwenke 2, saskrywersendigters</ref> ==Benamings== ===Geskiedenis=== ====Antieke Griekse wêreld==== By artikels rakende Griekse geskiedenis word meestal op die spelling berus, soos deur C.A. van Rooy<ref name = Rooy>{{Cite book | last = van Rooy | first = C.A. | authorlink = | title = Antieke Griekse Geskiedenis | publisher = Butterworth en kie | location = Durban, Pretoria | date = 1980 | pages = 413 | doi = | isbn = 0-409-08017-9 }}</ref> aangegee. Dit behels byna deurgaans spelling soos "Plutarchos" eerder as bv. Plutarchus of Plutargos. Die oe-klank word deurgaans met 'n "u" geskryf, sodat die keuse sal wees Suda, eerder as Soeda of Souda. "-aea", soos in Plataea (in Engels) word gespel "-aia", d.w.s. Plataia, Alkmaionide, ens.<br> Van Rooy, en wikipedia, blyk enkele uitsonderings te aanvaar, soos bv. Masedonië, eerder as Makedonië, waaraan heelwat tale wel voorkeur gee. Afrikaanse skrywer Dan Sleigh skryf dit wel Makedonië, en Kappadokië, in teenstelling met Trasië. 'n Verdere nuttige riglyn is P.S. Dreyer et al.<ref name = Dreyer>{{Cite book | last = Dreyer | first = P.S. en ander | authorlink = | title = Die Westerse Politieke Tradisie | publisher = H & R-Academica | location = Pretoria, Kaapstad, Johannesburg | date = 1981 | pages = 469 | doi = | isbn = 0-86874-119-1 }}</ref> ====Antieke Romeinse wêreld==== Beste praktyk blyk te wees om die oorspronklike Latynse spelling te volg, met slegs die uitsondering van die "u" vir die "v", die "j" vir die "i", soos in Trajanus en Pompeji, en sekere terminologie wat verafrikaans is, soos Konsul i.p.v. Consul. Met verwysing na die Romeinse tyd kan sekere Griekse plekname waarskynlik aangepas word. Onder meer kan Kilikië bv. Cilicië word in 'n latere era, en Issos kan Issus word. ====Antieke Midde-ooste==== Name soos Toetank(g)amoen, Aboe Simbel en Hammoerabi, in stede van Tutankamun, Abu Simbel en Hammurabi word in Afrikaanse bronne opgemerk. Buite die direkte Grieks-Romeinse invloedsfeer word die "oe" dan wel gebruik. ===Politieke geskiedenis (antiek of modern)=== In Engelse artikels oor antieke onderwerpe word maklik gepraat van "classes" wat egter na "stande" verwys, of na "states" wat eintlik na "stadstate" verwys. Afrikaanse wikipedia kan oorweeg om hierop te verbeter en die terme binne hul paslike konteks aan te wend. ====Stande en klasse==== * ''Stande'' (Eng: ''estates''), wat klasse voorafgegaan het en nie meer bestaan nie, word onderverdeel in die gewone mense (gepeupel ens.), geestelikes en [[landadel]] (Eng: ''landed gentry''). * As onderskeibare konsep het ''klasse'' met die [[Industriële Revolusie|nywerheidsrewolusie]] (vanaf 1750) ontstaan, en word dan onderverdeel in die proletariaat (werkers), [[bourgeoisie]] (middelklas, burgery, winkeliers en mense met alledaagse idees)<ref name =ox1/> en kapitaliste (ondernemers). Marx en kie het hul teorieë op hierdie klasse staangemaak, en hierdie klasse bestaan steeds. * 'n Aristokrasie is egter 'n voorbeeld van 'n ''stand'' óf ''klas'' wat sigself op oorerflike wyse aan die bopunt van die stand- of klasstruktuur plaas, bv. regering deur 'n oligargie of deur 'n ander bevoorregte of intellektuele sosiale orde.<ref name =ox1>The Concise Oxford Dictionary, 1961</ref> ====Stadstate en state==== * ''Stadstaat'' is die paslike begrip vir politieke instellings regdeur die antieke tyd en middeleeue. * Die ''staat'' as onderskeibare begrip word in [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]] (oorl. 1527) se geskrifte bespeur, maar word eers wetlik bepaal deur die [[Dertigjarige Oorlog|Vrede van Wesfale]], 1648. 'n Staat word gedefinieer as 'n standhoudende regsliggaam met internasionaal erkende onafhanklikheid, wat beskik oor 'n afgebakende grondgebied, bevolking en regering.<ref name="venter1">{{cite book |last1=Venter |first1=Albert |last2=Botha |first2=Susan |last3=du Plessis |first3=Louis |last4=Alberts |first4=Mariëtta |title=Verklarende Politieke Woordeboek / Explanatory Dictionary of Politics |date=2017 |publisher=Juta |location=Kaapstad |isbn=9781485119944 |page=364}}</ref> Die [[Unie van Suid-Afrika]] word 'n staat in 1931 (nié 1910), danksy die Statuut van Westminster, maar dan steeds met 'n buitelandse monargie as staatshoof. Dié word eers in 1961 met SA-republiekwording afgeskaf, terwyl Indië dit reeds in 1950 doen, maar aanbly in die statebond. * State word op twee wyses onderverdeel, naamlik owerheidsvorm (interne aard) en staatsvorm (interstaatlike verband). Die owerheidsvorme sluit bv. die mag-, stande-, klasse-, volk-, demokratiese, welvaart-, liberale, nasionale en regstaat in,<ref>S. W. Schaper, 1963, Tussen Machtsstaat en Welvaartsstaat, Koninklijke Drukkerij van Gorcum & Comp.</ref> of sekere kombinasies hiervan. Staatsvorm is die organisasie daarvan as unie of federasie, oftewel uniaal of federaal.<ref name="venter1"/> ===Ander=== ====Hindoe- en oosterse name==== By artikels rakende Hindoe- en oosterse name, kan ons seker gelei word deur woorde soos "Foedji", "Hindoe", "Hindi" en "Kalkutta". Let op die verskil tussen die "oe"- en "u"-klank. ====Plekname in Afrika==== * Plekname in Afrika lewer 'n groot uitdaging; voorstelle is welkom. Dit wil blyk of Livingstone en kie name op wyses weergegee het, wat dikwels onbestrede aanvaar word. * As ek wes-Vrystaat skryf verander my medegebruikers dit na Wes-Vrystaat, en wes-Mediterreens na Wes-Mediterreens. 'n Goeie vraag is dan of Bloemfontein in die wes-Vrystaat is aldan nie. As die wes-Vrystaat nie amptelik afbaken is nie, weet ons nie. Daarom gebruik ek persoonlik 'n kleinletter, want dis nie 'n naam nie maar 'n beskrywing. Soortgelyk "sub-Sahara" in 'n sin, wel nie as opskrif, want tensy ons van bakens verskaf word is die noordgrens van hierdie gebied vaag en verander na gelang van weersomstandighede ensomeer. Sahara benodig natuurlik 'n hoofletter want dis 'n naam, nie van 'n amptelik afgebakende gebied nie, maar van 'n woestynarea. * Let daarop dat die woord "nedersetting" nie noodwendig 'n gehug, dorp of stad is nie. Die nedersetting van die 1820 Setlaars was aanvanklik amptelik, geografies en standhoudend afgebaken as die plase wat aan hulle toegeken is. Kort daarop het setlaars die plase verlaat en dorpe gestig. Op al hierdie stadia was dit nog 'n enkele nedersetting, hetsy dit afgebaken was, verander het, aldan nie. ====Spesiename==== Name word vas geskryf, soms met 'n koppelteken. Hoofletters word beperk tot een per naam, bv. Gespikkelde katonkel, i.p.v. Gespikkelde Katonkel. Voorkeur word gegee aan 'n wêreldwye perspektief om dubbelsinnighede uit te skakel. Soortname in Germaanse tale word gewoonlik beperk tot maksimum twee dele, soos in die bg. visspesie, en nie soveel as drie dele, wat dikwels by Engels die geval is nie. ====Persoonsname==== Die tendens in koerante is blykbaar om persoonsname te skryf soos die persone dit self geskryf het. So word daar gepraat van "Louis Tregardt", maar wel "S.P.E. Trichardt". ====G-klank==== Name van persone, plekke of organisasies word dikwels met 'n "ch", "k", "kh" of "h" gespel, eerder as 'n "g", bloot omdat die name via Romeine of Britte oorgelewer is wat nie die g-klank magtig was/is nie. As die oorspronklike uitspraak gehandhaaf word sal ons praat van Bethlegem (Bethlehem), Negemia (Nehemia), Gaghai (Hagai), Giskiahoe (Hiskia), Gamas (Hamas), Gezbollah (Hezbollah), Gartoem (Khartoem), Kgama (Khama), en Agmed (vgl. Ahmed Kathrada), en Toetankgamoen is 'n benadering van die oorspronklike uitspraak. In o.m. Grieks, Spaans en Xhosa mag die g-klank ook verbloem wees as ander letters. ==Kyk ook== * [[Hulp:Speltoetser]] * [[:Kategorie:Gaan taal na]] * [[Wikipedia:Styl]] * [[Wikipedia:Algemene spelfoute]] * [[Gebruiker:Anrie/Antieke Eiename]] * [https://archive.org/details/afrikaansewoordelysspelreels?sort=-date AWS-aanlyn] ... verouderd maar baie nuttig! ===en artikels=== * [[Meervoud#Afkappingsteken|Afkappingsteken]] * [[Afrikaanse woordelys en spelreëls]] * [[Akuut-aksentteken]] * [[Deelteken]] * [[Gravis-aksentteken]] * [[Grondbeginsels van die Afrikaanse spelling]] * [[Hoofletter]] * [[Kappie (leesteken)]] * [[Koppelteken]] * [[Ortografie]] ==Verwysings== {{verwysings}} [[Kategorie:Gebruikerswoordeboeke]] 6qgst1e85wgm6l0w3ednesamg76tim8 2963984 2963983 2026-08-31T10:50:22Z JMK 649 2963984 wikitext text/x-wiki Onderaan volg 'n aantal Afrikaanse spel- en taalriglyne wat dalk moeilike besluite vergemaklik of eenvormigheid kan meebring. Enige opmerkings word verwelkom – ek is reeds op verskillende punte tereggewys. Voorbeelde van hierdie foute duik algemeen op in Wikipedia en in my eie skrywes. Sommige inligting hier word blykbaar as verouderd beskou en wisselvorme word pleks daarvan aanvaar. Die dikwels onkundige en ongeërgde publiek<ref name="sil1">Afgetrede Majelsab. Nicholas Silverbottom rapporteer bv. die volgende in 'n brief aan Beeld:<br>&nbsp;&nbsp;Lief Editeur, ek neem op my woordboek om te addresseer jou in goed Afrikaans – beter dan die Engels-bespikkelde taal ek hoor in generaal. Ook sodat jy kry die mening en verstaan goed die rede vir my regverdige <u>verontwaardiging</u>. Ek woon op 'n gholf-boedel, omring van Afrikaans-praters, maar wanneer hulle praat <u>ek bedek my ore</u>. Hulle violeer Koningin se Engels deur dit by die skrof van die nek in te sleep by hulle Afrikaans. Hulle <u>onvermoë</u> (die gebruik van twee dotte op letters dryf my laf en op teen die wal!) <u>om te meester selfs die baar rudimente van beskaafde kommunikasie</u> is anderkant die bleek! Ek neem die sterkste eksepsie tot die diefstal van die Koningin se woords! Waarom kan die mense van die Afrikaans woordboek nie skep woorde vir "amazing", "awesome", "songs" en die soortgelykes nie; waarom stoep so laag om woords uit 'n ander taal te steel? Dit is eenvoudig nie krieket nie! Mag ek suggesteer dat Afrikaans-praters liewer altesaam oor skakel tot Engels? Dit behoort nie te moeilik te wees, want uit hulle praat is dit helder dat hulle reeds 'n groot woordskat van Engels het.<br>Kyk: {{cite news |last1=Silverbottom |first1=Nicholas, Maj. (Ret.) |title=Afrikaners wat so Mengels praat | agency=Beeld |page=20 |date=28 Julie 2022}}</ref> word hul sin gegee, en Van der Merwe se voorstelle van 1966 pas miskien by dié wat strenger korrek wil wees. Voorbehoud: Soos die verwysings aandui word verskillende bronne geraadpleeg wat soms teenstrydige advies gee, eerder as om enige kommissie as die wysheid in pag te aanvaar. Sover ek Wikipedia se standpunt verstaan is dit ook nie korrek om 'n eksterne owerheid oor ons aan te stel nie. Wat hierdie bladsy dan betref kan selfs skrywers aandui wat gangbare Afrikaans is aldan nie. ==Algemene foute== ===Spelling=== ====ë==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | header = Meervoude | header_align = center | image1 = Orchid 3943.jpg | width1 = 200 | caption1 = '''Een''' orgidee, '''twee''' orgideë | image2 = Cycas circinalis 18zz.jpg | width2 = 200 | caption2 = '''Een''' sikadee (plant), '''twee''' sikadeë<br>'''Een''' sikade (besie), '''twee''' sikades | image3 = Schuppentier2-drawing.jpg | width3 = 200 | caption3 = '''Een''' ietermagô / ietermago / ietermagog, '''twee''' ietermagôs / ietermago's / ietermagogs / ietermagogge<ref name =awsr10/> of skubdiere, maar nié ietermagoë nie. | background color=;border:none; }} * '''Met ë:''' "Gereël" (d.i. bepaal, afgespreek), "reëlmatig" en "bejeën" is korrek. "Vanwee" en "teekom" moet wees "vanweë" en "teëkom", want met "wee" en "tee" het dit niks te make nie. Kyk ook: verwarbare woorde. * '''Sonder ë:''' "Gereëld" moet egter wees "gereeld" (d.i. dikwels, gedurig, periodiek. Kyk ook: "reling") en "kopieër" moet wees "kopieer", maar wel "kopieë" of "afskrifte" (en nié "kopië"). "Wel en wee" (teenoor "vanweë"), "finansieel", "kommersieel" en "definieer" is ook sonder deeltekens, maar wel "finansiële" en "kommersiële" (en nié "finansieële"). * Vgl. enkelvoud en meervoud: "prieel" vs. "priële", "dieet" vs. "diëte", "braktee" vs. "brakteë", "orgidee" vs. "orgideë" (en nié "orgidieë"). "Teorië" moet egter wees "teorieë", maar sommige ingeligte persone verkies wel om "bakterië" te skryf, eerder as "bakterieë", waar lg. die reël is.<ref>[http://tech.groups.yahoo.com/group/taalgesprek/message/17061 Taalgesprek: Bakterië/bakterieë]</ref> * "Vermoeë" moet wees "vermoë", en "droeë" moet wees "droë". ====ge+, be+==== * Die verledetyd van elke werkwoord wat met 'n "i" begin, kry 'n deelteken, bv. "geïmproviseer", "geïsoleer", ens. So ook "geëksamineer", "geëmplojeerde", "ongeëwenaard", "geëerd" en "geënt", maar wel "ge-eg" (getroud) en "ge-e-pos". "Geoktrooieer" ook sonder deelteken. "Toe-eien" het wel 'n koppelteken, maar "toegeëien", nie. * So ook "beïndruk", "beïnvloed" ensomeer, maar "geoes" het geen deelteken. ===="ei" vs "y"==== * "Lei" en "vermei" (wanneer ly of vermy bedoel word), "toewei", "inweiding" en "oorskrei" is <u>almal foutief</u>, maar "uitreiking" en "uitwei" is korrek. L.W. dat jy 'n eentonige lewe "lei", selfs wanneer dié 'n "lyding" is.<ref name=vdm/> "Karwei" is terloops 'n aksie, en "[[karwy]]" 'n plant en spesery.<ref>[https://www.facebook.com/groups/2550041835/posts/10160014455341836 Karwei vs. karwy], Viva taalwenk</ref> ====1 of 2 (mede)klinkers==== * Die Nederlandse "meerendeel" en "meerendeels" word in Afrikaans "merendeel" (s.nw.) en "merendeels" (bywoord). * "Rondstander", "voor-", "om-", "buite-", "teenstander" (d.i. mense) bevat slegs een "a", teenoor "lamp-" of "hoedestaander" (d.i. objekte) wat twee benodig.<ref name=taal5/> * "Heeltemal" bevat slegs een "a", teenoor "twee maal", "drie maal" en "partymaal" wat korrek is. * "Vanoggend", "vanmiddag", en daarom ook "vanaand" met telkens een "n", al klink dit nié na "van-aand" nie. * "Weeklag" en "weeklaag", soos ook "rouklag" en "rouklaag" is almal korrek binne die korrekte konteks, en afhangend van die betekenis. * "Kommersieel" en "kommentaar" het albei twee m'e, "onmiddellik" het twee l'e, maar "middele" en "onverbiddelik" elk net een. * "Emigrant" het een "m", maar "immigrant" twee. "Tarief" het soos die Engelse "tariff" en "sheriff" slegs een "r". * Vgl. adres, adressant (die afsender, nié ontvanger), interessant, akkommodasie, komitee, kommissie, galery, millennium, Japannese, Irakkese (of Irakse)<ref name=uvj1/> en Soedannees. ====Ander==== * "s'n" (besitlike vnw.) i.p.v. "sin" (s.nw.): "Die foto is Piet s'n."<ref>[https://maroelamedia.co.za/afrikaans/taalgebruik/taalgebruik-sn-sin-2/ Taalgebruik: s'n, sin], 12 September 2024, Maroela Media</ref> * "Platform" word met 'n "f" gespel, alhoewel die woord afstam van "plat-vorm". * "Dagvaarding", i.p.v. "dagvaardiging". * "Driedimensionale" is blykbaar te verkies bo "driedimensionele",<ref>Volgens 'n taalkundig-oplettende fisikaprofessor, maar nie volgens woordeboeke nie.</ref> maar "terrestriale" moet wees "terrestriële". * "Ver" en "versover"/"vir sover" het nie kappies nie, miskien na aanleiding van Nederlands. Woorde soos "vêr-linkse", moet dan eintlik "ver-linkse" wees, nieteenstaande die uitspraak van "ver", 'n langer klinker het as dié in "veg", en wel identies aan die "ê" van "militêr", monetêr, rudimentêr, ens. "Insoverre" (ook los geskryf: "in soverre"), en "verreikend" (vgl. "verrykend") het ook geen kappies nie. Daar is wel 'n boek genaamd "Ons kom van vêr" deur Carstens & le Cordeur (2017) — dit blykbaar omdat die kappie in die 21ste eeu wel as wisselvorm aanvaar word. * "Verreweg" en "op verre na (nog nie ...)" is terloops albei korrek, maar "by ver", "by verre", "by verreweg" en "ver te veel" word almal by Engels geleen.<ref name=vdm1/> ===Woordgebruik=== ====Afrikaans of nie==== [[lêer:US Navy 040920-N-3019M-006 Boatswain's Mate 1st Class Jesse Rodriguez cooks hamburgers, hot dogs and chicken for family members.jpg|duimnael|regs|160px|"Burgermeesters" aan die werk!<ref name=rg2/>]] * "Huidiglik" is nié Afrikaans nie, moet wees "tans", of "hede". Vgl. "alternatiewelik" (d.i. so nie, anders; of). * "Nogals" moet wees "nogal". Kyk ook "foutlyn", ens. * Daar is wel 'n "burgersentrum" (sentrum vir die burgers) in Afrikaans, maar geen "burgermeester" nie (wel in Duits: Bürgermeister, d.i. burger/s + meester). Die "burgemeester" (met verbindings-"e") is die meester van die burg.<ref name=rg2>‘Burgermeester’ - 5 taalfoute wat jy maak sonder dat jy weet, Riaan Grobler, 22 Oktober 2015 06:20</ref> * Nié "kosmopolitaans" (Eng: ''cosmopolitan'') nie, maar "kosmopolities" (kosmopoliet = wêreldburger). "Poliets" beteken terloops gevat/hoflik/slim/oulik, bv. "poliets met die mond".<ref>[https://maroelamedia.co.za/afrikaans/taaltoffie/woord-poliets/ Woord: poliets], 9 September 2024</ref> * Daar bestaan nié "Australianers" nie, maar wel "Australiërs".<ref name=rg3>Nóg 10 taalfoute wat Afrikaanssprekendes (onbewustelik) maak, Riaan Grobler, 08 Oktober 2015 08:46</ref> Wellig ook geen "Indianers" nie, maar tog "Abidjanners", "Dagestanners", "Dominikaners", "Japanners", "Hirosjimaers" en "Yunnanners". Jy kan wel praat van "Europeane" en "Afrikane", maar mense van Alaska is "Alaskiërs".<ref name =awsr10>Afrikaanse Woordelys en Spelreëls (10de Uitgawe, 2009): Lys van buitelandse geografiese name met afleidings, p. 522</ref> * "Venue" is blykbaar geldige Afrikaans vir 'n plek of lokaal, en ook nie 'n Anglisisme nie.<ref name =rg5>5 ‘anglisismes’ wat nie regtig anglisismes is nie, Riaan Grobler, 15 Oktober 2015 05:47</ref> "Wel-af" klink na "well off", maar is blykbaar ook nie 'n Anglisisme nie.<ref name=vdm1/> ====Woorde passend by onderwerp of situasie==== * "Aantal" is geskik vir 'n ongetelde, maar telbare hoeveelheid, bv. "'n Aantal diere het langs die pad geloop". "Getal" word gebruik wanneer getel word, selfs wanneer dit 'n raming is, bv. "Die getal sprekers/sprekertal is 150&nbsp;000." Die skuinsstreep/solidus koppel die voorafgaande en volgende woord/getal terloops sonder spasies.<ref>[https://maroelamedia.co.za/afrikaans/taaltoffie/woord-solidus/ Woord: solidus], Maroela Media, 16 September 2024</ref> * "Aanspreek" word gereserveer vir hoorders en nie situasies nie. 'n Probleem word dus nié "aangespreek" nie, maar kan o.m. opgelos word, of 'n saak kan beredder, ondersoek, aangeroer, aangepak of in oënskou geneem word, ens.<ref name=taal2/> * "Uitgesproke" word gereserveer vir uitsprake. 'n "Uitgesproke persoon" (eerder reguit/padlangse) of "uitgesproke kommunis" is dus sinnelose samestellings,<ref name=vdm1/> en moet wees: 'n openlike/openhartige/rondborstige kommunis. * M-studente skryf 'n "skripsie" of "verhandeling", en D-studente skryf 'n "proefskrif".<ref name=uvj1/> * 'n "Klant" bring vir jou "klandisie", d.w.s. hy of sy koop produkte. Maar die "kliënt" betaal vir 'n diens.<ref name=vdm1/> * "Onder andere" het betrekking op mense, instede van "onder meer" (twee woorde, soos "o.m." suggereer) wat dui op enige ander objekte * So reeds genoem kan mens kan 'n "voor-", "om-" of "buite<u>stander</u>" wees, maar dooie objekte sal 'n "lamp-" of "hoede<u>staander</u>" wees. Nietemin verwys al voorgenoemde na iets wat staan.<ref name=taal5>[http://www.savryskutskrywer.co.za/vgk_taalghoeroe_1.htm#.Wx2bC_ZuL7M Taalwenk 5, Louis van Rooyen, savryskutskrywer]</ref> * "Treinwaens" (insluitend "eetwaens") vervoer mense, maar "treintrokke"/"goederewaens" (hetsy oop of toe) is komponente van goederetreine.<ref name =rsg2-2-2020>[http://www.rsg.co.za/Program-Potgooi/48/Taaldinge Taaldinge], RSG, 2 Februarie 2020</ref> Die "platform" van 'n stasie is terloops 'n "perron", en vrag word "per spoor" vervoer, nié "per trein" nie.<ref name=az2>[https://maroelamedia.co.za/afrikaans/taalgebruik/taalgebruik-trein/ Taalgebruik: trein, Maroelamedia; Skryf Afrikaans A-Z, Pharos], 9 Januarie 2020</ref> * Geboue en dorpe kan "ontruim" word, maar mense word "verskuif".<ref name=uvj1>[https://www.uj.ac.za/faculties/humanities/Department-of-Afrikaans/Documents/Afrikaanse%20Taalgids_2018.pdf Afrikaanse Taalgids], Kantoor vir Meertalige Taaldienste, Universiteit van Johannesburg, deur Tisa Viviers (2018)</ref> * Jou belasting of skuld is "uitstaande", want dit moet nog betaal, ingebring, gehef of verreken word. 'n Mens is egter nie "uitstaande" nie (vgl. Eng: ''outstanding'', albei betekenisse), maar wel voortreflik, uitsonderlik, knap, ens. Jy kan wel uitstaan uit die verkeer of proses, of uitsteek bo ander as jy lank is.<ref name=vdm1/> Kyk ook: uitstaan/veel/verdra; 'n kans staan/hê * Die syfer "9" is nie opsigself 'n "nommer" nie, maar kan vir numerering (nié "numering"<ref name=v2022/>) gebruik word. Daar is terloops net 10 syfers: 0, 1, ..., 9. Getalle (vir hoeveelhede, somtotale) en nommers (vir identifikasie, rangorde) is samestellings van syfers.<ref name=alt1/> * "Vure" veroorsaak gewoonlik nie skade nie, maar "brande" wel.<ref name =rsg2-2-2020/> Albei word terloops geblus of doodgemaak, en nié "uitgesit" nie.<ref name=vdm1/> Jy kan wel "op hete kole (nié "naalde en spelde") sit", d.i. iets ongeduldig afwag.<ref name=vdm1/> * Mens "spandeer geld" (vgl. "spandabelrig"), maar "bestee tyd" (vgl. "tydsbesteding").<ref name=taalk>[https://www.facebook.com/Taalkommissie/posts/828293967227233 Taalkommissie en Viva (Virtuele Instituut vir Afrikaans) op facebook]</ref> Sekere woordeboeke verskil blykbaar hiervan, en "geld bestee" word ook aanbeveel. * 'n Projek of veldtog word nié "geloods" nie (nog minder "geloots"), maar eerder "begin", "aan die gang gesit", "van stapel gestuur", "aangevoor", "op tou gesit", "georganiseer", "onderneem", ensomeer. "Loods" (ww.) is die werk van die loods (s.nw), d.w.s. die persoon wat die boot of skip stuur. By vliegtuie is dit die "vlieënier" (nie die "loods" nie.)<ref>[https://maroelamedia.co.za/afrikaans/taaltoffie/woord-loods/ Woord: loods], Suné van Heerden, Maroela Media, 25 Nov 2013</ref> * Musiekstukke (sang, begeleiding) word "uitgevoer", maar toneelstukke (kostuums, dekor) word "opgevoer".<ref>[https://maroelamedia.co.za/afrikaans/taalgebruik/taalgebruik-opvoer-uitvoer/ Taalgebruik: opvoer, uitvoer], Christa Steyn-Bezuidenhout, 5 September 2024</ref> Tog behoort albei tot die uitvoerende kunste. * "Watersnood" is geen watertekort nie, want volgens sommige is hier geen verbinding-"s" is ter sprake nie,<ref>[https://www.instagram.com/viva_afrikaans/p/C-CTdNMvaVP/ Watersnood, Viva]</ref> maar wel 'n "snood", oftewel oormaat/oorvloed, soos by 'n oormaat honger: hongersnood. Afrikaanse, Nederlandse en Duitse woordeboeke gee "snood"/"schnöde" egter aan as "gemeen", "laag", "boos" ensomeer, wat nie eersgenoemde verklaring beaam nie. 'n "Snoodaard" sou dan 'n booswig wees, en "snode misdaad" 'n "heinous crime". * "Die man ''wat'' daar staan" is korrek, en nié "die man ''wie'' daar staan" nie. Wanneer besit egter betrokke is kan (en moet) jy sê: "die man ''wie'' (nié ''wat'') se hoed afgeval het."<ref name=alt2/> * Jy "staan nie 'n kans" om te wen nie, maar "het 'n goeie kans" om te wen. Kyk Anglisismes. En jy "wen" nie jou mededingers nie (nie 'n transitiewe werkwoord), maar jy "klop" hulle (wel transitief). Jy kan egter die kompetisie of wedstryd "wen".<ref name=rg3/> Kyk woordsoorte: ====Korrekte woordsoorte==== :''Kyk ook: [[Woordsoort]]'' * "Uitsluitend" en "eksklusief" is b.nwe (beskryf s.nwe, vgl. Eng. ''exclusive'') maar "uitsluitlik" is 'n bywoord (beskryf ww., vgl. ''exclusively''). Dit is m.a.w. verkeerd om te sê "Die klub is uitsluitlik.", dit is "uitsluitend" of "eksklusief". * "Marine-" kan aangewend word as marineomgewing, marinebioloog, ens., maar die los byvoeglike naamwoord is "mariene". Soortgelyk is "stereotipe" die selfstandige naamwoord en "stereotiepe" die byvoeglike.<ref name=uvj1/> Vgl. ook "bydrae" (snw) vs. "bydra" (werkwoord) en politieke vs. polities (bywoord) * Jy "groei" nie 'n baard, of mielies of enigiets anders nie, want "groei" is nie 'n oorganklike werkwoord soos Eng: ''grow'' nie. Jy "kweek 'n baard" of "verbou mielies", ens. Kyk ook "opgegroei". * Om dieselde rede "sink" jy nie 'n skip of enigiets anders nie, maar jy het dit "laat sink", of "tot sink gebring".<ref name=vdm1/> * Die koffie het lekker "gesmaak" en nie lekker "geproe" nie,<ref name=rg3/> want jy proe aan die koffie, en nie die koffie aan jou nie. * "Die handhaaf van" goeie Afrikaans moet "die handhawing van" goeie Afrikaans wees, want "handhaaf" is 'n werkwoord, en "handhawing" nié.<ref name=jrap/> "Opbloeiing", "nasporing", "opstelling", "doodloping" en "vervalling" kan egter vervang word <u>deur</u> "opbloei", "naspoor", "opstel", "doodloop", en "verval", almal selfstandige naamwoorde. Die -ing word net gebruik waar dit noodsaaklik is. * "Verseker" is 'n werkwoord, jy kan jou eiendom verseker, of jy kan iemand verseker van die waarde van 'n produk, ens. "Vir seker" beteken egter "beslis" of "gewis",<ref name = rg7>Die top-10 taalfoute wat Afrikaanssprekendes (onbewustelik) maak, Riaan Grobler, 30 September 2015 11:50</ref> soos in Engels: "''for sure''". ====Sinsbou==== [[Lêer:DAT & Compact Cassette (cropped).jpg|regs|duimnael|"Dat", 'n belangrike Afrikaanse woord]] :''Kyk ook: [[Voegwoord]]'' Voegwoorde van afhanklike bysinne word soms uitgelaat, of word <u>deur</u> die verkeerde voegwoord vervang. In informele spraak, of in aanhalings van informele spraak, kan jy sê: "Ek weet hy het dit gedoen," i.p.v. "Ek weet dat hy dit gedoen het." As jy egter iets meer formeel skryf, soos in 'n artikel, is dit seker minder gepas. Die uitlaat van "dat" in voorgenoemde word aan die invloed van Maleis toegeskryf,<ref>5.2 Dependent clauses, in [https://books.google.co.za/books?id=YTKpSJIJkRsC&pg=PT414#v=snippet&q Roots of Afrikaans: Selected Writings of Hans Den Besten], Hans den Besten, p. 414</ref> wat egter ook die Engelse patroon is, wat ek as eietydse oorsaak vermoed. Voegwoorde word gevolg deur inversie, 'n woordorde waar die werkwoord na die einde van die sin skuif, en waar eenvoud van styl ook nuttig is.<ref name=vdm1/> * Dit is dan verkeerd om te sê: "Hy glo hy sal slaag," en moet wees: "hy glo <u>dat</u> hy sal slaag". * Dit is korrek om te sê: "Ek wil weet wat jy dink <u>dat</u> dit is", en verkeerd sonder die "dat".<ref name=vdm1/> * Dit is ook verkeerd om te sê: "Dit wil voorkom dat ...".<ref name=vdm1/> Vervang dit met "dit wil voorkom <u>of</u> ..." Wat onvolledige konstruksies betref, vgl. ook "dit hang af of..." en "dit hang af in watter...". Dit moet wees: "dit hang daar<u>van</u> af of". Die "van" is noodsaaklik.<ref name=vdm1/> "Hierdie is nie 'n poskantoor nie" moet wees "Hierdie <u>gebou</u> [of paslike alternatief] is nie 'n poskantoor nie," óf "Dit is nie 'n poskantoor hierdie nie."<ref>'n Beeld van Afrikaanse woorde: Kort stukke oor die woordeskat uit die radiorubriek Weeklikse Woordeboek, deur Louis Eksteen (Pretoria: Academica, 1984) {{ISBN|9780868741956}}</ref> Kyk ook: werkwoord-komplement ====Vae stopwoorde==== [[Lêer:Ahmet ÖZER - Vali-2.jpg|regs|duimnael|Na 'n in diepte ondersoek het ons al die modaliteite in plek]] Suidpunt het my attent gemaak op "in plek" wat waar moontlik as afgesaagde, lui en vae stopterm gebruik word, bv. in die sin: "Sy voer aan dat hoewel die nuwe munisipale regulasies nog nie ''in plek'' is nie…" Dis natuurlik beter om duidelik te stel wat jy wil sê, bv.: “Sy voer aan dat hoewel die nuwe munisipale regulasies nog nie /van krag is nie/in werking getree het nie/uitgevaardig is nie/bekragtig is nie/deurgevoer is nie/ter tafel gelê is nie/…”<ref>[http://praag.co.za/?p=46666 Vergeetwoorde of zombiewoorde?], Suidpunt op Praag (1 Augustus 2019)</ref> Soortgelyk kan "in diepte" (Eng: ''in depth'') vervang word met "diepgaande", "grondig", "deeglik", "deurtastend", "deurdringend", of wat die beste mag pas.<ref name=v2022/> ''Modaliteit'', 'n gunsteling van waanwyse amptenare, is eweneens 'n woord op soek na 'n goeie definisie, en kan deur die meer spesifieke "proses", "metode", "prosedure", "stelsel" of "werkswyse" vervang word. ====Verwarbare woorde==== * "Gety" is die deining van die see, of strenggesproke 'n tydsbestek binne 'n langer periode. "Hooggety" is bv. een van die getytye, en "herfsgety" die tyd van een van die seisoene, en 'n (onbepaalde) "jaargety" is 'n deel van die jaar. Soos voorgaande kan 'n "feesgety" miskien so 'n onbepaalde tyd wees, een van die feestye, maar nie "kersgety" nie, want daar is kwalik meer kerstye as die enkele een waarna ons verwys. Gebruik dus "kerstyd".<ref name=vdm1/> * Tydig (d.i. betyds) en tydelik (d.i. nie permanent nie) is nié sinonieme nie.<ref name=vdm1/> * Ook is teenswoordig (d.i. nousedae, vgl. tans) en teenwoordig (vgl. aanwesig, kyk ook: bywoon) nié sinonieme nie. Ons praat van 'n "teenswoordige situasie/omstandigheid", en wel van "teenwoordige tyd" (Eng: ''present tense'') wat inderdaad die tyd van 'n werkwoord vir huidige gebeure aandui.<ref name =krit/> Nousedae is terloops nie 'n Anglisisme (Eng: ''nowadays'') nie, maar 'n Afrikaanse skepping soos hedendaags, vanmelewe/vergange se dae, ens.<ref name=vdm1/> * Ek bespeur persoonlik 'n onderskeid tussen "teenwoordig" en "aanwesig". "Aanwesig" dui vir my op 'n onafwendbare insluiting, kieue is bv. "aanwesig" by 'n vis, terwyl "teenwoordig" dui op 'n willekeurige opsie: "die baas was teenwoordig by die vergadering", hy het dit bygewoon. * Vgl. aanwending (d.i. toepassing/gebruik) met aanwensel (iets wat aangewen/aangeleer is).<ref name =krit>Verklarende Afrikaanse Woordeboek, Kritzinger et al.</ref> "Aanwen<u>d</u>sel" is terloops verkeerd, maar "voorwendsel" korrek.<ref name=vdm1/> * Vgl. potensiaal (s.nw., moontlikheid) met potensieel (b.nw. of bw., moontlik sodanig): iets bereik sy volle potensiaal, maar iemand is 'n potensiële vyand.<ref name=vdm1/> * Atlete hardloop die "tweede rondte (met begin en eindpunt) van die baan", maar 'n tennisspeler is in die "tweede ronde" uitgeskakel. Jou span het na die "tweede ronde" deurgedring, en jy kan 'n "tweede of derde ronde" drankies bestel.<ref name=rg3/> * "Besondere" beteken spesifiek, bepaald, ens., maar "besonderse" beteken uitermate, uitsonderlik, spesiaal, ens. * Jy hoef my ook nie te "onthou" om my werk te doen nie, maar jy kan my "herinner".<ref name=rg3/> * Die gevolge kan "verreikend" (sonder kappie) wees, d.w.s. 'n nadraai hê, en jou taalstudies mag "verrykend" wees. * "Tamteer" en "tempteer" is nie sinonieme soos sekere woordeboeke aandui nie. "Tamteer" beteken "pla" of "terg", terwyl "tempteer" met uitlokking te doen het, bv. deur iemand in die versoeking stel of te verlei.<ref name=vdm1/> * Insae (toegang tot inligting) en insig (verstaan inligting) is nié sinonieme nie.<ref name=vdm1/> * Die "onderhawige artikel" is die betrokke artikel, die een onder bespreking, waarop die fokus val, die lig op gewerp word. Dis nie te verwar met "onderhewige" of "onderworpe", wat 'n afhanklikheid, voorbehoud of vatbaarheid aandui nie.<ref name=vdm1/> * "Essens", bv. koffie-essens, is 'n aftreksel of ekstrak, maar "essensie" is die wese van die saak, dit wat essensieel (nie essensieël) is. * Iemand "fungeer" as regter, predikant of president, maar tydens die hoof se siekte "ageer" sy plaasvervanger – die "agerende" neem waar of tree in sy plek op. Wanneer jy egter 'n veldtog voer "agiteer" jy. Iemand kan wel as voorsitter "funksioneer", maar "funksioneer" is tipies meer tegnies. Sy verstand, of die masjiene "funksioneer" bv. nie meer goed nie.<ref name=vdm1/> * Die polisie ontvang 'n "klag" (meervoud: "klagte") wat "ingedien" of "aangemeld" is, maar nié "gelê" is nie, en die munisipaliteit ontvang 'n "klagte" (meervoud: "klagtes"). Jy sal iemand "aankla" of "maak 'n aanklag", maar "lê" dit ook nie. 'n Dokument word wel "voorgelê" vir goedkeuring, of jy "lê dit voor".<ref name=vdm1/> * Iets word "aangekondig" wanneer nuwe dinge (nuus) skriftelik of mondeling bekend gestel word — tipies weekliks, maandeliks, seisoenaal, ens. 'n "Afkondiging" word egter gedoen vir 'n noodtoestand of krygswet, d.w.s. regulasies of nuwe verordeninge wat ''ad hoc'' in werking gestel word, en letterlik of figuurlik van 'n verhewe plek, balkon, raadsaal of kansel af, d.w.s. afwaarts, gebesig word.<ref name =rsg5-1-2020>[http://www.rsg.co.za/Program-Potgooi/48/Taaldinge Taaldinge], RSG, 5 Januarie 2020</ref> * Jou observasie word verwoord met 'n "opmerking", maar jou ligte aanklag word verwoord met 'n "aanmerking".<ref name=arg4>[https://www.facebook.com/groups/2550041835/permalink/10157489384916836 Argaïese Afrikaanse uitdrukkings is cool!], Mariette Maartens, Louis Krüger, Facebook (2020)</ref> Die semanties onverwante "in aanmerking neem/kom" is egter sonder vg. negatiewe konnotasie. * Die pad loop "afdraand" of "afdraande", maar nie "afdra<u>e</u>nde" nie, want dan word iets gedra – afdraande gedra. * In alledaagse gebruik is "spoed" en "snelheid" tog verskillend,<ref name=vdm1/> alhoewel baie sprekers dit nie eerbiedig nie. Die eerste beteken "vinnige/goeie voortgang maak" (dus geen "stadige spoed"), en is 'n werkwoord of proses: ek "spoed met die grondpad langs", of ek "bespoedig die proses/saak", ek "ervaar voorspoed". Die tweede is 'n toestand wat aandui dat iets in vinnige/stadige beweging verkeer: die kar ry teen hoë/lae snelheid (nié spoed, vgl. Eng: ''at high speed''), en die objek val/wentel teen hoë/lae snelheid en/of versnelling. Vgl. "snelheidsperk", en tog "spoedlokval", seker omdat jy "gespoed" (terloops korrek) het. * In fisika-onderwerpe is bg. woorde verwant maar volkome onverwarbaar (vgl. Eng: ''speed'' vs. ''velocity'') – die eerste is naamlik 'n skalaar en die tweede 'n vektor. Spoed (op 'n tydstip) kan deur een getal (gegewe 'n spoed-eenheid soos km/h) beskryf word, maar snelheid (op 'n tydstip) benodig minstens twee, bv. die spoedgrootte en -rigting in samehang. Jy kry ook spoed- en snelheidfunksies – nuttige begrippe as spoed of snelheid verander. Hierdie verandering of "versnelling" word tipies of by implikasie as 'n vektor aangewend, maar is dubbelsinnig. * "Transforms" en "transformasies" is albei goeie Afrikaans in wiskunde, maar is onverwant en nie te verwar nie. "Fourier-"<ref name="eng2">{{cite book |last1=Engelbrecht |first1=J.C. |last2=Grobler |first2=J.J. |last3=Penning |first3=F.D. |last4=Strydom |first4=B.C. |last5=Swart |first5=J. |last6=Van der Walt |first6=T. |last7=Van Eldik |first7=P. |title=Analise 2: Meerveranderlike en Komplekse Funksies |date=1984 |publisher=Uitgewers Mathematicae |location=Pretoria |isbn=0-620-07064-1 |pages=427, 432, 435, 462 |edition=1ste}}</ref> en Laplace-transforms is nie dieselde as "transformasie/s" van basisse van vektorruimtes nie.<ref name="rund">{{cite book |last1=Rund |first1=H. |last2=Van der Merwe |first2=J.H. |last3=Van der Mark |first3=J. |last4=Grässer |first4=H.S.P. |last5=Viljoen |first5=G. |last6=Wille |first6=R.J. |title=Inleiding tot Algebra en Analise vir Voorgraadse Studente |date=1970 |publisher=McGraw-Hill |location=Johannesburg |isbn=0-07-091265-3 |pages=141 |edition = 1ste }}</ref> 'n "Fast Fourier Transform" is dus 'n "Vinnige Fourier-transform", sonder 'n tweede koppelteken of "-asie" – die byvoeglike naamwoord bly apart. * 'n Bibliofaag (meerv. bibliofagi, Gr. biblion: boek + phagein: om te eet) is eintlik maar 'n boekwurm, 'n gretige leser. 'n Bibliofiel is 'n boekevriend wat veral fraai, seldsame uitgawes versamel, en "bibliofiele uitgawes" is gevolglik vir diegene wat sulke fraai uitgawes waardeer. 'n Bibliomaan is 'n boekegek of hartstogtelike versamelaar van allerlei boeke, in die breë.<ref name=arg5>[https://www.facebook.com/groups/2550041835/permalink/10157476846371836 Argaïese Afrikaanse uitdrukkings is cool!], Martelize Faber, Barbara Zietsman, Christo Viljoen et al., Facebook (2020)</ref> Bibliograaf is 'n boekbeskrywer. * Blykbaar kan mens praat van 'n plastiese sak, of plastieksak. Soortgelyk is identies(uit Duits)/identiek(uit Frans), fanaties/fanatiek, lakonies/lakoniek(bondig) en numeries/numeriek almal sinonieme byvoeglike naamwoorde.<ref name =alt2>Alet Cloete, Taaldinge 18 Junie 2023</ref> Daar is egter uitsonderings want die betekenis kan effens verskil: eksentries (middelpuntafwykend)/eksentriek(eienaardig), fisies(fisika, tasbare)/fisiek(liggaamlik) en simpaties(senuwees)/simpatiek(meegevoel), krities(negatiewe kritiek)/kritiek(allerbelangrik). 'n Spesie is dus nie "krities bedreig" nie, maar wel "kritiek bedreig". * In die Suid-Afrikaanse konteks is 'n "lektor" en "dosent" nie sinonieme nie.<ref>[[:en:Academic ranks in South Africa|Akademiese range in Suid-Afrika]]</ref> 'n Dosent is enige leerkrag in hoër onderwys. 'n "Lektor" is egter een van die akademiese range soos senior lektor (soms vas geskryf), medeprofessor, ens. 'n "Lektor" is dus 'n dosent, maar lg. nie altyd 'n "lektor" nie. Met die uitsondering van "hoogleraar", d.i. professor, word "leraar" deesdae vir predikante voorbehou.<ref name=vdm/> Akademiese range is weer nie met (akademiese) administratiewe range soos dekaan, rektor en kansellier te verwar nie. Dié administrateurs is nie dosente nie. * Professore of soms senior lektore sal by tye deur 'n student genader word om met sy/haar meesters- of doktorsgraad leiding te gee. Spesifiek sal dié dosent 'n student se "leier" tydens sy/haar meestersgraad-"verhandeling" wees, of "promotor" by 'n doktorsgraad-"proefskrif". Die leier/promotor sal vooraf oordeel of kennis, samevattings/gevolgtrekkings of teorieë aangaande die gekose subjek nog ontbreek, 'n datastel beskikbaar is, en sal na afloop bepaal of alle tersaaklike bronne geraadpleeg is. Dié aktiwiteite val onder die hoof van "navorsing" ('n stryd met die onbekende), in teenstelling met "studies", d.i. opdoen van kennis oor reeds bekende onderwerpe. * Na aanleiding van 'n vraag van Oesjaar: Die woorde "produksie" en "vervaardiging" (vgl. ''manufacturing'') lyk inderdaad na sinonieme, maar eersgenoemde is minder kwalitatief. Dit behels nie noodwendig omskakeling van rustowwe in 'n saamgestelde eindproduk nie, en die lewering daarvan word makliker in een syfer uitgedruk: 'n goudmyn produseer 100 ons goud, 'n kragstasie 100 watt elektrisiteit, visserye 100 ton vis. 'n Fabriek vervaardig egter televisiestelle, waar die vervaardiging op etlike maniere gekwantifiseer en gekwalifiseer kan word. * "Guur" en "onguur" is wel sinonieme omdat die betekenis van guur (sagsinnig) tans vergete is. Albei beteken nou onaangenaam, kras, ens.<ref name =alt2/> * "Koste" en "onkoste" is eweneens sinonieme maar word effens verskillend gebruik: "Ek het groot onkoste gemaak." Een opsie kan "ten koste van" 'n ander afgespeel word, maar "teen alle koste" (Angl.) moet wees "tot elke prys".<ref name=vdm/> Albei eersgenoemdes is terloops meervoude, sonder enige simpleks. Pasop dus vir "koste<u>s</u>" en "onkoste<u>s</u>".<ref name=vdm/> Kyk: meervoudsvorme * "Ontgaan" en "ontval" het oorwegend verskillende betekenisse. 'n Woord het jou nie "ontval" (afgesterf, verloor) nie, maar "ontgaan" (ontglip, vergeet, iets versuim). * 'n "Reling" is 'n fisiese skerm wat verhoed dat jy êrens afry of afval. 'n "Reëling" is egter 'n geskrewe of konseptuele protokol waarvolgens 'n proses of stap "in die reël..." (nié "as die reël..." (Angl.) nie) verloop. Vgl. ook 'n gereëlde vs. gereelde geleentheid. =====Verwarring met Engels===== :''Kyk ook: [[Valse vriende]]'' * Jy maak nie 'n "offer" nie, maar wel 'n "aanbod".<ref>[https://maroelamedia.co.za/afrikaans/taalgebruik/taalgebruik-aanbied-offer/ Taalgebruik: aanbied, offer], 3 Oktober 2024, Maroela Media</ref> En iemand is "dapper", d.w.s. "moedig", maar 'n "brawe" persoon is "deugsaam", "fatsoenlik" of "goed".<ref name=rg3/> * Biljoen is in Engels ''trillion'', en die Engelse ''billion'' is "miljard". Biljoenêrs is gevolglik baie skaars, behalwe in lande wat hoë inflasie gehad het. Die aarde is nie vyf biljoen jaar oud (soos een program-aanbieder te vertelle het) nie, want vyf biljoen jaar gelede het die heelal (sover ons verstaan) nog nie bestaan nie. * "Eventueel" beteken "moontlikerwys" of "gebeurlik", en is nie ekwivalent aan "eventually", wat "uiteindelik" beteken nie. Vgl. ook "eventualiteit" en "evenement". * 'n Joernaal is 'n dag- of logboek, en nie 'n vaktydskrif soos in Engels (''journal'') nie.<ref name=uvj1/> * Brutaal beteken parmantig of prontuit, vgl. Eng. ''brutal''. "Bombasties" beteken nie dat die persoon luid is of op jou skree nie, maar hy of sy is eerder opgepof, hoogdrawend of opgesmuk. Vgl. bombas en bombasyn. * "Kompensasie" word soms as 'n sinoniem vir "vergoeding" gebruik, maar eersg. is eintlik 'n aanvulling wat 'n balans of korrekte instelling meebring.<ref name=rr1/> * "Familie" is nie gelyk aan Eng. "''family''" nie, want lg. kan ook op 'n "gesin" dui.<ref name=rg2/> Byna soortgelyk is "datum" nie ekwivalent aan "''date''" nie, want "''date''" kan verwys na 1952, 'n jaartal in Afrikaans. 6 April 1652 is 'n datum in Afrikaans, en ook 'n "''date''" in Engels.<ref name=vdm1/> * Etlike "valse vriende" of verwarrings haal nie die woordeboek nie, kyk onder by "foutlyn" endiesmeer. ====Voorsetsels en ander==== * Gebruik van "'''in'''": Teks word vertaal "in" Afrikaans, nie "na" Afrikaans nie. Jy het "in die eksamen geslaag" is korrek, die "in" moet nie uitgelaat word nie. Hy vertel dit "op Afrikaans", of "in Afrikaans" is albei korrek. Nié "in hulle honderde" nie, maar wel "by die honderde".<ref name=vdm1/> Iets is nié "in die agtergrond" nie, maar wel "op die" agter- of voorgrond. Nié "in hakies" nie, maar "tussen hakies". Hy sal nié "in 'n maand" betaal nie, maar "binne 'n maand".<ref name=vdm1/> "In terme van" is nie goeie Afrikaans nie, en kan vervang word <u>deur</u> "betreffende", "wat die ... betref" of "insoverre".<ref name =jrap>[https://www.litnet.co.za/swak-afrikaans-op-rsg/ Swak Afrikaans op RSG], Jan Rap (2013-06-14)</ref> Lg. (los of vas) mag na 'n Anglisisme klink, maar word ook in Nederlands aangetref.<ref name=vdm1/> Vgl. versover. *Gebruik van "'''op'''": Daar is 'n kans "op reën", en nié "vir reën" nie. "Op vakansie" is blykbaar so korrek as "op toer", "op pensioen", "op diens", "op wag", "op patrollie", "op kommando", "op die begroting", "op my rekening", "op die lys", ens. 'n Heksejag op die "op"-woord, blykbaar as synde Anglisismes, sou "met vakansie", "aan diens" en "met besoek" aan die Afrikaanse taal besorg het. "In berekening" of "in begroting bring" is ook korrek, maar het ander betekenisse. Ook korrek is: "Op die voorgrond/agtergrond", "op die vergadering is besluit tot algehele staking".<ref name=vdm1/> "Op 'n tydstip" is korrek, maar "op 'n stadium" moet wees "in 'n stadium".<ref name=rr1/> *Gebruik van "'''met'''" (d.i. twee of meer dinge saam): Jy voorsien nie iemand "met" iets nie, maar "van" iets. Jy verkoop nie iets "met" wins of verlies nie, maar "teen" wins of verlies. Ek het baie min gekoop "vir" die geld, eerder as "met" die geld. Jy gaan wel "(saam) met iemand op toer". * Gebruik van "'''na'''": Jy laat jou boedel "na" aan erfgename, as 'n nalatenskap,<ref name=arg1>[https://www.facebook.com/groups/2550041835/permalink/10155497392991836/ Argaïese Afrikaanse uitdrukkings is cool!], Elsabé Pienaar, Facebook (2018)</ref> maar laat naasbestaandes "agter". "Ná alles" moet wees "per slot van rekening". Die woord "na" dui tipies 'n rigting of volgorde aan, teenoor "tot" wat 'n onderlinge verband aandui waar rigting/volgorde/proses irrelevant is.<ref name=vdm1/> Korrek: "ek kyk op na die berge", "ek ry van een plaas na die ander", "van die een na die ander oorgegaan" en "van die ooste na die weste". * Gebruik van "'''tot'''": Korrek is: "afgekort tot ...", "'n terugkeer tot beginsels", "van huis tot huis" of jy nou reis, bel of groet, "van plaas tot plaas", "dag tot dag", "van oos tot wes", "van kwaad tot erger", "hy was homself van kop tot tone", "tot 2000 sak mielies gewen" (verkeerd: "tot soveel as 2000..."). Ook korrek: "al tot 2000 gewen", "tot na 2000 sak mielies gewen" en "tot na vandag nie opgedaag nie".<ref name=vdm1/> * Gebruik van "'''dit'''": "langs dit" moet wees "langsaan" of "aanliggend", en oor die algemeen kan "met dit/wat", "na dit", "vir dit", "oor dit", "van dit", "van/vir wat" vervang word <u>deur</u> die <u>betreklike vnw.'e</u> "daarmee/waarmee", "daarna", "daarvoor", "daaroor", "daarvan" en "waarvan/waarvoor".<ref>Vgl. klankgreep by [https://maroelamedia.co.za/afrikaans/taaltoffie/taaltoffie-ag-vir-wat/ Taaltoffie: Ag, vir wat?], Karien Brits, 14 September 2023</ref> D.w.s., nié "maak jou ''reg'' vir dit" nie, maar "maak jou ''gereed'' daarvoor".<ref name=jrap/> "Oor dit wel sin maak" moet eerder wees "omdat dit sinvol/logies/gegrond is". * Gebruik van "'''as'''": "dit lui soos volg" en nié "dit lui as volg" nie,<ref name=vdm>Word om ewe aanvaar in ''Die Korrekte Woord'', deur H.J.J.M. van der Merwe, 1968</ref> en nié "tot soveel as R100 gewen" nie, maar "al tot R100 gewen". Nié "as dit nie vir hom was nie", maar "dis alleen aan hom te danke dat". Nié "wat as dit gebeur" nie, maar "gestel nou dit gebeur". "Sê-nou dit gebeur" is wel beter as eersg., maar ook 'n Anglisisme.<ref name=jrap/> Nié "as sulks" nie, maar "as sodanig". Dis wel korrek om te sê: "Sulks het ek nog nooit gesien nie".<ref name=vdm1/> Verdere Anglisismes hiernaas: ===Anglisismes en indringers=== [[Lêer:Britannia - geograph.org.uk - 977223.jpg|duimnael|regs|150px|Britannia en haar slawe]] :''Kyk ook: [[Anglisisme]]'' Anglisismes (terloops met hoofletter) klink na Afrikaans of lyk na Afrikaans (wolf in skaapsklere),<ref name=arg3/> en slaag daardeur om bestaande uitsprake, woorde en uitdrukkings te verdring, wat mettertyd verleer word.<ref name =rsg3-11-2019>[http://www.rsg.co.za/Program-Potgooi/48/Taaldinge Taaldinge], Sophia Kapp, RSG, 3 November 2019</ref> ====Uitspraak==== * Anglisismes manifesteer ook in uitspraak, bv. "mieuzeum" i.p.v. "museum",<ref name =rsg3-11-2019/> "halleloeja" i.p.v. halleluja, "rabber" i.p.v. rubber, "kouwid" (met dank RSG) i.p.v. covid of kovis, "bouma" (met dank SABC) i.p.v. boma en "tjoena-vangste" (met dank SABC) i.p.v. tunavangste, benewens uitsprake soos "mirsydies", "owdy" en "nissin" vir sekere motorfabrikate.<ref name =jrap/> Daar is tog woorde wat etlike aanvaarde uitsprake het, soos bv. "bulletin".<ref name=alt1>Alet Cloete, Taaldinge 13 Augustus 2023, RSG</ref> * Vgl. ook "kontrák" (korrek) met "kóntrak" (verkeerd), "dirék" vs. "dírek", en kilo ("kilo"/"kiloe" vs. "kilou"). * Kóntak is korrek, maar nie as 'n werkwoord nie. Jy kan wel kontak maak, of in aanraking kom. ====Aanvaarde/ingeburgerde Anglisismes==== Die volgende staan onder Engelse invloed, maar is vandag 100% Afrikaans:<ref name=arg3/> * Stasiemeester, magistraat, tenk, lorrie, orraait, boetson (hoendersiekte), sypaadjie, hardeware (kyk daar), geboortemerk, vonkprop, stadsaal, bokoste, trurat, Kaapstad, Oostelike Provinsie, Westelike Provinsie Daar is ook gewaande Anglisismes:<ref name=arg3/> * Arriveer, attensie, bombasties (kyk bo), distansie, delikaat, figureer, grasieus, kapituleer, konklusie, korpulent, opsie, onus, palaat,<ref name=2m/> prognose, projeksie, relevant, substituut, simultaan,<ref name=2m/> tirannie en venue het die skyn van Anglisismes, maar is dit nie. ====Sintaktiese en vaste uitdrukkings==== * "Meeste mense dink" (Eng: ''most people think'') moet wees "die meeste mense dink". * "Hierdie is ..." (Eng: ''This is ...'') moet wees "Dit is ...". * "Bloed is dikker as water" moet wees "bloed kruip waar dit nie kan loop nie." * Jy sit nie "op naalde en spelde" (Eng: ''pins and needles'') nie, maar "op hete kole", d.i. wag ongeduldig. * "Die vet is in die vuur" moet wees "die gort is gaar". * "Die emmer skop" moet wees "lepel in die dak steek".<ref name=arg3>[https://www.facebook.com/groups/2550041835/permalink/10157347362616836 Argaïese Afrikaanse uitdrukkings is cool!], Maureen van Helden, Rita van Rooyen en Sybrand Burger, Facebook (2020)</ref> * "Sy been trek" moet wees "met hom die gek skeer"<ref name=arg3/> * "Die bal aan die rol sit" moet wees "iets aan die gang kry"<ref name=arg3/> * "'n Blad uit haar boek neem" moet wees "haar voorbeeld volg"<ref name=arg3/> * "Hy noem 'n graaf 'n graaf" en "hy draai geen doekies om nie" is blykbaar albei taaleie.<ref name=arg3/> * Daar bestaan verder 'n magdom/legio Afrikaanse uitdrukkings wat uit Engels ontleen is, waarvan sommige wel, maar ander niks verdring nie.<ref>[http://uir.unisa.ac.za/bitstream/handle/10500/17987/thesis_de_wet_jp.pdf Afrikaans: 'n Ideologiese besinning in 'n multilinguistiese Suid-Afrikaanse bestel], J.P. de Wet, Unisa, 1997</ref> ====Voorsetsels==== * Gebruik van "'''op'''": Minder korrek as die reeds bg. aanwendings is: "op (''<u>in</u>'') die bestuur/komitee/staf/redaksie/raad" en miskien "personeel". En heel <u>verkeerd</u> is: Genoeg om op (''<u>van</u>'') te leef. Julle tyd is op (''<u>verstreke</u>''). Die geld/kos is op (''<u>gedaan</u>''). Baie werk op hande (''<u>het baie werk / hooi op die vurk</u>''). Geen eksemplare op hande (''<u>in voorraad / voorhande</u>''). Kontant op (''<u>by</u>'') aflewering. <u>''Die woorde <u>tussen hakies</u> (nié "in hakies") is die <u>korrektes</u>.''</u><ref name=vdm1/> * Gebruik van "'''uit'''": "uit en uit" (Eng: ''out-and-out'') moet wees "deur en deur", of "oor en oor".<ref name=vdm1/> ====Werkwoorde en aksies==== * Hy het daar "opgegroei" is wel so aanvaarbaar as "grootgeword", alhoewel eersg. na 'n Anglisisme mag klink.<ref name=vdm1/> * Gebruik van "'''gaan'''": "Bed toe gaan" is korrek, maar "hulle sal sonder kos moet gaan" moet wees "... sonder kos moet bly". "Alles gaan verkeerd", moet wees "alles loop verkeerd". Iemand het nie "van sy kop af gegaan" nie, maar "... geraak". Hy "gaan in vir sitrus" moet wees "lê hom toe op sitrus".<ref name=vdm1/> * Vgl. ook "ingaan", jy kan op 'n "saak ingaan", maar nie "ingaan vir eksamen" nie. 'n Eksamen word terloops afgelê of gedoen en nie "geskryf" nie.<ref name=vdm1/> Die lig het nie "uitgegaan" (buitentoe) nie, maar het "doodgegaan", of is "uitgedoof".<ref name=vdm1/> Vgl. "uitgesit". Jy kan nie "teruggaan op jou woord nie", maar kan wel jou "woord/belofte breek/verbreek".<ref name=vdm1/> * Gebruik van "'''neem'''": "<u>tyd neem</u>" i.p.v. kos/besig wees, "<u>as eggenote neem</u>" i.p.v. neem tot eggenote, "<u>maaltyd neem</u>" i.p.v. gebruik/nuttig, "<u>suiker neem in koffie</u>" i.p.v. gebruik, "<u>kans geneem</u>" i.p.v. gewaag, "<u>iemand se part neem</u>" i.p.v. party kies/in bresse tree, "<u>moeite neem</u>" i.p.v. doen, "<u>stappe neem</u>" i.p.v. doen, en "<u>eed neem</u>" i.p.v. aflê/doen/sweer, <u>is almal Anglisismes</u>.<ref name=vdm1>{{cite book |last1=Van der Merwe |first1=H.J.J.M. |title=Die Korrekte Woord – Afrikaanse Taalkwessies |date=1977 |publisher=J.L. van Schaik Bpk |location=Pretoria |isbn=0-627-00141-6 |page=66 ("dat"), 138-139 ("inversie"), 201 ("on-Afrikaanse woordorde"), 302 ("vernoem"), ens. |edition=6de}}</ref> [[Lêer:Freedom of Panorama protest in South Africa 2023 01.jpg|duimnael|Hierdie mense <u>maak</u> 'n beroep <u>op</u> 'n owerheid <u>om</u> [[vryheid van panorama]].]] * Gebruik van "'''doen'''": Jy "doen dan moeite", "doen stappe" en "doen 'n eed", maar "bewys" 'n guns.<ref name=rg1/> Ook doen jy 'n bekentenis, stappe, 'n keuse, 'n aanbeveling, 'n mededeling en 'n skenking.<ref name=uvj1/> Iemand sal jou nie "indoen" nie, maar wel "inloop" of "te na kom". Die onsinnige "Ek doen." is ook nie ekwivalent aan Eng: "''I do.''" nie. * Gebruik van "'''maak'''": 'n Beroep word wel "gemaak", maar let op die [[voorsetsel]]s van die indirekte en direkte voorwerpe: jy maak 'n '''be'''roep <u>op</u> iemand (datief) <u>om</u> fondse (akkusatief), óf, maak 'n '''op'''roep <u>om</u> fondse.<ref name=vdm/> 'n "Beroep" vereis dus 'n mens as indirekte voorwerp, terwyl "oproep" geen indirekte voorwerp het nie. Vgl ook: aanspreek. * Gebruik van "'''deel'''": As sinonieme van deel (werkwoord) sien ek "splits", "splyt", "verdeel", en tog 'n paar ander. Onder die invloed van Engels egter, neem dit deesdae die plek in van "meedeel" (s.nw. "mededeling"), of van "aanbeveel", "aankondig", "adviseer", "oordra" en "aanbied". Die dominee wil iets "met ons deel", die aanlyn-verkoopsman wil "iets met ons deel" (eintlik wil hy nie), of aanbieders beskryf hulself as "ons wat deel".<ref>Een aanlyn-lekeprediker (Facebook, 2020) sê: "Ek wil graag met julle deel wat die Here op my hart gedeel het," en sodanige aanwending van "deel" is dan blykbaar aan die uitbrei.</ref> Hulle wil jou eintlik "iets meedeel", "van iets vertel", "van iets oortuig", of "iets aanbied". * 'n "Kamer deel" is 'n ingeburgerde Anglisisme, maar "ek sal met jou deel", menend "afreken", is verkeerd.<ref name=vdm1/> Dis korrek om te sê: "wat oorbly is jou deel (s.nw.)", of "dis jou beurt om die kaarte te deel", of "uit te deel", maar daardie deelbeurt is nie "jou deel" nie.<ref name=vdm1/> Iets of mense word nie in gelyke dele of in groepe "opgedeel" nie, maar wel "ingedeel" of "verdeel".<ref name=vdm1/> [[Lêer:Shark stranded on Red Cliffs-06+ (2515537742).jpg|duimnael|regs|SABC: "Die haaie het by die eiland uitgehang" — sien is glo.]] * Gebruik van "'''hang'''": In Afrikaans word tipies gesê: hy is gehang (Eng: ''he was hanged''), maar "opgehang" is beter.<ref name=vdm1/> In Engels is dit gebruiklik om te sê: "he was hanging out with" / "we were hanging around" / "hang on/in there", en dit lyk of dit ook in Afrikaans en Nederlands inslag vind, selfs in woordeboeke. Miskien is dit waar "rondhang", "uithangplek", "uithanggeleentheid", "ons gaan daar uithang" of selfs "ons hang by die braaivleis" ontspring het. 'n SABC-program ry dit holrug: "Die haaie het by die eiland uitgehang." Toegegee, die alternatief is soms nie byderhand nie, maar na gelang van konteks kan "oorwinter", "rondswem", "deurkruis", "bevaar", "vertoef/vertoewe", "gedraal", "aangebly", "bly aan daar/hou vas!", "gehou by", "tyd verwyl by", "tyd deurgebring by", "geboer in/by", "gebeusel", "getalm", "gesloer", "-slenter", "-drentel", "geleuter", "getreusel", "lanterfant" ensomeer, oorweeg word. Kyk ook: "hang af". * Gebruik van "'''breek'''": As sinonieme van "breek" sien ek etlike, wat meestal te doen het met "stukkend maak", bv. beskadig, fynmaal, omdolwe, rinneweer, ruïneer, saboteer, skend, verdelg, vermorsel, verniel, verpletter, verskeur, verwoes, ensovoorts. Dit wil egter voorkom of "breek" onder die invloed van Engels die plek inneem van "onderbreek". 'n "Onderbreking" is egter iets wat ophou en later op dieselde trant aangaan, d.w.s. 'n diskontinuïteit, intermissie, pouse, reses, ruskans, ruspoos, ruspouse, tussenpoos of verposing. So sal die programaanbiedster/er ons dan tot vervelens herinner: "ons is terug na die advertensiebreek," en dié word sommer op die SABC-skerm gespel as "advertensiebreuk". Om die gebroke kykers te spaar kan hulle oorweeg: "ons gaan voort na die reklameflitse". Daar is ook 'n sg. "sigaretbreek", waar sigarette nie gebreek word nie. Of mense "maak 'n breek", "ons breek hier". * 'n Droogte kan wel deur reën gebreek of onderbreek word. Jy breek wel 'n belofte / eed / jou woord / slegte gewoonte / 'n mens (geestelik/geldelik ens.) / met jou vriende.<ref name=vdm1/> * Jy het nie die wet "gebreek" nie, maar "oortree"/"geskend". Ook word die rekord nie "gebreek" nie, maar "verbeter". Die perd word nie "ingebreek" nie, maar "mak gemaak", "beteuel", of "gedresseer". Jy "breek nie weg" van 'n organisasie nie, maar "onttrek jou". Vergaderings word nie "opgebreek" nie, maar "verdaag", "ontwrig" of "uiteengejaag".<ref name=vdm1/> Vgl. kamp opbreek. * Gebruik van "'''kruis'''": In 2023 se [[Johan Badenhorst|Voetspore]]-reeks (kyk SABC-Afrikaans) word ons meegedeel dat hulle die "kontinent gekruis" het. Ook op wikipedia word paaie en riviere "gekruis". In Texas word Tuli's en Angusse wel gekruis (of gekruisteel), en op Afrikaans kan jy "kruis" wanneer 'n fisiese kruis of oorkruis beweging ter sprake is. Jy kan ook 'n gebied "deurkruis" met kruis en dwars bewegings, maar om 'n rivier, pad of kontinent te "kruis" of "oorkruis" is albei verkeerd. Vervang dit <u>deur</u> "oorsteek", "oorgaan" of "deurgaan".<ref name=vdm1/> * Jy sal nie in Afrikaans "kamp" of "uitkamp" nie, maar wel "'''kampeer'''", "kamp opslaan", en "kamp opbreek".<ref name=vdm1/> Met die "kampplek" (toutologie) en "kamptoerusting" (d.i. kamp se toerusting) word miskien bedoel "kampeerplek" en "kampeertoerusting". * Jy "'''open'''" wel 'n gebou/fabriek/winkel/skool/oë/vergadering/dansparty, maar 'n blik/deur/venster word "oopgemaak".<ref name=vdm1/> * Iets "het sin" (d.i. "sinvol"), of dit "het geen sin nie" (d.i. "sinneloos"/"onsinnig"), maar dit kan nie sin ''maak'' nie (Eng: ''it makes sense'').<ref name=taal7/> * Verblyf vir jou gesinsvakansie is nie "geboek" nie, maar "bespreek", so ook jou konsertkaartjies, ens.<ref name=rg2/> Jy het nie die dokter "gaan sien" nie, maar "besoek" of "gespreek". * "Hande skud" moet wees "handgee", "handdruk gee" of "groet". Mense loop terloops "hand aan hand", nie "hand in hand" nie.<ref name=vdm1/> Jy "vat" nie iemand se hand nie, want dis nie los van die liggaam nie. Jy "lag in jou vuis", nie "in jou mou" nie. Jy sal nie die dokument/werk/vorms "inhandig" (Eng: ''hand in'') nie, maar "afgee", "indien", "ingee" of "inlewer".<ref name=vdm1/> Dit kan ook "oorhandig" word, maar is dan nie sinoniem met "afgee" nie. * Hy/dit het goed "uitgedraai", moet wees "terreggekom", of daar het "iets goeds van hom terreggekom". Hy kan wel probeer om hom "uit te draai" uit 'n situasie/opdrag/werk. Die soektog sal "op niks uitdraai nie", moet wees: "op niks uitloop nie."<ref name=vdm1/> * Sy het nie haar motor "laat diens" of "gediens" nie, maar "versien" of "herstel". Jy sal nie van al die eet "gewig optel" nie, maar wel "aansit". Jy "vat" nie "jou tyd" nie, maar is "traag", "nie haastig nie" of "haas jou nie", ens. Die saal is nie "volgepak" of "gepak" nie, maar "stampvol".<ref name =rg1>Taalgeneraal: 10 Anglisismes wat jy onwetend gebruik, Riaan Grobler, 14 Januarie 2016 16:32</ref> * Jy kan iemand wel medisyne "ingee", maar jou motor het nie "ingegee" nie, dit "raak onklaar". Daar is wel 'n "ingewing van die oomblik".<ref name=vdm1/> * "Inlê" is nie sinoniem met "laatslaap" nie,<ref name=jrap/> maar jy kan vrugte "inlê". * Die kunstenaar het nie "lewendig opgetree" nie (of was hy nogal lewendig?), en dit is nie "lewendig uitgesaai" nie, maar sy optrede is "regstreeks/direk uitgesaai".<ref>[https://blogs.litnet.co.za/kobusvictor/2009/03/27/taalblapse/ Taalblapse], Kobus Victor, 27 Maart 2009</ref> Jy het nie "op die program ingeluister" nie, maar net "geluister".<ref name=vdm1/> * "Jy berus jou ..." of "ek berus my", ens., is verkeerd, maar "hy berus in ..." (nie wederkerig) is korrek.<ref name=vdm1/> * "Sien ook" is verkieslik "kyk ook", maar albei is aanvaarbaar.<ref name=vdm/> Jy het nie iets "opgekyk" nie, maar "nageslaan" of "opgesoek".<ref name=az1>[https://maroelamedia.co.za/afrikaans/taalgebruik/taalgebruik-kyk/ Taalgebruik: kyk, Maroelamedia; Skryf Afrikaans A-Z, Pharos]</ref> Iemand "kyk na hom/haarself" in 'n spieël, ander sien om na hulself, sorg vir hulself, is goedversorgd. Jy het nié "jou weg oopgesien" nie, maar "sien kans".<ref name=vdm1/> * Jy het nie "uit sigarette gehardloop nie", maar dit het "opgeraak". Ook "hardloop jy nie weg" van verantwoordelikhede nie, maar "ontduik dit", of "skram weg" daarvan. Jy "hardloop nie weg" met 'n idee nie, maar "sit op loop" daarmee, en jy "hardloop" nie 'n winkel of sg. besigheid (kyk: besigheid) nie. Jy hardloop ook nie "vir al wat jy werd is" nie, maar "so al wat jy kan".<ref name=vdm1/> "Vir al wat ek omgee" moet terloops wees "wat my betref...", en "vir al wat ek weet" moet wees "versover ek weet...".<ref name=vdm1/> * Jy kan wel sê: "Ek sal bydra", in antwoord op 'n voorstel. "Bydra" verg andersins 'n komplement, d.w.s. "daartoe bydra" of "bydra tot". Die werkwoord-komplement is hier noodsaaklik,<ref name=vdm1/> maar die werkwoord-komplement "uit" is verkeerd en oorbodig in die sin "ek probeer/toets dit <u>uit</u>". Kyk ook: "uitkamp". * Insgelyk is dit verkeerd en oorbodig om te sê: ek het "opgeëindig by", of hy/sy het "opgeëindig as", synde dit nou die "uiteindelike bestemming" of 'n "onverwagse verdrag van sake/plek/bestemming" sou wees. Jy eindig/beland maar net by/in 'n plek of situasie.<ref name=arg2>[https://www.facebook.com/groups/2550041835/permalink/10157348434176836 Argaïese Afrikaanse uitdrukkings is cool!], Martha Koelman Nèè Potgieter, Facebook (2020)</ref> Jy kan wel iets afend, afeindig of opeis. * Sekere werkwoorde vereis 'n spesifieke voorsetsel, gebruik bv. "vervang <u>deur</u>" i.p.v. "vervang met". Vgl. "die dorp is verower van/op die vyand", albei reg.<ref name=vdm1/> Kyk: werkwoord-komplement ====Selfstandige naamwoorde==== {{multiple image | align = right | direction = vertical | header = Generasie-Y & Z | header_align = center | image1 = NF-1-Tache cafe-au-lait.jpg | alt1 = | width1 = 200 | caption1 = 'n Moedervlek was eens nié 'n geboortemerk (Eng: ''birth mark'') nie, maar vandag wel... | image2 = Accident Salisbury 1856.jpg | alt2 = | width2 = 200 | caption2 = Dís nou 'n besigheid! | image3 = Statue of Janus 傑纳士像 - panoramio.jpg | alt3 = | width3 = 200 | caption3 = 'n Tweegesig- was eens nié 'n tweegatjakkals nie, maar deesdae wel... | background color=;border:none; }} * "Beton" is die korrekte woord vir "konkreet" in boukunde, en "titanium" moet wees "titaan". 'n "Perdeskoen" is 'n "hoefyster" of "perdeyster", "slakkepas" 'n "slakkegang", "swartbord" 'n "skryfbord", en "hardeware" is na ware "ysterware".<ref name=taal7/> Weliswaar rekenaarhardeware en -sagteware, oftewel -apparatuur en -programmatuur.<ref name=uvj1/> 'n "Teoris" (meervoud: teoriste) is eintlik 'n teoretikus (meervoud: teoretici of teoretikusse). Die klavierkonsert het nie "bewegings" nie, maar "dele". "Wingerde" is nie "wynlande" nie, maar daar is 'n Kaapse wynland (Eng. ''Cape winelands'', kyk meervoudsvorme).<ref name=2m/> In geologie is daar nie 'n "foutlyn" nie maar 'n "verskuiwing". "Kantlyn" is terloops die lyn en nie die -ruimte nie.<ref name=vdm1/> "Geboortemerk" was na regte 'n "moedervlek", ... eens op 'n tyd. * Soortgelyk is 'n "feering" (mikologie) 'n "heksekring", 'n "skaalinsek" 'n "dopluis",<ref>'n Sandvlooi (Eng: ''sandhopper'') is wel 'n [[skaaldier]], maar nié 'n insek of "skaalinsek" nie.</ref> en "moorlande" eintlik "veenlande". * Jy doen fluks "sake", en nié fluks of goeie "besigheid" nie. 'n Sg. "besigheid" is eintlik 'n "sake-onderneming", vgl. "sakeman", "sakevrou", "sakekern", "sakebrief" en "sakevertroueindeks". Jou "besigheidskaartjie" eintlik 'n "visitekaartjie".<ref name="rr1">{{cite web |last1="Genade" |first1=Ina |title=Roei uit die taalgoggas |url=http://www.rooirose.co.za/roei-uit-die-taalgoggas/ |website=rooirose.co.za |publisher=Rooirose |date = 2015-03-06 |accessdate=17 May 2020}}</ref> Iemand moet hom/haar nie met jou "sake" (i.p.v. besigheid) inlaat/bemoei (i.p.v. inmeng) nie. "Inmeng" is ook korrek: in (nie "met") jou sake inmeng.<ref name=vdm1/> * Iemand is nie 'n "tweegesig" nie, maar jy kan wel 'n "tweegesigbeeld" kry, d.w.s. met twee gesigte. 'n Sg. "tweegesigpersoon" is miskien 'n "tweegatjakkals".<ref name=vdm1/> * "Term" of "terme" is glibberige kalante wat hul maklik tuismaak in Afrikaans. 'n Diens het egter nie "terme en voorwaardes" nie, maar "bepalings en voorwaardes".<ref name=rg2/> So ook die "voorwaardes van die vredesluiting" eerder as die "terme" daarvan, en ons "koop op paaiemente" of "vra die verkoper na sy/haar voorwaardes" (d.i. ''terms of purchase'' en ''buying on terms'').<ref name=vdm1/> "In terme van jou opvatting" moet wees "volgens/na jou opvatting", en "in terme van hierdie regulasie" moet wees "volgens/ingevolge/kragtens hierdie regulasie".<ref name=vdm1/> "In terme van" moet wees "betreffende", "wat die ... betref" of "insoverre".<ref name =jrap/> "Met die term verstaan ons" moet wees "hiermee verstaan ons", of "onder die term verstaan ons".<ref name=vdm1/> * Die woorde wat in vaktaal gebruik word is wel "terme", en ons praat dan van "terminologie", d.w.s. die navorsing van, en skepping van terme. "Terminografie" is die praktyk van termwerk, insluitend standaardisasie en die saamstel van termlyste en woordeboeke.<ref name =rsg22-12-2019>[http://www.rsg.co.za/Program-Potgooi/48/Taaldinge Taaldinge], RSG, 22 Desember 2019</ref> * Wanneer jou motor onklaar raak (nie "ingee" nie) en jy dit wil versien (nie "laat diens" of "gediens" nie), soek jy nié na "parte" nie, maar wel na "onderdele".<ref name=rg1/> Daar is wel 'n "smeerdiens".<ref name=vdm1/> Blykbaar koop ons by die vulstasie "ongelode petrol" eerder as "loodvrye petrol", want petrol sonder die toevoeging bevat reeds lood. 'n 4x4-voertuig is eintlik 'n viertrekvoertuig, d.w.s. met oordraratkas na 2de ewenaar, terwyl 'n voertuig met alwielaandrywing daarsonder (nié "sonder dit") klaarkom.<ref name=2m>[https://iono.fm/e/1033530 Taaldinge 2 Mei 2021], RSG</ref> ====Foutiewe (en korrekte) meervoudsvorme==== [[lêer:Afrikaanse meervoudsvorme.png|duimnael|regs|180px|Sg. "bylaag" en "toelaag" skep 'n probleem, want wat sou die meervoude wees?<ref name=vdm1/> ]] * "Statistieke" (Eng: ''statistics'') moet wees "statistiek" as dit gaan oor die metode / vakgebied / wetenskap van massaverskynsels. Verskillende soorte of dokumente hiervan kan wel "statistieke" genoem word, bv. "Statistieke SA". "Skoolgrond", "dorpsgrond", "hoofkwartier", "nasionale argief", "Natalse middelland", "Uniegebou", "wynland" van die Kaap, "Victoriawaterval", "Howickwaterval", "Kirstenbosch botaniese tuin", ens., ontvang in Afrikaans geen meervoud<ref name =rsg19-1-2020>[http://www.rsg.co.za/Program-Potgooi/48/Taaldinge Taaldinge], RSG, 19 Januarie 2020</ref> soos in Engels nie. Die opname is aldus uit die "argief" (en nie "argiewe") opgediep, al bestaan die argief uit meer as een lêer, kabinet of vertrekke. Vgl. "kampioenskap" met "kampioenskappe", wat uit 'n wedstrydreeks of -reekse bestaan. * Jy dra ('n) "bril" en nie "brille" (Eng: ''glasses'') nie, en "toestande" kan ook maar "toestand" wees,<ref name=vdm1/> al word dit deur verskillende faktore bepaal. Ook sê jy nie jou "gebede" op wanneer dit een gebed is nie. Vgl. die "massas", ons "invoere" en "uitvoere", ons "oortuigings" en die "werksplase".<ref name=vdm1/> Vitamiene C moet wees vitamien C (kyk onder). "Die tweelinge" verwys na minstens 4 wesens, maar in Engels kan ''twins'' 2 wees, en ''twin'' een wese. * Jy sit jou "studie" voort, al bestaan dit uit verskeie modules, vakke, ens.<ref name=uvj1/> "Studies" verwys na uiteenlopende studierigtings of -projekte wat nie in direkte verband staan nie. "Eksamen" ontvang slegs die meervoud "eksamens" as dit oor jare strek, want een eksamen sluit verskillende vraestelle in. Soos elders genoem slaag of druip jy nie 'n eksamen nie, maar kan wel "in die (nié jou) eksamen druip/slaag",<ref name=vdm1/> want die eksamen is hier nie die direkte voorwerp, of akkusatief nie. * Party woordeboeke gee "keus", meervoud "keuse", ander weer "keuse" en "keuses", of albei. In ieder geval <u>doen</u> jy jou keuses (of keuse, of keus) en maak hulle nie. Molekuul/molekule/molekules is ewe dubbelsinnig.<ref name=vdm1/> Let op die <u>wisselvorme</u>: vitamien (mv. vitamiene) vs. vitamine (mv. vitamines), proteïen (mv. proteïene) vs. proteïne (mv. proteïnes), én aspirien vs. aspirine (albei enkelvoud).<ref name=uvj1/> Rakende klag/klagte/klagtes, kyk bo. * "Slagpale" is wel korrek, en die meervoud bly maar "slagpale". Ook is "tussenpose" (nié "tussenposes") die korrekte meervoud, want die enkelvoud is "tussenpoos".<ref name=vdm1/> Vgl. "pouse", meervoud "pouses". * Die Klein- en Groot-Swartberge in samehang lewer die Swartberge, al drie in die meervoud. 28+ ander berge in Suider-Afrika staan bloot as Swartberg (enkelvoud) bekend. Soortgelyk is Suurberge (meervoud) slegs die bekendste van etlike Suurberg-berge in Suid-Afrika. Vgl. Drakensberge. ====Ander indringers==== * "'''Tyd'''" word dikwels verkeerd aangewend. "Vir 'n lang tyd" (bloot: "lank") en "oor tyd" is [[Anglisisme]]s, maar jy kan wel "oortyd werk". "By hierdie tyd" moet wees: "teen hierdie tyd." Die dirigent moet nie "tyd hou" nie, maar "maat hou". "Vat jou tyd" moet wees "gebruik jou tyd", ens. "Wat is die tyd?" moet wees: "hoe laat is dit?" "In 'n paar uur se tyd" moet wees: "oor/binne 'n paar uur". 'n Wedstryd se "halftyd" is na ware die "rustyd". "Ek het nie tyd vir hom nie" moet wees: "ek duld hom nie(?)", "ek het geen geduld met hom nie", "kan hom nie uitstaan/veel/verdra nie."<ref name=vdm1/> * "Al die tyd" is korrek, maar tipies dui "al" op iets wat ''getel'' kan word. "Al die pad gestap", of selfs "al die veld is vrolik", <u>is dan Anglisismes</u>, en die korrekte sinne sou wees "die hele pad gestap", of "die ganse/hele veld ...". "Al twee van hulle" <u>is 'n Anglisisme</u>, en moet wees "(hulle) al twee" of "(hulle) albei". "Twee van hulle", d.w.s. twee uit 'n groter getal of groep, is korrek.<ref name=vdm1/> *"Van tyd tot tyd" is blykbaar nié 'n Anglisisme nie, en word ook in Nederlands en Duits opgemerk. "Met die loop van (die) tyd" is blykbaar ook korrek,<ref name=vdm1/> maar kan miskien vervang word <u>deur</u>: "met verloop van tyd", "mettertyd" (of "met tyd"), "op die langeduur", "gaandeweg" of "algaande", ens. "'n Geruime tyd" is ook nié 'n Anglisisme nie.<ref name=vdm1/> Kyk ook: tydig, -gety. * "in gemeen" (Eng: ''in common'') moet wees "met mekaar gemeen", of "niks gemeens met mekaar". * "Skool bygewoon" (dankie Google-vertaler) moet wees "op skool gewees by..." of "skool gegaan by...". Ook "studeer aan Harvard-universiteit", nie "bygewoon". * "Sover terug as 1916", moet wees "reeds in 1916", maar "10 jaar/maand/rukkie terug/gelede" is korrek. * "Soveel so" is 'n Anglisisme. Dit moet vervang word <u>deur</u> "sodanig dat", "tot so 'n mate", "dermate", "derwyse", ens. * "Kleurvol" (Eng: ''colourful'') moet wees "kleurryk", en "soomloos" (Eng: ''seamless'') moet wees "naatloos". * Jy is nie "oop" vir oortuiging nie, maar "vatbaar vir...".<ref name=rg1/> Iemand is ook nie "beïndrukbaar" nie, maar "ontvanklik" of "vatbaar vir" idees, ens.<ref name=taal7>[http://www.savryskutskrywer.co.za/vgk_taal.htm#.Wx2XmfZuL7N Taalwenk 7, Louis van Rooyen, savryskutskrywer]</ref> * Klakkeloos: jy het niks "uitgemis" nie, maar "misgeloop", en die maatskappy het nie sy dividend "'n mis gegee" nie, maar oorgeslaan of teruggehou. Jy kan wel die bus mis of misloop, maar het dit liefs verpas.<ref name=vdm1/> Jy het ook nié die saak "opgebring" nie, maar "opgehaal", en het liefs nie jou kinders "self opgebring" nie. * "Geboorte gee" moet wees "lewe skenk aan".<ref name=vdm1/> ====SABC-Afrikaans==== Dié is nogal 'n bron van vreugde, want jy leer hoe om dinge nié te sê nie, of minstens sit dit jou aan die dink. 'n Paar voorbeelde: * "Die roofdier wil nie sy posisie weggee nie." Of wil hy dit miskien nie verklap of verraai nie? * "Die mense/honde het die spoor opgetel." Of het hulle begin spoorsny, of ruik of gewaar hulle dit? * "Hulle het wat dit vat om bo uit te kom." Of het hulle wat dit verg? * "...die eintlike regte lewe (Eng: ''real life'') nagmerrie." Hulle bedoel maar: die werklike nagmerrie. * "...die seekoeie se rolpoeding voorkoms (Eng: ''roly-poly looks'')." Miskien moet hulle sê: potjierol voorkoms? * "...aggressie op 'n vlak van sy eie." Miskien: ongeëwenaarde aggressie? Die Pretoria-dialek insgelyk: * "Hulle is spiteful want hulle wil bribes hardloop." Miskien: Hulle is astrant / steeks / stuurs / hardkoppig / moedswillig / opsetlik want hulle soek omkoopgeld / afkoopgeld / smeergeld / wil konkel / wil my afrokkel. * "Hierdie boek bevat pryslose inligting." My woordeboek is seker verouderd. ====Germanismes==== * Die woord "vele" is blykbaar 'n ander indringer, en die korrekte woord sou wees "heelwat", "baie", "verskillende", "etlike", "allerlei", "talle", of wat die situasie mag vereis. Ook is "albei" 'n beter keuse as "beide", maar "die beide gevangenes" of "die beide Amerikas" is blykbaar gangbaar. * "Meerdere mense" moet wees "verskeie mense", maar jy kan praat van "meerdere aspekte".<ref name=vdm/> "Eenduidig" moet eerder wees "ondubbelsinnig,"<ref name =rsg3-11-2019/> maar eersgenoemde is gewild en miskien nodig in wiskunde-vaktaal. Mens kry byvoorbeeld "eenduidige funksies", ens. * Aanvaarde germanismes is "eerstens", "tweedens", "hoogstens", ens.<ref name=vdm1/> ===Pleonasmes=== :''Kyk ook: [[Pleonasme]]'' * 'n "Onverwagte verrassing" is steeds net 'n verrassing, en 'n "eindresultaat" is die resultaat, slotsom, afloop, nasleep, konklusie, uitkoms, uitwerking of 'n voortvloeisel.<ref>[https://jouwerk.solidariteit.co.za/taalflaters-en-taboes-in-die-werkplek-2/ Taalflaters en -taboes in die werkplek], Cilleste vd Walt & Inge Strydom, 6 Augustus 2014</ref> "Ek persoonlik" "stap liefs te voet," en vir dié wat "vooruit beplan" het, is dit "bowendien ook" oorbodig om al die "ware feite" "weer te herhaal".<ref>[https://www.litnet.co.za/red-ons-taal/ Red ons taal], Jean Oosthuizen, 2015-06-03</ref> * Die foutiewe uitdrukking van die [[trappe van vergelyking|oortreffende trap]], "mees algemeenste", moet wees "mees algemene" of bloot "algemeenste". "Meer deftiger" moet wees "meer deftig" of bloot "deftiger". "Meer dikwels" moet wees "meermale", en "minder dikwels", "mindermale".<ref name=vdm1/> * Wat [[toutologie|toutologië]] betref sê hulle ons moet sê "Gondwana" en nié "Gondwanaland" nie, want Gondwana sou reeds "land van die Gonde" beteken. "Gondwanaland" ontspring egter reeds by die Oostenrykse geologie-professor Eduard Seuss, en aangesien "wana" eintlik bos beteken, is ek onseker oor die saak.<ref>[https://www.thestudy.net.au/projects/gondwana-name.html Gondwana: How it got its name], Notes by Craig Robertson (Maart 2008)</ref> * Ingeburgerde toutologië is tortelduif, windhond, lintwurm, walvis, winkelhaak en verskillende soorte ('n pleonasme).<ref name=vdm1/> Kyk: samestellings. ===Los en vas=== Los en vas skryf (nié "los- en vasskryf") is 'n taal[[:en:tameletjie|tameletjie]] wat met 'n kennis van woordsoorte bygelê word:<ref>[https://iono.fm/e/1073963 Taaldinge 18 Julie 2021], Sophia Kapp, Viva</ref> * Byvoeglike naamwoorde kan ''attributief'' of ''predikatief'' aangewend word, en staan dus altyd los: "privaat sak" (''a.''), en "die sak is privaat" (''p.'') Vgl. "privaat skool", "privaat belange". Die mens is wit, ensomeer, dus 'n wit, swart of bruin mens. 'n "Reuseaandeel" want die "die aandeel is reus"?? "Reuse-" is dus nie 'n b.nw. nie maar 'n s.nw. met verbindings-e, en word net soos "leeueaandeel" vas geskryf. Vgl. "reuse- politieke vergadering". * Woorde soos "baie", "effe", "ewe" en "heel" word gewoonlik deur 'n bywoord of b.nw. gevolg, en help ook om lg. te onderskei. Vgl. bv. "skaars<u>s</u>te" teenoor "skaarste". Droë seisoen en nat seisoen, maar wel reënseisoen. Lengte en breedte is nie b.nwe nie, en ons skryf dus lengte- en breedtegraad. * Betekenisverdigting lewer egter samestellings soos [[sagtevrugte]], [[Bloutrein]], bruinsuiker, bruinbrood, growwebrood,<ref name=adinda/> langbroek en donkerkamer,<ref>[https://www.beterafrikaans.co.za/website/mob.php?pag=128 Beter Afrikaans: Betekenisverdigting]</ref> benewens veral siektename soos bloutong en spesiename soos wildehond, bloubok, blouduiker, bloublasie, bloukappie,<ref name=adinda/> rooibok, mooimeisie, geelperske en geelwortel wat almal net soos "skoolboek" vas geskryf word. "Die boom het 'n geel wortel," bevat egter geen samestelling nie, en die woorde word dan los geskryf.<ref>[https://beterafrikaans.co.za/website/index.php?pag=127 Beter Afrikaans: Samestellings]</ref> * Samestellings in byvoeglike naamwoorde en bywoorde word ook vas geskryf, bv. [[helderrooi]], [[grysgroen]] of saggeaard, benewens "goeie-" in groetvorme soos goeiemôre, goeiemiddag, goeienaand, goeienag en goeiedag.<ref name=v2022>Viva, 2022</ref> * [[Groot-Winterhoekberge|Groot-]] en [[Klein-Winterhoekberge]] is geografiese name wat volgens die AWS met koppeltekens geskryf word. * Woorde wat tydsduur of mate aandui, gevolg deur ’n byvoeglike naamwoord, word los geskryf. Voorbeelde is "16 maande lange/oue", "vier weke lange" en "drie uur lange".<ref>[https://beterafrikaans.co.za/website/index.php Beter Afrikaans]</ref> "Aldrie" moet wees "al drie". * Vgl. wel "agt uur" (tydsduur) met "agtuur" (tydstip, vas). Vg. is vergelykbaar met derdejaar(student), of derdegraad(tamaties). Die tamaties is wel "derde graad", en die student in sy/haar "derde jaar".<ref name=adinda>[https://juffer.files.wordpress.com/2015/08/s-p-e-l-l-i-n-g.pdf Kan jy die volgende woorde reg spel?], Adinda Vermaak, Kurrikulumadviseur: Afrikaans, Distrik Metro-Noord, WKOD, Januarie 2009</ref> Kyk: samestellende afleidings. * "Op pad" is twee woorde, bv: "Hulle is op pad huis toe". "Oppad" en "huistoe" is dan verkeerd. * "Al weer", "nog steeds", "weer eens", "bekend staan", "op sigself" (nié "in sigself"),<ref name=taalk/> "so iets" en "onder lede" is ook telkens twee woorde. * Lg. het blykbaar nou die wisselvorm "weereens". "Ek/my self" en "ek/myself" is ook albei korrek. * "Temeer", "destemeer", "alte-/alhoemeer", "-minder", "-verder", "-sterker", "-swakker", "-stadiger", "-vinniger" kan blykbaar vas geskryf word, alhoewel die AWS neig om dit los te skryf.<ref name=vdm1/> * "Agslaan" en "voetslaan" is telkens een woord, maar "munt slaan" twee. * "Tegemoetgaan" en "tegemoetgegaan" is telkens een woord, maar "ten gronde gaan", "te water laat".<ref name=arg1/> * Soortgelyk sal jy sal iets "ter syde stel" of "ter tafel lê" en dié word los geskryf, maar "tersydestelling" en "tertafellegging" is sg. <u>samestellende afleidings</u> wat vas geskryf word.<ref name=aws2>Afrikaanse Woordelys en Spelreëls (10de Uitgawe, 2009): Woordgroepe, p. 128-130</ref> Vgl. Ou Testament vs. Ou-Testamenties, Derde Wêreld vs. Derdewêrelds, dertiende eeu vs. dertiende-eeus, tweede graad vs. tweedegraads, vyf jaar vs. vyfjaarliks. * B.nw./telwoord + s.nw. as bepaler van 'n opvolgende s.nw. lewer bv. die volgende samestellings: Derde Wêreld vs. Derdewêreldlande, droë land vs. droëlandboerdery, lang termyn vs. langtermynbeplanning.<ref name=aws2/> * "Skeef loop" en "skeefloop" is onderskeidelik letterlik en figuurlik te verstaan. Vgl. ook "onder druk" en "onderdruk".<ref name =taal11>Taalwenke 11, Elsabe, saskrywersendigters</ref> "Aan mekaar" beteken "vir/teen elkander" en "aanmekaar" beteken "aanhoudend".<ref>[https://www.facebook.com/Beterafrikaans/ Beterafrikaans], 9 Maart 2020</ref> ===Formate=== * "100&nbsp;000" kry geen komma in Afrikaanse sinne nie. * "06:30" is die enigste skryfwyse vir half sewe, en dan net vir die oggend. Afkortings vir voormiddag en namiddag word deesdae ontmoedig. * Afkortings BSc en BCom en ander kwalifikasies word sonder punte geskryf. MA en BA kan insgelyk sonder punte geskryf word, alhoewel M.A. en B.A. nie verkeerd is nie. So ook is "mnr Pienaar" en "prof Dreyer" sonder punte.<ref name=taal2>Taalwenke 2, saskrywersendigters</ref> ==Benamings== ===Geskiedenis=== ====Antieke Griekse wêreld==== By artikels rakende Griekse geskiedenis word meestal op die spelling berus, soos deur C.A. van Rooy<ref name = Rooy>{{Cite book | last = van Rooy | first = C.A. | authorlink = | title = Antieke Griekse Geskiedenis | publisher = Butterworth en kie | location = Durban, Pretoria | date = 1980 | pages = 413 | doi = | isbn = 0-409-08017-9 }}</ref> aangegee. Dit behels byna deurgaans spelling soos "Plutarchos" eerder as bv. Plutarchus of Plutargos. Die oe-klank word deurgaans met 'n "u" geskryf, sodat die keuse sal wees Suda, eerder as Soeda of Souda. "-aea", soos in Plataea (in Engels) word gespel "-aia", d.w.s. Plataia, Alkmaionide, ens.<br> Van Rooy, en wikipedia, blyk enkele uitsonderings te aanvaar, soos bv. Masedonië, eerder as Makedonië, waaraan heelwat tale wel voorkeur gee. Afrikaanse skrywer Dan Sleigh skryf dit wel Makedonië, en Kappadokië, in teenstelling met Trasië. 'n Verdere nuttige riglyn is P.S. Dreyer et al.<ref name = Dreyer>{{Cite book | last = Dreyer | first = P.S. en ander | authorlink = | title = Die Westerse Politieke Tradisie | publisher = H & R-Academica | location = Pretoria, Kaapstad, Johannesburg | date = 1981 | pages = 469 | doi = | isbn = 0-86874-119-1 }}</ref> ====Antieke Romeinse wêreld==== Beste praktyk blyk te wees om die oorspronklike Latynse spelling te volg, met slegs die uitsondering van die "u" vir die "v", die "j" vir die "i", soos in Trajanus en Pompeji, en sekere terminologie wat verafrikaans is, soos Konsul i.p.v. Consul. Met verwysing na die Romeinse tyd kan sekere Griekse plekname waarskynlik aangepas word. Onder meer kan Kilikië bv. Cilicië word in 'n latere era, en Issos kan Issus word. ====Antieke Midde-ooste==== Name soos Toetank(g)amoen, Aboe Simbel en Hammoerabi, in stede van Tutankamun, Abu Simbel en Hammurabi word in Afrikaanse bronne opgemerk. Buite die direkte Grieks-Romeinse invloedsfeer word die "oe" dan wel gebruik. ===Politieke geskiedenis (antiek of modern)=== In Engelse artikels oor antieke onderwerpe word maklik gepraat van "classes" wat egter na "stande" verwys, of na "states" wat eintlik na "stadstate" verwys. Afrikaanse wikipedia kan oorweeg om hierop te verbeter en die terme binne hul paslike konteks aan te wend. ====Stande en klasse==== * ''Stande'' (Eng: ''estates''), wat klasse voorafgegaan het en nie meer bestaan nie, word onderverdeel in die gewone mense (gepeupel ens.), geestelikes en [[landadel]] (Eng: ''landed gentry''). * As onderskeibare konsep het ''klasse'' met die [[Industriële Revolusie|nywerheidsrewolusie]] (vanaf 1750) ontstaan, en word dan onderverdeel in die proletariaat (werkers), [[bourgeoisie]] (middelklas, burgery, winkeliers en mense met alledaagse idees)<ref name =ox1/> en kapitaliste (ondernemers). Marx en kie het hul teorieë op hierdie klasse staangemaak, en hierdie klasse bestaan steeds. * 'n Aristokrasie is egter 'n voorbeeld van 'n ''stand'' óf ''klas'' wat sigself op oorerflike wyse aan die bopunt van die stand- of klasstruktuur plaas, bv. regering deur 'n oligargie of deur 'n ander bevoorregte of intellektuele sosiale orde.<ref name =ox1>The Concise Oxford Dictionary, 1961</ref> ====Stadstate en state==== * ''Stadstaat'' is die paslike begrip vir politieke instellings regdeur die antieke tyd en middeleeue. * Die ''staat'' as onderskeibare begrip word in [[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]] (oorl. 1527) se geskrifte bespeur, maar word eers wetlik bepaal deur die [[Dertigjarige Oorlog|Vrede van Wesfale]], 1648. 'n Staat word gedefinieer as 'n standhoudende regsliggaam met internasionaal erkende onafhanklikheid, wat beskik oor 'n afgebakende grondgebied, bevolking en regering.<ref name="venter1">{{cite book |last1=Venter |first1=Albert |last2=Botha |first2=Susan |last3=du Plessis |first3=Louis |last4=Alberts |first4=Mariëtta |title=Verklarende Politieke Woordeboek / Explanatory Dictionary of Politics |date=2017 |publisher=Juta |location=Kaapstad |isbn=9781485119944 |page=364}}</ref> Die [[Unie van Suid-Afrika]] word 'n staat in 1931 (nié 1910), danksy die Statuut van Westminster, maar dan steeds met 'n buitelandse monargie as staatshoof. Dié word eers in 1961 met SA-republiekwording afgeskaf, terwyl Indië dit reeds in 1950 doen, maar aanbly in die statebond. * State word op twee wyses onderverdeel, naamlik owerheidsvorm (interne aard) en staatsvorm (interstaatlike verband). Die owerheidsvorme sluit bv. die mag-, stande-, klasse-, volk-, demokratiese, welvaart-, liberale, nasionale en regstaat in,<ref>S. W. Schaper, 1963, Tussen Machtsstaat en Welvaartsstaat, Koninklijke Drukkerij van Gorcum & Comp.</ref> of sekere kombinasies hiervan. Staatsvorm is die organisasie daarvan as unie of federasie, oftewel uniaal of federaal.<ref name="venter1"/> ===Ander=== ====Hindoe- en oosterse name==== By artikels rakende Hindoe- en oosterse name, kan ons seker gelei word deur woorde soos "Foedji", "Hindoe", "Hindi" en "Kalkutta". Let op die verskil tussen die "oe"- en "u"-klank. ====Plekname in Afrika==== * Plekname in Afrika lewer 'n groot uitdaging; voorstelle is welkom. Dit wil blyk of Livingstone en kie name op wyses weergegee het, wat dikwels onbestrede aanvaar word. * As ek wes-Vrystaat skryf verander my medegebruikers dit na Wes-Vrystaat, en wes-Mediterreens na Wes-Mediterreens. 'n Goeie vraag is dan of Bloemfontein in die wes-Vrystaat is aldan nie. As die wes-Vrystaat nie amptelik afbaken is nie, weet ons nie. Daarom gebruik ek persoonlik 'n kleinletter, want dis nie 'n naam nie maar 'n beskrywing. Soortgelyk "sub-Sahara" in 'n sin, wel nie as opskrif, want tensy ons van bakens verskaf word is die noordgrens van hierdie gebied vaag en verander na gelang van weersomstandighede ensomeer. Sahara benodig natuurlik 'n hoofletter want dis 'n naam, nie van 'n amptelik afgebakende gebied nie, maar van 'n woestynarea. * Let daarop dat die woord "nedersetting" nie noodwendig 'n gehug, dorp of stad is nie. Die nedersetting van die 1820 Setlaars was aanvanklik amptelik, geografies en standhoudend afgebaken as die plase wat aan hulle toegeken is. Kort daarop het setlaars die plase verlaat en dorpe gestig. Op al hierdie stadia was dit nog 'n enkele nedersetting, hetsy dit afgebaken was, verander het, aldan nie. ====Spesiename==== Name word vas geskryf, soms met 'n koppelteken. Hoofletters word beperk tot een per naam, bv. Gespikkelde katonkel, i.p.v. Gespikkelde Katonkel. Voorkeur word gegee aan 'n wêreldwye perspektief om dubbelsinnighede uit te skakel. Soortname in Germaanse tale word gewoonlik beperk tot maksimum twee dele, soos in die bg. visspesie, en nie soveel as drie dele, wat dikwels by Engels die geval is nie. ====Persoonsname==== Die tendens in koerante is blykbaar om persoonsname te skryf soos die persone dit self geskryf het. So word daar gepraat van "Louis Tregardt", maar wel "S.P.E. Trichardt". ====G-klank==== Name van persone, plekke of organisasies word dikwels met 'n "ch", "k", "kh" of "h" gespel, eerder as 'n "g", bloot omdat die name via Romeine of Britte oorgelewer is wat nie die g-klank magtig was/is nie. As die oorspronklike uitspraak gehandhaaf word sal ons praat van Bethlegem (Bethlehem), Negemia (Nehemia), Gaghai (Hagai), Giskiahoe (Hiskia), Gamas (Hamas), Gezbollah (Hezbollah), Gartoem (Khartoem), Kgama (Khama), en Agmed (vgl. Ahmed Kathrada), en Toetankgamoen is 'n benadering van die oorspronklike uitspraak. In o.m. Grieks, Spaans en Xhosa mag die g-klank ook verbloem wees as ander letters. ==Kyk ook== * [[Hulp:Speltoetser]] * [[:Kategorie:Gaan taal na]] * [[Wikipedia:Styl]] * [[Wikipedia:Algemene spelfoute]] * [[Gebruiker:Anrie/Antieke Eiename]] * [https://archive.org/details/afrikaansewoordelysspelreels?sort=-date AWS-aanlyn] ... verouderd maar baie nuttig! ===en artikels=== * [[Meervoud#Afkappingsteken|Afkappingsteken]] * [[Afrikaanse woordelys en spelreëls]] * [[Akuut-aksentteken]] * [[Deelteken]] * [[Gravis-aksentteken]] * [[Grondbeginsels van die Afrikaanse spelling]] * [[Hoofletter]] * [[Kappie (leesteken)]] * [[Koppelteken]] * [[Ortografie]] ==Verwysings== {{verwysings}} [[Kategorie:Gebruikerswoordeboeke]] 1tteow4upmzv6qn5teubw872gs2yzhb 3 63675 2963888 2928096 2026-08-30T19:34:44Z SpesBona 2720 /* Lando Norris */ nuwe afdeling 2963888 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|12 | argief1 = [[/argief2012|2012]] | argief2 = [[/argief2013|2013]] | argief3 = [[/argief2014|2014/15]] | argief4 = [[/argief2016|2016]] | argief5 = [[/argief2017|2017]] | argief6 = [[/argief2018|2018/19]] | argief7 = [[/argief2020|2020/21]] | argief8 = [[/argief2022|2022]] | argief9 = [[/argief2023|2023]] | argief10 = [[/argief2024|2024]] | argief11 = [[/argief2025|2025]] | argief12 = [[/argief2026|2026]] }}<!-- [[Lêer:30+68 German Air Force Eurofighter Typhoon EF2000 ILA Berlin 2016 06.jpg|duimnael|links|240px|30+68 German Air Force Eurofighter Typhoon]]--> [[Lêer:Army.mil-2008-04-18-100048.jpg|260px|duimnael|links|"Die perd se bek"!]] [[Lêer:Charline the cat and her kittens.jpg|240px|duimnael|center|Charline die kat met haar kroos]] [[Lêer:Honda, Paris Motor Show 2018, Paris (1Y7A1803).jpg|links|duimnael|280px|Honda Civic Type R]] [[Lêer:Tuna salad sandwich.jpg|duimnael|center|240px|Tunatoebroodjie en slaai]] {{clr}} == [[Nelson Piquet]] == {{Gebruikervoorblad|Nelson Piquet}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 7 Junie 2026 (UTC) : Geluk Gert! Net 'n paar van ons weet wat se harde werk dit is! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:58, 7 Junie 2026 (UTC) ::Dankie menere, waardeer! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:14, 8 Junie 2026 (UTC) == [[David Coulthard]] == {{Gebruikervoorblad|David Coulthard}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Ja, slegs 'n paar van ons weet watse harde werk dit verg! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 12 Julie 2026 (UTC) : Geluk Gert! Altyd harde werk! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:56, 12 Julie 2026 (UTC) ::Dankie, ek waardeer dit! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 05:49, 13 Julie 2026 (UTC) == Uitvee asb. == Kategorie:Sportspanne van Suid-Afrika, en Kategorie:Kerkplein uitvee asb. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 18:12, 6 Augustus 2026 (UTC) == Sjabloon F1GP 1950–1959 == Hallo Aliwal, hoekom het jy my F1GP 1950–1959-sjabloon van Wikipedia verwyder? Dit het my nogal lank geneem om dit te skep, en jy het dit verwyder sonder om my te raadpleeg? Hoekom? Al hoe meer historiese wedrenne word bygevoeg, so daar is nog geen rede om daardie sjabloon nou al te verwyder nie. [[Gebruiker:Balenda|Balenda]] ([[Gebruikerbespreking:Balenda|kontak]]) 17:43, 19 Augustus 2026 (UTC) :Hi Balenda, jy gaan nooit al hierdie ou GP artikels kan skep nie! Ons wil nie sulke rooi skakels soos op {{sj|F1GP 1950–1959}} hier sien nie....hou asb op daarmee! Groete in Nederland. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:46, 19 Augustus 2026 (UTC) == [[Lando Norris]] == {{Gebruikervoorblad|Lando Norris}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Dié keer mis ek 'n bietjie teks vir 'n geskikte lokartikel. Besluit maar of dit reg is. Terloops, daar is nog 'n verwysingsfout (ref name=":0"), ek weet nie watter een korrek is nie? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 30 Augustus 2026 (UTC) e5equ0sl4a1wezauvjty4f8gcqjdd8l 2963902 2963888 2026-08-30T20:16:37Z Aliwal2012 39067 /* Lando Norris */ Antwoord 2963902 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|12 | argief1 = [[/argief2012|2012]] | argief2 = [[/argief2013|2013]] | argief3 = [[/argief2014|2014/15]] | argief4 = [[/argief2016|2016]] | argief5 = [[/argief2017|2017]] | argief6 = [[/argief2018|2018/19]] | argief7 = [[/argief2020|2020/21]] | argief8 = [[/argief2022|2022]] | argief9 = [[/argief2023|2023]] | argief10 = [[/argief2024|2024]] | argief11 = [[/argief2025|2025]] | argief12 = [[/argief2026|2026]] }}<!-- [[Lêer:30+68 German Air Force Eurofighter Typhoon EF2000 ILA Berlin 2016 06.jpg|duimnael|links|240px|30+68 German Air Force Eurofighter Typhoon]]--> [[Lêer:Army.mil-2008-04-18-100048.jpg|260px|duimnael|links|"Die perd se bek"!]] [[Lêer:Charline the cat and her kittens.jpg|240px|duimnael|center|Charline die kat met haar kroos]] [[Lêer:Honda, Paris Motor Show 2018, Paris (1Y7A1803).jpg|links|duimnael|280px|Honda Civic Type R]] [[Lêer:Tuna salad sandwich.jpg|duimnael|center|240px|Tunatoebroodjie en slaai]] {{clr}} == [[Nelson Piquet]] == {{Gebruikervoorblad|Nelson Piquet}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 7 Junie 2026 (UTC) : Geluk Gert! Net 'n paar van ons weet wat se harde werk dit is! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:58, 7 Junie 2026 (UTC) ::Dankie menere, waardeer! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:14, 8 Junie 2026 (UTC) == [[David Coulthard]] == {{Gebruikervoorblad|David Coulthard}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Ja, slegs 'n paar van ons weet watse harde werk dit verg! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 12 Julie 2026 (UTC) : Geluk Gert! Altyd harde werk! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:56, 12 Julie 2026 (UTC) ::Dankie, ek waardeer dit! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 05:49, 13 Julie 2026 (UTC) == Uitvee asb. == Kategorie:Sportspanne van Suid-Afrika, en Kategorie:Kerkplein uitvee asb. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 18:12, 6 Augustus 2026 (UTC) == Sjabloon F1GP 1950–1959 == Hallo Aliwal, hoekom het jy my F1GP 1950–1959-sjabloon van Wikipedia verwyder? Dit het my nogal lank geneem om dit te skep, en jy het dit verwyder sonder om my te raadpleeg? Hoekom? Al hoe meer historiese wedrenne word bygevoeg, so daar is nog geen rede om daardie sjabloon nou al te verwyder nie. [[Gebruiker:Balenda|Balenda]] ([[Gebruikerbespreking:Balenda|kontak]]) 17:43, 19 Augustus 2026 (UTC) :Hi Balenda, jy gaan nooit al hierdie ou GP artikels kan skep nie! Ons wil nie sulke rooi skakels soos op {{sj|F1GP 1950–1959}} hier sien nie....hou asb op daarmee! Groete in Nederland. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:46, 19 Augustus 2026 (UTC) == [[Lando Norris]] == {{Gebruikervoorblad|Lando Norris}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Dié keer mis ek 'n bietjie teks vir 'n geskikte lokartikel. Besluit maar of dit reg is. Terloops, daar is nog 'n verwysingsfout (ref name=":0"), ek weet nie watter een korrek is nie? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 30 Augustus 2026 (UTC) :Dankie, ek het die verwysingsfout reg gemaak. Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 20:16, 30 Augustus 2026 (UTC) s8m3iqvxz11857eznuicj8jfitrac47 2963915 2963902 2026-08-30T20:57:58Z Aliwal2012 39067 /* Lando Norris */ 2963915 wikitext text/x-wiki {{argiefboks|12 | argief1 = [[/argief2012|2012]] | argief2 = [[/argief2013|2013]] | argief3 = [[/argief2014|2014/15]] | argief4 = [[/argief2016|2016]] | argief5 = [[/argief2017|2017]] | argief6 = [[/argief2018|2018/19]] | argief7 = [[/argief2020|2020/21]] | argief8 = [[/argief2022|2022]] | argief9 = [[/argief2023|2023]] | argief10 = [[/argief2024|2024]] | argief11 = [[/argief2025|2025]] | argief12 = [[/argief2026|2026]] }}<!-- [[Lêer:30+68 German Air Force Eurofighter Typhoon EF2000 ILA Berlin 2016 06.jpg|duimnael|links|240px|30+68 German Air Force Eurofighter Typhoon]]--> [[Lêer:Army.mil-2008-04-18-100048.jpg|260px|duimnael|links|"Die perd se bek"!]] [[Lêer:Charline the cat and her kittens.jpg|240px|duimnael|center|Charline die kat met haar kroos]] [[Lêer:Honda, Paris Motor Show 2018, Paris (1Y7A1803).jpg|links|duimnael|280px|Honda Civic Type R]] [[Lêer:Tuna salad sandwich.jpg|duimnael|center|240px|Tunatoebroodjie en slaai]] {{clr}} == [[Nelson Piquet]] == {{Gebruikervoorblad|Nelson Piquet}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 7 Junie 2026 (UTC) : Geluk Gert! Net 'n paar van ons weet wat se harde werk dit is! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:58, 7 Junie 2026 (UTC) ::Dankie menere, waardeer! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:14, 8 Junie 2026 (UTC) == [[David Coulthard]] == {{Gebruikervoorblad|David Coulthard}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Ja, slegs 'n paar van ons weet watse harde werk dit verg! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 12 Julie 2026 (UTC) : Geluk Gert! Altyd harde werk! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:56, 12 Julie 2026 (UTC) ::Dankie, ek waardeer dit! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 05:49, 13 Julie 2026 (UTC) == Uitvee asb. == Kategorie:Sportspanne van Suid-Afrika, en Kategorie:Kerkplein uitvee asb. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 18:12, 6 Augustus 2026 (UTC) == Sjabloon F1GP 1950–1959 == Hallo Aliwal, hoekom het jy my F1GP 1950–1959-sjabloon van Wikipedia verwyder? Dit het my nogal lank geneem om dit te skep, en jy het dit verwyder sonder om my te raadpleeg? Hoekom? Al hoe meer historiese wedrenne word bygevoeg, so daar is nog geen rede om daardie sjabloon nou al te verwyder nie. [[Gebruiker:Balenda|Balenda]] ([[Gebruikerbespreking:Balenda|kontak]]) 17:43, 19 Augustus 2026 (UTC) :Hi Balenda, jy gaan nooit al hierdie ou GP artikels kan skep nie! Ons wil nie sulke rooi skakels soos op {{sj|F1GP 1950–1959}} hier sien nie....hou asb op daarmee! Groete in Nederland. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:46, 19 Augustus 2026 (UTC) == [[Lando Norris]] == {{Gebruikervoorblad|Lando Norris}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Dié keer mis ek 'n bietjie teks vir 'n geskikte lokartikel. Besluit maar of dit reg is. Terloops, daar is nog 'n verwysingsfout (ref name=":0"), ek weet nie watter een korrek is nie? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 30 Augustus 2026 (UTC) :Dankie, ek het die verwysingsfout reggestel. Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 20:16, 30 Augustus 2026 (UTC) lw1upbjbiz6723dz0uh0nf1hc8zfvlk 1 70286 2963909 2960857 2026-08-30T20:35:58Z Raphicerus 213649 /* wysigings uitgevee */ nuwe afdeling 2963909 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} Indien enige inligting, wat in hierdie artikel verstrek word, nie akkuraat of selfs nie waar is nie, moet dié saak asseblief eers op hierdie blad bespreek word. Dit is nie aanvaarbaar dat teksgedeeltes summier verwyder word nie. --[[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] ([[Gebruikerbespreking:Voyageur|kontak]]) 23:16, 8 November 2012 (UTC) == motiewe vir die skiet van Heyns. == Daar is ander moontlike motiewe vir dit ook. Nie net sy standpunt oor homoseksualiteit of vorige standpunt oor "Apartheid" (afsonderlike ontwikkeling) nie. --[[Spesiaal:Bydraes/41.150.248.69|41.150.248.69]] 14:38, 18 Augustus 2013 (UTC) == Spelling == "Evolusie" is 'n meer gebruiklike spelling as "ewolusie", nes "universiteit" pleks van "uniwersiteit" en "revolusie", nie "rewolusie" nie. [[Gebruiker:Morne|Morne]] ([[Gebruikerbespreking:Morne|kontak]]) 21:18, 27 Maart 2014 (UTC) :Hoe spreek mense dit nou uit? As dit ''*refolusie'' is vir hulle, is die "v"-spelling logies. Maar mits hulle dit as ''*rewolusie'' uitspreek, is die "w" 'n fonetiese spelling wat daaruit voortspruit - dit is een van die raisons d'être van Afrikaans. Hoe meer die Afrikaanse spelling van Nederlands en Engels verskil, hoe beter. Anders kan ons ook weer begin om Nederlands te praat en te skryf. --[[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] ([[Gebruikerbespreking:Voyageur|kontak]]) 21:49, 27 Maart 2014 (UTC) ::Dit maak geen verskil aan die uitspraak nie. Baie mense sê "uniwersiteit", maar die spelling bly "universiteit". Sien ook die bespreking by [[Evolusie]]. [[Gebruiker:Morne|Morne]] ([[Gebruikerbespreking:Morne|kontak]]) 22:30, 27 Maart 2014 (UTC) == wysigings uitgevee == Hallo @Aliwal2012, ek is nog nuut op Wikipedia. Ek verstaan nie heeltemal waarom my wysigings uitgevee is? [[Gebruiker:Raphicerus|Raphicerus]] ([[Gebruikerbespreking:Raphicerus|kontak]]) 20:35, 30 Augustus 2026 (UTC) hiljq9qviyffj5kyakcp5t302ru733f 2963913 2963909 2026-08-30T20:54:11Z Aliwal2012 39067 /* wysigings uitgevee */ Antwoord 2963913 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} Indien enige inligting, wat in hierdie artikel verstrek word, nie akkuraat of selfs nie waar is nie, moet dié saak asseblief eers op hierdie blad bespreek word. Dit is nie aanvaarbaar dat teksgedeeltes summier verwyder word nie. --[[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] ([[Gebruikerbespreking:Voyageur|kontak]]) 23:16, 8 November 2012 (UTC) == motiewe vir die skiet van Heyns. == Daar is ander moontlike motiewe vir dit ook. Nie net sy standpunt oor homoseksualiteit of vorige standpunt oor "Apartheid" (afsonderlike ontwikkeling) nie. --[[Spesiaal:Bydraes/41.150.248.69|41.150.248.69]] 14:38, 18 Augustus 2013 (UTC) == Spelling == "Evolusie" is 'n meer gebruiklike spelling as "ewolusie", nes "universiteit" pleks van "uniwersiteit" en "revolusie", nie "rewolusie" nie. [[Gebruiker:Morne|Morne]] ([[Gebruikerbespreking:Morne|kontak]]) 21:18, 27 Maart 2014 (UTC) :Hoe spreek mense dit nou uit? As dit ''*refolusie'' is vir hulle, is die "v"-spelling logies. Maar mits hulle dit as ''*rewolusie'' uitspreek, is die "w" 'n fonetiese spelling wat daaruit voortspruit - dit is een van die raisons d'être van Afrikaans. Hoe meer die Afrikaanse spelling van Nederlands en Engels verskil, hoe beter. Anders kan ons ook weer begin om Nederlands te praat en te skryf. --[[Gebruiker:Voyageur|Voyageur]] ([[Gebruikerbespreking:Voyageur|kontak]]) 21:49, 27 Maart 2014 (UTC) ::Dit maak geen verskil aan die uitspraak nie. Baie mense sê "uniwersiteit", maar die spelling bly "universiteit". Sien ook die bespreking by [[Evolusie]]. [[Gebruiker:Morne|Morne]] ([[Gebruikerbespreking:Morne|kontak]]) 22:30, 27 Maart 2014 (UTC) == wysigings uitgevee == Hallo @Aliwal2012, ek is nog nuut op Wikipedia. Ek verstaan nie heeltemal waarom my wysigings uitgevee is? [[Gebruiker:Raphicerus|Raphicerus]] ([[Gebruikerbespreking:Raphicerus|kontak]]) 20:35, 30 Augustus 2026 (UTC) :Jammer, dit was 'n glips aan my kant! Ek plaas dit terug. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 20:54, 30 Augustus 2026 (UTC) rlz6l8x6hmcy0ro39zi0fvqr8gr1dcr 6 70997 2963990 2963639 2026-08-31T11:21:28Z JMK 649 ~kat 2963990 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Dr. [[Ferdinand Postma]] |bron=[http://www.nwu.ac.za/af/nwu-potchefstroomkampus-1951-was-n-kroonjaar-vir-die-pu-vir-cho Nwu.ac.za] |datum=Omstreeks 1945 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Mense van die Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]] 9yia4tbyw4rzofkn0fvenf3nhxh0q9j 0 73306 2963766 2843377 2026-08-30T12:02:11Z ~2026-47286-71 213718 /* */ 2963766 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Ben Dekker | Beeld = | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = [[21 Oktober]] [[1940]] | Geboorteplek = | Nasionaliteit = Suid-Afrika | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = 0215263 | Toekennings = }} '''Ben Dekker''' is 'n [[Suid-Afrika]]anse [[akteur]], [[digter]] en kluisenaar van die Oos-Kaap. Hy is veral bekend vir sy rol as die nomadiese ''Gaitsigubib'' wat in die TV-reeks ''Die vlakte duskant Hebron'' tussen die Boesmans gelewe het. Dekker het filosofie en kuns aan die [[Rhodes-universiteit]] studeer en het ook 'n meestersgraad van die [[Universiteit van Kaapstad]] verwerf. Daarna begin hy by "Die Ruimte" in [[Kaapstad]] toneelspeel. Hier tree hy in stukke soos ''Gilgamesh'' en ''Othello Slegs Blankes'' op. Hy raak in die vroeë 1970's bekend as politikus wat [[De Villiers Graaff|sir De Villiers Graaff]] vir 'n parlementêre setel opponeer. In 1980 verhuis hy na 'n grot in [[Port St. Johns]], waar hy sedertdien woon.<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1995/11/10/5/4.html | title=Ben kies die roete sonder doodloopstrate | date=19 Oktober 1995 | publisher=[[Beeld]] | archive-url=https://archive.is/20130422200331/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1995/11/10/5/4.html | archive-date=22 April 2013 | access-date=17 Februarie 2013 | url-status=live }}</ref><ref>[http://esat.sun.ac.za/index.php/Ben_Dekker Profiel op ESAT]</ref> == Lewe en werk == Ben Adolf Dekker is in 1941 in [[Centenera de Andaluz|Centane]] in die [[Transkei]] gebore en is ’n bekende akteur en veelsydige kunstenaar. Sy pa, Frietz Dekker, is ’n sigeuner en brandstoftegnikus van [[Friesland]] in [[Noord-Holland]] en sy ma, Bertha Lina van Guilijk, ’n jong onderwyseres van Holland en oorspronklik van [[Indonesië]]. Die paar ontmoet mekaar op die eiland [[Curaçao]] en verhuis later na Suid-Afrika. Ben het twee susters, die tweeling Annemarie en Marianne en twee broers. Hy loop op agtjarige ouderdom weg van sy huis in [[Oos-Londen]] om by die vloot aan te sluit en hierdie voorval is tekenend van sy rustelose geaardheid. Na matriek sluit hy by [[Bosbou- en Landbou Biotegnologie-instituut-geboue UP|Bosbou]] aan en werk vir vyf jaar vir hulle om geld te verdien om sy universiteitstudies te kan betaal. In hierdie tyd is hy twee jaar by Saasveld en werk dan drie jaar as opmeter en navorser op verskeie plekke, waaronder Holfontein, Noord-Transvaal, [[Zoeloeland]] en die [[Wes-Kaap]]. Aan [[Rhodes-universiteit|Rhodes Universiteit]] op [[Grahamstad]] behaal hy in April 1966 ’n B.A.-graad in Sielkunde en Wysbegeerte. Hierna werk hy vir ’n jaar as akteur by die Kaapse Raad vir die Uitvoerende Kunste [[Kruik|(KRUIK)]] en spandeer dan ’n jaar om rond te swerf in Afrika, voordat hy ’n B.A. Honneurs-graad in Wysbegeerte aan die [[Universiteit van Kaapstad]] verwerf. Een van sy verhandelings vir hierdie graad handel oor Bantoe-wysbegeerte. In 1970 stel hy hom as onafhanklike kandidaat beskikbaar vir verkiesing tot die parlement in [[Rondebosch (kiesafdeling)|Rondebosch]]. Dit was die kiesafdeling van sir [[De Villiers Graaff]], die destydse leier van die amptelike opposisie, die [[Verenigde Party]]. Hoewel hy aktief stemme werf en steun verkry van veral die linkse studente op die Universiteit van Kaapstad-kampus, is hy nie suksesvol nie. As akteur is dit veral sy rol as die karakter Gaitsigubib in die televisiereeks “''Die vlakte duskant Hebron''” wat hom ’n bekende naam maak. Rolprente waarin hy optree sluit in “''Die wildtemmer''”, “''Seun van die wildtemmer''”, “''Snip en Rissiepit''”, “''The outcast''” en “''Curse of the dead''”. Hy vestig hom later in ’n informele blyplek aan die Oos-Kaapse kus by [[Port St. Johns]], waar hy in eenvoud in ’n eenvertrekhut met ’n gespanne seil as dak woon. Vroeg in die 21ste eeu spreek hy op [[George]] ’n konferensie van die ''Indigenous Plant Usage Forum'' in George by, waarna hy uitnodigings van [[Alaska]] en [[Nieu-Seeland]] kry en bykans ’n jaar in die buiteland deurbring. Verskeie kere is hy in kontroversiële sake betrokke. Die Hooggeregshof van die Oos-Kaap bevind in Oktober 1997 dat hy op dokumente die handtekeninge vervals het van die voormalige president van die Transkei, Kaiser Matanzima, en sy sekretaris. Hierdie dokumente het hom skynbaar die reg gegee om drie akkers grond naby Port St. Johns te bewoon. Hy word dus beveel om die gebied te ontruim. In Desember 2000 word hy skuldig bevind aan openbare onsedelikheid toe hy en ’n plaaslike vrou, Loretta Toon, kaal in die mond van die [[Umzimvuburivier]] betrap word. Hy hou vol dat hy onskuldig was en net die vrou wou red toe sy besig was om te verdrink. As 'n vredesafgevaardigde vir [[Amnestie Internasionaal]] in oorloggeteisterde Afrikalande sou hy te voet op 'n plek aankom en teen die tyd dat die res van die konvooi aankom, het hy reeds begin om 'n verhouding met die plaaslike inwoners te vestig. In 2018 het hy teruggekeer na Kaapstad, en woon nou in 'n karavaan in Woodstock. <ref name="tahrs">{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=7OZ68Jj3Bc4 |title=Ben Dekker oor grootword, tahrs en 'n nuwe stam begin |publisher=[[Netwerk24]] |date=21 Mar 2018 |website=[[YouTube]] }}</ref> <ref name="hier-bly">{{Cite web |url=https://www.netwerk24.com/netwerk24/nuus/mense/kyk-hier-bly-ben-dekker-20220220 |title=KYK: Hier bly Ben Dekker |publisher=[[Netwerk24]] |date=20 Feb 2022 }}</ref> == Skryfwerk == Hy skryf gedigte wat gepubliseer word in die digbundels “''Aas vir Aspoestertjie''” en “''Baai besoekers''”. Laasgenoemde is geskryf ter nagedagtenis van die besoek van Bartolomeu Diaz aan die kus van Suid-Afrika in die vyftiende eeu en word uitgegee tydens die Mosselbaai Diasfees in 1993. Hy vertaal ook gedigte van Dylan Thomas in Afrikaans. == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1986 |Aas vir Aspoestertjie |- |1993 |Baai besoekers |- |1998 |Ben Dekker vertaal en illustreer Dylan Thomas |} == Filmografie == Rolprente: * [[Die Wildtemmer]], 1973 as Kobus le Grange * [[Seun van die Wildtemmer]], 1973 * ''Curse of the Dead''<!-- (House of the Living Dead?) -->, 1974 * ''The Outcast'', 1984 as Adam Televisie: * ''Sam et Sally'' (TV-reeks), 1980 as Sauerlein * ''Die vlaktes duskant Hebron'', 1982 as Gaitsigubib * ''Survivor'', 1987 as 'n spesiale gas == Bronnelys == ===  Tydskrifte en koerante === * Joubert, Surita “Dekker hou voet by stuk oor Toon” “Die Burger” 13 Januarie 2001 * Schoeman, Le Roux “Zille stem waar Dekker woel” “Rapport” 11 Mei 2014 * Van der Merwe, Kirby “Legende” “By” 2 Augustus 2008 * Van Heerden, Dawie “Ben is nog Ben en plak tog te lekker in sy hutjie” “Rapport” 7 November 2004 === Internet === * ''[http://bantuphilosopherbybendekker.blogspot.com/ Bantu Philosophy]'' tesis deur Ben Dekker, in 2012 gepubliseer. * Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Dekker,_Ben * Esat: http://esat.sun.ac.za/index.php/Ben_Dekker * Marais, Chris: http://www.southafrica.net/blog/en/posts/entry/big-old-ben-dekker * Mdledle, Simbongile Mtatha Xpress: https://issuu.com/mthatha/docs/mthatha_express_25-06-2014 * Van der Merwe, Kirby Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2008/08/02/BJ/14/dekker-586.html == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.youtube.com/watch?v=LUWJB8YEIlo Seun van die Wildtemmer], YouTube {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dekker, Ben}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] [[Kategorie:Geboortes in 1941]] [[Kategorie:Lewende mense]] 653spcpyb36iqnxwikmfi0rdj65iues 2963768 2963766 2026-08-30T12:29:39Z Pynappel 70858 2963768 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Ben Dekker | Beeld = | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{GDEO|1940|10|21}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = Suid-Afrika | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = 0215263 | Toekennings = }} '''Ben Dekker''' (gebore 21 Oktober 1940) is 'n [[Suid-Afrika]]anse [[akteur]], [[digter]] en kluisenaar van die [[Oos-Kaap]], [[Suid-Afrika]]. Hy is veral bekend vir sy rol as die nomadiese ''Gaitsigubib'' wat in die TV-reeks ''Die vlakte duskant Hebron'' tussen die Boesmans gelewe het. Dekker het filosofie en kuns aan die [[Rhodes-universiteit]] studeer en het ook 'n meestersgraad van die [[Universiteit van Kaapstad]] verwerf. Daarna begin hy by "Die Ruimte" in [[Kaapstad]] toneelspeel. Hier tree hy in stukke soos ''Gilgamesh'' en ''Othello Slegs Blankes'' op. Hy raak in die vroeë 1970's bekend as politikus wat [[De Villiers Graaff|sir De Villiers Graaff]] vir 'n parlementêre setel opponeer. In 1980 verhuis hy na 'n grot in [[Port St. Johns]], waar hy sedertdien woon.<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1995/11/10/5/4.html | title=Ben kies die roete sonder doodloopstrate | date=19 Oktober 1995 | publisher=[[Beeld]] | archive-url=https://archive.is/20130422200331/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1995/11/10/5/4.html | archive-date=22 April 2013 | access-date=17 Februarie 2013 | url-status=live }}</ref><ref>[http://esat.sun.ac.za/index.php/Ben_Dekker Profiel op ESAT]</ref> == Lewe en werk == Ben Adolf Dekker is in 1941 in [[Centenera de Andaluz|Centane]] in die [[Transkei]] gebore en is ’n bekende akteur en veelsydige kunstenaar. Sy pa, Frietz Dekker, is ’n sigeuner en brandstoftegnikus van [[Friesland]] in [[Noord-Holland]] en sy ma, Bertha Lina van Guilijk, ’n jong onderwyseres van Holland en oorspronklik van [[Indonesië]]. Die paar ontmoet mekaar op die eiland [[Curaçao]] en verhuis later na Suid-Afrika. Ben het twee susters, die tweeling Annemarie en Marianne en twee broers. Hy loop op agtjarige ouderdom weg van sy huis in [[Oos-Londen]] om by die vloot aan te sluit en hierdie voorval is tekenend van sy rustelose geaardheid. Na matriek sluit hy by [[Bosbou- en Landbou Biotegnologie-instituut-geboue UP|Bosbou]] aan en werk vir vyf jaar vir hulle om geld te verdien om sy universiteitstudies te kan betaal. In hierdie tyd is hy twee jaar by Saasveld en werk dan drie jaar as opmeter en navorser op verskeie plekke, waaronder Holfontein, Noord-Transvaal, [[Zoeloeland]] en die [[Wes-Kaap]]. Aan [[Rhodes-universiteit|Rhodes Universiteit]] op [[Grahamstad]] behaal hy in April 1966 ’n B.A.-graad in Sielkunde en Wysbegeerte. Hierna werk hy vir ’n jaar as akteur by die Kaapse Raad vir die Uitvoerende Kunste [[Kruik|(KRUIK)]] en spandeer dan ’n jaar om rond te swerf in Afrika, voordat hy ’n B.A. Honneurs-graad in Wysbegeerte aan die [[Universiteit van Kaapstad]] verwerf. Een van sy verhandelings vir hierdie graad handel oor Bantoe-wysbegeerte. In 1970 stel hy hom as onafhanklike kandidaat beskikbaar vir verkiesing tot die parlement in [[Rondebosch (kiesafdeling)|Rondebosch]]. Dit was die kiesafdeling van sir [[De Villiers Graaff]], die destydse leier van die amptelike opposisie, die [[Verenigde Party]]. Hoewel hy aktief stemme werf en steun verkry van veral die linkse studente op die Universiteit van Kaapstad-kampus, is hy nie suksesvol nie. As akteur is dit veral sy rol as die karakter Gaitsigubib in die televisiereeks “''Die vlakte duskant Hebron''” wat hom ’n bekende naam maak. Rolprente waarin hy optree sluit in “''Die wildtemmer''”, “''Seun van die wildtemmer''”, “''Snip en Rissiepit''”, “''The outcast''” en “''Curse of the dead''”. Hy vestig hom later in ’n informele blyplek aan die Oos-Kaapse kus by [[Port St. Johns]], waar hy in eenvoud in ’n eenvertrekhut met ’n gespanne seil as dak woon. Vroeg in die 21ste eeu spreek hy op [[George]] ’n konferensie van die ''Indigenous Plant Usage Forum'' in George by, waarna hy uitnodigings van [[Alaska]] en [[Nieu-Seeland]] kry en bykans ’n jaar in die buiteland deurbring. Verskeie kere is hy in kontroversiële sake betrokke. Die Hooggeregshof van die Oos-Kaap bevind in Oktober 1997 dat hy op dokumente die handtekeninge vervals het van die voormalige president van die Transkei, Kaiser Matanzima, en sy sekretaris. Hierdie dokumente het hom skynbaar die reg gegee om drie akkers grond naby Port St. Johns te bewoon. Hy word dus beveel om die gebied te ontruim. In Desember 2000 word hy skuldig bevind aan openbare onsedelikheid toe hy en ’n plaaslike vrou, Loretta Toon, kaal in die mond van die [[Umzimvuburivier]] betrap word. Hy hou vol dat hy onskuldig was en net die vrou wou red toe sy besig was om te verdrink. As 'n vredesafgevaardigde vir [[Amnestie Internasionaal]] in oorloggeteisterde Afrikalande sou hy te voet op 'n plek aankom en teen die tyd dat die res van die konvooi aankom, het hy reeds begin om 'n verhouding met die plaaslike inwoners te vestig. In 2018 het hy teruggekeer na Kaapstad, en woon nou in 'n karavaan in Woodstock. <ref name="tahrs">{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=7OZ68Jj3Bc4 |title=Ben Dekker oor grootword, tahrs en 'n nuwe stam begin |publisher=[[Netwerk24]] |date=21 Mar 2018 |website=[[YouTube]] }}</ref> <ref name="hier-bly">{{Cite web |url=https://www.netwerk24.com/netwerk24/nuus/mense/kyk-hier-bly-ben-dekker-20220220 |title=KYK: Hier bly Ben Dekker |publisher=[[Netwerk24]] |date=20 Feb 2022 }}</ref> == Skryfwerk == Hy skryf gedigte wat gepubliseer word in die digbundels “''Aas vir Aspoestertjie''” en “''Baai besoekers''”. Laasgenoemde is geskryf ter nagedagtenis van die besoek van Bartolomeu Diaz aan die kus van Suid-Afrika in die vyftiende eeu en word uitgegee tydens die Mosselbaai Diasfees in 1993. Hy vertaal ook gedigte van Dylan Thomas in Afrikaans. == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1986 |Aas vir Aspoestertjie |- |1993 |Baai besoekers |- |1998 |Ben Dekker vertaal en illustreer Dylan Thomas |} == Filmografie == Rolprente: * [[Die Wildtemmer]], 1973 as Kobus le Grange * [[Seun van die Wildtemmer]], 1973 * ''Curse of the Dead''<!-- (House of the Living Dead?) -->, 1974 * ''The Outcast'', 1984 as Adam Televisie: * ''Sam et Sally'' (TV-reeks), 1980 as Sauerlein * ''Die vlaktes duskant Hebron'', 1982 as Gaitsigubib * ''Survivor'', 1987 as 'n spesiale gas == Bronnelys == ===  Tydskrifte en koerante === * Joubert, Surita “Dekker hou voet by stuk oor Toon” “Die Burger” 13 Januarie 2001 * Schoeman, Le Roux “Zille stem waar Dekker woel” “Rapport” 11 Mei 2014 * Van der Merwe, Kirby “Legende” “By” 2 Augustus 2008 * Van Heerden, Dawie “Ben is nog Ben en plak tog te lekker in sy hutjie” “Rapport” 7 November 2004 === Internet === * ''[http://bantuphilosopherbybendekker.blogspot.com/ Bantu Philosophy]'' tesis deur Ben Dekker, in 2012 gepubliseer. * Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Dekker,_Ben * Esat: http://esat.sun.ac.za/index.php/Ben_Dekker * Marais, Chris: http://www.southafrica.net/blog/en/posts/entry/big-old-ben-dekker * Mdledle, Simbongile Mtatha Xpress: https://issuu.com/mthatha/docs/mthatha_express_25-06-2014 * Van der Merwe, Kirby Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2008/08/02/BJ/14/dekker-586.html == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.youtube.com/watch?v=LUWJB8YEIlo Seun van die Wildtemmer], YouTube {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dekker, Ben}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] [[Kategorie:Geboortes in 1941]] [[Kategorie:Lewende mense]] 19br1sdly7tgku3edh31l26rvj1pija 2963769 2963768 2026-08-30T12:30:41Z Pynappel 70858 2963769 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Ben Dekker | Beeld = | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{GDEO|1940|10|21}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = Suid-Afrika | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = 0215263 | Toekennings = }} '''Ben Adolf Dekker''' (gebore 21 Oktober 1940) is 'n [[Suid-Afrika]]anse [[akteur]], [[digter]] en kluisenaar van die [[Oos-Kaap]], [[Suid-Afrika]]. Hy is veral bekend vir sy rol as die nomadiese Gaitsigubib wat in die TV-reeks ''Die vlakte duskant Hebron'' tussen die [[Boesman|Boesmans]] gelewe het. Dekker het filosofie en kuns aan die [[Rhodes-universiteit]] gestudeer en het ook 'n meestersgraad van die [[Universiteit van Kaapstad|Universiteit Kaapstad]] verwerf. Daarna begin hy by Die Ruimte in [[Kaapstad]] toneelspeel. Hier tree hy in stukke soos ''Gilgamesh'' en ''Othello Slegs Blankes'' op. Hy raak in die vroeë 1970's bekend as politikus wat [[De Villiers Graaff|sir De Villiers Graaff]] vir 'n parlementêre setel opponeer. In 1980 verhuis hy na 'n grot in [[Port St. Johns]], waar hy sedertdien woon.<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1995/11/10/5/4.html | title=Ben kies die roete sonder doodloopstrate | date=19 Oktober 1995 | publisher=[[Beeld]] | archive-url=https://archive.is/20130422200331/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1995/11/10/5/4.html | archive-date=22 April 2013 | access-date=17 Februarie 2013 | url-status=live }}</ref><ref>[http://esat.sun.ac.za/index.php/Ben_Dekker Profiel op ESAT]</ref> == Lewe en werk == Ben Adolf Dekker is in 1940 in [[Centenera de Andaluz|Centane]] in die [[Transkei]] gebore en is ’n bekende akteur en veelsydige kunstenaar. Sy pa, Frietz Dekker, is ’n sigeuner en brandstoftegnikus van [[Friesland]] in [[Noord-Holland]] en sy ma, Bertha Lina van Guilijk, ’n jong onderwyseres van Holland en oorspronklik van [[Indonesië]]. Die paar ontmoet mekaar op die eiland [[Curaçao]] en verhuis later na Suid-Afrika. Ben het twee susters, die tweeling Annemarie en Marianne en twee broers. Hy loop op agtjarige ouderdom weg van sy huis in [[Oos-Londen]] om by die vloot aan te sluit en hierdie voorval is tekenend van sy rustelose geaardheid. Na matriek sluit hy by [[Bosbou- en Landbou Biotegnologie-instituut-geboue UP|Bosbou]] aan en werk vir vyf jaar vir hulle om geld te verdien om sy universiteitstudies te kan betaal. In hierdie tyd is hy twee jaar by Saasveld en werk dan drie jaar as opmeter en navorser op verskeie plekke, waaronder Holfontein, Noord-Transvaal, [[Zoeloeland]] en die [[Wes-Kaap]]. Aan [[Rhodes-universiteit|Rhodes Universiteit]] op [[Grahamstad]] behaal hy in April 1966 ’n B.A.-graad in Sielkunde en Wysbegeerte. Hierna werk hy vir ’n jaar as akteur by die Kaapse Raad vir die Uitvoerende Kunste [[Kruik|(KRUIK)]] en spandeer dan ’n jaar om rond te swerf in Afrika, voordat hy ’n B.A. Honneurs-graad in Wysbegeerte aan die [[Universiteit van Kaapstad]] verwerf. Een van sy verhandelings vir hierdie graad handel oor Bantoe-wysbegeerte. In 1970 stel hy hom as onafhanklike kandidaat beskikbaar vir verkiesing tot die parlement in [[Rondebosch (kiesafdeling)|Rondebosch]]. Dit was die kiesafdeling van sir [[De Villiers Graaff]], die destydse leier van die amptelike opposisie, die [[Verenigde Party]]. Hoewel hy aktief stemme werf en steun verkry van veral die linkse studente op die Universiteit van Kaapstad-kampus, is hy nie suksesvol nie. As akteur is dit veral sy rol as die karakter Gaitsigubib in die televisiereeks “''Die vlakte duskant Hebron''” wat hom ’n bekende naam maak. Rolprente waarin hy optree sluit in “''Die wildtemmer''”, “''Seun van die wildtemmer''”, “''Snip en Rissiepit''”, “''The outcast''” en “''Curse of the dead''”. Hy vestig hom later in ’n informele blyplek aan die Oos-Kaapse kus by [[Port St. Johns]], waar hy in eenvoud in ’n eenvertrekhut met ’n gespanne seil as dak woon. Vroeg in die 21ste eeu spreek hy op [[George]] ’n konferensie van die ''Indigenous Plant Usage Forum'' in George by, waarna hy uitnodigings van [[Alaska]] en [[Nieu-Seeland]] kry en bykans ’n jaar in die buiteland deurbring. Verskeie kere is hy in kontroversiële sake betrokke. Die Hooggeregshof van die Oos-Kaap bevind in Oktober 1997 dat hy op dokumente die handtekeninge vervals het van die voormalige president van die Transkei, Kaiser Matanzima, en sy sekretaris. Hierdie dokumente het hom skynbaar die reg gegee om drie akkers grond naby Port St. Johns te bewoon. Hy word dus beveel om die gebied te ontruim. In Desember 2000 word hy skuldig bevind aan openbare onsedelikheid toe hy en ’n plaaslike vrou, Loretta Toon, kaal in die mond van die [[Umzimvuburivier]] betrap word. Hy hou vol dat hy onskuldig was en net die vrou wou red toe sy besig was om te verdrink. As 'n vredesafgevaardigde vir [[Amnestie Internasionaal]] in oorloggeteisterde Afrikalande sou hy te voet op 'n plek aankom en teen die tyd dat die res van die konvooi aankom, het hy reeds begin om 'n verhouding met die plaaslike inwoners te vestig. In 2018 het hy teruggekeer na Kaapstad, en woon nou in 'n karavaan in Woodstock. <ref name="tahrs">{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=7OZ68Jj3Bc4 |title=Ben Dekker oor grootword, tahrs en 'n nuwe stam begin |publisher=[[Netwerk24]] |date=21 Mar 2018 |website=[[YouTube]] }}</ref> <ref name="hier-bly">{{Cite web |url=https://www.netwerk24.com/netwerk24/nuus/mense/kyk-hier-bly-ben-dekker-20220220 |title=KYK: Hier bly Ben Dekker |publisher=[[Netwerk24]] |date=20 Feb 2022 }}</ref> == Skryfwerk == Hy skryf gedigte wat gepubliseer word in die digbundels “''Aas vir Aspoestertjie''” en “''Baai besoekers''”. Laasgenoemde is geskryf ter nagedagtenis van die besoek van Bartolomeu Diaz aan die kus van Suid-Afrika in die vyftiende eeu en word uitgegee tydens die Mosselbaai Diasfees in 1993. Hy vertaal ook gedigte van Dylan Thomas in Afrikaans. == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1986 |Aas vir Aspoestertjie |- |1993 |Baai besoekers |- |1998 |Ben Dekker vertaal en illustreer Dylan Thomas |} == Filmografie == Rolprente: * [[Die Wildtemmer]], 1973 as Kobus le Grange * [[Seun van die Wildtemmer]], 1973 * ''Curse of the Dead''<!-- (House of the Living Dead?) -->, 1974 * ''The Outcast'', 1984 as Adam Televisie: * ''Sam et Sally'' (TV-reeks), 1980 as Sauerlein * ''Die vlaktes duskant Hebron'', 1982 as Gaitsigubib * ''Survivor'', 1987 as 'n spesiale gas == Bronnelys == ===  Tydskrifte en koerante === * Joubert, Surita “Dekker hou voet by stuk oor Toon” “Die Burger” 13 Januarie 2001 * Schoeman, Le Roux “Zille stem waar Dekker woel” “Rapport” 11 Mei 2014 * Van der Merwe, Kirby “Legende” “By” 2 Augustus 2008 * Van Heerden, Dawie “Ben is nog Ben en plak tog te lekker in sy hutjie” “Rapport” 7 November 2004 === Internet === * ''[http://bantuphilosopherbybendekker.blogspot.com/ Bantu Philosophy]'' tesis deur Ben Dekker, in 2012 gepubliseer. * Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Dekker,_Ben * Esat: http://esat.sun.ac.za/index.php/Ben_Dekker * Marais, Chris: http://www.southafrica.net/blog/en/posts/entry/big-old-ben-dekker * Mdledle, Simbongile Mtatha Xpress: https://issuu.com/mthatha/docs/mthatha_express_25-06-2014 * Van der Merwe, Kirby Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2008/08/02/BJ/14/dekker-586.html == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.youtube.com/watch?v=LUWJB8YEIlo Seun van die Wildtemmer], YouTube {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dekker, Ben}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] [[Kategorie:Geboortes in 1941]] [[Kategorie:Lewende mense]] 15z626m5xzmwd8f8bl9w33ojnuz3oy9 2963770 2963769 2026-08-30T12:30:55Z Pynappel 70858 [[:Kategorie:Alumni van die Universiteit Kaapstad]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2963770 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Ben Dekker | Beeld = | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{GDEO|1940|10|21}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = Suid-Afrika | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = 0215263 | Toekennings = }} '''Ben Adolf Dekker''' (gebore 21 Oktober 1940) is 'n [[Suid-Afrika]]anse [[akteur]], [[digter]] en kluisenaar van die [[Oos-Kaap]], [[Suid-Afrika]]. Hy is veral bekend vir sy rol as die nomadiese Gaitsigubib wat in die TV-reeks ''Die vlakte duskant Hebron'' tussen die [[Boesman|Boesmans]] gelewe het. Dekker het filosofie en kuns aan die [[Rhodes-universiteit]] gestudeer en het ook 'n meestersgraad van die [[Universiteit van Kaapstad|Universiteit Kaapstad]] verwerf. Daarna begin hy by Die Ruimte in [[Kaapstad]] toneelspeel. Hier tree hy in stukke soos ''Gilgamesh'' en ''Othello Slegs Blankes'' op. Hy raak in die vroeë 1970's bekend as politikus wat [[De Villiers Graaff|sir De Villiers Graaff]] vir 'n parlementêre setel opponeer. In 1980 verhuis hy na 'n grot in [[Port St. Johns]], waar hy sedertdien woon.<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1995/11/10/5/4.html | title=Ben kies die roete sonder doodloopstrate | date=19 Oktober 1995 | publisher=[[Beeld]] | archive-url=https://archive.is/20130422200331/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1995/11/10/5/4.html | archive-date=22 April 2013 | access-date=17 Februarie 2013 | url-status=live }}</ref><ref>[http://esat.sun.ac.za/index.php/Ben_Dekker Profiel op ESAT]</ref> == Lewe en werk == Ben Adolf Dekker is in 1940 in [[Centenera de Andaluz|Centane]] in die [[Transkei]] gebore en is ’n bekende akteur en veelsydige kunstenaar. Sy pa, Frietz Dekker, is ’n sigeuner en brandstoftegnikus van [[Friesland]] in [[Noord-Holland]] en sy ma, Bertha Lina van Guilijk, ’n jong onderwyseres van Holland en oorspronklik van [[Indonesië]]. Die paar ontmoet mekaar op die eiland [[Curaçao]] en verhuis later na Suid-Afrika. Ben het twee susters, die tweeling Annemarie en Marianne en twee broers. Hy loop op agtjarige ouderdom weg van sy huis in [[Oos-Londen]] om by die vloot aan te sluit en hierdie voorval is tekenend van sy rustelose geaardheid. Na matriek sluit hy by [[Bosbou- en Landbou Biotegnologie-instituut-geboue UP|Bosbou]] aan en werk vir vyf jaar vir hulle om geld te verdien om sy universiteitstudies te kan betaal. In hierdie tyd is hy twee jaar by Saasveld en werk dan drie jaar as opmeter en navorser op verskeie plekke, waaronder Holfontein, Noord-Transvaal, [[Zoeloeland]] en die [[Wes-Kaap]]. Aan [[Rhodes-universiteit|Rhodes Universiteit]] op [[Grahamstad]] behaal hy in April 1966 ’n B.A.-graad in Sielkunde en Wysbegeerte. Hierna werk hy vir ’n jaar as akteur by die Kaapse Raad vir die Uitvoerende Kunste [[Kruik|(KRUIK)]] en spandeer dan ’n jaar om rond te swerf in Afrika, voordat hy ’n B.A. Honneurs-graad in Wysbegeerte aan die [[Universiteit van Kaapstad]] verwerf. Een van sy verhandelings vir hierdie graad handel oor Bantoe-wysbegeerte. In 1970 stel hy hom as onafhanklike kandidaat beskikbaar vir verkiesing tot die parlement in [[Rondebosch (kiesafdeling)|Rondebosch]]. Dit was die kiesafdeling van sir [[De Villiers Graaff]], die destydse leier van die amptelike opposisie, die [[Verenigde Party]]. Hoewel hy aktief stemme werf en steun verkry van veral die linkse studente op die Universiteit van Kaapstad-kampus, is hy nie suksesvol nie. As akteur is dit veral sy rol as die karakter Gaitsigubib in die televisiereeks “''Die vlakte duskant Hebron''” wat hom ’n bekende naam maak. Rolprente waarin hy optree sluit in “''Die wildtemmer''”, “''Seun van die wildtemmer''”, “''Snip en Rissiepit''”, “''The outcast''” en “''Curse of the dead''”. Hy vestig hom later in ’n informele blyplek aan die Oos-Kaapse kus by [[Port St. Johns]], waar hy in eenvoud in ’n eenvertrekhut met ’n gespanne seil as dak woon. Vroeg in die 21ste eeu spreek hy op [[George]] ’n konferensie van die ''Indigenous Plant Usage Forum'' in George by, waarna hy uitnodigings van [[Alaska]] en [[Nieu-Seeland]] kry en bykans ’n jaar in die buiteland deurbring. Verskeie kere is hy in kontroversiële sake betrokke. Die Hooggeregshof van die Oos-Kaap bevind in Oktober 1997 dat hy op dokumente die handtekeninge vervals het van die voormalige president van die Transkei, Kaiser Matanzima, en sy sekretaris. Hierdie dokumente het hom skynbaar die reg gegee om drie akkers grond naby Port St. Johns te bewoon. Hy word dus beveel om die gebied te ontruim. In Desember 2000 word hy skuldig bevind aan openbare onsedelikheid toe hy en ’n plaaslike vrou, Loretta Toon, kaal in die mond van die [[Umzimvuburivier]] betrap word. Hy hou vol dat hy onskuldig was en net die vrou wou red toe sy besig was om te verdrink. As 'n vredesafgevaardigde vir [[Amnestie Internasionaal]] in oorloggeteisterde Afrikalande sou hy te voet op 'n plek aankom en teen die tyd dat die res van die konvooi aankom, het hy reeds begin om 'n verhouding met die plaaslike inwoners te vestig. In 2018 het hy teruggekeer na Kaapstad, en woon nou in 'n karavaan in Woodstock. <ref name="tahrs">{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=7OZ68Jj3Bc4 |title=Ben Dekker oor grootword, tahrs en 'n nuwe stam begin |publisher=[[Netwerk24]] |date=21 Mar 2018 |website=[[YouTube]] }}</ref> <ref name="hier-bly">{{Cite web |url=https://www.netwerk24.com/netwerk24/nuus/mense/kyk-hier-bly-ben-dekker-20220220 |title=KYK: Hier bly Ben Dekker |publisher=[[Netwerk24]] |date=20 Feb 2022 }}</ref> == Skryfwerk == Hy skryf gedigte wat gepubliseer word in die digbundels “''Aas vir Aspoestertjie''” en “''Baai besoekers''”. Laasgenoemde is geskryf ter nagedagtenis van die besoek van Bartolomeu Diaz aan die kus van Suid-Afrika in die vyftiende eeu en word uitgegee tydens die Mosselbaai Diasfees in 1993. Hy vertaal ook gedigte van Dylan Thomas in Afrikaans. == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1986 |Aas vir Aspoestertjie |- |1993 |Baai besoekers |- |1998 |Ben Dekker vertaal en illustreer Dylan Thomas |} == Filmografie == Rolprente: * [[Die Wildtemmer]], 1973 as Kobus le Grange * [[Seun van die Wildtemmer]], 1973 * ''Curse of the Dead''<!-- (House of the Living Dead?) -->, 1974 * ''The Outcast'', 1984 as Adam Televisie: * ''Sam et Sally'' (TV-reeks), 1980 as Sauerlein * ''Die vlaktes duskant Hebron'', 1982 as Gaitsigubib * ''Survivor'', 1987 as 'n spesiale gas == Bronnelys == ===  Tydskrifte en koerante === * Joubert, Surita “Dekker hou voet by stuk oor Toon” “Die Burger” 13 Januarie 2001 * Schoeman, Le Roux “Zille stem waar Dekker woel” “Rapport” 11 Mei 2014 * Van der Merwe, Kirby “Legende” “By” 2 Augustus 2008 * Van Heerden, Dawie “Ben is nog Ben en plak tog te lekker in sy hutjie” “Rapport” 7 November 2004 === Internet === * ''[http://bantuphilosopherbybendekker.blogspot.com/ Bantu Philosophy]'' tesis deur Ben Dekker, in 2012 gepubliseer. * Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Dekker,_Ben * Esat: http://esat.sun.ac.za/index.php/Ben_Dekker * Marais, Chris: http://www.southafrica.net/blog/en/posts/entry/big-old-ben-dekker * Mdledle, Simbongile Mtatha Xpress: https://issuu.com/mthatha/docs/mthatha_express_25-06-2014 * Van der Merwe, Kirby Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2008/08/02/BJ/14/dekker-586.html == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.youtube.com/watch?v=LUWJB8YEIlo Seun van die Wildtemmer], YouTube {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dekker, Ben}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] [[Kategorie:Geboortes in 1941]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Kaapstad]] 88ncuw34rhx7y363orurov71dmp607q 2963771 2963770 2026-08-30T12:31:07Z Pynappel 70858 [[:Kategorie:Alumni van Rhodes-universiteit]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2963771 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Ben Dekker | Beeld = | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{GDEO|1940|10|21}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = Suid-Afrika | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = 0215263 | Toekennings = }} '''Ben Adolf Dekker''' (gebore 21 Oktober 1940) is 'n [[Suid-Afrika]]anse [[akteur]], [[digter]] en kluisenaar van die [[Oos-Kaap]], [[Suid-Afrika]]. Hy is veral bekend vir sy rol as die nomadiese Gaitsigubib wat in die TV-reeks ''Die vlakte duskant Hebron'' tussen die [[Boesman|Boesmans]] gelewe het. Dekker het filosofie en kuns aan die [[Rhodes-universiteit]] gestudeer en het ook 'n meestersgraad van die [[Universiteit van Kaapstad|Universiteit Kaapstad]] verwerf. Daarna begin hy by Die Ruimte in [[Kaapstad]] toneelspeel. Hier tree hy in stukke soos ''Gilgamesh'' en ''Othello Slegs Blankes'' op. Hy raak in die vroeë 1970's bekend as politikus wat [[De Villiers Graaff|sir De Villiers Graaff]] vir 'n parlementêre setel opponeer. In 1980 verhuis hy na 'n grot in [[Port St. Johns]], waar hy sedertdien woon.<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1995/11/10/5/4.html | title=Ben kies die roete sonder doodloopstrate | date=19 Oktober 1995 | publisher=[[Beeld]] | archive-url=https://archive.is/20130422200331/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1995/11/10/5/4.html | archive-date=22 April 2013 | access-date=17 Februarie 2013 | url-status=live }}</ref><ref>[http://esat.sun.ac.za/index.php/Ben_Dekker Profiel op ESAT]</ref> == Lewe en werk == Ben Adolf Dekker is in 1940 in [[Centenera de Andaluz|Centane]] in die [[Transkei]] gebore en is ’n bekende akteur en veelsydige kunstenaar. Sy pa, Frietz Dekker, is ’n sigeuner en brandstoftegnikus van [[Friesland]] in [[Noord-Holland]] en sy ma, Bertha Lina van Guilijk, ’n jong onderwyseres van Holland en oorspronklik van [[Indonesië]]. Die paar ontmoet mekaar op die eiland [[Curaçao]] en verhuis later na Suid-Afrika. Ben het twee susters, die tweeling Annemarie en Marianne en twee broers. Hy loop op agtjarige ouderdom weg van sy huis in [[Oos-Londen]] om by die vloot aan te sluit en hierdie voorval is tekenend van sy rustelose geaardheid. Na matriek sluit hy by [[Bosbou- en Landbou Biotegnologie-instituut-geboue UP|Bosbou]] aan en werk vir vyf jaar vir hulle om geld te verdien om sy universiteitstudies te kan betaal. In hierdie tyd is hy twee jaar by Saasveld en werk dan drie jaar as opmeter en navorser op verskeie plekke, waaronder Holfontein, Noord-Transvaal, [[Zoeloeland]] en die [[Wes-Kaap]]. Aan [[Rhodes-universiteit|Rhodes Universiteit]] op [[Grahamstad]] behaal hy in April 1966 ’n B.A.-graad in Sielkunde en Wysbegeerte. Hierna werk hy vir ’n jaar as akteur by die Kaapse Raad vir die Uitvoerende Kunste [[Kruik|(KRUIK)]] en spandeer dan ’n jaar om rond te swerf in Afrika, voordat hy ’n B.A. Honneurs-graad in Wysbegeerte aan die [[Universiteit van Kaapstad]] verwerf. Een van sy verhandelings vir hierdie graad handel oor Bantoe-wysbegeerte. In 1970 stel hy hom as onafhanklike kandidaat beskikbaar vir verkiesing tot die parlement in [[Rondebosch (kiesafdeling)|Rondebosch]]. Dit was die kiesafdeling van sir [[De Villiers Graaff]], die destydse leier van die amptelike opposisie, die [[Verenigde Party]]. Hoewel hy aktief stemme werf en steun verkry van veral die linkse studente op die Universiteit van Kaapstad-kampus, is hy nie suksesvol nie. As akteur is dit veral sy rol as die karakter Gaitsigubib in die televisiereeks “''Die vlakte duskant Hebron''” wat hom ’n bekende naam maak. Rolprente waarin hy optree sluit in “''Die wildtemmer''”, “''Seun van die wildtemmer''”, “''Snip en Rissiepit''”, “''The outcast''” en “''Curse of the dead''”. Hy vestig hom later in ’n informele blyplek aan die Oos-Kaapse kus by [[Port St. Johns]], waar hy in eenvoud in ’n eenvertrekhut met ’n gespanne seil as dak woon. Vroeg in die 21ste eeu spreek hy op [[George]] ’n konferensie van die ''Indigenous Plant Usage Forum'' in George by, waarna hy uitnodigings van [[Alaska]] en [[Nieu-Seeland]] kry en bykans ’n jaar in die buiteland deurbring. Verskeie kere is hy in kontroversiële sake betrokke. Die Hooggeregshof van die Oos-Kaap bevind in Oktober 1997 dat hy op dokumente die handtekeninge vervals het van die voormalige president van die Transkei, Kaiser Matanzima, en sy sekretaris. Hierdie dokumente het hom skynbaar die reg gegee om drie akkers grond naby Port St. Johns te bewoon. Hy word dus beveel om die gebied te ontruim. In Desember 2000 word hy skuldig bevind aan openbare onsedelikheid toe hy en ’n plaaslike vrou, Loretta Toon, kaal in die mond van die [[Umzimvuburivier]] betrap word. Hy hou vol dat hy onskuldig was en net die vrou wou red toe sy besig was om te verdrink. As 'n vredesafgevaardigde vir [[Amnestie Internasionaal]] in oorloggeteisterde Afrikalande sou hy te voet op 'n plek aankom en teen die tyd dat die res van die konvooi aankom, het hy reeds begin om 'n verhouding met die plaaslike inwoners te vestig. In 2018 het hy teruggekeer na Kaapstad, en woon nou in 'n karavaan in Woodstock. <ref name="tahrs">{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=7OZ68Jj3Bc4 |title=Ben Dekker oor grootword, tahrs en 'n nuwe stam begin |publisher=[[Netwerk24]] |date=21 Mar 2018 |website=[[YouTube]] }}</ref> <ref name="hier-bly">{{Cite web |url=https://www.netwerk24.com/netwerk24/nuus/mense/kyk-hier-bly-ben-dekker-20220220 |title=KYK: Hier bly Ben Dekker |publisher=[[Netwerk24]] |date=20 Feb 2022 }}</ref> == Skryfwerk == Hy skryf gedigte wat gepubliseer word in die digbundels “''Aas vir Aspoestertjie''” en “''Baai besoekers''”. Laasgenoemde is geskryf ter nagedagtenis van die besoek van Bartolomeu Diaz aan die kus van Suid-Afrika in die vyftiende eeu en word uitgegee tydens die Mosselbaai Diasfees in 1993. Hy vertaal ook gedigte van Dylan Thomas in Afrikaans. == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1986 |Aas vir Aspoestertjie |- |1993 |Baai besoekers |- |1998 |Ben Dekker vertaal en illustreer Dylan Thomas |} == Filmografie == Rolprente: * [[Die Wildtemmer]], 1973 as Kobus le Grange * [[Seun van die Wildtemmer]], 1973 * ''Curse of the Dead''<!-- (House of the Living Dead?) -->, 1974 * ''The Outcast'', 1984 as Adam Televisie: * ''Sam et Sally'' (TV-reeks), 1980 as Sauerlein * ''Die vlaktes duskant Hebron'', 1982 as Gaitsigubib * ''Survivor'', 1987 as 'n spesiale gas == Bronnelys == ===  Tydskrifte en koerante === * Joubert, Surita “Dekker hou voet by stuk oor Toon” “Die Burger” 13 Januarie 2001 * Schoeman, Le Roux “Zille stem waar Dekker woel” “Rapport” 11 Mei 2014 * Van der Merwe, Kirby “Legende” “By” 2 Augustus 2008 * Van Heerden, Dawie “Ben is nog Ben en plak tog te lekker in sy hutjie” “Rapport” 7 November 2004 === Internet === * ''[http://bantuphilosopherbybendekker.blogspot.com/ Bantu Philosophy]'' tesis deur Ben Dekker, in 2012 gepubliseer. * Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Dekker,_Ben * Esat: http://esat.sun.ac.za/index.php/Ben_Dekker * Marais, Chris: http://www.southafrica.net/blog/en/posts/entry/big-old-ben-dekker * Mdledle, Simbongile Mtatha Xpress: https://issuu.com/mthatha/docs/mthatha_express_25-06-2014 * Van der Merwe, Kirby Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2008/08/02/BJ/14/dekker-586.html == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.youtube.com/watch?v=LUWJB8YEIlo Seun van die Wildtemmer], YouTube {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dekker, Ben}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] [[Kategorie:Geboortes in 1941]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Kaapstad]] [[Kategorie:Alumni van Rhodes-universiteit]] ea4iv7e2vaeopf6kqpj0rhocbx363n4 2963772 2963771 2026-08-30T12:31:23Z Pynappel 70858 2963772 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Ben Dekker | Beeld = | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{GDEO|1940|10|21}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = Suid-Afrika | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = 0215263 | Toekennings = }} '''Ben Adolf Dekker''' (gebore 21 Oktober 1940) is 'n [[Suid-Afrika]]anse [[akteur]], [[digter]] en [[Hermiet|kluisenaar]] van die [[Oos-Kaap]], [[Suid-Afrika]]. Hy is veral bekend vir sy rol as die nomadiese Gaitsigubib wat in die TV-reeks ''Die vlakte duskant Hebron'' tussen die [[Boesman|Boesmans]] gelewe het. Dekker het filosofie en kuns aan die [[Rhodes-universiteit]] gestudeer en het ook 'n meestersgraad van die [[Universiteit van Kaapstad|Universiteit Kaapstad]] verwerf. Daarna begin hy by Die Ruimte in [[Kaapstad]] toneelspeel. Hier tree hy in stukke soos ''Gilgamesh'' en ''Othello Slegs Blankes'' op. Hy raak in die vroeë 1970's bekend as politikus wat [[De Villiers Graaff|sir De Villiers Graaff]] vir 'n parlementêre setel opponeer. In 1980 verhuis hy na 'n grot in [[Port St. Johns]], waar hy sedertdien woon.<ref>{{cite news | url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1995/11/10/5/4.html | title=Ben kies die roete sonder doodloopstrate | date=19 Oktober 1995 | publisher=[[Beeld]] | archive-url=https://archive.is/20130422200331/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1995/11/10/5/4.html | archive-date=22 April 2013 | access-date=17 Februarie 2013 | url-status=live }}</ref><ref>[http://esat.sun.ac.za/index.php/Ben_Dekker Profiel op ESAT]</ref> == Lewe en werk == Ben Adolf Dekker is in 1940 in [[Centenera de Andaluz|Centane]] in die [[Transkei]] gebore en is ’n bekende akteur en veelsydige kunstenaar. Sy pa, Frietz Dekker, is ’n sigeuner en brandstoftegnikus van [[Friesland]] in [[Noord-Holland]] en sy ma, Bertha Lina van Guilijk, ’n jong onderwyseres van Holland en oorspronklik van [[Indonesië]]. Die paar ontmoet mekaar op die eiland [[Curaçao]] en verhuis later na Suid-Afrika. Ben het twee susters, die tweeling Annemarie en Marianne en twee broers. Hy loop op agtjarige ouderdom weg van sy huis in [[Oos-Londen]] om by die vloot aan te sluit en hierdie voorval is tekenend van sy rustelose geaardheid. Na matriek sluit hy by [[Bosbou- en Landbou Biotegnologie-instituut-geboue UP|Bosbou]] aan en werk vir vyf jaar vir hulle om geld te verdien om sy universiteitstudies te kan betaal. In hierdie tyd is hy twee jaar by Saasveld en werk dan drie jaar as opmeter en navorser op verskeie plekke, waaronder Holfontein, Noord-Transvaal, [[Zoeloeland]] en die [[Wes-Kaap]]. Aan [[Rhodes-universiteit|Rhodes Universiteit]] op [[Grahamstad]] behaal hy in April 1966 ’n B.A.-graad in Sielkunde en Wysbegeerte. Hierna werk hy vir ’n jaar as akteur by die Kaapse Raad vir die Uitvoerende Kunste [[Kruik|(KRUIK)]] en spandeer dan ’n jaar om rond te swerf in Afrika, voordat hy ’n B.A. Honneurs-graad in Wysbegeerte aan die [[Universiteit van Kaapstad]] verwerf. Een van sy verhandelings vir hierdie graad handel oor Bantoe-wysbegeerte. In 1970 stel hy hom as onafhanklike kandidaat beskikbaar vir verkiesing tot die parlement in [[Rondebosch (kiesafdeling)|Rondebosch]]. Dit was die kiesafdeling van sir [[De Villiers Graaff]], die destydse leier van die amptelike opposisie, die [[Verenigde Party]]. Hoewel hy aktief stemme werf en steun verkry van veral die linkse studente op die Universiteit van Kaapstad-kampus, is hy nie suksesvol nie. As akteur is dit veral sy rol as die karakter Gaitsigubib in die televisiereeks “''Die vlakte duskant Hebron''” wat hom ’n bekende naam maak. Rolprente waarin hy optree sluit in “''Die wildtemmer''”, “''Seun van die wildtemmer''”, “''Snip en Rissiepit''”, “''The outcast''” en “''Curse of the dead''”. Hy vestig hom later in ’n informele blyplek aan die Oos-Kaapse kus by [[Port St. Johns]], waar hy in eenvoud in ’n eenvertrekhut met ’n gespanne seil as dak woon. Vroeg in die 21ste eeu spreek hy op [[George]] ’n konferensie van die ''Indigenous Plant Usage Forum'' in George by, waarna hy uitnodigings van [[Alaska]] en [[Nieu-Seeland]] kry en bykans ’n jaar in die buiteland deurbring. Verskeie kere is hy in kontroversiële sake betrokke. Die Hooggeregshof van die Oos-Kaap bevind in Oktober 1997 dat hy op dokumente die handtekeninge vervals het van die voormalige president van die Transkei, Kaiser Matanzima, en sy sekretaris. Hierdie dokumente het hom skynbaar die reg gegee om drie akkers grond naby Port St. Johns te bewoon. Hy word dus beveel om die gebied te ontruim. In Desember 2000 word hy skuldig bevind aan openbare onsedelikheid toe hy en ’n plaaslike vrou, Loretta Toon, kaal in die mond van die [[Umzimvuburivier]] betrap word. Hy hou vol dat hy onskuldig was en net die vrou wou red toe sy besig was om te verdrink. As 'n vredesafgevaardigde vir [[Amnestie Internasionaal]] in oorloggeteisterde Afrikalande sou hy te voet op 'n plek aankom en teen die tyd dat die res van die konvooi aankom, het hy reeds begin om 'n verhouding met die plaaslike inwoners te vestig. In 2018 het hy teruggekeer na Kaapstad, en woon nou in 'n karavaan in Woodstock. <ref name="tahrs">{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=7OZ68Jj3Bc4 |title=Ben Dekker oor grootword, tahrs en 'n nuwe stam begin |publisher=[[Netwerk24]] |date=21 Mar 2018 |website=[[YouTube]] }}</ref> <ref name="hier-bly">{{Cite web |url=https://www.netwerk24.com/netwerk24/nuus/mense/kyk-hier-bly-ben-dekker-20220220 |title=KYK: Hier bly Ben Dekker |publisher=[[Netwerk24]] |date=20 Feb 2022 }}</ref> == Skryfwerk == Hy skryf gedigte wat gepubliseer word in die digbundels “''Aas vir Aspoestertjie''” en “''Baai besoekers''”. Laasgenoemde is geskryf ter nagedagtenis van die besoek van Bartolomeu Diaz aan die kus van Suid-Afrika in die vyftiende eeu en word uitgegee tydens die Mosselbaai Diasfees in 1993. Hy vertaal ook gedigte van Dylan Thomas in Afrikaans. == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1986 |Aas vir Aspoestertjie |- |1993 |Baai besoekers |- |1998 |Ben Dekker vertaal en illustreer Dylan Thomas |} == Filmografie == Rolprente: * [[Die Wildtemmer]], 1973 as Kobus le Grange * [[Seun van die Wildtemmer]], 1973 * ''Curse of the Dead''<!-- (House of the Living Dead?) -->, 1974 * ''The Outcast'', 1984 as Adam Televisie: * ''Sam et Sally'' (TV-reeks), 1980 as Sauerlein * ''Die vlaktes duskant Hebron'', 1982 as Gaitsigubib * ''Survivor'', 1987 as 'n spesiale gas == Bronnelys == ===  Tydskrifte en koerante === * Joubert, Surita “Dekker hou voet by stuk oor Toon” “Die Burger” 13 Januarie 2001 * Schoeman, Le Roux “Zille stem waar Dekker woel” “Rapport” 11 Mei 2014 * Van der Merwe, Kirby “Legende” “By” 2 Augustus 2008 * Van Heerden, Dawie “Ben is nog Ben en plak tog te lekker in sy hutjie” “Rapport” 7 November 2004 === Internet === * ''[http://bantuphilosopherbybendekker.blogspot.com/ Bantu Philosophy]'' tesis deur Ben Dekker, in 2012 gepubliseer. * Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Dekker,_Ben * Esat: http://esat.sun.ac.za/index.php/Ben_Dekker * Marais, Chris: http://www.southafrica.net/blog/en/posts/entry/big-old-ben-dekker * Mdledle, Simbongile Mtatha Xpress: https://issuu.com/mthatha/docs/mthatha_express_25-06-2014 * Van der Merwe, Kirby Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2008/08/02/BJ/14/dekker-586.html == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.youtube.com/watch?v=LUWJB8YEIlo Seun van die Wildtemmer], YouTube {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dekker, Ben}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] [[Kategorie:Geboortes in 1941]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Kaapstad]] [[Kategorie:Alumni van Rhodes-universiteit]] pti9k0iojphzokds4vphafglgxyxt0p 0 100729 2963777 2959103 2026-08-30T12:47:22Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963777 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Rendier | fossil_range = [[Pleistoseen]] – hede | status = LC | status_ref =<ref name="IUCN" /> | status_system=iucn3.1 | image =20070818-0001-strolling reindeer.jpg | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Artiodactyla]] | familia = [[Cervidae]] | subfamilia = [[Capreolinae]] | genus = ''Rangifer'' | genus_authority = (C.H. Smith, 1827) | species = '''''R. tarandus''''' | binomial = ''Rangifer tarandus'' | binomial_authority = (Linnaeus, 1758) | range_map =Rangifer tarandus map.png | range_map_caption = Rendier-habitats in [[Noord-Amerika]] en [[Eurasië]]. | subdivision_ranks = Subspesies | subdivision = Sien teks. }} Die '''rendier''' (''Rangifer tarandus''), in [[Noord-Amerika]] ook bekend as die '''kariboe''',<ref name=Flagstad>{{cite journal|title=Refugial origins of reindeer (''Rangifer tarandus'' L) inferred from mitochondrial DNA sequences|url=http://genome-lab.ucdavis.edu/LabMeeting/Lab_Meeting_Papers/temporary/Flagstad2003Evol.pdf|format=PDF|journal=Evolution|pages=658–670|volume=57|number=3|year=2003|first1=Oystein|last1=Flagstad|first2=Knut H|last2=Roed|accessdate=4 Januarie 2013|pmid=12703955|doi=10.1554/0014-3820(2003)057[0658:roorrt]2.0.co;2|archive-date= 4 September 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060904024954/http://genome-lab.ucdavis.edu/LabMeeting/Lab_Meeting_Papers/temporary/Flagstad2003Evol.pdf|url-status=dead}}</ref> is ’n [[spesie]] [[hertagtiges]] wat [[inheems]] is aan die arktiese, subarktiese, [[toendra]]- en bergstreke van Noord-[[Europa]], [[Siberië]] en [[Noord-Amerika]].<ref name="IUCN" /> Dit sluit bevolkings in wat op dieselfde plek bly en dié wat rondtrek. Die diere word soms ook takbokke genoem, hoewel laasgenoemde term eintlik na alle [[hert]]e verwys. Hoewel hulle oor die algemeen wydverspreid en talryk is,<ref name=IUCN>{{IUCN2008|assessors=Henttonen, H. & Tikhonov, A.|year=2008|id=29742|title=Rangifer tarandus|downloaded=29 April 2010|version=2010.1}}</ref> is sommige [[Spesie|subspesies]] skaars en minstens een het al [[Uitsterwing|uitgesterf]].<ref name="HighArctic">{{cite journal|author=Peter Gravlund, Morten Meldgaard, Svante Pääbo, en Peter Arctander|title= Polyphyletic Origin of the Small-Bodied, High-Arctic Subspecies of Tundra Reindeer (''Rangifer tarandus'')|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_1998-10_10_2/page/151|volume= 10|doi=10.1006/mpev.1998.0525|year=1998|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|issue=2|pages=151–9|pmid=9878226}}</ref><ref name=dawsoni>{{cite journal|author=Byun, S.A.; Koop, B.F. en Reimchen, T.E. |title=Evolution of the Dawson caribou (''Rangifer tarandus dawsoni'')|url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-zoology_2002-05_80_5/page/956 |journal= Can. J. Zool.|volume= 80|issue=5|pages= 956–960|year=2002|doi=10.1139/z02-062}}</ref> Rendiere wissel aansienlik in kleur en grootte. In die meeste bevolkings groei albei geslagte jaarliks nuwe [[gewei]] (takbokhorings), maar in ’n paar spesies het die ooie nie gewei nie. Die ramme se gewei is gewoonlik baie groot. Die jag en aanhou van rendiere (vir die vleis, vel, melk en vervoer) is belangrik vir sommige arktiese en subarktiese volke.<ref name=Burch>{{cite journal|author=Ernest S. Burch, Jr. |jstor=278435|title= The Caribou/Wild Reindeer as a Human Resource|url=https://archive.org/details/sim_american-antiquity_1972-07_37_3/page/339 |journal=American Antiquity|volume=37|issue= 3 |year=1972|pages=339–368|doi=10.2307/278435}}</ref> In [[Lapland]] trek rendiere sleë,<ref name="Sami">{{cite web |url=http://www.utexas.edu/courses/sami/diehtu/siida/reindeer/Reindeer/reindeer_main.html |title=The Sámi and their reindeer |publisher=University of Texas |location=Austin, Texas |access-date=15 Januarie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226180334/http://www.utexas.edu/courses/sami/diehtu/siida/reindeer/Reindeer/reindeer_main.html |archive-date=26 Desember 2014 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> nes die vlieënde rendiere in stories oor Kersvader.<ref>{{cite web|url=http://icr.arcticportal.org/index.php?option=com_content&view=article&id=142:flying-reindeer-and-santa-claus-&catid=2:feature-archive&Itemid=7|title=Flying Reindeer and Santa Claus: Fact, Fiction and Myth|first=Philip |last=Burgess|date=15 December 2008|work=International Centre of Husbandry, Norway|accessdate=15 Januarie 2014}}</ref> Die hele '' tarandus''-spesie word vanweë sy verspreiding en groot bevolkings deur die [[Internasionale Unie vir die Bewaring van die Natuur]] (IUBN) gelys as "laer risiko",<ref>Henttonen, H.; Tikhonov, A. (2008), Rangifer tarandus, International Union for Conservation of Nature, URL besoek op 13 September 2014</ref> hoewel sekere subspesies, bevolkings en troppe in Noord-Amerika aan die afneem is<ref> "Inuit, Inuu, Cree in Quebec and Labrador join forces to protect Ungava caribou: a united and powerful voice that will endeavour to preserve caribou", Nunatsiaq News, 26 April 2013, URL besoek op 14 Januarie 2014</ref><ref>Campbell, M.; Nishi, J.; Boulanger, J. (2010), ''A calving ground photo survey of the Qamanirjuaq migratory barren-ground caribou (Rangifer tarandus groenlandicus)''</ref><ref> McCloskey, Erin (2011), "Caribou", Wolves in Canada, Lone Pines, pp. 72–82, {{ISBN|978-1-55105-872-6}}</ref> en een subspesies, die ikoniese noordelike boslandkariboe, sedert 2002 deur die [[Kanada|Kanadese]] bewaringsvereniging COSEWIC as "bedreig" beskou word.<ref>"Designatable Units for Caribou (Rangifer tarandus) in Canada" (PDF), COSEWIC (Ottawa, Ontario: Committee on the Status of Endangered Wildlife in Canada), 2011: 88, URL besoek op 18 Desember 2013</ref> == Subspesies == Veertien subspesies word erken in ''Mammal Species of the World'' (3de uitg.). Van hulle het twee uitgesterf.<ref name=Grubb2005>{{cite web|last=Grubb|first=Peter|url=http://www.vertebrates.si.edu/msw/mswcfapp/msw/taxon_browser.cfm?msw_id=12727|title=Rangifer tarandus|publisher=Smithsonian: National Museum of Natural History|accessdate=15 Januarie 2014|year=2005|archive-date=16 Januarie 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116130837/http://www.vertebrates.si.edu/msw/mswcfapp/msw/taxon_browser.cfm?msw_id=12727|url-status=dead}}</ref> Nog drie spesies word deur sommige erken. {| class="wikitable" |+ Subspesies van ''Rangifer tarandus'' ! Subspesie !!Naam !! Afdeling !! Habitat !! Ram se gewig |- | ''R. t. buskensis'' (Millais, 1915) || || Bosland<ref name=Grubb2005 /> || [[Rusland]] en omstreke || Geen data |- | ''R. t. caboti''** (G.M. Allen, 1914)<ref name=Grubb2005 /><ref group=Notas name=n1>Banfield het hierdie klassifikasie in 1961 verwerp. Geist en ander beskou dit egter as ’n geldige subspesie.</ref><ref name=Geist> Geist, V. (2007). ''Defining subspecies, invalid taxonomic tools, and the fate of the woodland caribou''. Rangifer 27 (4).doi:10.7557/2.27.4.315</ref> || || || || |- | ''R. t. caribou'' (Gmelin, 1788) <ref name=Banfield_1961>{{Cite journal|last=Banfield|first=Alexander William Francis|year=1961|title=A Revision of the Reindeer and Caribou, Genus Rangifer| journal=Rammetin of the National Museum of Canada|volume=177|series=Biological Services|number=66}}</ref> || Boslandkariboe || Noordelike woude ||Suid-Kanada en Noordwes-VSA<ref name="HBW">Mattioli, S. (2011). Caribou (''Rangifer tarandus''). pp. 431–432 in: ''Handbook of the Mammals of the World'', vol. 2. Lynx Edicions, Barcelona. {{ISBN|978-84-96553-77-4}}</ref>||Grootste |- | ''R. t. granti''<ref name=Banfield_1961 /> ||Grant-kariboe || [[Toendra]] ||[[Alaska]], [[VSA]] en [[Yukon]], [[Kanada]]|| |- | ''R. t. fennicus'' (Lönnberg, 1909) ||Finse bosrendier || Bosland<ref name=Grubb2005 /> ||Noordwes-Rusland en [[Finland]]<ref name=Sami /><ref name=HBW/> ||150-250 kg |- | '' R. t. groenlandicus'' (Borowski, 1780)<ref name=Banfield_1961 /> || || Toendra ||[[Nunavut]] en [[Noordwestelike gebiede]], Kanada, en Wes-[[Groenland]]|| 150 kg |- | ''R. tarandus osborni''** (J. A. Allen, 1902)<ref group=Notas name=n1/><ref name=Geist/> ||Osborn-kariboe || || [[Brits-Columbië]], Kanada|| Geen data |- | ''R. t. pearsoni'' (Lydekker, 1903) ||Nowaja Zemlja-rendier || Eilandspesie || Nowaja Zemlja, Rusland<ref name=HBW/>|| Geen data |- | ''R. t. pearyi'' (J. A. Allen, 1902)<ref name=Banfield_1961 /> || || Eilandspesie || Arktiese eilande van Nunavut en Noordwestelike gebiede, Kanada<ref name=HBW/>||Kleinste in Noord-Amerika |- | ''R. t. phylarchus'' (Hollister, 1912) || Kamtsjatka-rendier || Bosland<ref name=Grubb2005 /> ||[[Kamtsjatka]] en streke om die [[See van Ochotsk]], Rusland<ref name=HBW/>||Geen data |- | ''R. t. platyrhynchus'' (Vrolik, 1829)||Svalbard-rendier || Eilandspesie ||[[Svalbard]]eilande van [[Noorweë]]<ref name=HBW/>||Kleinste subspesie |- | ''R. t. sibiricus'' (Murray, 1866) || Siberiese toendrarendier || ||[[Siberië]], Rusland<ref name=HBW/>||Geen data |- | ''R. t. tarandus'' (Linnaeus, 1758) – caribou||Bergrendier – kariboe||Toendra of berge ||Arktiese toendra van [[Fennoscandia]]-skiereiland in Noorweë<ref name=Sami /><ref name=HBW/>||Geen data |- | ''R. t. terraenovae''** (Bangs, 1896)<ref name=Grubb2005 /><ref group=Notas name=n1/><ref name=Geist/> || || || || |- | ''R. t. valentinae''**<ref name=Grubb2005 /> || || || [[Oeralgebergte]], Rusland, en [[Altaigebergte]], [[Mongolië]]<ref name=HBW/> ||Geen data |} {| class="wikitable" |+ Uitgestorwe subspesies ! Subspesie !!Naam !! Habitat !! Uitgesterf sedert |- | †'' R. t. dawsoni'' (Thompson-Seton, 1900)<ref name=Banfield_1961 /> || Haida Gwaii-kariboe||[[Haida Gwaii]]||1910 |- | †''R. t. eogroenlandicus'' ||Arktiese rendier || Oos-Groenland||1900 |} Die tabel sluit die ''R. t. caboti'', ''R. t. osborni'' en ''R. t. terraenovae'' in wat volgens ’n studie van 1961<ref name=Banfield_1961 /> nie geldige subspesies is nie, hoewel sommige kenners hulle wel as geldig beskou.<ref name=Geist/> Sommige van hierdie subspesies kan weer verdeel word in ekotipes na gelang van verskeie gedragsfaktore – hoofsaaklik habitatgebruik (noordelik, toendra, berg, bergwoude, noordelike woude, bosse ensovoorts en of hulle rondtrek of nie.<ref name=j1>{{cite journal|last1=Festa-Bianchet|first1=M.|last2=Ray|first2=J.C.|last3=Boutin|first3=S.|last4=Côté|first4=S.D.|last5=Gunn|first5=A.|year=2011|title=Conservation of Caribou (''Rangifer tarandus'') in Canada: An Uncertain Future|url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-zoology_2011-05_89_5/page/419|journal=Canadian Journal of Zoology|volume=89|pages=419–434|doi=10.1139/z11-025#.VM24XMn0Rkg}}</ref><ref name=b1>{{cite web|title=Population Structure and Hybridization of Alaskan Caribou and Reindeer: Integrating Genetics and Local Knowledge|first=Karen H.|last=Mager|publisher=PhD dissertation, University of Alaska Fairbanks|location=Fairbanks, Alaska|url=http://www.uaf.edu/files/rap/Mager_16apr2012_Dissertation-1.pdf|format=PDF|accessdate=27 Desember 2013|year=2012|archive-date=28 Desember 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131228010933/http://www.uaf.edu/files/rap/Mager_16apr2012_Dissertation-1.pdf|url-status=dead}}</ref> Die [[Glasiale tyd|glasiale en interglasiale siklusse]] van die Opper-[[Pleistoseen]] het ’n groot invloed op die [[evolusie]] van ''Rangifer tarandus'' en ander Arktiese en sub-Arktiese spesies gehad. Die isolasie van die rendier tydens die [[laaste glasiale tyd]] het "[[Spesievorming|intraspesie]]-verskeidenheid" teweeggebring, veral in die Amerikaanse en Eurasiese deel van die Arktika.<ref name=Flagstad/> == Biologie en gedrag == ===Fisieke kenmerke=== [[Beeld:ReindeerLoosingVelvet.jpg|duimnael|150px|Rendiere verloor jaarliks die fluweellaag van hul gewei, waaronder nuwe gewei uitgroei.]] [[Beeld:Spitsbergen_reindeer01.jpg|duimnael|220px|Svalbard-rendiere met hul kort bene is die kleinste.]] In die meeste bevolkings groei diere van albei geslagte gewei – dit is die enigste [[Cervidae]]-spesie waar ramme én ooie horings kry.<ref name=antlers>[https://web.archive.org/web/20110628183512/http://www.answers.com/topic/new-world-deer-capriolinae-biological-family New World Deer (Capriolinae).] Answers.com</ref> In die [[Skandinawië|Skandinawiese]] bevolkings val ou ramme se gewei in Desember af, jong ramme s’n in die vroeë lente en ooie s’n in die somer. Die gewei het gewoonlik twee verskillende stange of groepe punte, ’n onderste en boonste stang. Daar is aansienlike verskille in die grootte van die gewei van verskillende subspesies (byvoorbeeld klein en dun in die mees noordelike subspesies),<ref name=NorthAmerica/> maar gewoonlik is die ramme se gewei die grootste horings van alle lewende hertsoorte, naas die [[Amerikaanse eland]] (''moose''), en die grootste in vergelyking met die lyf.<ref name=antlers/> Sommige subspesies se gewei kan tot 100&nbsp;cm wyd en 135&nbsp;cm lank word. Die pelskleur verskil ook aansienlik, individueel sowel as tussen seisoene en subspesies. Noordelike bevolkings, wat gewoonlik relatief klein is, is witter en suidelike bevolkings, wat relatief groot is, is donkerder. Dit kan in Noord-Amerika gesien word, waar die mees noordelike subspesie, ''R. t. pearyi'', die witste en kleinste is en die mees suidelike subspesie, ''R. t. caribou'', die donkerste en grootste.<ref name="NorthAmerica">Reid, F. (2006). ''Mammals of North America.'' Peterson Field Guides. {{ISBN|978-0-395-93596-5}}</ref> Die pels het twee lae: ’n digte, wollerige onderlaag en ’n langer bolaag met hol, luggevulde hare. [[Beeld:Mammals of northern Alaska on the Arctic slope (1956) Rangifer arcticus groenlandicus skull.png|duimnael|140px|links|Die rendier se skedel.]] Nes die Amerikaanse eland het die rendier gespesialiseerde neusskelpe wat die oppervlakte in die neusgate drasties vergroot. Inkomende koue lug word deur die dier se liggaamshitte verhit voordat dit die [[long]]e bereik, en water word gekondenseer en opgevang uit die uitgeasemde lug, en so word die ingeasemde lug weer bevog. Rendiere se hoewe pas by die seisoene aan: in die somer, wanneer die toendra sag en nat is, word die voetkussings sponsagtig en verskaf dit ekstra trekbeweging. In die winter word die kussings kleiner en stewiger en so word die rand van die hoef blootgestel; dit kap dan in die ys en harde sneeu om te keer dat die dier gly en om hul gunstelingkos, [[korsmos]], te ontbloot.<ref name=cratering>[http://www.taiga.net/projectcaribou/pdf/allaboutcaribou.PDF All About Caribou] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130706171742/http://taiga.net/projectcaribou/pdf/allaboutcaribou.PDF |date= 6 Julie 2013 }} – Project Caribou</ref><ref name=cratering_image>[http://www.arcticphoto.co.uk/stories/avkas/ry0246-32.htm Foto van ’n rendier wat in die sneeu kos soek] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516185920/http://www.arcticphoto.co.uk/stories/avkas/ry0246-32.htm |date=16 Mei 2013 }}. Arcticphoto.co.uk. URL besoek op 16 September 2011</ref> Die ooie word gewoonlik 162 tot 205&nbsp;cm lank en weeg 80 tot 120&nbsp;kg.<ref name=Alaska>[http://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=caribou.main Kariboe by die departement van vissery en wild in Alaska]. Adfg.state.ak.us. URL besoek op 16 September 2011.</ref> Die ramme is gewoonlik 180 tot 214&nbsp;cm lank (hoewel dit wissel van spesie tot spesie) en weeg sowat 159 tot 182&nbsp;kg.<ref name=Alaska/> Buitengewoon groot ramme kan tot 318&nbsp;kg weeg.<ref name=Alaska/> Die skouerhoogte is sowat 85 tot 150&nbsp;cm en die stert 14 tot 20&nbsp;cm lank. Die rendiere van [[Svalbard]] is die kleinste. Hulle het relatief kort bene en hul skouerhoogte kan so laag as 80&nbsp;cm wees.<ref name=Svalbard>Aanes, R. (2007).''[http://npweb.npolar.no/english/arter/svalbardrein Svalbard reindeer.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180216000640/http://npweb.npolar.no/english/arter/svalbardrein |date=16 Februarie 2018 }}'' Noorweegse Poolinstituut.</ref> Die knieë van baie subspesies is aangepas om ’n klikgeluid te maak wanneer hulle loop.<ref name=clicking>Banfield AWF (1966) "The caribou", pp. 25–28 in ''The Unbelievable Land''. Smith I.N. (red.) Ottawa: Queen's Press, aangehaal in {{cite pmid|18986518}}</ref> Die klank kom uit die [[sening]]s van die knieë en kan 10&nbsp;m ver gehoor word. Die frekwensie van die geluide is een van verskeie tekens wat dui op die dominansie van die mannetjie.<ref>{{cite pmid|18986518}}</ref> ’n Studie deur navorsers van die Universiteitskollege [[Londen]] in 2011 het getoon rendiere kan lig met ’n golflengte van net 320&nbsp;nm sien, aansienlik korter as by mense (400&nbsp;nm). Daar word geglo dit help hulle in die Arktika oorleef omdat voorwerpe wat in normale sigbare lig met die landskap saamsmelt, soos urine en pels, ’n skerp kontras vorm in [[ultraviolet]].<ref name=ultraviolet>[http://www.ucl.ac.uk/news/news-articles/1105/11052502 Reindeer use UV light to survive in the wild] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111129042727/http://www.ucl.ac.uk/news/news-articles/1105/11052502 |date=29 November 2011 }}. Ucl.ac.uk (26 Mei 2011). URL besoek op 16 September 2011.</ref> In ’n studie by die Universiteit van [[Tromsø]] is bevestig Arktiese rendiere se oogkleur verander deur die seisoene van [[Goud (kleur)|goud]] tot [[blou]] om hulle te help om [[roofdier]]e te sien.<ref name=Solon>Solon, Olivia. [http://www.wired.co.uk/news/archive/2013-10/30/reindeer-eyes The science behind the colour-shifting capabilities of Arctic reindeer eyeballs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202142718/http://www.wired.co.uk/news/archive/2013-10/30/reindeer-eyes |date= 2 Desember 2013 }}, ''Wired'', 30 Oktober 13</ref> === Dieet === Rendiere is herkouers; hul [[maag]] bestaan uit vier kamers. Hulle vreet in die winter hoofsaaklik [[korsmos]], veral ''Cladonia rangiferina'' (rendiermos), ’n unieke aanpassing onder [[soogdier]]e. Hulle is ook die enigste diere buiten sommige [[slak]]ke by wie die [[ensiem]] ligenase, wat korsmos in [[glukose]] afbreek, al gevind is.<ref>{{cite book|author=Lawrence, Eleanor |title=Henderson's Dictionary of Biology |url=http://books.google.com/books?id=ymGPfl_HDv8C&pg=PA363 |year=2008 |publisher=Pearson Benjamin Cummings Prentice Hall |isbn=978-0-321-50579-8 |pages=363–}}</ref> Hulle vreet ook die blare van [[wilger]]s en [[berk]]e, sowel as gras en riet. Daar is bewyse dat hulle in die lente, wanneer hulle nie baie kos het nie,<ref>[http://www.villrein.no/Factsaboutwildreindeer/Biology/tabid/7041/Default.aspx Biology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029202301/http://www.villrein.no/Factsaboutwildreindeer/Biology/tabid/7041/Default.aspx |date=29 Oktober 2013 }}. Villrein.no. URL besoek op 19 April 2014.</ref> ook klein [[knaagdier]]e, soos lemmings,<ref>[https://web.archive.org/web/20111107145338/http://www.hww.ca/hww2.asp?id=91 Lemmings] by Hinterland Who's Who</ref> asook vis en voëleiers sal vreet.<ref>Anand-Wheeler, Ingrid (2002) ''Terrestrial Mammals of Nunavut''. Nunavut Wildlife Management Board. {{ISBN|1-55325-035-4}}.</ref> Sommige rendiere vreet laatsomer selfs [[sampioen]]e.<ref>[http://www.folklore.ee/folklore/vol32/siimets.pdf '&#39;The Sun, the Moon and Firmament in Chukchi Mythology and on the Relations of Celestial Bodies and Sacrifice'&#39; by Ülo Siimets at 140]. (PDF). URL besoek op 16 September 2011.</ref> === Voortplanting en lewensiklus === Paring geskied van laat September tot vroeë November. Ramme baklei om die ooie te dek. Twee ramme sal hul gewei ineenstrengel en mekaar wegdruk. Die mees dominante ram kan met 15 tot 20 ooie paar. Hy sal in dié tyd ophou vreet en ’n groot deel van sy liggaamsreserwes verloor.<ref name="animalcorner.co.uk">{{cite web |url=http://www.animalcorner.co.uk/wildlife/caribou.html |title=Caribou at Animal Corner |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150318063318/http://animalcorner.co.uk/wildlife/caribou.html |archive-date=18 Maart 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Lammers kan in die daaropvolgende Mei of Junie gebore word. Ná 45 dae kan hulle wei en kos soek, maar suig nog speen tot die volgende herfs, wanneer hulle onafhanklik van die ma word.<ref name="animalcorner.co.uk"/> === Sosial struktuur, migrasie en habitat === [[Beeld:Caribou using antlers.jpg|duimnael|links|Die grootte van die gewei speel ’n groot rol om die hiërargie in die groep te vestig.<ref name="walker">Walker, Matt. (20 Oktober 2009) [http://news.bbc.co.uk/earth/hi/earth_news/newsid_8314000/8314558.stm Eagles filmed hunting reindeer]. BBC News. URL besoek op 6 September 2018.</ref>]] Sommige Noord-Amerikaanse bevolkings trek tot 5&nbsp;000&nbsp;km per jaar en dek tot 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;km².<ref name=IUCN/><ref>[http://www.mrnf.gouv.qc.ca/english/wildlife/maps-caribou/ Caribou Migration Monitoring by Satellite Telemetry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514111934/http://www.mrnf.gouv.qc.ca/english/wildlife/maps-caribou/ |date=14 Mei 2012 }}. Mrnf.gouv.qc.ca. URL besoek op 16 September 2011.</ref> Ander subspesies bly op een plek. In Europa het hulle ’n korter migrasie. Eilandspesies se migrasie is beperk. Migrerende rendiere kan nadelig geraak word deur [[parasiet]]e. Kwaai aantastings kan individuele diere verswak en moontlik hul lewensduur verkort. Die vlak van aantasting wissel egter van bevolking tot bevolking. Infeksies veroorsaak uitdunning, wat kan veroorsaak dat diere nie hul migrasie voltooi nie.<ref name="Bartel Ober">{{cite journal|last1=Bartel|first1=Rebecca|last2=Oberhauser|first2=Karen|last3=De Roode|first3=Jacob|last4=Atizer|first4=Sonya|title=Monarch butterfly migration and parasite transmission in eastern North America|journal=Ecology|date=Februarie 2011|volume=92|issue=2|page=}}</ref> Kariboes lê sowat 19 tot 55&nbsp;km per dag af wanneer hulle migreer en kan tot 60 of 80&nbsp;km/h beweeg.<ref name=IUCN/> Jong kariboes van ’n dag oud kan reeds vinniger as ’n [[Olimpiese Spele|Olimpiese]] naelloper hardloop.<ref name="Hoare 2009 45">{{cite book|last=Hoare|first=Ben|title=Animal Migration|url=https://archive.org/details/animalmigrationr0000hoar_w1t4|year=2009|publisher=Natural History Museum|location=Londen|isbn=978-0-565-09243-6|page=[https://archive.org/details/animalmigrationr0000hoar_w1t4/page/45 45]}}</ref> Tydens die lentemigrasies sal migrerende groepe verenig en groter troppe van 50&nbsp;000 tot 500&nbsp;000 diere vorm, maar tydens die herfsmigrasies word die groepe kleiner en begin die rendiere paar. In die winter reis die diere na woudstreke om onder die sneeu na kos te soek. Teen die lente beweeg hulle van daar na die gebiede waar hulle gewoonlik lam. ’n Rendier kan maklik en vinnig swem, gewoonlik teen 6,5&nbsp;km/h maar indien nodig tot 10&nbsp;km/h, en migrerende troppe sal nie aarsel om oor ’n groot meer of breë [[rivier]] te swem nie.<ref name=IUCN/> == Ekologie == ===Verspreiding=== Rendiere het aanvanklik in [[Skandinawië]], [[Oos-Europa]], [[Groenland]], [[Rusland]], [[Mongolië]] en Noord-[[China]] noord van die 50ste [[breedtegraad]] voorgekom. In Noord-Amerika is dit aangetref in [[Kanada]], [[Alaska]] en tussen [[Washington (deelstaat)|Washington]] en [[Maine]]. Tydens die Laat [[Pleistoseen]] is hulle in Noord-Amerika so ver suid as [[Nevada]] en [[Tennessee]] aangetref en in Europa tot by [[Spanje]].<ref name="walker" /><ref>{{cite journal |author=Sommer R. S. and Nadachowski A. |title=Glacial refugia of mammals in Europe: evidence from fossil records |journal=Mammal Rev |year=2006 |volume=36 |issue=4 |pages=251–265 |doi=10.1111/j.1365-2907.2006.00093.x}}</ref> Vandag het die rendier uit baie van die historiese streke verdwyn, veral in die suide, waar dit feitlik glad nie meer voorkom nie. Groot bevolkings word steeds in [[Noorweë]], [[Finland]], [[Siberië]], Groenland, Alaska en Kanada aangetref. Tropgroottes wissel van streek tot streek, maar baie bevolkings is deesdae klein en hul wintergebied is kleiner as wat dit was.<ref name=NOAA2013>Russell, D.E.; Gunn, A. (20 November 2013). "Migratory Tundra Rangifer". NOAA Arctic Research Program.</ref> Die grootste bevolking is in Taimir, Rusland; dit wissel tussen 400&nbsp;000 en 1&nbsp;000&nbsp;000. Die tweede grootste, in George River, Kanada, wissel tussen 28&nbsp;000 en 385&nbsp;000. === Vyande === [[Beeld:Reindeer-on-the-rocks.jpg|duimnael|Rendiere staan op die sneeu om weg te kom van bloedsuiende insekte.]] Verskeie roofdiere maak jag op rendiere. [[Steenarend]]e vang lammers en is die diere se grootste vyand in lamgebiede.<ref>Walker, Matt. (20 Oktober 2009) [http://news.bbc.co.uk/earth/hi/earth_news/newsid_8314000/8314558.stm Eagles filmed hunting reindeer]. BBC News. URL besoek op 16 September 2011.</ref> [[Veelvraat|Veelvrate]] sal lammers of lammende ooie vang, sowel as swak volwasse diere. [[Bruinbeer|Bruin-]] en [[Ysbeer|ysbere]] vang rendiere van alle ouderdomme, maar veral swakker diere omdat gesonde rendiere vinniger as bere kan hardloop. [[Wolf|Wolwe]] vang soms groot getalle, veral in die winter.<ref name=yout1>[https://www.youtube.com/watch?v=IbR6avc6_KI Why Finland’s reindeer are dying by the thousands], CNN, 22 Desember 2025</ref> [[Jakkals]]e, [[valk]]e en [[kraai]]e sal karkasse vreet. Bloedsuiende [[insek]]te, soos jeukvlieë en [[muskiet]]e, is ’n pes in die somer en kan groot stres onder die diere veroorsaak wat kos- en lamgewoontes kan beïnvloed.<ref>{{cite web |url=http://www.learner.org/jnorth/tm/caribou/Predators.html |title=Caribou Foes: Natural Predators in the Wilderness |publisher=Learner.org |access-date=6 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180209190733/http://www.learner.org/jnorth/tm/caribou/Predators.html |archive-date=9 Februarie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ’n Volwasse rendier kan sowat ’n liter bloed per week in die toendra verloor weens bloedsuiende insekte.<ref name="Hoare 2009 45"/> == Notas == {{Reflist|group=Notas}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == *{{Commons-kategorie inlyn|Rangifer tarandus}} {{Wikispecies-inlyn|Rangifer tarandus}} *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Reindeer|Engelse Wikipedia]] {{Taksonbalk}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hertagtiges]] 4g4co9wy276ea116hwefw0y837619d8 0 103212 2963982 2855539 2026-08-31T10:36:56Z Aliwal2012 39067 2963982 wikitext text/x-wiki [[Lêer:No-nb bldsa 1c052.jpg|duimnael|150px|Reginald Koettlitz, dokter en Suidpoolreisiger]] '''Darlington''' is 'n verdronke dorpie in die [[Oos-Kaap]]. Dit het in die 1920's verdwyn nadat die [[Darlingtondam]] in die [[Sondagsrivier]] gebou is. Die dorpie was aan die [[R400 (Suid-Afrika)|R400]]-pad, die Sondagsrivier en effens ten ooste van [[Waterford, Oos-Kaap|Waterford]] geleë. Hierdie gehug het geen kerk of polisiekantoor gehad nie, maar wel 'n smidswinkel en 'n skool. In 1880 is daar 'n poskantoor geopen, maar toe die dam gebou is, is die poskantoor verskuif na die plaas De Toekomst. Darlington het selfs twee keer 'n plaaslike dokter gehad. Een was die bekende Suidpoolreisiger dr. Reginald Koettlitz. == Bibliografie == * Logie, Bartle: Sundays – tales from a winding river. Port Elizabeth: Bluecliff, 2011. {{ISBN|978-0-9870017-2-6}} {{Koördinate|33|12|22|S|25|8|1|O|aansig=titel}} [[Kategorie:Nedersettings in die Oos-Kaap]] 7kst5goei20kxlwcib0ogecis19hon5 0 103824 2963901 2728953 2026-08-30T20:12:50Z Charlesjsharp 77734 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Galápagos tortoise Santa Cruz.jpg]] → [[File:Galápagos tortoise (Chelonoidis nigra) Santa Cruz.jpg]] 2963901 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Galápagos-skilpad | status = VU | status_system = iucn2.3 | status_ref = &nbsp;<ref name='iucnredlist.org'>{{IUCN2009.2|assessors=Tortoise & Freshwater Turtle Specialist Group |year=1996 |id=9011 |title=Chelonoidis nigra |downloaded=2012-01-11}}</ref> | image = Galapagos giant tortoise Geochelone elephantopus.jpg | image_width = 280px | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Reptilia]] | ordo = [[Testudines]] | subordo = [[Cryptodira]] | familia = [[Testudinidae]] | genus = ''[[Chelonoidis]]'' | species = '''''C. nigra''''' | binomial = ''Chelonoidis nigra'' | binomial_authority = ([[Jean René Constant Quoy|Quoy]] & [[Joseph Paul Gaimard|Gaimard]], 1824 | synonyms = * ''Testudo nigra'' <small>Quoy & Gaimard, 1824</small> * ''Testudo californiana'' <small>Quoy & Gaimard, 1824</small> * ''Geochelone elephantopus'' ([[Richard Harlan|Harlan]], [[1827]]) * ''Testudo galapagoensis'' <small>Baur, 1889</small> * ''Testudo elephantopus galapagoensis'' <small>Mertens & Wermuth, 1955</small> * ''Geochelone elephantopus galapagoensis'' <small>Pritchard, 1967</small> * ''Chelonoidis galapagoensis'' <small>Bour, 1980</small> * ''Chelonoidis nigra'' <small>Bour, 1985</small> * ''Chelonoidis elephantopus galapagoensis'' <small>Obst, 1985</small> * ''Geochelone nigra'' <small>Pritchard, 1986</small> * ''Geochelone nigra nigra'' <small>Stubbs, 1989</small> * ''Chelonoidis nigra galapagoensis'' <small>David, 1994</small> * ''Chelonoidis nigra nigra'' <small>David, 1994</small> * ''Geochelone elephantopus nigra'' <small>Bonin, Devaux & Dupré, 1996</small> * ''Testudo california'' <small>Paull, 1998</small> ''([[ex errore]])'' * ''Testudo californianana'' <small>Paull, 1999</small> ''(ex errore)'' * ''Geochelone nigra'' }} Die '''Galápagos-skilpad''' (''Chelonoidis nigra'', sinoniem ''Chelonoidis elephantopus'') is 'n reuse [[skilpad]] wat aan die [[familie (biologie)|familie]] van [[landskilpad|landskilpaaie]] (''Testudinidae'') behoort. Die skilpaaie kom [[endemie]]s op die [[Galápagos-eilande]] voor en is die grootste lewende skilpadspesie ter wêreld. Hulle kan 1,3 tot 1,9 meter lank word, tot 250&nbsp;kg weeg en tot 200 jaar oud word. Die skilpad word op sewe van die Galápagos-eilande aangetref. Hierdie [[eiland]]e is deel van 'n [[vulkaan|vulkaniese]] eilandgroep, sowat 906&nbsp;kilometer (563 myl) wes van die [[Ecuador|Ecuadorse vasteland]]. Spaanse ontdekkingsreisigers het die eilande in die 16de eeu ontdek, en dit die naam ''galápagos'', wat skilpad beteken, gegee. [[Lêer:GalapagosTortoiseTourists.jpg|duimnael|links|Toeriste besigtig Galápagos-skilpaaie]] Die karapaks (bo-dop) wissel in grootte en vorm. Op eilande met 'n vogtige hoogland is die skilpaaie groter, met koepelvormige doppe en kort nekke. Op eilande met droë vlaktes, is die skilpaaie egter kleiner, met saalagtige doppe en lang nekke. [[Charles Darwin]] se waarneming van hierdie verskille (tydens sy tweede reis met die Beagle in 1835) het hom gehelp om sy teorie van [[evolusie]] te ontwikkel. [[Lêer:Lonesome George in profile.png|duimnael|links|Eensame George in Desember 2006]] Die bevolking van Galápagos-skilpaaie het oor die laaste dekades ernstig gekrimp. In die 16de eeu was daar meer as 250&nbsp;000 individue. In die 1970's het die bevolking tot ongeveer 3&nbsp;000 gedaal. Die daling is aan oorbenutting, verlies aan habitat en wedywering met ingevoerde spesies soos [[rot]]te, [[bok]]ke en [[vark]]e toegeskryf. Slegs tien van die oorspronklike vyftien subspesie het in die natuur oorleef. 'n Individu van die voormalige subspesie ''Chelonoidis nigra abingdonii'', wat as 'Eensame George' bekend was, was die laaste van sy soort. Eensame George is egter op 24 Junie 2012 in aanhouding oorlede.<ref>[http://articles.chicagotribune.com/2012-06-25/news/sns-rt-us-ecuador-tortoisebre85n0pi-20120624_1_female-tortoises-galapagos-national-park-lonesome-george Lonesome George, last-of-his-kind Galapagos tortoise, dies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171214014445/http://articles.chicagotribune.com/2012-06-25/news/sns-rt-us-ecuador-tortoisebre85n0pi-20120624_1_female-tortoises-galapagos-national-park-lonesome-george |date=2017-12-14 }}, chicagotribune.com, besoek op 25 Junie 2012</ref> [[Lêer:Galápagos tortoise distribution map.svg|duimnael|links|Verspreiding]] Verskeie pogings is aangewend om die skilpaaie van uitwissing te red. Duisende skilpaaie is in gevangenskap geteel en weer op hul tuiseilande vrygelaat. As gevolg hiervan het die bevolking aan die begin van die 21ste eeu tot 19&nbsp;000 gegroei. Dit word egter steeds deur die [[Internasionale Unie vir die Bewaring van die Natuur]] (IUCN) as 'n "kwesbare" spesie gelys. == Fotogalery == <gallery> Lêer:Galápagos tortoise (Chelonoidis nigra) Santa Cruz.jpg|'n Galápagos-skilpad wat gras vreet. Lêer:Galapagos tortoise bathing.jpg|Die een is besig met sy badroetine. Lêer:Galapagos egg and hatchling.jpg|Eier en 'n klein skilpadjie Lêer:Lonesome George in profile.png|Eensame George (''C. n. abingdonii''), let op die saalagte karapaks. Lêer:Chathamensis.jpg|Skilpad van die subspesie ''C. n. chathamensis'', met 'n effens saalagtige karapaks. Lêer:GNigrita.jpg|''C. n. porteri'' met 'n harde, koepelvormige karapaks. </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Chelonoidis nigra}} * {{Wikispecies-inlyn|Chelonoidis nigra}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} {{DEFAULTSORT:Galapagos-skilpad}} [[Kategorie:Skilpaaie]] 3q1xktkstyj6ttlob40o99uywdlto0p 0 107173 2963779 2902851 2026-08-30T12:57:05Z Raphael1256 97172 Raphael1256 het bladsy [[Engelse]] na [[Engelse volk]] geskuif 2902851 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die etniese groep. Vir die taal, sien [[Engels]].'' {{Etniese groep | beeld = [[Lêer:English mosaic.jpg|300px]] | onderskrif = | groep = Engelse | bevolking = ca. 75–100 miljoen | plek = {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} 37,6 miljoen in {{vlagland|Engeland}} en {{vlagland|Wallis}}<ref>{{en}} [http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html#tab-National-identity-in-England-and-Wales 2011 England and Wales census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160124090812/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html#tab-National-identity-in-England-and-Wales |date=24 Januarie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Verenigde State}} 25–50 miljoen<ref>{{en}} [http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B04003&prodType=table 2010 ACS Ancestry estimates]</ref><ref>{{en}} [http://www.census.gov/population/censusdata/pc80-s1-10/tab02.pdf US Census 1980]</ref><br /> {{vlagland|Australië}} 7,2 miljoen<ref>{{en}} [http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 2011 Australian Census]</ref><br /> {{vlagland|Kanada}} 6,6 miljoen<ref>{{en}} [http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 2006 Canadian Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723224016/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/index-eng.cfm |date=23 Julie 2013 }}</ref><br /> {{vlagland|Suid-Afrika}} 1,6 miljoen<ref>{{en}} {{cite book |title=Census 2011: Census in brief |url=http://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf |page=26 |publisher=Statistics South Africa |location=Pretoria |year=2012 |isbn=978-0-621-41388-5}}</ref><br /> {{vlagland|Nieu-Seeland}} 44&nbsp;000–282&nbsp;000<ref>{{en}} [http://www.stats.govt.nz/census/2006-census-data/quickstats-about-culture-identity/quickstats-about-culture-and-identity.htm?page=para017Master 2006 New Zealand census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219000000/http://www.stats.govt.nz/census/2006-census-data/quickstats-about-culture-identity/quickstats-about-culture-and-identity.htm?page=para017Master |date=19 Februarie 2008 }}</ref><ref>{{en}} [http://www.stats.govt.nz/census/2001-census-statistics/change-in-ethnicity-question.htm 1996 New Zealand census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219231823/http://www.stats.govt.nz/census/2001-census-statistics/change-in-ethnicity-question.htm |date=19 Februarie 2008 }}</ref> | taal = [[Engels]] | geloof = Tradisioneel [[Anglikaanse Gemeenskap|Anglikanisme]], maar ook afgeskeidene en afvalliges, sowel as ander [[Protestantisme|Protestante]]; ook [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]]; andere gelowe. | verwante = Ander [[Germane|Germaanse volke]]; [[Bretonners]], [[Iere]], [[Skotte]], [[Walliesers]]; [[Anglo-Afrikane]]; [[Anglo-Iere]] }} Die '''Engelse''' ([[Engels]]: ''English'' of ''English people'') is 'n [[Germane|Germaanse]] [[nasie]] en [[etniese groep]] inheems aan [[Engeland]] wat Engels as [[moedertaal]] praat. Die Engelse identiteit is van vroeë [[Middeleeue|Middeleeuse]] oorsprong, toe hulle in [[Oud-Engels]] as ''Angelcynn'' ("familie van die Engele") bekend was. Engeland is een van die vier [[lande van die Verenigde Koninkryk]] en Engelse mense in Engeland is Britse burgers. Hul [[etnoniem]] is afgelei van die [[Angele]], een van die Germaanse volke wat omtrent die 5de eeu n.C. na [[Groot-Brittanje]] migreer het.<ref>{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=English |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |access-date=8 Julie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803135620/http://www.etymonline.com/index.php?term=english |archive-date=3 Augustus 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:Carl Spitzweg 047.jpg|duimnael|links|Carl Spitzweg: ''Engländer in der Campagna''<br /><small>Waterverfskildery, omstreeks 1845. Alte Nationalgalerie, Berlyn</small>]] Histories gesien is die Engelse bevolking afstammelinge van 'n paar volke — die vroeë [[Kelte|Keltiese]] [[Bretonners]] en die Germaanse stamme wat hulle in Brittanje as gevolg van die onttrekking van die [[Romeinse Ryk|Romeine]] gevestig het, insluitende die Angele, [[Sakse (volk)|Sakse]], [[Jute]] en [[Friese]]. Gesamentlik bekend as die [[Anglosakse]], het hulle wat later as Engeland (van Oud-Engels ''Englaland'') bekend geword het, saam met die latere [[Dene]], [[Normandiërs]] en andere groepe gestig. Met die [[Acts of Union 1707]] is die [[Koninkryk van Engeland]] deur die [[Koninkryk van Groot-Brittanje]] opgevolg.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://collections.europarchive.org/ukparliament/20090701100701/http://www.parliament.uk/actofunion/|publisher=parliament.uk|title=Act of Union 1707|accessdate=26 Augustus 2010}}{{Dooie skakel|date=Desember 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Deur die jare heen het die Engelse gewoontes en identiteit redelik nou in lyn met die Britse gewoontes en identiteit in die algemeen geword. Vandag het baie Engelse mense onlangse voorsate uit ander dele van die [[Verenigde Koninkryk]], terwyl sommige ook afstammelinge van meer onlangse immigrante uit andere [[Europa|Europese]] lande en van die [[Britse Statebond]] is. Die Engelse is die oorsprong van die Engelse taal, die [[Westminster-stelsel]], die [[Gemenereg]] en talle groot [[sport]]soorte soos [[krieket]], [[sokker]], [[rugby]] en [[tennis]].<ref>{{en}} [http://www.thefa.com/about-football-association/fa150 The fa 1863–2013.]</ref> Hierdie en ander Engelse kulturele eienskappe het wêreldwyd versprei, deels as gevolg van die invloed en reikwydte van die voormalige [[Britse Ryk]] en deels as gevolg van migrasie. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:English people|Engelse Wikipedia]] == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|People of England}} {{Wikt-inlyn|Engelse}} {{Normdata}} [[Kategorie:Engelse| ]] [[Kategorie:Etniese groepe in Australië]] [[Kategorie:Etniese groepe in Kanada]] [[Kategorie:Etniese groepe in Nieu-Seeland]] [[Kategorie:Etniese groepe in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Etniese groepe in die Verenigde Koninkryk]] [[Kategorie:Etniese groepe in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Germane]] dkyrdky1m4pqhjjhnqz91d6x0waz1mq 2963836 2963779 2026-08-30T18:00:10Z SpesBona 2720 SpesBona het bladsy [[Engelse volk]] na [[Engelse]] oor 'n aanstuur geskuif: Beter titel: Geen rede verskaf nie; geen artikel oor 'n etniese groep gebruik dié titel nie; die Engelse taal gebruik ook die titel [[Engels]]. 2902851 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die etniese groep. Vir die taal, sien [[Engels]].'' {{Etniese groep | beeld = [[Lêer:English mosaic.jpg|300px]] | onderskrif = | groep = Engelse | bevolking = ca. 75–100 miljoen | plek = {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} 37,6 miljoen in {{vlagland|Engeland}} en {{vlagland|Wallis}}<ref>{{en}} [http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html#tab-National-identity-in-England-and-Wales 2011 England and Wales census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160124090812/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html#tab-National-identity-in-England-and-Wales |date=24 Januarie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Verenigde State}} 25–50 miljoen<ref>{{en}} [http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_1YR_B04003&prodType=table 2010 ACS Ancestry estimates]</ref><ref>{{en}} [http://www.census.gov/population/censusdata/pc80-s1-10/tab02.pdf US Census 1980]</ref><br /> {{vlagland|Australië}} 7,2 miljoen<ref>{{en}} [http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 2011 Australian Census]</ref><br /> {{vlagland|Kanada}} 6,6 miljoen<ref>{{en}} [http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 2006 Canadian Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723224016/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/index-eng.cfm |date=23 Julie 2013 }}</ref><br /> {{vlagland|Suid-Afrika}} 1,6 miljoen<ref>{{en}} {{cite book |title=Census 2011: Census in brief |url=http://www.statssa.gov.za/census/census_2011/census_products/Census_2011_Census_in_brief.pdf |page=26 |publisher=Statistics South Africa |location=Pretoria |year=2012 |isbn=978-0-621-41388-5}}</ref><br /> {{vlagland|Nieu-Seeland}} 44&nbsp;000–282&nbsp;000<ref>{{en}} [http://www.stats.govt.nz/census/2006-census-data/quickstats-about-culture-identity/quickstats-about-culture-and-identity.htm?page=para017Master 2006 New Zealand census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219000000/http://www.stats.govt.nz/census/2006-census-data/quickstats-about-culture-identity/quickstats-about-culture-and-identity.htm?page=para017Master |date=19 Februarie 2008 }}</ref><ref>{{en}} [http://www.stats.govt.nz/census/2001-census-statistics/change-in-ethnicity-question.htm 1996 New Zealand census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219231823/http://www.stats.govt.nz/census/2001-census-statistics/change-in-ethnicity-question.htm |date=19 Februarie 2008 }}</ref> | taal = [[Engels]] | geloof = Tradisioneel [[Anglikaanse Gemeenskap|Anglikanisme]], maar ook afgeskeidene en afvalliges, sowel as ander [[Protestantisme|Protestante]]; ook [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]]; andere gelowe. | verwante = Ander [[Germane|Germaanse volke]]; [[Bretonners]], [[Iere]], [[Skotte]], [[Walliesers]]; [[Anglo-Afrikane]]; [[Anglo-Iere]] }} Die '''Engelse''' ([[Engels]]: ''English'' of ''English people'') is 'n [[Germane|Germaanse]] [[nasie]] en [[etniese groep]] inheems aan [[Engeland]] wat Engels as [[moedertaal]] praat. Die Engelse identiteit is van vroeë [[Middeleeue|Middeleeuse]] oorsprong, toe hulle in [[Oud-Engels]] as ''Angelcynn'' ("familie van die Engele") bekend was. Engeland is een van die vier [[lande van die Verenigde Koninkryk]] en Engelse mense in Engeland is Britse burgers. Hul [[etnoniem]] is afgelei van die [[Angele]], een van die Germaanse volke wat omtrent die 5de eeu n.C. na [[Groot-Brittanje]] migreer het.<ref>{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=English |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |access-date=8 Julie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803135620/http://www.etymonline.com/index.php?term=english |archive-date=3 Augustus 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:Carl Spitzweg 047.jpg|duimnael|links|Carl Spitzweg: ''Engländer in der Campagna''<br /><small>Waterverfskildery, omstreeks 1845. Alte Nationalgalerie, Berlyn</small>]] Histories gesien is die Engelse bevolking afstammelinge van 'n paar volke — die vroeë [[Kelte|Keltiese]] [[Bretonners]] en die Germaanse stamme wat hulle in Brittanje as gevolg van die onttrekking van die [[Romeinse Ryk|Romeine]] gevestig het, insluitende die Angele, [[Sakse (volk)|Sakse]], [[Jute]] en [[Friese]]. Gesamentlik bekend as die [[Anglosakse]], het hulle wat later as Engeland (van Oud-Engels ''Englaland'') bekend geword het, saam met die latere [[Dene]], [[Normandiërs]] en andere groepe gestig. Met die [[Acts of Union 1707]] is die [[Koninkryk van Engeland]] deur die [[Koninkryk van Groot-Brittanje]] opgevolg.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://collections.europarchive.org/ukparliament/20090701100701/http://www.parliament.uk/actofunion/|publisher=parliament.uk|title=Act of Union 1707|accessdate=26 Augustus 2010}}{{Dooie skakel|date=Desember 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Deur die jare heen het die Engelse gewoontes en identiteit redelik nou in lyn met die Britse gewoontes en identiteit in die algemeen geword. Vandag het baie Engelse mense onlangse voorsate uit ander dele van die [[Verenigde Koninkryk]], terwyl sommige ook afstammelinge van meer onlangse immigrante uit andere [[Europa|Europese]] lande en van die [[Britse Statebond]] is. Die Engelse is die oorsprong van die Engelse taal, die [[Westminster-stelsel]], die [[Gemenereg]] en talle groot [[sport]]soorte soos [[krieket]], [[sokker]], [[rugby]] en [[tennis]].<ref>{{en}} [http://www.thefa.com/about-football-association/fa150 The fa 1863–2013.]</ref> Hierdie en ander Engelse kulturele eienskappe het wêreldwyd versprei, deels as gevolg van die invloed en reikwydte van die voormalige [[Britse Ryk]] en deels as gevolg van migrasie. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:English people|Engelse Wikipedia]] == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|People of England}} {{Wikt-inlyn|Engelse}} {{Normdata}} [[Kategorie:Engelse| ]] [[Kategorie:Etniese groepe in Australië]] [[Kategorie:Etniese groepe in Kanada]] [[Kategorie:Etniese groepe in Nieu-Seeland]] [[Kategorie:Etniese groepe in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Etniese groepe in die Verenigde Koninkryk]] [[Kategorie:Etniese groepe in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Germane]] dkyrdky1m4pqhjjhnqz91d6x0waz1mq 6 116847 2963992 1510482 2026-08-31T11:23:40Z JMK 649 +kat 2963992 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Prof. [[Ferdinand Postma]] en [[Margaretha Postma|Margaretha Coetsee]] se troue, [[Potchefstroom]] |bron=Argief van die GKSA |datum=Julie 1905 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Troues in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geskiedenis van Potchefstroom]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} 41wzrctipvlege8i1d2wyizz9hjfzcy 6 116849 2963991 1510492 2026-08-31T11:22:01Z JMK 649 +kat 2963991 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Prof. [[Ferdinand Postma]] |bron=Argief van die GKSA |datum=Omstreeks 1930 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akademici]] [[Kategorie:Mense van die Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} kvlq42tpvhkoe0flds4boophl7xulvz 0 119564 2963933 2926247 2026-08-30T22:45:39Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963933 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Museum | Beeld = North American Harvard IIa '7111' (16530793468).jpg | Beeldonderskrif = Harvard IIa '7111' by die Suid-Afrikaanse Lugmagmuseum, Swartkop | Vorige naam = | Ander name = | Stad of dorp = [[Lugmagbasis Swartkop]], [[Centurion]]<br />[[Lugmagbasis Ysterplaat]], [[Kaapstad]]<br />[[Port Elizabeth-lughawe]] | Land = {{RSA}} | Openingsjaar = [[1973]] | Geopen deur = Kol. P.J.M. McGregor | Tipe museum = Militêre lugvaartmuseum | Webtuiste = [http://saafmuseum.org.za/ ''The South African Air Force Museum''] }} Die '''Suid-Afrikaanse Lugmagmuseum''' is 'n militêre lugvaartmuseum vir die versameling, bewaring, herstel en uitstalling van artikels en rekords wat verband hou met die geskiedenis van die Suid-Afrikaanse Lugmag. Die museum het drie takke: [[Lugmagbasis Swartkop]] buite [[Pretoria]], [[Lugmagbasis Ysterplaat]] in [[Kaapstad]] en by die [[Port Elizabeth-lughawe|lughawe]] in [[Port Elizabeth]]. == Geskiedenis == Die Minister van Verdediging het op 26 Oktober 1973 toestemming gegee vir die vestiging van 'n Lugmagmuseum. Kol. PJM McGregor was die eerste bevelvoerder van die museum.<ref>{{cite web |url=http://saafmuseum.org.za/about/the-history-of-the-saaf-museum/ |title=The History of the SAAF Museum |publisher=saafmuseum.org.za |access-date=2 Maart 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414174806/https://saafmuseum.org.za/about/the-history-of-the-saaf-museum/ |archive-date=14 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die opleidingskool van die Suid-Afrikaanse Mediese Korps het op 2 November 1973 die Lockheed PV-1 Ventura met die reeksnommer 6487 aan die Museum aangebied (dit was die SALM-museum se eerste vliegtuig). Loods nommer 13 by Lugmagstasie Snake Valley naby Pretoria is as museumstoorfasiliteit beskikbaar gestel.<ref name=":0">{{Cite book |last=Becker |first=Dave |title=THE SOUTH AFRICAN AIR FORCE MUSEUM |date=August 1977 |publisher=Aviation Society of Africa |year=1977 |location=South Africa |pages=Pages 6, 7, 9, 12 and 13 |language=en}}</ref> Daar is oral in Suid-Afrika wrakke en oorblyfsels van vliegtuie gevind. Van hierdie vliegtuie is teen Desember 1973 geïnspekteer; daaronder het vyf B-34 Ventura II-vliegtuie op ’n plaas en ’n Sikorsky S-51-helikopter by ’n skrootwerf in Soutrivier naby Kaapstad getel. Verskillende mense het verskillende items aan die Museum geskenk.<ref>{{Cite book |last=Becker |first=Dave |title=THE SOUTH AFRICAN AIR FORCE MUSEUM |date=August 1977 |publisher=Aviation Society of Africa |year=1977 |location=South Africa |pages=page 6 |language=en}}</ref> Die SALM-museum het uitgebrei en die Suid-Afrikaanse Nasionale Oorlogsmuseum het ’n Fieseler Storch aan die Museum geleen. (Hierdie lening is later in ’n skenking omskep.) Ander items het ook na die Museum toe gekom.<ref name=":0" /> ’n Vliegtuig wat ’n groot bydrae gelewer het om belangstelling in die geskiedenis van plaaslike lugvaart te bevorder was die Spitfire Merk IX E wat deur Larry Barnett en Alan Lurie gerestoureer is. ''Evelyn'' is vir die eerste keer in 1975 ten toon gestel. Die vliegtuig is op 6 April 1976 tydens ’n seremonie op die grondslag van ’n jaarlikse lening aan die SALM oorhandig en is vir promosiedoeleindes gebruik.<ref name=":0" /> === Die tydperk 1976 tot 1980 === In Augustus 1976 het ’n ander eenheid die stoorfasiliteite by Snake Valley nodig gekry en die grootste deel van die Museum se vliegtuie is na Lanseria-lughawe verskuif.<ref name=":0" /> ==== Die loods by Lanseria-lughawe op 15 Desember 1976 ==== Verskillende vliegtuie, enjins en vliegtuigdele is op 15 Desember 1976 by Lanseria gesien. Daar was 'n Percival Prentice ZS-EUS, Tiger Moth 1467 (op lening), Sikorsky S-55 ZS-HDO, ’n Merk 35-Goblin-enjin met die konstruksienommer 9009 (van die SAL by Jan Smuts), ’n Goblin-enjin met die konstruksienommer 5510, die enjinkap en die stuurkajuit-en-neusdeel van Anson HD 4588 of 6588 by Kuilsrivier, ’n Junkers Jumo-enjin, ’n Hispano 20 mm-kanon, ’n Anson Armstrong-Whitworth-geweerkoepel van Port Elizabeth af, ’n Wright Cyclone-enjin, stukke van Anson 4437 vanaf 43 Lugskool by [[Somerset-Oos]], ’n Armstrong Siddeley Cheetah-enjin en ’n lugraam van [[Uitenhage]] af. <!-- Die medeopsteller van hierdie artikel het die besonderhede in hierdie paragraaf tydens gesprekke met Dave Becker uitgevind en aantekeninge daarvan gemaak. --><gallery mode="packed"> Lêer:Anson 1976-12-15 FALA 999 ELshd 600x364.jpg|Die stuurkajuit-en-neusdeel van Anson HD. Lêer:Anson 1976-12-15 FALA 994 ELshd 600x364.jpg|’n Lugraam en ander dele te sien. Lêer:AW turret PE 1976-12-15 FALA 745 800x486.jpg|Die Armstrong-Whitworth-geweerkoepel wat as die “papegaaikou" bekendgestaan het. Lêer:Junkers Jumo 1976-12-15 FALA 777 800x486.jpg|In hierdie geval is die Junkers Jumo-straalenjin te sien. Lêer:Zseus 1976-12-15 FALA 565 light 600x364.jpg|Percival Prentice ZS-EUS op 15 Desember 1976 in die loods by Lanseria-lughawe. Lêer:Zshdo 1976-12-15 FALA 007 600x364.jpg|Sikorsky S-55 reeksnommer WV203 met registrasieletters ZS-HDO op 15 Desember 1976. </gallery> ==== Lugmagstasie Snake Valley ==== Nadat die meeste van die Museum se vliegtuie en toerusting in Augustus 1976 na Lanseria verskuif is, het daar 'n paar vliegtuie by Snake Valley agtergebly. Die volgende vliegtuie kon op 15 Desember 1976 by Snake Valley besigtig word: Sabre 361F, Vampire 219, die neusdeel van Vampire 221, Vampire 229 en Ventura 6487.<gallery mode="packed"> Lêer:219 1976-12-15 FASK 977 800x486.jpg|Ventura 6487 staan op 15 Desember 1976 agter Vampire 219. Lêer:229 1976-12-15 FASK 976 ELshd+sharp 600x364.jpg|Vampire 229 is ook op 15 Desember 1976 by Snake Valley gesien. Lêer:361 1976-12-15 FASK 972 800x486.jpg|Canadair CL-13B Sabre Merk 6 reeksnommer 361 en kode F. </gallery> ==== Die Aviation Africa-lugskou in Oktober 1977 ==== Die Suid-Afrikaanse Lugmag het in Oktober 1977 heelwat vliegtuie tydens die Aviation Africa-lugskou ten toon gestel. Dit het vliegtuie van die SALM-museum ingesluit. Daar was die Spitfire IX, twee Sikorsky S-55-helikopters, ’n Anson-neus-en-stuurkajuitdeel, ’n Fairchild Argus, ’n Percival Prentice en ’n Tiger Moth. ===== Sikorsky S-55 CR-ALO ===== Sikorsky S-55 CR-ALO is tydens die lugskou met twee dekals gesien, naamlik die reeksnommer A4 en ’n SALM-kasteel. Hierdie helikopter het die konstruksienommer 55-959 en is in 1956 deur die SALM gekoop (hy het die reeksnommer A4 in die SALM gehad). Daarna is dit as ZS-HCO aan Autair verkoop. Autair het die masjien as CR-ALO na sy Mosambiekse filiaal oorgeplaas (die masjien is in Januarie 1970 as CR-ALO geregistreer en die registrasie CR-ALO is in Julie 1977 gekanselleer). Ná kansellasie is CR-ALO vir vliegdoeleindes tydelik as “ZS-O” geregistreer en het toe na die SALM-museum gegaan.<ref>{{Cite book |last=Burnett |first=Ian |title=Civil Aircraft Registers of Africa |date=November 1980 |publisher=Air-Britain (Historians) Ltd |year=1981 |isbn=0 85130 084 7 |location=Tunbridge, Kent, England |publication-date=1981 |pages=34, 198 |language=en}}</ref> ===== Percival Prentice VS609 ===== Die Percival P-40 Prentice T Merk 1 met die reeksnommer VS609 (kode P) het die konstruksienommer PAC/207 en is in 1949 gebou. Die vliegtuig se vorige identiteite is VS609 (Koninklike Britse Lugmag), G-AOPL (30 Mei 1956 geregistreer; 24 April 1967 na eienaar in Suid-Afrika oorgeplaas) en ZS-EUS (20 Oktober 1967 geregistreer; 11 Augustus 1971 gekanselleer).<ref>{{Cite book |last=Becker |first=Dave |title=The S.A.A.F. Museum |date=August 1977 |publisher=Aviation Society of Africa |location=Newredruth, South Africa |pages=17 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Burnett |first=Ian |title=Civil Aircraft Registers of Africa |date=November 1980 |publisher=Air-Britain (Historians) Ltd |year=1981 |isbn=0 85130 084 7 |location=Tunbridge, Kent, England |pages=181 |language=en}}</ref> ===== Spitfire ''Evelyn'' ===== ''Evelyn'' het die lewe as ’n Supermarine Spitfire H.F.IXc/e met die nommer MA793 begin en het die reeksnommer 5601 in die SALM gehad. MA793 het op 30 September 1948 in Suid-Afrika aangekom. Nommer 5601 is as onderdeelbron gebruik en is in 1954 aan die Meerhof-hospitaal vir Gestremde Kinders verkoop, waar die vliegtuig gebly het totdat dit in 1967 deur Larry Barnett gekoop is. Die vegvliegtuig is gedurende die volgende agt jaar gerestoureer en is in September 1975 by die fasiliteite van die Atlas-vakleerlingskool onthul. Die vliegtuig was as PT672 met die kode WR-RR van die SALM se eskader nommer 40 van die Tweede Wêreldoorlog geverf. ''Evelyn'' het tot 1986 in Suid-Afrika gebly.<ref>{{Cite book |last=Becker |first=Dave |title=The S.A.A.F. Museum |date=August 1977 |publisher=Aviation Society of Africa |location=Newredruth, South Africa |pages=9 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=The Spitfire in South African Air Force Service |date=September 2001 |publisher=GR Printing and Publishing |year=2001 |isbn=0-958 4437-1-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=137 |language=en}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:Cralo 1977-10-05 FALA 810 resize.jpg|Sikorsky S-55 CR-ALO met twee dekals: reeksnommer A4 en SALM-kasteel. Lêer:Zshdo 1977-10-00 FALA 804 spot 800x486.jpg|Sikorsky S-55B ZS-HDO in Koninklike Britse Vloot-kleurskema met reeksnommer WV203. Lêer:HD 1977-10-00 FALA 748 resize.jpg|Die neus-en-stuurkajuitdeel van die Anson Merk I met die kode HD. Lêer:Vs609 1977-10-00 FALA 153 resize.jpg|Die Percival P-40 Prentice T Merk 1 met die reeksnommer VS609, voorheen ZS-EUS. Lêer:Pt672 1977-10-00 FALA 891 spot shd50 600x364.jpg|Spitfire ''Evelyn'' word by die Aviation Africa-lugskou gesien. Lêer:1467 1977-10-00 FALA 930 dust 600x364.jpg|Die De Havilland Tiger Moth met die reeksnommer 1467 was op lening aan die SALM-museum. </gallery> ==== Lugmagbasis Durban-opedag 15 Julie 1980 ==== [[Lêer:PT672 1980-07-15 Dbn 178 cr her2 600x364.jpg|duimnael|Supermarine Spitfire Merk IX reeksnommer PT672 en naam ''Evelyn'' op 15 Julie 1980.]] Die [[Supermarine Spitfire]] Merk IX met die reeksnommer PT672 en die naam ''Evelyn'' het op 15 Julie 1980 aan die Lugmagbasis Durban-opedag deelgeneem. In die meegaande foto word die Supermarine Spitfire Merk IX met die reeksnommer PT672 op 15 Julie 1980 by Durban gesien. “WR” is die kode wat 40 Eskader gedurende die Tweede Wêreldoorlog gebruik het. Die wapen van 40 Eskader kan op die neus van die vegvliegtuig gesien word. Die vliegtuig is gereed om na die aanloopbaan te ry en met sy vliegvertoning te begin. === Lugskoue wat van 2000 tot 2005 gehou is === ==== Lugmagbasis Waterkloof in September 2000 en September 2002 ==== In die jaar 2000 was die Suid-Afrikaanse Lugmag 80 jaar oud. Verskeie lugskoue het gedurende die jaar 2000 plaasgevind om hierdie geleentheid te vier. Een van die skoue was in September by Lugmagbasis Waterkloof. Die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling is in September 2000 en September 2002 by Waterkloof gehou. Vliegtuie van die SALM-museum was tydens al drie geleenthede te sien. ===== [[Lugmagbasis Waterkloof]] September 2000 ===== Die hoogtepunt van die Suid-Afrikaanse Lugmag se verjaarsdagvieringe in die jaar 2000 was die SALM 80 Internasionale Lugskou by Lugmagbasis Waterkloof weens internasionale deelname. Die militêre skou het van 8 tot 9 September 2000 geduur en het met Africa Aerospace and Defence (AAD 2000) saamgeval. AAD 2000 is van 5 tot 7 September gehou.<gallery mode="packed"> Lêer:800 2000-09-02 FAWK531 800x486.jpg|Mirage IIICZ 800 (links) en Mirage IIIBZ 817 (regs) op 2 September 2000. Lêer:800 2000-09-02 FAWK526 600x364.jpg|Mirage IIIBZ 800 op 2 September 2000 op Waterkloof-vluglyn. Lêer:800 2000-09-02 FAWK527 raw2 600x364.jpg|SALM-museumwapen en naam ''Black Widow'' op Mirage IIIBZ 800. Lêer:817 2000-09-09 FAWK572.jpg|Mirage IIIBZ 817 op 9 September 2000 op rybaan by Waterkloof. </gallery> ===== Lugmagbasis Waterkloof September 2002 ===== Vliegtuie van die Suid-Afrikaanse Lugmagmuseum is in September 2002 gesien gedurende die Africa Aerospace and Defence-tentoonstelling wat by Waterkloof gehou is.<gallery mode="packed"> Lêer:959 2002-09-18 FAWK 271 reg 800x486.jpg|Atlas Bosbok 959 op 18 September 2002 op statiese uitstalling. Lêer:969 2002-09-18 FAWK 273 reg 800x486.jpg|Atlas Kudu 969 staties ten toon gestel, 18 September 2002. Lêer:7728 2002-09-18 FAWK 272 nog spot 800x486.jpg|Harvard 7728 op 18 September 2002 op statiese uitstalling. </gallery> ==== Polokwane Internasionale Lughawe 21 Mei 2005 ==== [[Lêer:Zudmd 2005-05-21 FAPB135 600x400.jpg|geen|duimnael|Mirage IIIBZ reeksnommer 817 word op 21 Mei 2005 op die Polokwane Internasionale Lughawe-vluglyn gesien. Die vliegtuig het tydens ’n lugskou aan die vliegvertoning deelgeneem. Die masjien het teen daardie tyd die burgerlike registrasie ZU-DMD verkry en het deel van die SALM-museum-vlug uitgemaak.]] ==== Lugskou Makhado 8 Oktober 2005 ==== <gallery mode="packed"> Lêer:Zudfh 2005-10-08 FALO 311 LR 800x533.jpg|Vampire T Merk 55 van SALM-museumvlug, reeksnommer 277. Lêer:Zudme 2005-10-08 FALO 190 cr shd25 600x400.jpg|Mirage IIICZ reeksnommer 800 besig om sy onderstel in te trek. </gallery> == Geskiedenisse van die Swartkop-, Port Elizabeth- en Ysterplaat-tak van die SALM-museum == === Swartkop-tak === ==== Internasionale Museumdag 18 Mei 1991 ==== Internasionale Museumdag is op 18 Mei 1991 by Lugmagbasis Swartkop gehou. Verskillende lugvaartuie van die SALM-museum kon op hierdie dag by Swartkop gesien word. Dit het die volgende vliegtuie en helikopters ingesluit: Sud Aviation Alouette II nommer 22, Westland Wasp nommer 96, Aerospatiale Super Frelon nommer 309, Hawker Siddeley Buccaneers nommers 414 en 421, Dassault Mirage IIICZ nommer 804, Dassault Mirage IIIBZ nommer 816, Dassault Mirage IIIRZ nommer 835, Shackletons nommers 1716 en 1721, Sikorsky S-51 nommer A1, Sikorsky S-55 nommer A5, Hunting Provost nommer RR137 van die Koninklike Rhodesiese Lugmag en Lockheed Ventura TS306 (hy was voorheen van die SAL-vakleerlingskool en was bestem om reeksnommer 6498 van die SALM-museum te word). Van hierdie lugvaartuie kon vlieg en was deel van die SALM-museumvlug en ander is normaalweg staties ten toon gestel.<gallery mode="packed"> Lêer:22 1991-05-18 FASK 084 LR spot 600x364.jpg|Die Alouette II met die reeksnommer 22 word op 18 Mei 1991 by Swartkop gesien. Lêer:96 1991-05-18 FASK 082 LR 800x486.jpg|Hier kan die Westland Wasp met die reeksnommer 96 gesien word. Lêer:309 1991-05-18 FASK 086 LR 800x486.jpg|Dit is die Super Frelon met die reeksnommer 309. Lêer:804 1991-05-18 FASK 081 LR 800x486.jpg|In hierdie geval is die Mirage IIICZ met die reeksnommer 804 te sien. Lêer:414 1991-05-18 FASK 126 LR2 800x486.jpg|Buccaneer reeksnommer 414 is in die voorgrond en 421 is in die agtergrond. Lêer:816 1991-05-18 FASK 100 spot LR 800x486.jpg|Dit is ’n illustrasie van die Mirage IIIBZ met die reeksnommer 816. Lêer:835_1991-05-18_FASK_087_LR_800x486.jpg|Dit is ’n illustrasie van die Mirage IIIRZ met die reeksnommer 835. Lêer: Lêer:1716 1991-05-18 FASK 099 LR 800x486.jpg|Die enjins van die Shackleton met die reeksnommer 1716 is besig om te loop. Lêer:1721 1991-05-18 FASK 097 LR elSHD 600x364.jpg|Dit is die Shackleton met die reeksnommer 1721. </gallery> ==== Lugskou op 15 Mei 1993 ==== ’n Lugskou om die amptelike opening van die SALM-museum by Swartkop te vier het op 15 Mei 1993 plaasgevind.<gallery mode="packed"> Lêer:203 1993-05-15 FASK 535 600x364.jpg|Die Mirage F1CZ met die reeksnommer 203 word hier gesien. Lêer:276 1993-05-15 Skop 1 her 719x400.jpg|Die De Havilland Vampire met die reeksnommer 276 is op 15 Mei 1993 te sien. Lêer:337 1993-05-15 FASK GabrielLR 600x364.jpg|Die Transall met die reeksnommer 337 word op 15 Mei 1993 by Swartkop gesien. Lêer:Alpha XH1 1993-05-15 FASK 1 shd50 630x400.jpg|Dit is die Alpha XH-1. Lêer:C340 1993-05-15 FASK 533 EL 600x400.jpg|Mikoyan-Gurevich MiG 21-MF reeksnommer C340 in sy Angolese Lugmag-kleure. </gallery> ==== Museumvliegdag 21 Augustus 1993 ==== Die eerste vliegdag van die SALM-museum het op 21 Augustus 1993 by Swartkop plaasgevind.<gallery mode="packed"> Lêer:203 3 esk cz Border War cr shd25 her 1135x400.jpg|SALM-Mirage F1CZ 203 en Angolese MiG 21 C340. Lêer:838 1993-08-21 FASK 542 800x486.jpg|Piaggio P166S Albatross 881 met lopende enjins. Lêer:881 1993-08-21 FASK 539 cr her2 shd25 600x364.jpg|Mirage IIIRZ reeksnommer 838 in sy laaste kleurskema Lêer:1716 1993-08-21 FASK 541 stof shd 600x364s.jpg|Die Shackleton met die reeksnommer 1716. Lêer:6902 1993-08-21 FASK 540 800x486.jpg|Douglas DC-4-1009 reeksnommer 6902. </gallery><gallery mode="packed"> </gallery> ==== Besoek aan SALM-museum Swartkop 9 Februarie 2003 ==== Toe die Suid-Afrikaanse Lugmagmuseum by Swartkop op 9 Februarie 2003 besoek is, was sommige van die vliegtuie buitekant uitgestal.<gallery mode="packed"> Lêer:805 2003-02-09 FASK 1 800x600.jpg|Mirage IIICZ reeksnommer 805 op 9 Februarie 2003 Lêer:835 2003-02-09 FASK 1 shd25 600x450.jpg|Mirage IIIRZ reeksnommer 835 op 9 Februarie 2003 </gallery> ==== Besoek aan SALM-museum Swartkop 22 Maart 2005 ==== [[Lêer:818 2005-03-22 FASK 007 LR 800x533.jpg|geen|duimnael|Mirage IIIBZ reeksnommer 818 word op 22 Maart 2005 in die SALM-museum Swartkop-buitevertoongebied gesien.]] ==== Swartkop-lugskou 17 September 2005 ==== [[Lêer:6112 2005-09-17 FASK 006 shd25.jpg|duimnael|’n Ventura met kamele en ander SALM-museum-lugvaartuie word op 17 September 2005 by Swartkop gesien.]] Swartkop het ’n ryk geskiedenis. Toe Swartkop as aktiewe SALM-basis gesluit is, was dit die oudste SALM-basis (ongeveer 75 jaar oud) – die basis het tot stand gekom toe die SALM gebore is. Baie geskiedkundige besoeke het gedurende die basis se vroeë jare plaasgevind. In ’n stadium het FASK die SA Historiese Vlug, die Harvard-klub van Suid-Afrika, die hooftak van die SALM-museum en 17 Eskader van die SALM gehuisves. Swartkop is egter ten tye van die lugskou weer as SALM-basis gebruik totdat probleme met die aanloopbaan by Lugmagbasis Waterkloof uitgesorteer kon word. Die burgerlike operateurs is gevra om te verhuis. ===== Uitgestalde SALM-museumvliegtuie ===== [[Lêer:838 2005-09-17 FASK 103 EL 600x400.jpg|duimnael|Mirage IIIRZ reeksnommer 838 met toeskouers.]] Rondom hierdie tyd is sommige van die SALM-museum se vliegtuie permanent buite ten toon gestel terwyl ander binne (in die verskillende loodse en die vertoonsaal) ten toon gestel is. Hoewel sommige van die vliegtuie wat buite ten toon gestel is in ’n swak toestand was, was dié van die Museumvlug in ’n uitstekende toestand.  Om plek vir statiese uitstallings te maak is sommige van die permanent ten toon gestelde SALM-museumvliegtuie verskuif. ’n Lugskou soos hierdie bied die algemene publiek ’n uitstekende geleentheid om na die verskillende uitgestalde vliegtuie te kyk en die Museumvlug in aksie te sien. Die artefakte by die Museum wat staties ten toon gestel word, was baie gewild – mense het na die verskillende uitstallings gekyk en byvoorbeeld tougestaan om ’n geleentheid te kry om die SAL-museum se Airbus A300-nabootser te sien en te voel hoe dit is om in een te sit. Buiten die A300-nabootser was daar ’n Link-, ’n Impala- en ’n Cheetah D-nabootser. Al hierdie nabootsers het toeskouers ’n idee gegee van die fasiliteite wat gebruik is en word om die lugvaarders van die verskillende generasies op te lei.<gallery mode="packed"> Lêer:000 Link Trainer D4 2005-09-17 FASK 090 EL 600x400.jpg|Dit is die Link Trainer Model D4-nabootser. Lêer:Zucxa 2005-09-17 FASK 458 crop LR 800x533.jpg|Atlas Bosbok 959 word op 17 September 2005 by Swartkop gesien. Lêer:Zucwz 2005-09-17 FASK 451 LR 800x533.jpg|Atlas Kudu 969 bak op 17 September 2005 in heerlike middagson. Lêer:Zudfh 2005-09-17 FASK 280 EL 600x400.jpg|Vampire 277 ry op 17 September 2005 uit vir sy solovertoning. </gallery><gallery mode="packed"> </gallery> ==== Besoek 31 Mei 2008 ==== Op 31 Mei 2008 was van die SALM-museum se vertoonstukke buite en ander binne te sien.<gallery mode="packed"> Lêer:838 2008-05-31 FASK 001 800x533.jpg|Mirage IIIRZ reeksnommer 838 Lêer:816 2008-05-31 FASK 002 LR 800x533.jpg|Mirage IIIBZ reeksnommer 816 Lêer:342 2008-05-31 FASK 002 shd50 800x533.jpg|Cheetah C reeksnommer 342 </gallery> ==== SALM-museum Swartkop 10 Augustus 2013 ==== Op 10 Augustus 2013 was daar in ‘n lang onderdakvertoongebied by SALM-museum Swartkop vegvliegtuie en opleidingsvliegtuie uitgestal. Hierdie vliegtuie het die volgende ingesluit: 211 Mirage F1CZ, 235 Mirage F1AZ, 589 Impala I, 805 Mirage IIICZ, 818 Mirage IIIBZ, 835 Mirage IIIRZ, 842 Cheetah E en 847 Cheetah D.<gallery mode="packed"> Lêer:Mirage Cheetah 2013-08-10 FASK 033 LR 600x397.jpg|211 Mirage F1CZ, 235 Mirage F1AZ, 589 Impala I, 805 Mirage IIICZ, 818 Mirage IIIBZ, 835 Mirage IIIRZ, 842 Cheetah E en 847 Cheetah D. Lêer:805 2013-08-10 FASK -12c shd50 800x530.jpg|In hierdie foto word Mirage IIICZ reeksnommer 805 op 10 Augustus 2013 op permanente uitstalling onderdak by Swartkop gesien. </gallery> === Port Elizabeth-tak === Lugvaartuie van die SALM-museum was op 22 November 2005 in die hoofmuseumgebou en in Peter Boshoff se plek oorkant die hoofeindpuntgebou van Port Elizabeth-lughawe uitgestal en gestoor. Hoewel die lugvaartuie in die museum binnekant uitgestal was en dus moeilik was om te fotografeer, was die Port Elizabeth-tak ’n goeie plek uit ’n besoeker se oogpunt, aangesien die luike en stuurkajuite van die Impala Mk II en die Mirage F1CZ oop was en die binnekante van die twee vliegtuie gesien en afgeneem kon word. Ander volledige lugvaartuie het ’n Vampire, Scout en Bell Sioux ingesluit.<gallery mode="packed"> Lêer:1 2005-11-22 FAPE 002 shd25 800x533.jpg|Hoofuitstallingsarea Port Elizabeth-tak Lêer:2c 2005-11-22 FAPE 003 shd25 800x533.jpg|Impala Mk II, De Havilland Vampire, Bell 47G Sioux en Westland Scout </gallery> ==== Lugvaartuie op 22 November 2005 in die Port Elizabeth-tak van die SALM-museum gesien ==== {| class="wikitable" | valign="top" |'''Airspeed Oxford''' | valign="top" |Dele, insluitende een voorbeeld elk van ’n hout- en metaallugskroef van die Oxford asook die vlerke van G-AITF. |- | valign="top" |'''Atlas Impala Mk II''' | valign="top" |Impala 1037; donkergroen en donker aardbruin boonste oppervlakke en donkerbou onderkante; 8 Eskader-wapen. Dataplaat bevestig reeks- en konstruksienommer (38). Luike en stuurkajuit oop. |- | valign="top" |'''Bell 47G Sioux''' | valign="top" |Reeksnommer XT562; kamoefleerskema; Britse nasionale kenteken met “ARMY”-bewoording. |- | valign="top" |'''Dassault Mirage F1CZ''' | valign="top" |Vlieënier se naam Kommandant Willie Hartogh. Mirage F1CZ 201 was die SALM se tweede F1CZ en is in die laesig-skema geverf (Springbokkasteel met wit buitelyn). Volgens die dataplaat op die romp is die vliegmasjien ’n Mirage F1CZ-200 met die verwysingsnommer 2F/2A en die datum 05-74. ’n Tweede dataplaat meld dat dit  F1CZ No. 201 met die datum 11-74 is. Beide dataplate het die afkorting AMD-BA. Luike en stuurkajuit oop. |- | valign="top" |'''De Havilland Vampire FB Mk 52''' | valign="top" |Silwer, geen merke nie. Waarskynlik reeksnommer 205. Was eers by Fort Beaufort Militêre Museum en is daarna na SALM-museum Port Elizabeth. |- | valign="top" |'''Verskillende artefakte''' | valign="top" |Insluitende Alouette-geweerstoel, DC-3-lugskroefpunt en Spitfire-hoofwiel. |- | valign="top" |'''Verskillende wapens''' | valign="top" |Insluitende die volgende eskaders: 1 tot 7; 9, 12, 16 en 17, 25, 41, 34, 40, 41 en 44 asook Lugmagbasis Port Elizabeth. |- | valign="top" |'''Verskillende enjins''' | valign="top" |Insluitende: DH Goblin; Ranger; RR Eagle, Merlin en Nimbus. |- | valign="top" |'''Westland Scout''' | valign="top" |Voorheen SALM-museum Ysterplaat; konstruksienommer F9619; grys; “GT” wit op neus. |} <gallery mode="packed"> Lêer:1037 2005-11-22 FAPE 081 LR 800x533.jpg|Atlas Impala Mk II reeksnommer 1037 Lêer:Xt562 2005-11-22 FAPE 001 LR 800x533.jpg|Bell 47G Sioux Lêer:201 2005-11-22 FAPE 207 LR 800x533.jpg|Mirage F1CZ reeksnommer 201 Lêer:Vampire 2005-11-22 FAPE 025 LR 800x533.jpg|De Havilland Vampire Lêer:Alo III 2005-11-22 FAPE 107 ELshd 600x400.jpg|Alouette III-geweerstoel Lêer:Ranger engine 2005-11-22 FAPE 133 LR 800x533.jpg|Ranger-enjin Lêer:Gt 2005-11-22 FAPE 027 LR 800x533.jpg|Westland Scout “GT” </gallery> ==== Peter Boshoff se plek ==== Peter Boshoff was in 2005 vir die instandhouding van die SALM-museumvlug se vliegtuie verantwoordelik. In hierdie loods, wat op 4 Desember 1999 geopen is, kon nog museumvliegtuie op 22 November 2005 gesien word. Op 22 November 2005 was die volgende lugvaartuie van die SALM-museum in die Peter Boshoff-loods by Port Elizabeth-lughawe te sien: die stuurkajuitdeel van Alouette III reeksnommer 105, die volledige Alouette III reeksnommer 632, die hoofkajuit van Alouette III reeksnommer 635 en Puma reeksnommer 123, Harvards reeksnommers 7480 en 7289 en Bosbok reeksnommer 920 asook die Airspeed Oxford. <gallery mode="packed"> Lêer:3e 2005-11-22 FAPE 001 shd25 800x533.jpg|Alouette III-stuurkajuitdeel, Alouette III 632, Alouette III 635, Puma 123 asook Harvards 7480 en 7289. Lêer:3f 2005-11-22 FAPE 002 cr shd25 800x533.jpg|Harvards 7480 en 7289, Bosbok 920 en Airspeed Oxford. </gallery> ===== Lugvaartuie op 22 November 2005 by Peter Boshoff se plek gesien ===== {| class="wikitable" | valign="top" |'''Aerospatiale SA330C Puma''' | valign="top" |123 | valign="top" |Konstruksienommer 1030; gekamoefleer; volledige helikopter |- | valign="top" |'''Aerospatiale Alouette III''' | valign="top" |105 | valign="top" |19 Eskader-wapen; geen stertboom en hoofrotor nie |- | valign="top" | | valign="top" |632 | valign="top" |Kamoefleerskema van donkergroen en donker aardbruin en 1994- nasionale vlag. Een van ’n groep Alouette III’s wat in die 1970’s verkry is; konstruksienommer 2287. Volle reeksnommer op neus en romp; volledige tuig. |- | valign="top" | | valign="top" |635 | valign="top" |Net hoofkajuit, gekamoefleer. |- | valign="top" |'''Airspeed Oxford''' | valign="top" | | valign="top" |Mooi afgewerkte volledige vliegtuig, met verskeie oop gedeeltes: die enjin, houtpanele en bedrading in die vlerk en na die enjin toe kan gesien word. Is as G-AITF in Suid-Afrika ingevoer. |- | valign="top" |'''Atlas AM3C Bosbok''' | valign="top" |920 | valign="top" |Gekamoefleer in donkergroen en donker aardbruin. Die eerste Bosbok wat aan die SALM afgelewer is, konstruksienommer 2001. |- | valign="top" |'''North American Harvard''' | valign="top" |7289 | valign="top" |Standaard kleurskema van silwer en dayglo met Springbokkasteel en ou nasionale vlag asook groot reeksnommer op geel agtergrond op romp. Harvard IIA konstruksienommer 88-10646; 1996 na SALM-museum Port Elizabeth. |- | valign="top" | | valign="top" |7480 | valign="top" |Harvard III; konstruksienommer 88-14725; 1996 na SALM-museum Port Elizabeth. Vroeër skema van silwer en dayglo met klein reeksnommer en Springbokkasteel, geen vlag nie. 6 Eskader-wapen en ligte blou wiele. ZU-DML geregistreer. Grys skitterweerpaneel. |} <gallery mode="packed"> Lêer:123 2005-11-22 FAPE 004 LR 600x400.jpg|Aerospatiale Puma reeksnommer 123 Lêer:105 2005-11-22 FAPE 001 ELshd 600x400.jpg|Alouette III reeksnommer 105 Lêer:632 2005-11-22 FAPE 005 LR 800x533.jpg|Alouette III reeksnommer 632 Lêer:635 2005-11-22 FAPE 003 ELshd 600x400.jpg|Alouette III reeksnommer 635 Lêer:920 2005-11-22 FAPE 003 LR 800x533.jpg|Bosbok reeksnommer 920 Lêer:7480 2005-11-22 FAPE 006 LR 800x533.jpg|Harvard reeksnommer 7480 </gallery> ===== Airspeed Oxford G-AITF ===== G-AITF was een van die naoorlogse omskeppings en was ED290 in die Britse Koninklike Lugmag (RAF). Dit is op 1 November 1946 op naam van Air Service Training Beperk geregistreer. Die registrasie is op 31 Oktober 1961 gekanselleer en die vliegtuig is permanent aan diens onttrek en het in 1971 na die RAF Museum by Henlow gegaan en het in 1984 in Suid-Afrika aangekom. Daar is toe met die restourasie van die vliegtuig begin. Die idee was om G-AITF in ’n vlieënde voorbeeld te omskep. Die enjins is teen die vroeë 1990’s op ’n toetstuig laat loop. Die romp en die middeldeel is in 1995 gestroop. Verdagte struktuur, stuurkajuitkontroles, instrumente en hidrouliese en pneumatiese dele is vanaf die jaar 2000 in ’n werkende toestand herstel. Ander werk het die vervaardiging van ’n weggeraakte rigtingsroer en werk aan die vlerk ingesluit. Daar word beplan om ’n geweerkoepel op die vliegtuig te monteer en dit as ’n 42 Lugskool-vliegmasjien te verf. Die skool was gedurende die Tweede Wêreldoorlog vanaf Port Elizabeth bedrywig. Toe Port Elizabeth-lughawe in November 2005 besoek is, was daar ietwat met die restourasie van die skroefvliegtuig gevorder. Die stadium van die restourasiewerk op 22 November 2005 word in die meegaande vyf foto’s uitgebeeld. Die vliegtuig was op daardie tydstip in Peter Boshoff se loods. Volgens later inligting wat op die internet beskikbaar gestel is (byvoorbeeld Facebook) sal die vliegtuig as ’n statiese vertoonstuk gerestoureer word. Inligting is in die volgende bronne verkry:<ref>{{Cite web|url=https://ab-ix.co.uk/pdfs/airspeed_oxford_&_consul.pdfab-ix.co.uk|title=POST-WAR CIVIL AIRSPEED AS.40 OXFORDS & AS.65 CONSUL CONVERSIONS|date=14 Augustus 2026|website=ab-ix.co.uk|access-date=14 Augustus 2026}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://saafmuseum.org.za/articles/artefacts/airspeed-oxford-restoration/|title=Airspeed Oxford Restoration|date=14 Augustus 2026|website=South African Aviation Foundation|access-date=14 Augustus 2026}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:Oxford complete 2005-11-22 FAPE 001 LR 800x533.jpg Lêer:Oxford complete 2005-11-22 FAPE 006 LR 600x400.jpg Lêer:Oxford complete 2005-11-22 FAPE 008 600x400.jpg Lêer:Oxford complete 2005-11-22 FAPE 009 LR 600x400.jpg Lêer:Oxford complete 2005-11-22 FAPE 010 shd25 600x400.jpg </gallery> === Ysterplaat-tak === Lugvaartuie wat op 2 Desember 2005 by die Ysterplaat-tak van die SALM-museum gesien is {| class="wikitable" | valign="top" |Aerospatiale SA321L Super  Frelon | valign="top" |314 | valign="top" |Konstruksie-nommer 140 | valign="top" |Na SALM-museum Ysterplaat 20 Februarie 1991. 2 Desember 2005 gesien in een van die vertoonsale vir die lugskou wat die volgende dag gehou sou word. Kamoeflering donker aardkleur en donkergroen, 15 Eskader-wapen op neus. |- | valign="top" |Atlas Impala Mk I | valign="top" |460 | valign="top" |Konstruksie-nommer 102/6332 | valign="top" |Dit is die SALM se eerste Impala Mk I, waarvan altesaam 151 plaaslik vervaardig of gemonteer is; eerste 16 ongemonteer ingevoer. Nommer 460 in Mei 1966 by Ysterplaat gemonteer, op 3 Junie 1966 aan die SALM oorhandig. Na SALM-museum Ysterplaat op 17 November 1992; 2 Desember 2005 op een van die staanblaaie gesien. Standaard silwer opleidingskema, met Springbokkasteel en ou nasionale vlag; wit stertvin. |- | valign="top" |Avro Shackleton MR Mk 3 | valign="top" |1720 | valign="top" |Konstruksie-nommer 1530 | valign="top" |Hekwag Lugmagbasis Ysterplaat; as 1717 geverf, verteenwoordigend van afleweringskema. Kode “O”, Springbok- nasionale kenteken, ou nasionale vlag. Die oorspronklike 1717 is eers by Midmar-dam en later Stanger uitgestal (beide in KwaZulu-Natal). |- | valign="top" | | valign="top" |1722 | valign="top" |Konstruksie-nommer 1532 | valign="top" |Datum 26 Februarie 1958. Museumvlug. Standaard skema: Springbokkasteel, ou nasionale vlag, ou 35 Eskader-wapen en geel kodeletter P. |- | valign="top" |Dassault Mirage IIIR2Z | valign="top" |857 | valign="top" | | valign="top" |Op 23 Oktober 1990 na SALM-museum Ysterplaat. Permanent in die hoofsaal vertoon. |- | valign="top" |De Havilland Vampire FB5 | valign="top" |208 | valign="top" |Konstruksie-nommer 42917 | valign="top" |Datum 1 Junie 1950. Permanent in hoofsaal vertoon. Kleurskema: silwer met Springbok- nasionale kenteken, 1 Eskader-wapen en kodeletters AX-D asook ou nasionale vlag. |- | valign="top" |Douglas C-47A-10-DK Dakota | valign="top" |6832 | valign="top" |Konstruksie-nommer 12478 | valign="top" |Voorheen 42-108863, afleweringsdatum Februarie 1944. Vervolgens KG443 RAF Nassau 26 Februarie 1944 en dan SALM 6832 8 April 1944. Word gerestoureer. |- | valign="top" |Lockheed PV-1 Ventura | valign="top" |6447 | valign="top" |Konstruksie-nommer 5855 | valign="top" |'''Kort geskiedenis''' Die Lockheed PV-1 Ventura met die reeksnommer 6447 is in 1943 as ’n Lockheed 37 PV-1 Ventura GR.5 met die BuNo 34965 en die konstruksienommer 237-5855 gebou. Dit het in die Britse Koninklike Lugmag die reeksnommer FP682 gehad. Van 6 November 1943 tot 23 Augustus 1945 is die vliegtuig deur 25 Eskader van die SALM bedryf. Daarna het die masjien na 23 Eskader, 1 Lugdepot, 3 Lugdepot en 10 Vleuel gegaan. Dit is in September 1944 by Fisantekraal getoets. Van 23 Augustus 1945 tot 24 Januarie 1958 is die skroefvliegtuig op die pendeldiens tussen Pretoria en Kaïro gebruik. Tussen Januarie en Maart 1958 is die vliegtuig van die SALM-boeke geskrap en aan die SAL verkoop (dit is as instruksielugraam met die reeksnommer TS303 deur die SAL gebruik). Tussen 27 Oktober 1988 en 10 Mei 1990 is die masjien agter ’n voorhaker gesleep en het op 3 November 1988 by Lugmagbasis Ysterplaat aangekom en daar is met die restourasie van die vliegtuig begin. Die Ventura het op 11 Mei 1990 uit die verfwinkel gekom en die vyfde vertoonvliegtuig by SALM-museum Ysterplaat geword. Bogenoemde inligting is op 2 Desember 2005 van inligtingsborde langs die vliegtuig in SALM-museum Ysterplaat bekom. Permanent met kodeletter V en Tweede Wêreldoorlog-kentekens en -vlag in hoofsaal vertoon. |- | valign="top" |North American Harvard IIA | valign="top" |7231 | valign="top" |Konstruksie-nommer 88-10663 | valign="top" |Voorheen 41-33543 in die VSA. Na SALM-museum Swartkop in September 1996. Museumvlug. Standaard silwer en dayglo, met Springbokkasteel en ou nasionale vlag en groot reeksnommer op geel agtergrond. |- | valign="top" | | valign="top" |7293 | valign="top" |Konstruksie-nommer 88-10642 | valign="top" |Voorheen 41-33522 in die VSA. Na SALM-museum Port Elizabeth in September 1996. Museumvlug. Kleurskema selfde as 7231. |- | valign="top" |Piaggio P166S Albatross | valign="top" |896 | valign="top" |Konstruksie-nommer 458 | valign="top" |Datum 19 Maart 1974. Na SALM-museum Ysterplaat 16 Oktober 1991. Museumvlug. Standaard 27 Eskader-kleurskema. |- | valign="top" |Sikorsky S-55 | valign="top" |WV224 | valign="top" | | valign="top" |Word gerestoureer, vorige Britse Vloot-kleurskema kan gesien word. |- | valign="top" |Westland Wasp | valign="top" |93 | valign="top" |Konstruksie-nommer F9755 | valign="top" |Datum 20 November 1973. 2 Desember 2005 gesien in een van die vertoonsale vir die lugskou wat die volgende dag gehou sou word. Wapen van die SA Vloot-fregat ''President Pretorius'' op neus, wit reeksnommer op neus en stertboom. |} <gallery mode="packed"> Lêer:1720 as 1717 2005-12-02 FAYP 019 LR 800x533.jpg|Hekwag Shackleton 1720 op 2 Desember 2005 as nommer 1717 Lêer:314 2006-09-19 FAYP 165 LR lias 800x533.jpg|Super Frelon reeksnommer 314 op 19 September 2006 Lêer:460 2005-12-02 FAYP 002 LR 800x533.jpg|Impala Mk I reeksnommer 460 op 2 Desember 2005 Lêer:1722 2005-12-02 FAYP 029 LR 800x533.jpg|Shackleton reeksnommer 1722 op 2 Desember 2005 Lêer:857 2005-12-02 FAYP 585 LR 800x533.jpg|Mirage IIIR2Z reeksnommer 857 op 2 Desember 2005 Lêer:208 2005-12-02 FAYP 573 LR 800x533.jpg|Vampire FB5 reeksnommer 208 op 2 Desember 2005 Lêer:6832 2005-12-02 FAYP 198 shd25 800x533.jpg|Douglas C-47 reeksnommer 6832 op 2 Desember 2005 Lêer:6832 2006-09-19 FAYP 182 800x533.jpg|6832 op 19 September 2006, geverfde en ongeverfde dele Lêer:6832 2006-09-20 FAYP 018 ELshd 800x533.jpg|6832 op 20 September 2006, kodeletters van 28 Eskader Lêer:6447 2005-12-02 FAYP 018 LR 800x533.jpg|Lockheed PV-1 Ventura reeksnommer 6447 op 2 Desember 2005 Lêer:Link Trainer 2005-12-02 FAYP 592 ELshd 600x400.jpg|Link-nabootser op 2 Desember 2005 Lêer:Link Trainer 2005-12-02 FAYP 591 ELshd 600x400.jpg|Link-nabootser op 2 Desember 2005 Lêer:7231 2005-12-02 FAYP 477 shp 800x533.jpg|North American Harvard IIA 7231 op 2 Desember 2005 Lêer:7293 2006-09-19 FAYP 170 600x400.jpg|North American Harvard IIA 7293 op 19 September 2006 Lêer:896 2006-09-21 FAYP 247 LR lias 800x533.jpg|Albatross reeksnommer 896 op 21 September 2006 Lêer:RR Griffon 57A 2005-12-02 FAYP 588 ELshd 600x400.jpg|Rolls-Royce Griffon-enjin by Ysterplaat Lêer:RR Griffon 57A 2005-12-02 FAYP 587 ELshd 600x400.jpg|Rolls-Royce Griffon-enjin by Ysterplaat Lêer:Wv224 2005-12-02 FAYP 201 ELshd 600x400.jpg|Sikorsky S-55 reeksnommer WV224 op 2 Desember 2005 Lêer:93 2006-09-19 FAYP 163 LR lias 800x533.jpg|Wasp reeksnommer 93 op 19 September 2006 </gallery> == Fotogalery == {{Location map+|Suid-Afrika|float=right|width=270|caption=Die museum se drie takke|places= {{Location map~|Suid-Afrika |label=[[Port Elizabeth-lughawe]]|lat=-33.9896|long=25.6179|position=top}} {{Location map~|Suid-Afrika|label=[[Lugmagbasis Swartkop]] |lat=-25.8058|long=28.1619 |position=top}} {{Location map~|Suid-Afrika|label=[[Lugmagbasis Ysterplaat]] |lat=-33.9057|long=18.4954 |position=top}} }} <gallery caption="Lugmagbasis Swartkop" mode=nolines> Lêer:SAAF-RSA3-001.jpg|LEO-vuurpyl Lêer:Patterson No2 Biplane-Replica-001.jpg|Replika van 'n Patterson Nommer 2-dubbeldekker Lêer:SAAF-Avro Shackleton-002.jpg|[[Avro Shackleton]] Lêer:SAAF-Cheetah-001.jpg|Cheetah C Lêer:South African Air Force Mustang in AFB Swartkop.jpg|'n [[North American P-51 Mustang]] Lêer:SAAF Buccaneer on static display with munitions and radar.jpg|'n [[Blackburn Buccaneer]] met ammunisie en radarstelsel Lêer:SAAF Mirage III's, Impala and Cheetah aircraft on AFB Swartkop as part of the South African Air Force Museum.jpg|Vegvliegtuie op uitstalling </gallery> <gallery caption="Lugmagbasis Ysterplaat" mode=nolines> Lêer:Avro Shackleton Mk.3 SAAF.jpg|''Shackleton 1722'' Lêer:Inside hangar at Ysterplaat AFB.jpg|Mirage F1 Lêer:Display at SAAF Museum, Ysterplaat.jpg|Uitstalling by Ysterplaat </gallery> <gallery caption="Port Elizabeth-lughawe" mode=nolines> Lêer:South Africa-Friends of the Airforce-T6-Texan(Hardward)01.jpg|'n [[North American T-6 Texan]] wat gerestoureer word. Lêer:Skimmerfoil Jorg IV-001.jpg|Skimmerfoil Jorg IV Lêer:Armstrong Siddeley Cheetah(Oxford)01.jpg|'n ''Airspeed Oxford'' onder restourasie </gallery> == Aantekeninge == Die kleure “donker aardbruin” en“donkergroen” is onderskeidelik ''Dark Earth'' en ''Dark Green'' in Engels en is nie gestandaardiseerde terme vir die beskrywing van kleure nie. Die volgende boek is gebruik om van die inligting in die tabelle na te vors: ''85 Years of South African Air Force'' (saamgestel deur Winston Brent, datum November 2005, ISBN 0-958-4388-9-7). == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} [http://saafmuseum.org.za/ Die Suid-Afrikaanse Lugmagmuseum se amptelike webwerf] {{Koördinate|25|48|22|S|28|09|39.9|O|aansig=titel}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Kaapstad]] [[Kategorie:Geboue en strukture in Port Elizabeth]] [[Kategorie:Geboue en strukture in Pretoria]] [[Kategorie:Museums in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Lugmag]] 3a7xzdvvf7tqph7xj28ka04gjvlx0e5 0 126075 2963798 2954981 2026-08-30T14:43:58Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 4 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963798 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbywêreldbeker | kenteken = Rugbywêreldbeker 2023.svg | kentekengrootte = | gasheer = {{vlagland|Frankryk}} | datums = 8 September – 28 Oktober | nasies = 20 (34 kwalifiseer) | kampioen = {{RSAru}} | naaswenner = {{NZLru}} | derdeplek = {{ENGru}} | wedstryde = 48 | bywoning = 2437208 | drieë = 325 | toppuntebehaler = {{vlagikoon|Engeland}} [[Owen Farrell]] (75)<ref name="Most_Points">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/stats/players?metric=points |title=Rugby World Cup 2023: Player Stats |publisher=rugbyworldcup.com |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> | meeste drieë = {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]] (8)<ref name="Most_Tries">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/stats/players?metric=tries |title=Rugby World Cup 2023: Player Stats |publisher=rugbyworldcup.com |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> | vorige = [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] | volgende = [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] }} Die '''Rugbywêreldbeker 2023''' ([[Frans]]: ''Coupe du monde de rugby à XV 2023'') is van 8 September tot 28 Oktober 2023, die 200ste herdenking van [[rugby]] se “uitvinding” deur [[William Webb Ellis]],<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/webb-ellis.html |title=Webb-Ellis, William |publisher=Rugby Football History |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://rwcupdates.com/ |title=How to watch Rugby World Cup 2023: TV channel, RWC live stream info, schedule, result and updates |publisher=RWC Updates |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> in [[Frankryk]] beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rwcglobally.com/fixtures/ |title=Rugby World Cup 2023 Fixtures & Results |publisher=RWCGlobally |accessdate=12 Oktober 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241012004613/https://rwcglobally.com/fixtures/ |archive-date=12 Oktober 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit was die tiende [[rugbywêreldbeker]]toernooi van die vierjaarlikse rugbywêreldkampioenskap wat deur [[Wêreldrugby]] aangebied word en die sesde in die [[Noordelike Halfrond]]. Verder was dit ná die toernooie in [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] ([[Engeland]]) en [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] ([[Japan]]) die derde agtereenvolgende rugbywêreldbekertoernooi wat in ’n land van die Noordelike Halfrond aangebied is. Frankryk het voorheen tydens die [[Rugbywêreldbeker 1991]] en [[Rugbywêreldbeker 1999]] as medegasheer opgetree; albei toernooie is saam met die destydse [[Sesnasies-toernooi|Vyfnasies]] [[Engeland]], [[Ierland]], [[Skotland]] en [[Wallis]] aangebied; en later die [[Rugbywêreldbeker 2007]] – met enkele wedstryde in [[Cardiff]] en [[Edinburg]] van die [[Verenigde Koninkryk]] – gehuisves; altesaam het Frankryk tydens vier rugbywêreldbekertoernooie as gasheer opgetree, meer as enige ander land. Dit was egter die eerste toernooi wat geheel en al in Frankryk aangebied is. In Julie 2017 is dié land deur Wêreldrugby as gasheer aangewys, ander kandidaatlande was Ierland en [[Suid-Afrika]]. [[Lêer:Rugby World Cup Trophy.JPG|duimnael|links|upright|Die [[Webb Ellis-beker]] waarom meegeding is]] Die toernooi se formaat van 2003, 2007, 2011, 2015 en 2019 het onveranderd gebly en 20 nasionale rugbyspanne het aan die Rugbywêreldbeker 2023 deelgeneem: die twaalf regstreekse kwalifiseerders van die 2019-toernooi ([[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentinië]], [[Wallabies|Australië]], [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]], [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]], [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]], [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]], [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]], [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]], [[All Blacks|Nieu-Seeland]], [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]], [[Springbokke|Suid-Afrika]] en [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]]), saam met die agt beste spanne van die kwalifisering ([[Chileense nasionale rugbyspan|Chili]], [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]], [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]], [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]], [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]], [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]], [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] en [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]]). Chili het vir die eerste keer aan ’n rugbywêreldbekertoernooi deelgeneem, terwyl [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] sy eerste toernooi misgeloop het. Daarmee was dit die eerste rugbywêreldbekertoernooi waaraan drie [[Suid-Amerika]]anse spanne deelgeneem het en ná die 1999-toernooi die tweede met drie [[Spaans]]talige lande. Nadat die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] in die uitspeelrondte ook uitgeskakel is, het vir die eerste keer geen [[Noord-Amerika]]anse span deelgeneem nie. Tydens die Rugbywêreldbeker 2023 is 48 wedstryde gespeel, waaronder 40 tydens die groepfase en agt tydens die uitklopfase, insluitende die eindstryd. Die toernooi het op 8 September met die openingswedstryd tussen die gasheer Frankryk en Nieu-Seeland op die [[Stade de France]] in [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] afgeskop. Die spanne is in vier groepe van vyf elk verdeel, waarvan elke span een keer teen al die ander spanne in die groep gespeel het. Die twee beste spanne van elke groep het hierna gekwalifiseer vir die uitklopfase, terwyl die drie beste spanne van elke groep – altesaam twaalf spanne – regstreeks vir die volgende [[Rugbywêreldbeker 2027]] in [[Australië]] gekwalifiseer het. Dit was die laaste toernooi met die aantal van 20 nasionale rugbyspanne; vir die volgende Rugbywêreldbeker 2027 in Australië is die aantal tot 24 verhoog.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/885620/rugby-world-cup-2027-expanded-to-24-teams |title=Rugby World Cup 2027 expanded to 24 teams |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=24 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Voor die afskop van die Rugbywêreldbeker 2023 is Nieu-Seeland, Frankryk, Suid-Afrika en Ierland as gunstelinge op die titel beskou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.co.uk/rugby/story/_/id/38194420/rugby-world-cup-2023-schedule-teams-venues-how-watch |title=Rugby World Cup 2023: Schedule, teams, venues, how to watch |publisher=ESPNscrum |date=21 Augustus 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Beide Frankryk en Ierland kon hulle groepwedstryde teen onderskeidelik Nieu-Seeland en Suid-Afrika wen, maar in die kwarteindrondte het albei Europese spanne naelskraap teen die twee latere finaliste verloor. Fidji het met hulle 22–17-oorwinning oor die tweemalige wêreldkampioen Australië die eerste groot verrassing besorg. Nadat die Wallabies ook teen Wallis met 6–40 swak verloor het, is hulle vir die eerste keer in die groepfase uitgeskakel. Daarna het Portugal met sy 24–23-oorwinning oor Fidji nog ’n verrassing besorg, hulle eerste rugbywêreldbekeroorwinning ooit. Die verdedigende kampioen Suid-Afrika het die eindstryd op die Stade de France in Saint-Denis teen Nieu-Seeland met 12–11 gewen en sodoende die eerste span geword wat die [[Webb Ellis-beker]] vir ’n vierde keer ingepalm het en ná Nieu-Seeland in 2015 die tweede span wat dit kon verdedig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/67252413 |title=New Zealand 11–12 South Africa: Springboks win record fourth Rugby World Cup in dramatic final |publisher=[[BBC]] |author=Mike Henson |date=28 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Daarbenewens is dit ná 1995 hulle tweede eindstrydoorwinning oor Nieu-Seeland, ná 2007 hulle tweede eindstrydoorwinning op Franse bodem en hulle het ook die eerste span geword wat agtereenvolgende titels oorsee kon wen.<ref name="NZLvRSA">{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/africa/67262293 |title=Rugby World Cup 2023: Why does victory mean more to South Africa? |publisher=[[BBC]] |author=Ben Miller |date=30 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die telling is behaal met vier strafskoppe deur [[Handré Pollard]], teenoor ’n [[Drie (sport)|drie]] deur Nieu-Seeland se [[Beauden Barrett]] en twee strafdoele deur [[Richie Mo’unga]]. Die Stade de France het ná [[Edenparkstadion|Edenpark]] in [[Auckland]] en [[Twickenham-stadion|Twickenham]] in [[Londen]] die derde rugbystadion geword wat die rugbywêreldbekereindwedstryd vir meer as een keer – ná die 2007-toernooi – gehuisves het. Engeland het in die derde en Argentinië in die vierde plek geëindig, nadat hulle ná die groepfase in die bronseindstryd vir ’n tweede keer ontmoet het. Namibië is ná vier nederlae reeds in die groepfase uitgeskakel. Met sowat 1,33 miljard televisiekykers wêreldwyd was die Rugbywêreldbeker 2023 die in dié tyd mees gesiene rugbywêreldbekertoernooi. Altesaam is daar sowat 2,4 miljoen kaartjies vir die 48 wedstryde verkoop, waarmee elke wedstryd gemiddeld 50&nbsp;775 toeskouers gelok het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbypass.com/rugby-world-cup/history/rwc-2023/ |title=2023 Rugby World Cup in Review |publisher=Rugby Pass |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref><ref name="Impak">{{en}} {{cite web |url=https://resources.worldrugby-rims.pulselive.com/worldrugby/document/2024/05/22/af4914cd-06d8-4a80-b0cb-a8abb8914d20/RWC2023-Impact-Report-EN-.pdf |title=Economic, Social and Environmental Impact Study of Rugby World Cup 2023 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=Mei 2024 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Saam met die [[Olimpiese Somerspele 2024]] in [[Parys]] was die Rugbywêreldbeker 2023 een van twee groot sportkompetisies in Frankryk binne een jaar; albei behoort tot die mees gesiene sportgeleenthede ter wêreld. Tydens die Olimpiese Somerspele 2024 is [[sewesrugby]]wedstryde gehou, waarmee Frankryk twee van die rugbywêreld se belangrikste toernooie binne een jaar gehuisves het. == Toewysing == [[Lêer:Rwc23 submission of interest.png|duimnael|400px|Kaart van die kandidaatlande vir die Rugbywêreldbeker 2023]] [[Lêer:Rugbywêreldbeker 2023-FR.svg|duimnael|Amptelike kenteken van die Rugbywêreldbeker 2023 in Frans]] Ná die begin van die amptelike bodtydperk in Mei 2015 het die belangstellende beheerliggame tot op 1 Junie 2017 tyd gehad om hulle bod in te dien.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/252669 |title=Candidate unions submit RWC 2023 bid files as hosting race ramps-up |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=1 Junie 2017 |accessdate=28 Oktober 2024}} {{dooie skakel}}</ref> [[Suid-Afrika]], [[Ierland]] en [[Frankryk]] was kandidate vir die aanbied van die Rugbywêreldbeker 2023,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/195278 |title=RWC 2023 host selection process builds momentum |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=4 Oktober 2016 |accessdate=28 Oktober 2024}} {{dooie skakel}}</ref> nadat [[Italië]], wat ’n tyd lank ook ’n kandidaat was, sy aansoek teruggetrek het. Frankryk het die Rugbywêreldbeker 2007 aangebied, asook tydens die 1991- en 1999-toernooie as medegasheer opgetree. Die [[Franse Rugbyfederasie]] (FFR) het sy bod vir die Rugbywêreldbeker 2023 op 9 Februarie 2017 amptelik ingedien; dit het 19 moontlike speelstede en ’n omgewingsvriendelike vervoerkonsep bevat.<ref name="Franse-bod">{{en}} {{cite web |url=https://www.straitstimes.com/sport/rugby-france-launch-2023-world-cup-bid |title=Rugby: France launch 2023 World Cup bid |publisher=The Straits Times |date=10 Februarie 2017 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die aantal speelstede is aanvanklik tot twaalf en later tot nege verminder. Suid-Afrika, wat die [[Rugbywêreldbeker 1995|Rugbywêreldbeker laas in 1995]] aangebied het, is as gunsteling beskou, nadat sy kandidature vir die toernooie van 2011, 2015 en 2019 misluk het. In April 2016 is die [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] (SARU) deur die regering verbied om sy bod verder te neem, omdat die integrasie van “swart” spelers in die nasionale span volgens bewerings nie aan die regering se vereistes voldoen het nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.news24.com/Sport/sa-rugby-responds-to-mbalulas-bombshell-20160425 |title=SA Rugby responds to Mbalula’s bombshell |publisher=[[Nuus24]] |date=25 April 2016 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> SARU kon vir [[Fikile Mbalula]], die destydse Minister van Sport en Ontspanning, egter die teendeel bewys, waarvolgens hy die verbod teruggetrek het. Suid-Afrika se bod wat op 9 Mei 2017 amptelik ingedien is, het die volgende agt speelstede bevat: [[Bloemfontein]], [[Durban]], [[Johannesburg]], [[Kaapstad]], [[Nelspruit]], [[Gqeberha|Port Elizabeth]], [[Pretoria]] en [[Soweto]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.news24.com/Sport/sa-focus-rwc-2023-bid-on-8-stadiums-20170717 |title=SA focus RWC 2023 bid on 8 stadiums |publisher=[[Nuus24]] |author=Mark Keohane |date=17 Julie 2017 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die regerings van die [[Republiek Ierland]] en [[Noord-Ierland]] het saam met die [[Ierse Rugbyvoetbalunie]] (IRFU) reeds op 5 Desember 2014 hulle belangstelling in die Rugbywêreldbeker 2023 bekend gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/rugby/2014/1205/664798-ireland-to-bid-for-2023-rugby-world-cup/ |title=Ireland confirms bid for 2023 Rugby World Cup |publisher=Raidió Teilifís Éireann |date=6 Desember 2014 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Volgens die eie verwagtinge het hulle bod oor goeie kanse beskik, aangesien Ierland nog nooit as ’n gasheer op sy eie opgetree het nie en hulle ’n ooreenkoms bereik het, waarvolgens sommige stadions van die Gaeliese Atletiekvereniging (waaronder [[Crokepark]]) gebruik kon word. hulle bod het twaalf stadions in nege stede bevat: [[Belfast]], [[Castlebar]], [[Cork]], [[Derry]], [[Dublin]], [[Galway]], [[Killarney]], [[Kilkenny]] en [[Limerick]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irishrugby.ie/ireland2023/ |title=A tournament like no other |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=2016 |accessdate=24 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124182240/http://www.irishrugby.ie/ireland2023/ |archive-date=24 Januarie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Italië het ook in die Rugbywêreldbeker 2023 belanggestel en die [[Italiaanse Rugbyfederasie]] (FIR) het in Maart 2015 sy bod aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/rugby-world-cup-2019/2015/0305/684811-italy-to-run-against-ireland-in-world-cup-bid/ |title=Italy to run against Ireland in World Cup bid |publisher=Raidió Teilifís Éireann |date=5 Maart 2015 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Italië is net soos Argentinië die enigste van die elf vlak-een-rugbylande wat nog nie ’n wedstryd tydens ’n rugbywêreldbekertoernooi gehuisves het nie. Die Italiaanse bod het die stede [[Rome]], [[Bari]], [[Bologna]], [[Florence]], [[Genua]], [[Milaan]], [[Napels]], [[Padua]], [[Palermo]], [[Turyn]] en [[Udine]] bevat.<ref>{{it}} {{cite web |url=https://www.federugby.it/index.php?option=com_content&view=article&id=9766:rugby-world-cup-2023-identificati-gli-stadi-per-la-candidatura-italiana&catid=252:slide&Itemid=811&lang=it&jjj=1471025369302&jjj=1566302733569 |title=Rugby World Cup 2023, identificati gli stadi per la candidatura italiana |publisher=[[Italiaanse Rugbyfederasie]] |date=12 Augustus 2016 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Op 28 September 2016 het die FIR sy bod egter teruggeneem, nadat die [[Rome|Roomse]] burgemeester [[Virginia Raggi]] aangekondig het dat ’n bod vir die [[Olimpiese Somerspele 2024]] nie ondersteun word nie, waarvolgens haar ondersteuning vir ’n bod vir die Rugbywêreldbeker 2023 ook bevraagteken is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/194439 |title=FIR withdraws from RWC 2023 hosting process |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=28 September 2016 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37432928 |title=Rome 2024 Olympic bid collapses in acrimony |publisher=[[BBC]] |date=21 September 2016 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die drie oorblywende beheerliggame het op 25 September 2017 hulle botte aan [[Wêreldrugby]] se afgevaardigdes verduidelik. Tot op 31 Oktober het ’n neutrale deskundige kommissie die beskikbare dokumente volgens vyf kriteria geëvalueer. Hulle het die Suid-Afrikaanse bod bo dié van Frankryk en Ierland geplaas.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lemonde.fr/rugby/article/2017/10/31/rugby-l-afrique-du-sud-se-place-devant-la-france-pour-l-organisation-de-la-coupe-du-monde-2023_5208306_1616937.html |title=La Coupe du monde de rugby 2023 devrait échapper à la France |publisher=[[Le Monde]] |date=31 Oktober 2017 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Wêreldrugby se afgevaardigdes het op 15 November 2017 in [[Londen]] vergader. Ondanks die aanbeveling van die deskundige kommissie het hulle Frankryk bo Suid-Afrika verkies, wat in die tweede stemming 24 van 39 stemme ontvang het.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lemonde.fr/sport/article/2017/11/15/la-france-organisera-la-coupe-du-monde-de-rugby-en-2023_5215326_3242.html |title=Rugby : la France déjoue les pronostics et organisera la Coupe du monde en 2023 |publisher=[[Le Monde]] |date=15 November 2017 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/41995220 |title=2023 Rugby World Cup: France beat South Africa and Ireland to host competition |publisher=[[BBC]] |date=15 November 2017 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Daarmee is dit ná die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in Suid-Afrika, die [[Rugbywêreldbeker 2003]] in Australië, die [[Rugbywêreldbeker 2011]] in Nieu-Seeland en die [[Rugbywêreldbeker 2019]] in Japan die vyfde rugbywêreldbekertoernooi wat geheel en al in een land aangebied word. {| class="wikitable centre" style=text-align:center |+Uitslag van die gasheerstemming |- !scope=col| Kandidaatlande !scope=col| Tevredenheidsgradering na bestudering van die lêer !scope=col| 1ste rondte !scope=col| 2de rondte |- | align=left| {{vlagland|Frankryk}} || 75,88% || 18 || '''24''' |- | align=left| {{vlagland|Suid-Afrika}} || 78,97% || 13 || 15 |- | align=left| {{vlagikoon|Ierland|rugby}} [[Republiek Ierland]] en [[Noord-Ierland]] || 72,25% || 8 || bgcolor="#EFEFEF"| — |-class="sortbottom" | colspan=2 |'''Totale stemme uitgebring''' || '''39''' || '''39''' |} == Reëlingskomitee == [[Lêer:Coupe William Webb Ellis.jpg|duimnael|Die Webb Ellis-beker tydens die perskonferensie vir die Rugbywêreldbeker 2023]] In 2018 is ’n openbare belangegroep gestig om die toernooi in Frankryk voor te berei. Jacques Rivoal, voormalige president van Volkswagen Frankryk, is as president van die reëlingskomitee aangestel, terwyl Claude Atcher, direkteur van die bodkomitee, as direkteur van die reëlingskomitee benoem is.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.rugbyrama.fr/rugby/coupe-du-monde/2023/mondial-2023-rivoal-nomme-president-atcher-directeur_sto6756845/story.shtml |title=Mondial 2023 : Rivoal nommé président, Atcher directeur |publisher=Rugbyrama |date=16 Mei 2018 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Claude Atcher is op 2 September 2022 geskors. Hy is vervang deur sy adjunk Julien Collette tot aan die einde van ’n dissiplinêre prosedure wat ingestel is na ’n ondersoek deur die Arbeidsinspektoraat na ’n “diep sosiale malaise” binne die GIP,<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lequipe.fr/Rugby/Article/France-2023-un-climat-de-travail-particulierement-degrade-et-un-malaise-social-profond-dans-les-bureaux/1339742 |title=Enquête sur le climat de « terreur » dans les bureaux de France 2023 |publisher=L’Équipe |author=Frédéric Bernès |date=30 Augustus 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> hy is in Oktober 2022 permanent uit sy pos ontslaan.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.ladepeche.fr/2022/10/11/claude-atcher-revoque-de-sa-nomination-a-sa-chute-les-grandes-dates-de-laffaire-10728830.php |title=Claude Atcher révoqué : de sa nomination à sa chute, les grandes dates de l'affaire |publisher=La Dépêche du Midi |date=11 Oktober 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die Franse Rugbyfederasie het 62% aan die regte en verpligtinge van die openbare belangegroep besit (37% het aan die Franse staat behoort en 1% aan die CNOSF). In Januarie 2023, agt maande voor die toernooi, het die FFR-president, Bernard Laporte, afstand gedoen van sy pos om te voldoen aan die versoek van die Franse Rugby-etiekkomitee en die Ministerie van Sport ná sy skuldigbevinding deur die Paryse Strafhof in eerste instansie vir “passiewe korrupsie”, “omkopery”, “onwettige renteneming”, “wegsteek van misbruik van korporatiewe bates” en “misbruik van korporatiewe bates”.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.ffr.fr/actualites/federation/bureau-federal-patrick-buisson-designe-president-delegue |title=Bureau Fédéral : Patrick Buisson désigné Président-Délégué |publisher=[[Franse Rugbyfederasie]] |author=Sylvain Muzeau |date=6 Januarie 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Sébastien Chabal was as voorsitter van die spelerskomitee verantwoordelik vir beide die spelers en spanne se beter huisvesting tydens die toernooi.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.rugbyrama.fr/rugby/coupe-du-monde/2023/coupe-du-monde-chabal-president-du-comite-des-joueurs-pour-2023_sto6822737/story.shtml |title=Chabal président du comité des joueurs pour 2023 |publisher=Rugbyrama |date=26 Junie 2018 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Sy ambassadeurstatus het hom toegelaat om sowat honderd kaartjies vir toernooiwedstryde te koop, terwyl die werknemers van die reëlingskomitee tot agt kaarte kon koop.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lequipe.fr/Rugby/Actualites/Sebastien-chabal-dement-tout-trafic-de-billets-pour-la-coupe-du-monde-2023/1373325 |title=Sébastien Chabal dément tout trafic de billets pour la Coupe du monde 2023 |publisher=L’Équipe |date=7 Januarie 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Hy is in die media verdink van kaartjiehandel en het beweer dat hy hierdie plekke aan diegene rondom hom versprei het sonder om wins te maak.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.liberation.fr/sports/rugby/mondial-2023-soupconne-dun-trafic-de-places-sebastien-chabal-dement-toute-irregularite-20230108_72D3LN2GOBA2BA3DAZVYFNWXW4/ |title=Mondial 2023 : soupçonné d’un trafic de places, Sébastien Chabal dément toute irrégularité |publisher=Libération |author=Romain Métairie |date=8 Januarie 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> == Deelnemers == === Kwalifisering === [[Lêer:RWC 2023 Qualifier.svg|duimnael|Grafiek van die kwalifiseringsproses vir die Rugbywêreldbeker 2023]] [[Wêreldrugby]] het in Junie 2020 die kwalifiseringsproses gespesifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espn.co.uk/rugby/story/_/id/29283955/world_rugby_unveils_qualification_format_2023_world_cup |title=World Rugby unveils qualification format for 2023 World Cup |publisher=ESPNscrum |date=8 Junie 2020 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Vervolgens is van 2021 af agt van die 20 plekke van die toernooi tydens die kwalifisering uitgespeel. Die kwalifiseringstoernooi was in vyf streeksgroepe verdeel: [[Rugby Afrika|Afrika]], [[Rugby Amerikas Noord|Noord-Amerika]] saam met [[Suid-Amerika Rugby|Suid-Amerika]], [[Asië Rugby|Asië]], [[Rugby Europa|Europa]] en [[Oseanië Rugby|Oseanië]]. Twee plekke elk was vir die nasionale spanne van die Amerikas en Europa gereserveer en een elk vir Afrika en Oseanië. Die twee oorblywende plekke is tydens ’n interkontinentale kwalifiseringsrondte (uitspeel tussen Asië en Oseanië) en ’n uitspeelwedstryd (''Repechage'') tussen al die vastelande in November 2022 beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/570193/qualification-process-set-for-rugby-world-cup-2023 |title=Qualification process set for Rugby World Cup 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=8 Junie 2020 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> As die regstreekse klassifiseerders getel word, het 34 spanne in aanmerking gekom vir kwalifisering vir die finale toernooi in Frankryk. Naas die gasheer Frankryk, wat ook deur sy deelname aan die kwarteindrondte van die Rugbywêreldbeker 2019 gekwalifiseer het, het ook die ander sewe deelnemers aan die kwarteindrondte en die vier derdeplek-spanne van die 2019-groepfase vir die Rugbywêreldbeker 2023 gekwalifiseer. Die volgende twaalf spanne het regstreeks vir die Rugbywêreldbeker 2023 gekwalifiseer: Suid-Afrika as verdedigende kampioen, Engeland as naaswenner, Nieu-Seeland as derde plek, Wallis as halfeindrondtespan, die spanne van die kwarteindrondte Australië, Frankryk, Ierland en Japan, asook die derde plekke van die groepfase Argentinië, Fidji, Italië en Skotland.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/qualifiers |title=All you need to know about the RWC 2023 Qualification pathway |publisher=rugbyworldcup.com |date=2020 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die kwalifiseringsproses het tydens die [[Europese Rugbykampioenskap]] op 6 Maart 2021 afgeskop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/621284/everything-you-need-to-know-about-rugby-europe-championship-2021 |title=Everything you need to know about the Rugby Europe Championship 2021 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=3 November 2021 |accessdate=15 Desember 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211215160544/https://www.world.rugby/news/621284/everything-you-need-to-know-about-rugby-europe-championship-2021 |archive-date=15 Desember 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 17 Julie 2021 het met [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]] as Oseanië 1 die eerste nasionale span vir die Rugbywêreldbeker 2023 gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/international/125759713/manu-samoa-down-tonga-again-secure-rugby-world-cup-2023-qualification |title=Manu Samoa down Tonga again, secure Rugby World Cup 2023 qualification |publisher=Stuff |author=Aaron Goile |date=17 Julie 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Nadat [[Chileense nasionale rugbyspan|Chili]] tydens die kwalifisering vir die eerste keer [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] verslaan het, was die Rugbywêreldbeker 2023 die eerste toernooi wat laasgenoemde span misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cbc.ca/sports/rugby/canada-world-cup-qualifiers-1.6206498 |title=Canada fails to qualify for Rugby World Cup for 1st time ever |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |date=9 Oktober 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Op 9 Oktober 2021 het [[Uruguaanse nasionale rugbyspan|Uruguay]] gekwalifiseer as Amerikas 1,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1114029/uruguay-qualify-2023-rugby-world-cup |title=Uruguay qualify for third successive Rugby World Cup by beating US, while Canada miss out for first time |publisher=Inside the Games |author=Patrick Burke |date=9 Oktober 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> op 12 Maart 2022 [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] as Europa 1<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbypass.com/news/georgias-rugby-world-cup-pool-locked-in-but-more-european-qualifiers-to-be-determined/ |title=Georgia's Rugby World Cup pool locked in but more European qualifiers to be determined |publisher=Rugbypass |date=13 Maart 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> en op 10 Julie 2022 [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]] as Afrika 1.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/731445/qualifier-africa-one-rugby-world-cup-france-2023 |title=Namibia win Rugby Africa Cup to secure place at Rugby World Cup 2023 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=10 Julie 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Nadat Chili op 16 Julie 2022 ook die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] geklop het, het hulle as Amerikas 2 vir die eerste keer ooit vir ’n rugbywêreldbekertoernooi gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/733127/rugby-world-cup-2023-americas-2-play-off-recap |title=Chile secure Rugby World Cup debut with dramatic defeat of the USA |publisher=rugbyworldcup.com |date=16 Julie 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Op 23 Julie 2022 het [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] as wenner van die uitspeelwedstryd tussen Asië en Oseanië gekwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/733294/tonga-v-hong-kong-rugby-world-cup-2023-asia-pacific-qualifier |title=Tonga qualify for Rugby World Cup 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=23 Julie 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Weens die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Russiese inval in Oekraïne in 2022]] is [[Russiese nasionale rugbyspan|Rusland]] deur beide Wêreldrugby en Rugby Europa geskors en al dié span se oorblywende wedstryde tydens die Europese kwalifisering as nederlae geag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/60692972 |title=Russia banned from Rugby World Cup qualification, Georgia advance |publisher=[[BBC]] |date=10 Maart 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Aanvanklik het [[Spaanse nasionale rugbyspan|Spanje]] glo as Europa 2 gekwalifiseer, maar nadat dié span tydens die kwalifisering ’n uitgeslote speler ingespan het, is hulle vir elke wedstryd met hierdie speler met puntaftrekking beboet, waarvolgens [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]] vir Spanje as Europa 2 se kwalifiseerder vervang en [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]] Roemenië se plek in die uitspeeltoernooi ingeneem het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/728050 |title=Independent Appeal Committee decision regarding Spain player eligibility |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=27 Junie 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}} {{dooie skakel}}</ref> Die 20ste en laaste plek is in November 2022 tydens die uitspeelrondte tussen [[Hongkongse nasionale rugbyspan|Hongkong]], [[Keniaanse nasionale rugbyspan|Kenia]], Portugal en die Verenigde State beslis, waartydens Portugal met ’n 16–16-gelykop in die laaste wedstryd teen die Verenigde State vir die tweede keer vir ’n rugbywêreldbekertoernooi gekwalifiseer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/777606/rugby-world-cup-2023-final-qualification-tournament-match-day-three-recap |title=Samuel Marques kicks Portugal to Rugby World Cup 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=18 November 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> === Kwalifiserende spanne === Die volgende 20 spanne het vir die Rugbywêreldbeker 2023 gekwalifiseer. Dit was die eerste toernooi waaraan Chili deelgeneem en wat Kanada misgeloop het. Dit was ook die tweede toernooi wat die Verenigde State misgeloop en die eerste waaraan geen Noord-Amerikaanse span deelgeneem het nie, terwyl vir die eerste keer drie Suid-Amerikaanse spanne verskyn het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2022/11/19/rwc-2023-to-be-the-first-mens-rugby-world-cup-without-north-americans/ |title=RWC 2023 to be the first Men's Rugby World Cup without North Americans |publisher=Americas Rugby News |author=Paul Tait |date=19 November 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Daarmee het Suid-Amerika ná Europa en Oseanië die derde vasteland geword wat deur meer as twee spanne verteenwoordig is. Vir die eerste keer in die toernooigeskiedenis het tien spanne van die [[Suidelike Halfrond]] gekwalifiseer, waarmee beide die Noordelike en Suidelike Halfrond vir die eerste keer deur ewe veel spanne verteenwoordig is. [[Lêer:World Map 2023 RWC qualif.png|duimnael|400px|Spanne wat aan die kwalifiseringstoernooi deelgeneem en die wat regstreeks gekwalifiseer het; altesaam 34 spanne het deelgeneem. {{columns-list|2| {{sleutel|#FF8C00|[[Rugby Afrika|Afrika]]}} {{sleutel|#00FF00|[[Rugby Amerikas Noord|Noord-]] en [[Suid-Amerika Rugby|Suid-Amerika]]}} {{sleutel|#FF00FF|[[Asië Rugby|Asië]]}} {{sleutel|#0000FF|[[Rugby Europa|Europa]]}} {{sleutel|#FFFF00|[[Oseanië Rugby|Oseanië]]}} {{sleutel|#e0e0e0|Nie deelgeneem nie}}}}]] [[Lêer:2023 Rugby World Cup (men) participating nations.svg|duimnael|400px|Uitslag van die kwalifisering: {{sleutel|#f00|Gasheer}} {{sleutel|#07f|Twaalf beste spanne van die 2019-toernooi}} {{sleutel|#0d0|Wenner van die plaaslike kwalifisering}} {{sleutel|#ff0|Versuim om te kwalifiseer}} {{sleutel|#000000|Span het homself onttrek of is geskors}} {{sleutel|#e0e0e0|Nie deelgeneem nie}}]] {| class="wikitable sortable" !Span !Kwalifiseringmetode !Verskynings by eindstryde !Laaste verskyning !Vorige beste prestasie !Groep |- |{{FRAru}} |'''Gasheer''' |Tiende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Naaswenner <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]])</small> |A |- |{{ARGru}} |rowspan="11"|'''Regstreeks''' |Tiende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Derde plek <small>([[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |D |- |{{AUSru}} |Tiende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |'''Kampioen''' <small>([[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]])</small> |C |- |{{ENGru}} |Tiende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |'''Kampioen''' <small>([[Rugbywêreldbeker 2003|2003]])</small> |D |- |{{FIJru}} |Negende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Kwarteindrondte <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |C |- |{{IRLru}} |Tiende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Kwarteindrondte <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]])</small> |B |- |{{ITAru}} |Tiende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]])</small> |A |- |{{JPNru}} |Tiende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Kwarteindrondte <small>([[Rugbywêreldbeker 2019|2019]])</small> |D |- |{{NZLru}} |Tiende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |'''Kampioen''' <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]])</small> |A |- |{{SCOru}} |Tiende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Vierde plek <small>([[Rugbywêreldbeker 1991|1991]])</small> |B |- |{{RSAru}} |Agtste |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |'''Kampioen''' <small>([[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]])</small> |B |- |{{WALru}} |Tiende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Derde plek <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]])</small> |C |- |{{CHIru}} |Amerikas 2 |Eerste | – |Debuut |D |- |{{GEOru}} |Europa 1 |Sesde |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]])</small> |C |- |{{NAMru}} |Afrika 1 |Sewende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]])</small> |A |- |{{PORru}} |Uitspeelwedstrydwenner |Tweede |[[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 2007|2007]])</small> |C |- |{{ROMru}} |Europa 2 |Negende |[[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]])</small> |B |- |{{SAMru}} |Oseanië 1 |Negende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Kwarteindrondte <small>([[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]])</small> |D |- |{{TGAru}} |Asië/Pasifiek 1 |Negende |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]])</small> |B |- |{{URUru}} |Amerikas 1 |Vyfde |[[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] |Groepfase <small>([[Rugbywêreldbeker 1999|1999]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]])</small> |A |} == Stadions == Die [[Franse Rugbyfederasie]] (FFR) se bod is deur Wêreldrugby op 15 November 2017 bo die aansoeke van die [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] en die [[Ierse Rugbyvoetbalunie]] gekies. Frankryk het sy bod op 9 Februarie 2017 ingedien.<ref name="Franse-bod" /> Die FFR se bestuur het op 17 Maart 2017 twaalf stede as moontlike gasheerstede voorgestel.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.ffr.fr/actualites/federation/france2023-douze-villes-hotes-retenues |title=#France2023 : Douze villes hôtes retenues |publisher=[[Franse Rugbyfederasie]] |date=17 Maart 2017 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Dié lys is later tot nege stede verminder (sonder [[Parys]], [[Montpellier]] en [[Lens, Pas-de-Calais|Lens]]).<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lequipe.fr/Rugby/Actualites/Coupe-du-monde-de-rugby-2023-paris-lens-et-montpellier-ecartees-de-la-candidature-francaise/806051 |title=Coupe du monde de rugby 2023 : Paris, Lens et Montpellier écartées de la candidature française |publisher=L’Équipe |date=31 Mei 2017 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]]<br /><small>([[Parys]])</small> ! [[Marseille]] ! [[Décines-Charpieu]]<br /><small>([[Lyon]])</small> ! [[Villeneuve-d'Ascq]]<br /><small>([[Lille]])</small> |- | [[Stade de France]] | [[Stade Vélodrome]] | [[Parc Olympique Lyonnais]] | [[Stade Pierre-Mauroy]] |- | <small>{{Koördinate|48|55|28|N|2|21|36|O|region:FR_type:landmark|aansig=inlyn|name=Stade de France}}</small> | <small>{{Koördinate|43|16|11|N|5|23|45|O|region:FR_type:landmark|aansig=inlyn|name=Stade Vélodrome}}</small> | <small>{{Koördinate|45|45|56|N|4|58|52|O|region:FR_type:landmark|aansig=inlyn|name=Parc Olympique Lyonnais}}</small> | <small>{{Koördinate|50|36|43|N|3|07|50|O|region:FR_type:landmark|aansig=inlyn|name=Stade Pierre-Mauroy}}</small> |- | Kapasiteit: '''80&nbsp;023'''<ref name="Kapasiteit">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/venues |title=Host Venues |publisher=rugbyworldcup.com |accessdate=13 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220913174424/https://www.rugbyworldcup.com/2023/venues |archive-date=13 September 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> | Kapasiteit: '''67&nbsp;847'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''58&nbsp;883'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''50&nbsp;096'''<ref name="Kapasiteit" /> |- | [[Lêer:Germany vs Poland 0-0 (27103531294).jpg|200px]] | [[Lêer:Stade Vélodrome (20150405).jpg|200px]] | [[Lêer:Parc OL.jpg|200px]] | [[Lêer:Russia v Slovakia (2016-06-15) 18.jpg|200px]] |- ! [[Bordeaux]] ! colspan="3" rowspan="5" |{{Location map+|Frankryk|float=center|width=400|caption=|places= {{Location map~|Frankryk|lat=48.924473|long=2.360150|label=[[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]]|position=bottom}} {{Location map~|Frankryk|lat=43.269722|long=5.395833|label=[[Marseille]]|position=bottom}} {{Location map~|Frankryk|lat=45.765278|long=4.981944|label=[[Décines-Charpieu]]|position=right}} {{Location map~|Frankryk|lat=50.611883|long=3.130428|label=[[Villeneuve-d'Ascq]]|position=bottom}} {{Location map~|Frankryk|lat=47.21840 |long=-1.5536 |label=[[Nantes]]|position=right}} {{Location map~|Frankryk|lat=44.897222|long=-0.56167|label=[[Bordeaux]]|position=right}} {{Location map~|Frankryk|lat=45.460833|long=4.390278|label=[[Saint-Étienne]]|position=bottom}} {{Location map~|Frankryk|lat=43.705139|long=7.192583|label=[[Nice]]|position=left}} {{Location map~|Frankryk|lat=43.583056|long=1.434167|label=[[Toulouse]]|position=right}}}} |- | [[Nouveau Stade de Bordeaux|Stade de Bordeaux]] |- | <small>{{Koördinate|44|53|50|N|0|33|42|W|region:FR_type:landmark|aansig=inlyn|format=dms|name=Nouveau Stade de Bordeaux}}</small> |- | Kapasiteit: '''42&nbsp;060'''<ref name="Kapasiteit" /> |- | [[Lêer:Bordeaux Larnaca Nouveau Stade 4.jpg|200px]] |- ! [[Saint-Étienne]] ! [[Nice]] ! [[Nantes]] ! [[Toulouse]] |- | [[Stade Geoffroy-Guichard]] | [[Allianz Riviera|Stade de Nice]] | [[Stade de la Beaujoire]] | [[Stadium Municipal (Toulouse)|Stadium de Toulouse]] |- | <small>{{Koördinate|45|27|39|N|4|23|25|O|region:FR_type:landmark|aansig=inlyn|format=dms|name=Stade Geoffroy-Guichard}}</small> | <small>{{Koördinate|43|42|18|N|7|11|33|O|region:FR_type:landmark|aansig=inlyn|format=dms|name=Allianz Riviera}}</small> | <small>{{Koördinate|47|15|20|N|1|31|31|W|region:FR_type:landmark|aansig=inlyn|format=dms|name=Stade de la Beaujoire}}</small> | <small>{{Koördinate|43|34|59|N|1|26|3|O|region:FR_type:landmark|aansig=inlyn|format=dms|name=Stadium Municipal}}</small> |- | Kapasiteit: '''41&nbsp;965'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''35&nbsp;983'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''35&nbsp;520'''<ref name="Kapasiteit" /> | Kapasiteit: '''33&nbsp;103'''<ref name="Kapasiteit" /> |- | [[Lêer:AS Saint-Étienne v Olympique Lyonnais, 10 November 2013.jpg|200px]] | [[Lêer:Allianzcoupdenvoi.jpg|200px]] | [[Lêer:Stade de la Beaujoire.jpg|200px]] | [[Lêer:6m lillois tiré par Mike Maignan, Toulouse, 6 mai 2018 (TFC - LOSC).jpg|200px]] |}</center> == Formaat == [[Lêer:Ballon RWC 2023.jpg|duimnael|Die amptelike rugbybal van die Rugbywêreldbeker 2023]] Die Rugbywêreldbeker 2023 is oor 51 dae tussen 20 verskillende spanne oor 48 wedstryde beslis. Dit het op 8 September op die Stade de France in Saint-Denis naby Parys met die openingswedstryd tussen die gasheer Frankryk en Nieu-Seeland afgeskop. Die toernooi het op dieselfde stadion op 28 Oktober geëindig met die eindstryd tussen Nieu-Seeland en Suid-Afrika, waartydens die Springbokke die [[Webb Ellis-beker]] verdedig het. === Kalender === Op 22 Februarie 2021 het Wêreldrugby verskeie maatreëls aangekondig wat verband hou met die fisieke integriteit van spelers:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/619345/increased-rest-days-confirmed-for-rugby-world-cup-2023 |title=Increased rest days confirmed for Rugby World Cup 2023 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=22 Februarie 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * die aantal rusdae tussen twee wedstryde is verhoog. Vir die eerste keer in die toernooigeskiedenis kon spanne voor die volgende wedstryd minstens vyf dae voorberei en herstel; * die groepfase is met een week verleng (van 8 September); * die aantal spelers is van 31 na nou 33 spelers verhoog om die spanbestuur te vergemaklik; * reistye en frekwensies is aansienlik verminder; * oefenlading is verlaag om ernstige beserings (insluitend harsingskudding) te voorkom. Die wedstrydskedule is op 26 Februarie 2021 deur Wêreldrugby bekendgemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/matches |title=Matches |publisher=rugbyworldcup.com |date=26 Februarie 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die volgende tabel dui die Rugbywêreldbeker 2023 se daaglikse program aan. ’n Rooi blokkie dui op beide die openings- en sluitingseremonie, ’n pers blokkie op wedstryde tydens die groepfase, ’n groen blokkie op wedstryde tydens die uitklopfase, ’n blou blokkie op die bronseindstryd en ’n geel blokkie op die eindstryd. {| | {| class="wikitable left center" "style=margin:0.5em auto;font-size:95%;line-height:1.25em" |+ Aantal daaglikse wedstryde tydens die toernooi |- ! scope=col |Groepfase<br />September/Oktober ! scope=col |Vr<br />8 ! scope=col |Sa<br />9 ! scope=col |So<br />10 ! scope=col |Ma<br />11 ! scope=col |Di<br />12 ! scope=col |Wo<br />13 ! scope=col |Do<br />14 ! scope=col |Vr<br />15 ! scope=col |Sa<br />16 ! scope=col |So<br />17 ! scope=col |Ma<br />18 ! scope=col |Di<br />19 ! scope=col |Wo<br />20 ! scope=col |Do<br />21 ! scope=col |Vr<br />22 ! scope=col |Sa<br />23 ! scope=col |So<br />24 ! scope=col |Ma<br />25 ! scope=col |Di<br />26 ! scope=col |Wo<br />27 ! scope=col |Do<br />28 ! scope=col |Vr<br />29 ! scope=col |Sa<br />30 ! scope=col |So<br />1 ! scope=col |Ma<br />2 ! scope=col |Di<br />3 ! scope=col |Wo<br />4 ! scope=col |Do<br />5 ! scope=col |Vr<br />6 ! scope=col |Sa<br />7 ! scope=col |So<br />8 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 8 -->| bgcolor=#d6325b|'''{{Afkorting|OS|Openingseremonie}}''' <!-- 9 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 1 -->| <!-- 2 -->| <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| <!-- 7 -->| <!-- 8 -->| |- align=center | align=left|Groep A <!-- 8 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 9 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 15 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 21 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 30 -->| <!-- 1 -->| <!-- 2 -->| <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 6 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 7 -->| <!-- 8 -->| |- align=center |align=left|Groep B <!-- 8 -->| <!-- 9 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 1 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 2 -->| <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| <!-- 7 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 8 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- align=center |align=left|Groep C <!-- 8 -->| <!-- 9 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 24 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 1 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 2 -->| <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| <!-- 7 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 8 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- align=center |align=left|Groep D <!-- 8 -->| <!-- 9 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 17 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 23 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 1 -->| <!-- 2 -->| <!-- 3 -->| <!-- 4 -->| <!-- 5 -->| <!-- 6 -->| <!-- 7 -->| bgcolor=#c364f3| 1 <!-- 8 -->| bgcolor=#c364f3| 1 |- ! scope=col |Uitklopfase<br />Oktober ! scope=col |Ma<br />9 ! scope=col |Di<br />10 ! scope=col |Wo<br />11 ! scope=col |Do<br />12 ! scope=col |Vr<br />13 ! scope=col |Sa<br />14 ! scope=col |So<br />15 ! scope=col |Ma<br />16 ! scope=col |Di<br />17 ! scope=col |Wo<br />18 ! scope=col |Do<br />19 ! scope=col |Vr<br />20 ! scope=col |Sa<br />21 ! scope=col |So<br />22 ! scope=col |Ma<br />23 ! scope=col |Di<br />24 ! scope=col |Wo<br />25 ! scope=col |Do<br />26 ! scope=col |Vr<br />27 ! scope=col |Sa<br />28 |- align=center |align=left|Seremonies <!-- 9 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| <!-- 15 -->| <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| <!-- 21 -->| <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor=#d6325b|'''{{Afkorting|SS|Sluitingseremonie}}''' |- align=center |align=left|Uitklopfase <!-- 9 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- 13 -->| <!-- 14 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 15 -->| bgcolor=#00cc33| 2 <!-- 16 -->| <!-- 17 -->| <!-- 18 -->| <!-- 19 -->| <!-- 20 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 21 -->| bgcolor=#00cc33| 1 <!-- 22 -->| <!-- 23 -->| <!-- 24 -->| <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor=#3399ff| '''1''' <!-- 28 -->| bgcolor=#ffcc00| '''1''' |} | {| style="margin:0.5em auto" wikitable right | colspan=2 |'''Verklaring''' |- | {{sleutel|#d6325b|Seremonies}} |- | {{sleutel|#c364f3|Groepfase}} |- | {{sleutel|#00cc33|Uitklopfase}} |- | {{sleutel|#3399ff|Bronseindstryd}} |- | {{sleutel|#ffcc00|Eindstryd}} |} |} === Groepe === [[Lêer:Palais Brongniart Paris.jpg|duimnael|Die loting vir die Rugbywêreldbeker 2023 het op 14 Desember 2020 in die Paryse Palais Brongniart plaasgevind]] Die eerste rondte, of die groepfase, het 20 spanne bevat wat in vier groepe van vyf spanne verdeel is met dieselfde formaat as wat in 2003, 2007, 2011, 2015 en 2019 gebruik is. Die loting vir die groepfase, waar die twaalf regstreekse kwalifiseerders in drie groepe verdeel is na aanleiding van hulle posisie op die Wêreldrugby-ranglys (soos op 1 Januarie 2020), het op 14 Desember 2020 in die Paryse Palais Brongniart plaasgevind.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/590670/stage-set-for-rugby-world-cup-2023-draw |title=Stage set for Rugby World Cup 2023 Draw |publisher=rugbyworldcup.com |date=2 Oktober 2020 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref><ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lequipe.fr/Rugby/Actualites/Coupe-du-monde-2023-le-tirage-au-sort-decale-au-14-decembre/1169120 |title=Coupe du monde 2023 : le tirage au sort décalé au 14 décembre |publisher=L’Équipe |date=7 September 2020 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die oorspronklike datum vir die loting was 30 November 2020, die tradisionele plek ná die eindjaarrugbytoetsreeks gedurende die Novembermaand ná die vorige Rugbywêreldbekertoernooi.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/555584 |title=World Ranking race begins for RWC 2023 pool draw |publisher=rugbyworldcup.com |date=29 Januarie 2020 |accessdate=28 Oktober 2024}} {{dooie skakel}}</ref> Die lootstelsel van vorige rugbywêreldbekertoernooie is behou met die twaalf regstreekse kwalifiseerders uit 2019 wat op die lotingsdag aan hulle onderskeie groepe toegewys is, gebaseer op hulle plek op die Wêreldrugby-ranglys op 1 Januarie 2020: * '''Groep 1:''' Die vier beste gekeurde spanne * '''Groep 2:''' Die vier naasbeste gekeurde spanne * '''Groep 3:''' Die vier laagste regstreekse kwalifiseerders Die oorblywende twee groepe het bestaan uit die agt bykomende spanne, met die toewysing in elke groep gebaseer op die vorige Rugbywêreldbekertoernooi: * '''Groep 4:''' Oseanië 1, Europa 1, Amerikas 1, Uitspeelwenner * '''Groep 5:''' Afrika 1, Europa 2, Amerikas 2, Uitspeelwedstrydwenner Dit beteken dat die 20 deelnemende spanne, gekwalifiseerde en kwalifiserende, soos volg gekeur is (volgens hulle plek op die wêreldranglys op 1 Januarie 2020): {| |- style="text-align:left" !style="width:10em"|Groep 1 !style="width:10em"|Groep 2 !style="width:10em"|Groep 3 !style="width:14em"|Groep 4 !style="width:12em"|Groep 5 |- style="vertical-align:top" |{{plainlist| * {{RSAru}} <small>(1)</small> * {{NZLru}} <small>(2)</small> * {{ENGru}} <small>(3)</small> * {{WALru}} <small>(4)</small> }} |{{plainlist| * {{IRLru}} <small>(5)</small> * {{AUSru}} <small>(6)</small> * {{FRAru}} <small>(7)</small> * {{JPNru}} <small>(8)</small> }} |{{plainlist| * {{SCOru}} <small>(9)</small> * {{ARGru}} <small>(10)</small> * {{FIJru}} <small>(11)</small> * {{ITAru}} <small>(12)</small> }} |{{plainlist| * Oseanië 1 ({{SAMru}}) * Europa 1 ({{GEOru}}) * Amerikas 1 ({{URUru}}) * Asië/Pasifiek 1 ({{TGAru}}) }} |{{plainlist| * Afrika 1 ({{NAMru}}) * Europa 2 ({{ROMru}}) * Amerikas 2 ({{CHIru}}) * Uitspeelwedstrydwenner ({{PORru}}) }} |} Ná die loting op 14 Desember 2020 het die groepe soos volg gelyk:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/pool-draw |title=Re-live the Rugby World Cup 2023 Draw |publisher=rugbyworldcup.com |date=14 Desember 2020 |accessdate=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410090041/https://www.rugbyworldcup.com/2023/pool-draw |archive-date=10 April 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> {| class="wikitable" style="width:98%;" !width=25%|[[#Groep A|Groep A]] !width=25%|[[#Groep B|Groep B]] !width=25%|[[#Groep C|Groep C]] !width=25%|[[#Groep D|Groep D]] |- | {{NZLru}}<ref group="n" name="auto">Regstreekse kwalifiseerder (derde in hulle groep in [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]]).</ref><br /> {{FRAru}}<ref group="n" name="auto" /><ref group="n">Benewens regstreekse kwalifisering as gevolg van sy prestasie in 2019 was Frankryk die gasheer en sou die land op grond daarvan ook gekwalifiseer het.</ref><br /> {{ITAru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{URUru}}<br /> {{NAMru}} | {{RSAru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{IRLru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{SCOru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{TGAru}}<br /> {{ROMru}} | {{WALru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{AUSru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{FIJru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{GEOru}}<br /> {{PORru}} | {{ENGru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{JPNru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{ARGru}}<ref group="n" name="auto" /><br /> {{SAMru}}<br /> {{CHIru}} |} Die vroeë loting (amper drie jaar voor die afskop van die toernooi) is gekritiseer. Sedertdien het die wêreldranglys aansienlike veranderinge ondergaan, waarvolgens Groep B drie van die vyf beste spanne bevat het (Ierland <small>(1)</small>, Suid-Afrika <small>(2)</small> en Skotland <small>(5)</small>), met Frankryk <small>(3)</small> en Nieu-Seeland <small>(4)</small> in Groep A. Groep C se hoogste geplaaste span was Fidji <small>(7)</small> met vier van die twaalf beste spanne in dieselfde groep.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/rugby/2023/08/22/rugby-world-cup-most-lopsided-draw-in-history-makes-for-the-most-competitive-tournament-yet/ |title=World Rugby’s clunkiness creates ridiculously lopsided Rugby World Cup draw |publisher=The Irish Times |author=Gerry Thornley |date=22 Augustus 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://inews.co.uk/sport/rugby-union/rugby-world-cup-2023-draw-england-ireland-changes-2187310 |title=Rugby World Cup 2023: Lopsided draw has benefited England, hinders Ireland and prompts changes for 2027 |publisher=inews.co.uk |author=Hugh Godwin |date=3 Maart 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Ná die kritiek het Wêreldrugby se [[hoof- uitvoerende beampte]] Alan Gilpin belowe dat die loting vir toekomstige rugbywêreldbekertoernooie beter gebalanseerd sou wees.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://rugby365.com/latest-news/rugby-chief-vows-to-end-lopsided-world-cup-draws/ |title=Rugby chief vows to end lopsided World Cup draws |publisher=Rugby365 |date=26 April 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Vir die vierde keer in vyf agtereenvolgende rugbywêreldbekertoernooie is Australië, Fidji en Wallis in dieselfde groep geloot (met uitsondering van die 2011-toernooi, waar Fidji en Wallis wel in dieselfde groep was). Die rede agter die vroeë loting was om ondersteuners meer tyd vir hulle reisbeplanning te gun. === Groepfase === [[Lêer:Toulouse - Grand rond - Fontaine.jpg|duimnael|Die ''Grand Rond'' se fontein in Toulouse versier met metaalplate vir al die 20 deelnemende spanne]] [[Lêer:RWC 2023 Opening.jpg|duimnael|Toneel tydens die openingseremonie van die Rugbywêreldbeker 2023]] Soos in die rugbywêreldbekertoernooie van 2003, 2007, 2011, 2015 en 2019 is die 20 spanne wat vir die Rugbywêreldbeker 2023 gekwalifiseer het in vier groepe verdeel. Die groepe is verdeel van Groep A tot Groep D en elke groep het bestaan uit vyf spanne. Elke groep het een semifinalis en een kwarteindfinalis (regstreekse kwalifiseerders) van die Rugbywêreldbeker 2019 bevat, met die ander drie plekke wat deur die kwalifiseringstelsel aangevul is. Elke land het een keer teen elke ander span in sy groep gespeel: elke land het dus vier wedstryde tydens die groepfase gespeel. Klassifisering binne elke groep was gegrond op die volgende puntestelsel: * vier wedstrydpunte vir ’n oorwinning; * twee vir ’n gelykopuitslag; * geen vir ’n nederlaag; * Een bonuspunt vir die druk van vier of meer [[Drie (sport)|drieë]], of ’n nederlaag met sewe punte of minder.<ref name=rules>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/35290 |title=Tournament Rules |publisher=rugbyworldcup.com |date=1 Augustus 2019 |accessdate=28 Oktober 2024}} {{dooie skakel}}</ref> Bonuspunte wat bydra tot spanne se versamelde wedstrydpuntetelling is toegeken in elkeen van die volgende omstandighede (een wedstrydpunt vir elke geval): * ’n span druk vier of meer drieë (ongeag van die wedstryduitslag); * ’n span verloor met sewe punte (’n verdoelde drie) of minder.<ref name="rules" /> Aan die einde van die groepfase is die spanne gerangskik van die eerste na die vyfde posisie, gegrond op versamelde wedstrydpunte, met die twee beste spanne wat na die kwarteindrondte deurgedring het. As twee of meer spanne ewe veel punte behaal het, is ’n kriteriastelsel gebruik om te bepaal watter span ’n hoër rang gehad het. Die kriteriastelsel het berus op ’n gedetailleerde analise van die wedstryde waaraan die spanne deelgeneem het. As geen uitslag met die stelsel bereik kon word nie, is die span wat die hoër rang op die amptelike ranglys van Wêreldrugby gehad het die hoër rang toegeken.<ref name="rules" /> === Uitklopfase === Van die begin van dié fase af het die toernooi ’n uitklopformaat aangeneem wat uit agt wedstryde bestaan het: vier kwarteindstryde, twee halfeindstryde, ’n derdeplekwedstryd en die eindstryd. Die wenner en naaswenner van elk van die groepe het na die uitklopfase deurgedring. Groepwenners het teen naaswenners in ander groepe in die kwarteindstryde gespeel, byvoorbeeld: die wenner van Groep A het teen die naaswenner van Groep B en die wenner van Groep B teen die naaswenner van Groep A gespeel. Spanne van dieselfde groep sou dus eers in óf die klein finale óf die eindstryd kon herontmoet het. Elke wedstryd in die uitklopfase moes met ’n oorwinning vir een van die spanne eindig. As daar ná tagtig minute van gewone spel ’n gelykopuitslag was, is daar verder gespeel om te bepaal wie die wenner is. Aanvanklik is daar twee periodes van [[ekstra tyd]] gespeel, tien minute in elke rigting: as daar dan steeds geen wenner was nie, is daar vir tien minute gespeel in ’n uitklopformaat, waar die eerste span wat daarin geslaag het om punte aan te teken, gewen het. As daar steeds nie ’n wenner was ná 110 minute nie is die wenner bepaal deur ’n stelskopkompetisie.<ref name="rules" /> === 2023-effek op 2027-kwalifisering === Soos tydens die rugbywêreldbekertoernooie van 2007, 2011, 2015 en 2019 het die beste drie spanne in elke groep regstreeks gekwalifiseer vir die volgende Rugbywêreldbeker 2027 in Australië. Hulle was Argentinië, Australië, Engeland, Fidji, Frankryk, Ierland, Italië, Japan, Nieu-Seeland, Skotland, Suid-Afrika en Wallis. == Kaartjies en borgskappe == Altesaam 2,6 miljoen kaartjies vir die Rugbywêreldbeker 2023 is in drie fases verkoop; die meeste kaartjies in dié tyd vir ’n rugbywêreldbekertoernooi. Die eerste-fase-kaartjies is van Maart 2021 af vrygestel en die laaste-fase-kaartjies in 2022.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/621306/rugby-world-cup-france-2023-tickets-go-on-sale |title=Rugby World Cup France 2023 tickets go on sale |publisher=rugbyworldcup.com |date=4 Maart 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Op 24 Januarie 2023 is ’n amptelike herverkoopplatform vir private kopers op die organiseerder se webwerf ingestel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://oneway.rugbyworldcup.com/preopen/index.html |title=Coupe du Monde Rugby France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |accessdate=24 Januarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230124131329/https://oneway.rugbyworldcup.com/preopen/index.html |archive-date=24 Januarie 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 31 Mei 2023, presies 100 dae voor dié toernooi se afskop, het Wêreldrugby aangekondig, dat reeds sowat 2,5 miljoen kaartjies verkoop is, wat die vorige rekord van die 2015-toernooi oortref.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/814645/france-ready-to-welcome-the-world-as-rugby-world-cup-2023-celebrates-100-days-to-go-in-style |title=France ready to welcome the world as Rugby World Cup 2023 celebrates 100 days to go in style |publisher=rugbyworldcup.com |date=31 Mei 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Tydens die groepfase het die wedstrydbywoning die mylpaal van 1,7 miljoen oorskry en die vorige rekord van die 2019-toernooi oortref.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/876932/rugby-world-cup-2023-excites-fans-in-record-numbers-as-thrilling-pool-phase-captures-the-imagination |title=Rugby World Cup 2023 excites fans in record numbers as thrilling pool phase captures the imagination |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=10 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Altesaam is daar byna 2,4 miljoen kaartjies verkoop, waarmee die toernooi die vorige vlak van die 2015-toernooi se 2,5 miljoen bereik en die 2019-toernooi se 1,7 miljoen oorskry het.<ref name="Impak" /> {| class="wikitable center" |+ Rugbywêreldbeker 2023-vennote en -verskaffers ! scope=row| Wêreldwye vennote | Asahi,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/633736/asahi-breweries-joins-rugby-world-cup-2023-as-worldwide-partner |title=Asahi Breweries joins Rugby World Cup 2023 as Worldwide Partner |publisher=rugbyworldcup.com |date=28 April 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> [[Capgemini]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/660603/world-rugby-and-capgemini-announce-transformational-rugby-world-cup-2023-worldwide-partnership |title=World Rugby and Capgemini announce transformational Rugby World Cup 2023 worldwide Partnership |publisher=rugbyworldcup.com |date=6 September 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> [[Emirates]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.emirates.com/media-centre/emirates-and-world-rugby-to-fly-better-at-rugby-world-cup-2023-and-2027/ |title=Emirates and World Rugby to ‘Fly Better’ at Rugby World Cup 2023 and 2027 |publisher=[[Emirates]] |date=27 Julie 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> [[Land Rover]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sportspromedia.com/news/rugby-world-cup-2023-france-land-rover-sponsorship-gmf-deal/?zephr_sso_ott=CrzhLE |title=World Rugby partners with Land Rover ahead of 2023 World Cup |publisher=Sportspromedia |author=Rory Jones |date=18 November 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Mastercard<ref>{{en}} {{cite web |url=https://insidersport.com/2021/02/26/rugby-world-cup-teams-up-with-mastercard-for-2023-tournament/ |title=Rugby World Cup teams up with Mastercard for 2023 tournament |publisher=Insider Sport |author=Holly Hunt |date=26 Februarie 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> en [[Société Générale]].<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://sportbusiness.club/news/rugby-societe-generale-partenaire-de-france-2023/ |title=Rugby. Société Générale partenaire de France 2023 |publisher=SportBusiness |date=6 Oktober 2020 |accessdate=9 Desember 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241209013759/https://sportbusiness.club/news/rugby-societe-generale-partenaire-de-france-2023/ |archive-date=9 Desember 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- ! scope=row| Amptelike vennote | GL events,<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.gl-events.com/fr/le-groupe-gl-events-sponsor-officiel-de-la-coupe-du-monde-de-rugby-france-2023 |title=Le groupe GL events Sponsor Officiel de la Coupe du Monde de Rugby France 2023 |publisher=GL events |date=17 Maart 2020 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> GMF,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/670987/gmf-becomes-official-sponsor-and-official-insurer-of-rugby-world-cup-france-2023 |title=GMF becomes Official Sponsor and Official Insurer of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=17 November 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> [[Loxam]],<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.loxam.fr/news/loxam-sponsor-officiel-de-la-coupe-du-monde-de-rugby-france-2023/CP_rugby_2023 |title=Loxam, "Sponsor Officiel" de la Coupe du Monde de Rugby France 2023 |publisher=Loxam |date=15 September 2020 |accessdate=3 Desember 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203144837/https://www.loxam.fr/news/loxam-sponsor-officiel-de-la-coupe-du-monde-de-rugby-france-2023/CP_rugby_2023 |archive-date=3 Desember 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Orange (firma)|Orange]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/608940/ |title=Orange becomes Rugby World Cup 2023 Official Sponsor |publisher=rugbyworldcup.com |date=13 Desember 2020 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> PROMAN,<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://sportbusiness.club/rugby-proman-nouveau-selectionneur-de-france-2023/ |title=Rugby: Proman, nouveau sélectionneur de France 2023 |publisher=SportBusiness |date=6 November 2020 |accessdate=26 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126215932/https://sportbusiness.club/rugby-proman-nouveau-selectionneur-de-france-2023/ |archive-date=26 November 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[SNCF]],<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.sncf.com/fr/engagements/sncf-sponsor-officiel-coupe-du-monde-rugby-France-2023 |title=La SNCF sponsor officiel de la prochaine Coupe du monde de rugby |publisher=[[SNCF]] |date=9 September 2020 |accessdate=9 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409074847/https://www.sncf.com/fr/engagements/sncf-sponsor-officiel-coupe-du-monde-rugby-France-2023 |archive-date=9 April 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[Total|TotalEnergies]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/647177/total-energies-rwc-2023-release |title=TotalEnergies becomes Official Sponsor of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=25 Junie 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> en [[Vivendi]].<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://sportbusiness.club/news/rugby-vivendi-sponsor-officiel-de-france-2023/ |title=Rugby. Vivendi sponsor officiel de France 2023 |publisher=SportBusiness |date=30 Oktober 2020 |accessdate=4 Desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204083318/https://sportbusiness.club/news/rugby-vivendi-sponsor-officiel-de-france-2023/ |archive-date=4 Desember 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- ! scope=row| Amptelike verskaffers | Andros (voedsel),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/662440/andros-rugby-world-cup-france-2023-official-supplier |title=Andros becomes Rugby World Cup France 2023 Official Supplier |publisher=rugbyworldcup.com |date=15 September 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> BKT Bpk. (bande),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/669181/a-new-adventure-begins-for-bkt-and-rugby-world-cup-2023-in-france |title=A new adventure begins for BKT and Rugby World Cup 2023 in France |publisher=rugbyworldcup.com |date=4 November 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> [[Canon]] (kameras),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/726672/canon-joins-the-rugby-world-cup-commercial-family-for-new-zealand-2021-and-france-2023 |title=Canon joins the Rugby World Cup commercial family for New Zealand 2021 and France 2023 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=27 Junie 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Eden Park (klere),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/651724/eden-park-becomes-elegance-supplier-for-rugby-world-cup-2023-and-confirms-its-commitment-to-the-campus-2023-programme |title=Eden Park becomes Elegance Supplier for Rugby World Cup 2023 and confirms its commitment to the Campus 2023 programme |publisher=rugbyworldcup.com |date=8 Julie 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> EF Education First AG (taalonderrig),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/642116/ef-education-first-selected-as-official-language-training-services-supplier-for-rugby-world-cup-france-2023 |title=EF Education First selected as official language training services supplier for Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=9 Junie 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> [[Facebook]] (sosiale media),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/661536/facebook-official-social-media-services-supplier |title=Facebook becomes official social media services supplier of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=7 September 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Geodis (logistiek),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/718429/geodis-becomes-official-freight-carrier-of-rugby-world-cup-france-2023 |title=GEODIS becomes Official Freight Carrier of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=23 Mei 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Gilbert (rugbyballe),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.gilbertrugby.com/blogs/gilbert-rugby-history/rugby-world-cup-lives-on-france-2023-see-you-there |title=Rugby World Cup lives on. France 2023, see you there! |publisher=Gilbert Rugby |date=4 Desember 2019 |accessdate=11 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231211032102/https://www.gilbertrugby.com/blogs/gilbert-rugby-history/rugby-world-cup-lives-on-france-2023-see-you-there |archive-date=11 Desember 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> [[HP Inc.|Hewlett-Packard]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/644086/hp-official-supplier-of-rugby-world-cup-france-2023-and-engaged-in-the-campus-2023-programme |title=HP becomes official supplier of Rugby World Cup France 2023, confirms commitment to the Campus 2023 Programme |publisher=rugbyworldcup.com |date=18 Junie 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Invivo (fynkos),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/665759/invivo-becomes-official-fine-food-supplier-of-rugby-world-cup-france-2023 |title=InVivo becomes Official Fine Food Supplier of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=29 September 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> [[Macron (maatskappy)|Macron]] (sportuitrusting),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/681354/world-rugby-appoints-macron-as-match-officials-kit-supplier-in-three-year-deal |title=World Rugby appoints Macron as match officials kit supplier in three-year deal |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=20 Januarie 2022 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> [[Mitsubishi Electric]] (nywerheidselektroniek),<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/670045/mitsubishi-electric-becomes-official-supplier-of-rugby-world-cup-france-2023 |title=Mitsubishi Electric becomes Official Supplier of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=9 November 2021 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Taisho Pharmaceutical<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/645951/taisho-pharmceutical-fournisseur-officiel-de-la-coupe-du-monde-to-rugby-france-2023 |title=Taisho Pharmaceutical appointed Official Supplier of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=24 Junie 2021 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> en Tudor (horlosies).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/u20/news/296716 |title=Born To Dare – World Rugby and TUDOR announce long-term partnership |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=26 November 2017 |accessdate=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410090041/https://www.world.rugby/u20/news/296716 |archive-date=10 April 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- ! scope=row| Amptelike ondersteuners | Accor,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/802374/all-accor-live-limitless-announced-as-official-supporter-of-rugby-world-cup-france-2023 |title=ALL – Accor Live Limitless announced as Official Supporter of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=11 April 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Aramis Rugby,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/723422/aramis-rugby-announced-as-official-supporter-of-rugby-world-cup-france-2023 |title=Aramis Rugby announced as Official Supporter of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=13 Junie 2022 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> France Pare-brise,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/702552/france-pare-brise-becomes-official-supporter-of-rugby-world-cup-france-2023 |title=France Pare-Brise becomes official supporter of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=30 Maart 2022 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Groupe Casino]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/788023/casino-becomes-official-supporter-of-rugby-world-cup-france-2023 |title=Casino becomes Official Supporter of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=2 Maart 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Koezio,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/708448/koesio-and-its-sustainableteam-become-official-supporters-of-rugby-world-cup-france-2023 |title=Koesio and its #SustainableTeam become Official Supporters of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=20 April 2022 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> PPA Business School,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/702988/ppa-business-school-becomes-official-supporter-of-rugby-world-cup-france-2023 |title=PPA Business School becomes Official Supporter of Rugby World Cup France 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=4 April 2022 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[RATP]],<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/815696/ratp-group-becomes-official-supporter-of-rugby-world-cup-2023 |title=RATP Group becomes Official Supporter of Rugby World Cup 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=17 Junie 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Sage (maatskappy)|Sage]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/693521/sage-becomes-official-supporter-of-rugby-world-cup-2023 |title=Sage becomes Official Supporter of Rugby World Cup 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=4 Maart 2022 |accessdate=28 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328072352/https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/693521/sage-becomes-official-supporter-of-rugby-world-cup-2023 |archive-date=28 Maart 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en Volvic.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/785156/volvic-becomes-official-supporter-of-rugby-world-cup-france-2023-and-unveils-a-special-film-depicting-the-power-of-nature |title=Volvic becomes Official Supporter of Rugby World Cup France 2023 and unveils a special film depicting the power of nature |publisher=rugbyworldcup.com |date=8 Februarie 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |} == Betrokkenes == === Wedstrydbeamptes === Wêreldrugby het die volgende twaalf skeidsregters, sewe lynregters en vir die eerste keer ’n uitgebreide televisieskeidsregtersspan van sewe vir die 48 wedstryde benoem. Onder die span was [[Wayne Barnes]], wat die eerste skeidsregter was wat vir sy vyfde rugbywêreldbekertoernooi geblaas het, terwyl Nika Amasjoekeli die eerste Georgiese skeidsregter tydens ’n rugbywêreldbekertoernooi en sedert die professionele tydperk die eerste vlak twee-skeidsregter was. Matthew Carley, Karl Dickson en Andrew Brace het hulle debuut as skeidsregters gemaak en Joy Neville was die eerste vrou wat wedstryde tydens ’n mansrugbywêreldbekertoernooi hanteer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/808667/everyones-team-world-rugby-announces-emirates-match-official-team-selected-for-rugby-world-cup-2023-in-france |title=Everyone’s team – World Rugby announces Emirates match official team selected for Rugby World Cup 2023 in France |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=10 Mei 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> {{col-begin}} {{col-2}} ; Skeidsregters * {{vlagikoon|Australië}} [[Nic Berry]] <small>([[Rugby Australia|Australië]])</small> * {{vlagikoon|Australië}} [[Angus Gardner]] <small>([[Rugby Australia|Australië]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} [[Wayne Barnes]] <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} [[Matthew Carley]] <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} [[Karl Dickson]] <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} [[Luke Pearce]] <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Frankryk}} [[Mathieu Raynal]] <small>([[Franse Rugbyfederasie|Frankryk]])</small> * {{vlagikoon|Georgië}} [[Nika Amasjoekeli]] <small>([[Georgiese Rugbyunie|Georgië]])</small> * {{vlagikoon|Ierland|rugby}} [[Andrew Brace]] <small>([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Ierland]])</small> * {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Ben O’Keeffe]] <small>([[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]])</small> * {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Paul Williams]] <small>([[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]])</small> * {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Jaco Peyper]] <small>([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|Suid-Afrika]])</small> {{col-2}} ; Lynregters * {{vlagikoon|Australië}} Jordan Way <small>([[Rugby Australia|Australië]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} Christophe Ridley <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Frankryk}} Pierre Brousset <small>([[Franse Rugbyfederasie|Frankryk]])</small> * {{vlagikoon|Ierland|rugby}} Chris Busby <small>([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Ierland]])</small> * {{vlagikoon|Italië}} Andrea Piardi <small>([[Italiaanse Rugbyfederasie|Italië]])</small> * {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} James Doleman <small>([[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]])</small> * {{vlagikoon|Wallis}} Craig Evans <small>([[Walliese Rugbyunie|Wallis]])</small> ; Televisieskeidsregters * {{vlagikoon|Australië}} Brett Cronan <small>([[Rugby Australia|Australië]])</small> * {{vlagikoon|Engeland}} Tom Foley <small>([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]])</small> * {{vlagikoon|Ierland|rugby}} Brian MacNeice <small>([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Ierland]])</small> * {{vlagikoon|Ierland|rugby}} Joy Neville <small>([[Ierse Rugbyvoetbalunie|Ierland]])</small> * {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Brendon Pickerill <small>([[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]])</small> * {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Marius Jonker]] <small>([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|Suid-Afrika]])</small> * {{vlagikoon|Wallis}} Ben Whitehouse <small>([[Walliese Rugbyunie|Wallis]])</small> {{col-end}} === Spanne === Elke land kon 33 spelers vir die toernooi kies. Die spanne moes teen 28 Augustus 2023 aan Wêreldrugby voorgelê word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theroar.com.au/rugby-union/rugby-world-cup/rugby-world-cup-teams-squads/ |title=Rugby World Cup 2023 teams and squads |publisher=The Roar |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Ten einde van ’n beter beskerming van die spelers se gesondheid het Wêreldrugby aangekondig om die aantal spelers per span vir die eerste keer in die toernooigeskiedenis van 31 na 33 te verhoog,<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.rugbyrama.fr/rugby/coupe-du-monde/2023/coupe-du-monde-les-groupes-pour-la-coupe-du-monde-passent-de-31-a-33-joueurs_sto8144635/story.shtml |title=Les groupes pour la Coupe du monde passent de 31 à 33 joueurs |publisher=Rugbyrama |author=Romain Lafon |date=22 Februarie 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> waarvolgens altesaam 660 spelers aan die toernooi deelgeneem het. Volgens statistieke was Nieu-Seeland die span met die hoogste aantal gemiddelde toetswedstryde per speler met ’n gemiddelde 46,<ref name=":0">{{fr}} {{cite web |url=https://www.rugbyrama.fr/2023/08/30/coupe-du-monde-de-rugby-2023-toutes-les-statistiques-a-connaitre-avant-le-debut-de-la-coupe-du-monde-11422314.php |title=Coupe du monde de rugby 2023 – Toutes les statistiques à connaître avant le début de la Coupe du monde |publisher=Rugbyrama |author=Raphaël Plancheron-Hérault, Gaspard Lasmartres |date=30 Augustus 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> waaronder die speler met die meeste toetswedstryde [[Sam Whitelock]] (146).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.allblacks.com/asp/profile.asp?ABID=1104 |title=Samuel Whitelock #1104 |publisher=[[All Blacks]] |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Wat ouderdom betref was die oudste span dié van Suid-Afrika met ’n gemiddelde ouderdom van 29,8 jaar, terwyl Australië die jongste span gehad het met ’n gemiddelde van 25,8 jaar per speler, waaronder die jongste speler in die toernooi: [[Max Jorgensen]] wat op 2 September sy 19de verjaarsdag gevier het, ses dae voor die afskop van die toernooi. Die oudste speler was die Namibiër [[Pieter-Jan van Lill]] op 39 jaar wat in sy vierde rugbywêreldbekertoernooi gespeel het.<ref name=":0" /> Die Chileense klub [[Selknam]] het 30 Chileense spelers beskikbaar gestel, wat dit die professionele klub met die meeste spelers by die toernooi gemaak het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2023/08/27/chile-confirm-final-three-names-for-inaugural-rugby-world-cup/ |title=Chile Confirm Final Three Names for Inaugural Rugby World Cup |publisher=Americas Rugby News |date=27 Augustus 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Die klub met die naasmeeste spelers was [[Moana Pasifika]] met 19 gekeurde spelers: tien Samoane en nege Tongane. Daarop het drie klubs met 18 spelers gevolg: [[Benetton Rugby Treviso]], [[Leinster Rugby|Leinster]] en [[Peñarol Rugby]]. [[Stade Toulousain]] was die Franse klub met die meeste spelers by die toernooi, naamlik 17.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://news.italy24.press/sports/823213.html |title=The clubs with the most players at the 2023 Rugby World Cup: there is also Benetton |publisher=News Italy24 |date=30 Augustus 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> 161 spelers wat vir die rugbywêreldbekertoernooi gekeur was, is buite die land gebore waarvoor hulle gekeur is, 17 meer as tydens die 2019-toernooi; slegs Argentinië, Namibië en Suid-Afrika het geen speler opgeroep wat in die buiteland gebore is nie. Spelers wat in die buiteland gebore is, kon gekies word op grond van hulle ouers of grootouers se herkoms, maar ook na ’n ononderbroke verblyftydperk van vyf jaar in die betrokke land.<ref name=":1">{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2023/08/30/foreign-born-produced-homegrown-players-at-rwc-2023/ |title=Foreign-Born / Produced / Homegrown Players at Rugby World Cup 2023 |publisher=Americas Rugby News |author=Paul Tait |date=30 Augustus 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> Daarbenewens het Wêreldrugby in November 2021 die moontlikheid geïmplementeer vir spelers om van hulle nasionale span te verander nadat hulle vir drie jaar nie vir hulle oorspronklike nasionale span gekies is nie. Om vir ’n ander span te verskyn moes hulle egter in die land gebore wees of ’n ouer of grootouer hê wat in die betrokke land gebore is.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.lequipe.fr/Rugby/Actualites/World-rugby-autorise-le-changement-de-selection/1300926 |title=World Rugby autorise le changement de sélection |publisher=L’Équipe |date=24 November 2021 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> By hierdie nuwe beleid het veral Samoa en Tonga gebaat met eersgenoemde wat [[Charlie Faumuina]] en [[Christian Lealiifano]] en laasgenoemde wat [[Adam Coleman]] en [[Malakai Fekitoa]] kon oproep, spelers wat voorheen al vir ander nasionale spanne by rugbywêreldbekertoernooie verskyn het.<ref name=":1" /> == Wedstryde == {| class="infobox bordered" | style="background:#cfc;"|Kwalifiseer vir die kwarteindrondte én regstreeks vir die [[Rugbywêreldbeker 2027]]. |- | style="background:#ffc;"|Uit die toernooi geskakel, maar kwalifiseer regstreeks vir die Rugbywêreldbeker 2027. |- | style="background:;"|Uit die toernooi geskakel én loop regstreekse kwalifisering vir die Rugbywêreldbeker 2027 mis. |} Die wedstryde is in twee fases opgedeel, naamlik die groep- en die uitklopfase. === Groepfase === 20 spanne het aan die groepfase deelgeneem. Die twee beste spanne in elke groep het na die uitklopfase deurgedring, terwyl die drie beste spanne regstreeks vir die volgende toernooi gekwalifiseer het. ==== Groep A ==== [[Lêer:Nouvelle-Zélande - Uruguay - 2.jpg|duimnael|Wedstryd tussen Nieu-Seeland en Uruguay op 5 Oktober]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;v|Punte vir}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;t|Punte teen}} !width=25|{{Afkorting|+/−|Punteverskil}} !width=25|{{Afkorting|D&nbsp;v|Drieë vir}} !width=25|{{Afkorting|BP|Bonuspunte}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{FRAru}} |4||4||0||0||210||32||+178||27||2||'''18''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{NZLru}} |4||3||0||1||253||47||+206||38||3||'''15''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{ITAru}} |4||2||0||2||114||181||–67||15||2||'''10''' |- |style="text-align:left;"|{{URUru}} |4||1||0||3||65||164||–99||9||1||'''5''' |- |style="text-align:left;"|{{NAMru}} |4||0||0||4||37||255||–218||3||0||'''0''' |} {{rugbywedstryd | datum = 8 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{FRAru-r}} | telling = 27–13 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28766 Verslag] | weg = {{NZLru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Damian Penaud]], [[Melvyn Jaminet]]<br />'''Doelskop:''' [[Thomas Ramos]]<br />'''Strafdoele:''' [[Thomas Ramos]] (5) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Mark Telea]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Richie Mo’unga]]<br />'''Kaart:''' [[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]] {{Geelkaart|58|68}} | stadion = [[Stade de France]], [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] | bywoning = 78&nbsp;680 | skeidsregter = [[Jaco Peyper]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Gregory Alldritt]] (Fra) | notas = [[Antoine Dupont]] (Fra) en [[Nepo Laulala]] (NZL) speel in hulle 50ste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/rugby-union/2023/09/07/antoine-dupont-rugby-world-cup-france-big-star-jonah-lomu/ |title=Antoine Dupont could be rugby's biggest star since Jonah Lomu – he can light up the World Cup |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Gavin Mairs |date=7 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Mark Telea]] (NZL) druk ná 91 sekondes die vinnigste drie in dié tyd tydens ’n openingswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/watch-all-blacks-stun-the-stade-de-france-with-record-breaking-try-in-rugby-world-cup-opener-against-france |title=WATCH: All Blacks stun the Stade de France with record-breaking try |publisher=Planet Rugby |author=Colin Newboult |date=8 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is Nieu-Seeland se eerste nederlaag tydens die groepfase.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/france-hand-the-all-blacks-their-first-ever-rugby-world-cup-pool-stage-defeat |title=France hand the All Blacks their first-ever Rugby World Cup pool stage defeat |publisher=Planet Rugby |date=8 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is Nieu-Seeland se ergste rugbywêreldbekernederlaag in dié tyd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/rugby-union/all-blacks-suffer-first-rugby-world-cup-pool-match-loss-in-history-as-france-start-with-a-bang-20230909-p5e3az.html |title=All Blacks claim they can still lift trophy after suffering heaviest World Cup defeat |publisher=The Sydney Morning Herald |author=Tom Decent |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Vir die eerste keer in ’n rugbywêreldbekerwedstryd kon Nieu-Seeland geen wedstrydpunte behaal nie.'' * ''Tot en met hierdie nederlaag was Nieu-Seeland die laaste span wat nie ’n groepwedstryd verloor het nie. }} {{rugbywedstryd | datum = 9 September 2023 | tyd = 13:00 (MEST) | tuis = {{ITAru-r}} | telling = 52–8 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28767 Verslag] | weg = {{NAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Lorenzo Cannone]], [[Paolo Garbisi]], [[Dino Lamb]], [[Ange Capuozzo]], [[Hame Faiva]], [[Manuel Zuliani]], [[Paolo Odogwu]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Tommaso Allan]] (7)<br />'''Strafdoel:''' [[Tommaso Allan]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Gerswin Mouton]]<br />'''Strafdoel:''' [[Tiaan Swanepoel]]<br />'''Kaart:''' [[Torsten van Jaarsveld]] {{Geelkaart|10|20}} | stadion = [[Stade Geoffroy-Guichard]], [[Saint-Étienne]] | bywoning = 35&nbsp;515 | skeidsregter = [[Andrew Brace]] ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|IRL]]) | speler van die wedstryd = [[Lorenzo Cannone]] (Ita) | notas = Dit is Italië se grootste rugbywêreldbekeroorwinning in dié tyd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/857311/italy-defeat-namibia-52-8-in-pool-a |title=Italy defeat Namibia 52–8 in Pool A |publisher=rugbyworldcup.com |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is ook Italië se grootste oorwinning oor Namibië in dié tyd.<ref>{{it}} {{cite web |url=https://sport.virgilio.it/italia-namibia-mondiali-rugby-2023-833557 |title=Mondiali Rugby, Italia-Namibia è una vittoria da record per gli Azzurri. Ma c'è chi storce il naso |publisher=Virgilio |author=Roberto Barbacci |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 14 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{FRAru-r}} | telling = 27–12 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28774 Verslag] | weg = {{URUru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Antoine Hastoy]], [[Peato Mauvaka]], [[Louis Bielle-Biarrey]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Melvyn Jaminet]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Melvyn Jaminet]] (2)<br />'''Kaart:''' [[Romain Taofifenua]] {{Geelkaart|27|37}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Nicolas Freitas]], [[Baltazar Amaya]]<br />'''Doelskop:''' [[Felipe Etcheverry]] | stadion = [[Stade Pierre-Mauroy]], [[Lille]] | bywoning = 48&nbsp;821 | skeidsregter = [[Ben O’Keeffe]] ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Maxime Lucu]] (Fra) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/848960/rugby-world-cup-2023-france-uruguay-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: France v Uruguay |publisher=rugbyworldcup.com |date=13 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 15 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 71–3 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28775 Verslag] | weg = {{NAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Cam Roigard]] (2), [[Damian McKenzie]] (2), [[Leicester Fainga’anuku]], [[Anton Lienert-Brown]], [[Ethan de Groot]], [[Dalton Papali’i]], [[David Havili]], [[Caleb Clarke]], [[Rieko Ioane]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Damian McKenzie]] (8)<br />'''Kaart:''' [[Ethan de Groot]] {{Rooikaart|0|72}} | wegpunte = '''Strafdoel:''' [[Tiaan Swanepoel]] | stadion = [[Stadium Municipal (Toulouse)|Stadium de Toulouse]], [[Toulouse]] | bywoning = 31&nbsp;996 | skeidsregter = [[Luke Pearce]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Cam Roigard]] (NZL) | notas = [[Sam Whitelock]] word ná [[Richie McCaw]] die tweede Nieu-Seelandse rugbyspeler wat in sy 148ste toetswedstryd speel.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66797354 |title=New Zealand v Namibia team news: Sam Whitelock to join Richie McCaw as most-capped All Black |publisher=[[BBC]] |date=13 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Ethan de Groot]] (NZL) ontvang in die 72ste minuut ’n rooikaart omdat hy ’n gevaarlike hoogvat op die Namibiër [[Adriaan Booysen]] uitgevoer het. Daarmee word hy die eerste Nieu-Seelandse speler wat ’n rooikaart in ’n rugbywêreldbekerwedstryd ontvang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66826612 |title=New Zealand 71–3 Namibia: All Blacks run in 11 tries but Ethan de Groot sent off |publisher=[[BBC]] |author=Joe Rindl |date=15 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 20 September 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{ITAru-r}} | telling = 38–17 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28782 Verslag] | weg = {{URUru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Lorenzo Pani]], [[Michele Lamaro]], [[Montanna Ioane]], [[Lorenzo Cannone]], [[Ignacio Brex]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Tommaso Allan]] (5)<br />'''Strafdoel:''' [[Paolo Garbisi]]<br />'''Kaarte:''' [[Niccolo Cannone]] {{Geelkaart|25|35}}, [[Danilo Fischetti]], {{Geelkaart|27|37}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]], [[Nicolás Freitas]]<br />'''Doelskop:''' [[Felipe Etcheverry]]<br />'''Skepdoel:''' [[Felipe Etcheverry]]<br />'''Kaart:''' [[Andres Vilaseca]] {{Geelkaart|43|53}} | stadion = [[Allianz Riviera|Stade de Nice]], [[Nice]] | bywoning = 28&nbsp;627 | skeidsregter = [[Angus Gardner]] ([[Rugby Australia|AUS]]) | speler van die wedstryd = [[Michele Lamaro]] (Ita) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/849322/rugby-world-cup-2023-italy-uruguay-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: Italy v Uruguay |publisher=rugbyworldcup.com |date=18 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Sebastian Negri]] (Ita) speel in sy 50ste toetswedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/italys-negri-wary-dangerous-uruguay-2023-09-17/ |title=Italy's Negri wary of dangerous Uruguay |publisher=[[Reuters]] |date=17 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 21 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{FRAru-r}} | telling = 96–0 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28783 Verslag] | weg = {{NAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Damian Penaud]] (3), [[Jonathan Danty]] (2), [[Charles Ollivon]] (2), [[Thibaud Flament]], [[Antoine Dupont]], [[Louis Bielle-Biarrey]] (2), [[Baptiste Couilloud]], [[Melvyn Jaminet]], [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Thomas Ramos]] (12) | wegpunte = '''Kaarte:''' [[Johan Deysel]] {{Rooikaart|0|45}}, [[Jason Benade]] {{Geelkaart|80|80+}} | stadion = [[Stade Vélodrome]], [[Marseille]] | bywoning = 63&nbsp;486 | skeidsregter = [[Matthew Carley]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Damian Penaud]] (Fra) | notas = [[Oela Blaauw]] (Nam) het sy toetsdebuut gemaak.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/namibia-rotate-squad-world-cup-clash-with-hosts-france-2023-09-19/ |title=Namibia rotate squad for World Cup clash with hosts France |publisher=[[Reuters]] |author=Nick Said |date=19 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Damian Penaud]] (Fra) teken ’n driekuns aan.'' * ''[[Johan Deysel]] (Nam) ontvang in die 45ste minuut ’n rooikaart omdat hy ’n gevaarlike hoogvat op die Fransman [[Antoine Dupont]] uitgevoer het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/france-v-namibia-five-takeaways-from-rugby-world-cup-clash-as-records-tumble-but-at-what-cost |title=France v Namibia: Five takeaways from Rugby World Cup clash as records tumble but at what cost |publisher=Planet Rugby |author=James While |date=21 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is Frankryk se grootste rugbywêreldbekeroorwinning in dié tyd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lemonde.fr/en/sports/article/2023/09/22/rugby-world-cup-2023-france-s-record-breaking-night-against-namibia_6138444_9.html |title=Rugby World Cup 2023: France's record-breaking night against Namibia |publisher=[[Le Monde]] |author=Martin Untersinger |date=22 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:red">''Namibië is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66884634 |title=France 96–0 Namibia: Antoine Dupont injured as hosts score 14 tries in Marseille |publisher=[[BBC]] |author=Mantej Mann |date=21 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 27 September 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{URUru-r}} | telling = 36–26 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28790 Verslag] | weg = {{NAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Baltazar Amaya]] (2), [[German Kessler]], [[Santiago Arata]], [[Bautista Basso]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Felipe Etcheverry]] (3), [[Felipe Berchesi]]<br />'''Strafdoel:''' [[Felipe Berchesi]]<br />'''Kaart:''' [[Eric Dosantos]] {{Geelkaart|76|80+}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Gerswin Mouton]], [[JC Greyling]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Tiaan Swanepoel]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Tiaan Swanepoel]] (4)<br />'''Kaarte:''' [[Johan Coetzee (rugbyspeler)|Johan Coetzee]] {{Geelkaart|48|58}}, [[Tjiuee Uanivi]] {{Geelkaart|61|71}}, [[Desiderius Sethie]] {{Rooikaart|0|63}} | stadion = [[Parc Olympique Lyonnais|Parc OL]], [[Lyon]] | bywoning = 49&nbsp;342 | skeidsregter = [[Mathieu Raynal]] ([[Franse Rugbyfederasie|FRA]]) | speler van die wedstryd = [[Santiago Arata]] (Uru) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/862456/rugby-world-cup-2023-uruguay-namibia-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: Uruguay v Namibia |publisher=rugbyworldcup.com |date=26 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is Namibië se meeste punte in dié tyd tydens ’n rugbywêreldbekerwedstryd.''<ref name="URUvNAM">{{en}} {{cite web |url=https://apnews.com/article/uruguay-namibia-rugby-world-cup-d835e32dd8c3eb543ce203434ae1c50f |title=Uruguay wins at Rugby World Cup after 3 yellow cards for Namibia |publisher=Associated Press |date=27 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is ook Uruguay se meeste punte in dié tyd tydens ’n rugbywêreldbekerwedstryd.''<ref name="URUvNAM" /> * ''[[Desiderius Sethie]] (Nam) ontvang in die 63ste minuut ’n rooikaart omdat hy ’n gevaarlike hoogvat op die Uruguaan [[Bautista Basso]] uitgevoer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby-world-cup-2023/300978894/rugby-world-cup-red-and-yellow-cards-cost-namibia-during-defeat-to-uruguay |title=Rugby World Cup: Red and yellow cards cost Namibia during defeat to Uruguay |publisher=Stuff |date=28 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 29 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 96–17 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28792 Verslag] | weg = {{ITAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]] (2), [[Aaron Smith]] (3), [[Mark Telea]], [[Ardie Savea]] (2), [[Brodie Retallick]], [[Dalton Papali’i]], [[Dane Coles]] (2), [[Damian McKenzie]], [[Anton Lienert-Brown]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Richie Mo’unga]] (9), [[Damian McKenzie]] (4) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Ange Capuozzo]], [[Montanna Ioane]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Tommaso Allan]], [[Paolo Garbisi]]<br />'''Strafdoel:''' [[Tommaso Allan]] | stadion = [[Parc Olympique Lyonnais|Parc OL]], [[Lyon]] | bywoning = 57&nbsp;672 | skeidsregter = [[Matthew Carley]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Ardie Savea]] (NZL) | notas = [[Sam Whitelock]] word die eerste Nieu-Seelandse rugbyspeler wat in sy 149ste toetswedstryd speel. Dit is ook die naasmeeste in dié tyd ná die Wallieser [[Alun Wyn Jones]] (158 vir Wallis en twaalf vir die [[Britse en Ierse Leeus]]).''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/news/sam-whitelock-breaks-all-blacks-appearance-record-against-italy-160318 |title=Sam Whitelock breaks All Blacks appearance record against Italy |publisher=Rugby World |author=Josh Graham |date=29 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Aaron Smith]] (NZL) teken ’n driekuns aan. }} {{rugbywedstryd | datum = 5 Oktober 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 73–0 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28798 Verslag] | weg = {{URUru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Damian McKenzie]] (2), [[Richie Mo’unga]], [[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]] (2), [[Cam Roigard]], [[Fletcher Newell]], [[Leicester Fainga’anuku]] (3), [[Tamaiti Williams]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Richie Mo’unga]] (5), [[Damian McKenzie]] (2), [[Beauden Barrett]] (2) | wegpunte = | stadion = [[Parc Olympique Lyonnais|Parc OL]], [[Lyon]] | bywoning = 57&nbsp;083 | skeidsregter = [[Wayne Barnes]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Damian McKenzie]] (NZL) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/862923/rugby-world-cup-2023-new-zealand-uruguay-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: New Zealand v Uruguay |publisher=rugbyworldcup.com |date=4 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Sam Whitelock]] (NZL) word slegs die tweede rugbyspeler wat in sy 150ste toetswedstryd speel en die eerste wat in 23 rugbywêreldbekerwedstryde verskyn.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/873651/new-zealand-announce-squad-to-play-uruguay |title=Whitelock to break RWC record – New Zealand name team to play Uruguay |publisher=rugbyworldcup.com |date=5 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Leicester Fainga’anuku]] (NZL) teken ’n driekuns aan.'' * ''Nadat Uruguay geen punte kon aanteken nie, word dit die eerste rugbywêreldbekertoernooi waartydens vyf spanne geen punte kon aanteken nie.'' * <span style="color:green">''Nieu-Seeland vorder hiermee tot die kwarteindrondte.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/67021820 |title=New Zealand 73–0 Uruguay: All Blacks reach Rugby World Cup quarter-finals with 11-try win |publisher=[[BBC]] |author=Alastair Telfer |date=5 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 6 Oktober 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{FRAru-r}} | telling = 60–7 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28799 Verslag] | weg = {{ITAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Damian Penaud]] (2), [[Louis Bielle-Biarrey]], [[Thomas Ramos]], [[Matthieu Jalibert]], [[Peato Mauvaka]], [[Yoram Moefana]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Thomas Ramos]] (6), [[Melvyn Jaminet]]<br />'''Strafdoele:''' [[Thomas Ramos]], [[Melvyn Jaminet]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Manuel Zuliani]]<br />'''Doelskop:''' [[Tommaso Allan]] | stadion = [[Parc Olympique Lyonnais|Parc OL]], [[Lyon]] | bywoning = 58&nbsp;102 | skeidsregter = [[Karl Dickson]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Gregory Alldritt]] (Fra) | notas = [[Simone Ferrari]] en [[Luca Morisi]] (albei Ita) speel in hulle 50ste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/873770/italy-announce-squad-to-play-france |title=New front row, reshuffled backline – Italy name team to play France |publisher=rugbyworldcup.com |date=4 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is Frankryk se grootste oorwinning oor Italië in dié tyd.'' * <span style="color:green">''Frankryk vorder hiermee tot die kwarteindrondte.''</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/67032236 |title=France 60–7 Italy: Hosts earn crushing win to reach World Cup quarter-finals |publisher=[[BBC]] |author=Emma Smith |date=6 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:red">''Italië is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2023/oct/06/rugby-world-cup-damien-penaud-leads-rout-of-italy-as-france-confirm-progress-in-style |title=Damien Penaud leads eight-try rout of Italy as France confirm progress in style |publisher=[[The Guardian]] |author=Luke McLaughlin |date=6 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} ==== Groep B ==== [[Lêer:Match Écosse - Afrique du Sud au Vélodrome de Marseille, 10 septembre 2023 19.jpg|duimnael|Wedstryd tussen Suid-Afrika en Skotland op 10 September]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;v|Punte vir}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;t|Punte teen}} !width=25|{{Afkorting|+/−|Punteverskil}} !width=25|{{Afkorting|D&nbsp;v|Drieë vir}} !width=25|{{Afkorting|BP|Bonuspunte}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{IRLru}} |4||4||0||0||190||46||+144||27||3||'''19''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{RSAru}} |4||3||0||1||151||34||+117||22||3||'''15''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{SCOru}} |4||2||0||2||146||71||+75||21||2||'''10''' |- |style="text-align:left;"|{{TGAru}} |4||1||0||3||96||177||–81||13||1||'''5''' |- |style="text-align:left;"|{{ROMru}} |4||0||0||4||32||287||–255||4||0||'''0''' |} {{rugbywedstryd | datum = 9 September 2023 | tyd = 15:30 (MEST) | tuis = {{IRLru-r}} | telling = 82–8 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28768 Verslag] | weg = {{ROMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Jamison Gibson-Park]], [[Hugo Keenan]], [[Tadhg Beirne]] (2), [[Bundee Aki]] (2), [[Johnny Sexton]] (2), [[Rob Herring]], [[Peter O’Mahony]] (2), [[Joe McCarthy]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Johnny Sexton]] (7), [[Jack Crowley]] (4) | wegpunte = '''Drie:''' [[Gabriel Rupanu]]<br />'''Strafdoel:''' [[Gabriel Rupanu]]<br />'''Kaart:''' [[Marius Simionescu]] {{Geelkaart|31|41}} | stadion = [[Nouveau Stade de Bordeaux|Stade de Bordeaux]], [[Bordeaux]] | bywoning = 41&nbsp;170 | skeidsregter = [[Nika Amasjoekeli]] ([[Georgiese Rugbyunie|GEO]]) | speler van die wedstryd = [[Peter O’Mahony]] (Irl) | notas = Dit is Ierland se grootste rugbywêreldbekeroorwinning in dié tyd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66754098 |title=Rugby World Cup: Ireland 82–8 Romania – Johnny Sexton stars as Irish score 12 tries |publisher=[[BBC]] |author=Matt Gault |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is ook Ierland se grootste oorwinning oor Roemenië in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2023/sep/09/ireland-romania-rugby-world-cup-match-report |title=Sexton shines as Ireland start Rugby World Cup with 12-try rout of Romania |publisher=[[The Guardian]] |author=Michael Aylwin |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 10 September 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{RSAru-r}} | telling = 18–3 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28772 Verslag] | weg = {{SCOru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Pieter-Steph du Toit]], [[Kurt-Lee Arendse]]<br />'''Doelskop:''' [[Faf de Klerk]]<br />'''Strafdoele:''' [[Manie Libbok]] (2) | wegpunte = '''Strafdoel:''' [[Finn Russell]] | stadion = [[Stade Vélodrome]], [[Marseille]] | bywoning = 63&nbsp;586 | skeidsregter = [[Angus Gardner]] ([[Rugby Australia|AUS]]) | speler van die wedstryd = [[Manie Libbok]] (RSA) | notas = [[Faf de Klerk]] (RSA) speel in sy 50ste toetswedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thesouthafrican.com/sport/rugby/rugby-world-cup-2023/faf-de-klerk-hits-50-cap-milestone-for-springboks-against-scotland/ |title=Faf de Klerk hits 50-cap milestone for Springboks against Scotland |publisher=The South African |author=Luke Menezies |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 16 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{IRLru-r}} | telling = 59–16 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28778 Verslag] | weg = {{TGAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Tadhg Beirne]], [[Caelan Doris]], [[Mack Hansen]], [[Johnny Sexton]], [[James Lowe]], [[Bundee Aki]] (2), [[Rob Herring]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Johnny Sexton]] (4), [[Ross Byrne]] (4)<br />'''Strafdoel:''' [[Johnny Sexton]]<br />'''Kaart:''' [[Peter O’Mahony]] {{Geelkaart|43|53}} | wegpunte = '''Drie:''' [[Vaea Fifita]]<br />'''Doelskop:''' [[William Havili]]<br />'''Strafdoele:''' [[William Havili]] (3) | stadion = [[Stade de la Beaujoire]], [[Nantes]] | bywoning = 31&nbsp;673 | skeidsregter = [[Wayne Barnes]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Bundee Aki]] (Irl) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd tussen Ierland en Tonga sedert die heel eerste 1987-toernooi, toe hulle mekaar in die groepfase ontmoet het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/849109/rugby-world-cup-2023-ireland-tonga-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: Ireland v Tonga |publisher=rugbyworldcup.com |date=15 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Johnny Sexton oortref [[Ronan O’Gara]] se vorige rekord van 1083 punte en word Ierland se beste puntemaker.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby/rugby-union/johnny-sexton-ronan-ogara-ireland-points-record-b2412862.html |title=Johnny Sexton passes Ronan O’Gara as all-time leading Irish points scorer |publisher=The Independent |author=Harry Latham-Coyle |date=16 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 17 September 2023 | tyd = 15:00 (MEST) | tuis = {{RSAru-r}} | telling = 76–0 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28779 Verslag] | weg = {{ROMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Cobus Reinach]] (3), [[Makazole Mapimpi]] (3), [[Damian Willemse]], [[Deon Fourie]], [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]], [[Grant Williams]] (2), [[Willie le Roux]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Damian Willemse]] (5), [[Faf de Klerk]] (2) | wegpunte = | stadion = [[Nouveau Stade de Bordeaux|Stade de Bordeaux]], [[Bordeaux]] | bywoning = 38&nbsp;789 | skeidsregter = [[Mathieu Raynal]] ([[Franse Rugbyfederasie|FRA]]) | speler van die wedstryd = [[Makazole Mapimpi]] (RSA) | notas = [[Cobus Reinach]] en [[Makazole Mapimpi]] (albei RSA) teken ’n driekuns aan.'' * ''Suid-Afrika behaal die vinnigste offensiewe bonuspunt in dié tyd tydens ’n rugbywêreldbekerwedstryd, toe hulle die vierde drie ná elf minuut en 13 sekondes ná die afskop kon druk.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ultimaterugby.com/news/south-africa%27s-break-record-for-fastest-ever-try-bonus-point%21-%7C-rugby-world-cup-2023/652235 |title=South Africa's break record for FASTEST ever try bonus point! – Rugby World Cup 2023 |publisher=Ultimate Rugby |date=19 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 23 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{RSAru-r}} | telling = 8–13 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28787 Verslag] | weg = {{IRLru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Cheslin Kolbe]]<br />'''Strafskop:''' [[Manie Libbok]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Mack Hansen]]<br />'''Doelskop:''' [[Johnny Sexton]]<br />'''Strafdoele:''' [[Johnny Sexton]], [[Jack Crowley]] | stadion = [[Stade de France]], [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] | bywoning = 78&nbsp;542 | skeidsregter = [[Ben O’Keeffe]] ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Bundee Aki]] (Irl) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne, asook die eerste toetswedstryd op ’n neutrale plek.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2023/sep/23/south-africa-ireland-rugby-world-cup-match-report |title=Sexton steers Ireland to victory as South Africa pay penalty for poor kicking |publisher=[[The Guardian]] |author=Robert Kitson |date=23 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Peter O’Mahony]] speel in sy 100ste toetswedstryd (99 vir Ierland en een vir die [[Britse en Ierse Leeus]]).''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/866861/ireland-announce-squad-to-play-south-africa |title=O'Mahony and Aki set for landmark caps – Ireland name team to play South Africa |publisher=rugbyworldcup.com |date=21 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Bundee Aki]] (Irl) speel in sy 50ste toetswedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishrugby.ie/gallery/bundee-aki-set-for-50th-cap/ |title=Bundee Aki Set For 50th Cap |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=21 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 |archive-date=21 Januarie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121235653/https://www.irishrugby.ie/gallery/bundee-aki-set-for-50th-cap/ |url-status=dead }}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 24 September 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{SCOru-r}} | telling = 45–17 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28788 Verslag] | weg = {{TGAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[George Turner]], [[Duhan van der Merwe]], [[Kyle Steyn]], [[Rory Darge]], [[George Horne]], [[Blair Kinghorn]], [[Darcy Graham]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Finn Russell]] (5) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Solomone Kata]], [[Ben Tameifuna]]<br />'''Doelskoppe:''' [[William Havili]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[William Havili]]<br />'''Kaarte:''' [[Afusipa Taumoepeau]] {{Geelkaart|34|44}}, [[Vaea Fifita]] {{Rooikaart|0|77}} | stadion = [[Allianz Riviera|Stade de Nice]], [[Nice]] | bywoning = 33&nbsp;189 | skeidsregter = [[Karl Dickson]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Duhan van der Merwe]] (Sko) | notas = [[Patrick Pellegrini]] (Tga) het sy toetsdebuut gemaak.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/rugby-union/2023/09/24/from-level-5-club-rugby-tonga-fly-half-scotland-pellegrini/ |title=The incredible journey of Pat Pellegrini: From level 5 club rugby to playing for Tonga at World Cup |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Daniel Schofield |date=24 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Adam Coleman]] het sy debuut vir Tonga gemaak, nadat hy voorheen tussen 2016 en 2019 in 36 toetswedstryde vir Australië uitgedraf en sy laaste toetswedstryd vir die Wallabies tydens die 2019-toernooi gemaak het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/former-wallaby-coleman-set-make-tonga-debut-against-scotland-2023-09-22/ |title=Former Wallaby Coleman set to make Tonga debut against Scotland |publisher=[[Reuters]] |date=22 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Vaea Fifita]] (Tga) ontvang in die 77ste minuut ’n rooikaart omdat hy ’n gevaarlike hoogvat op die Skot [[Finn Russel]] uitgevoer het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby-world-cup-2023/300976912/rugby-world-cup-exall-black-vaea-fifita-red-carded-during-tongas-loss-to-scotland |title=Rugby World Cup: Ex-All Black Vaea Fifita red carded during Tonga's loss to Scotland |publisher=Stuff |date=25 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 30 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{SCOru-r}} | telling = 84–0 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28795 Verslag] | weg = {{ROMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Hamish Watson]], [[Ali Price]], [[Darcy Graham]] (4), [[Matt Fagerson]], [[Chris Harris]], [[Ollie Smith]], [[Ben Healy]], [[Johnny Matthews]], [[Rory Darge]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Ben Healy]] (11), [[George Horne]] | wegpunte = '''Kaarte:''' [[Robert Irimescu]] {{Geelkaart|29|39}}, [[Florian Rosu]] {{Geelkaart|31|41}}, [[Marius Simionescu]] {{Geelkaart|38|48}} | stadion = [[Stade Pierre-Mauroy]], [[Lille]] | bywoning = 46&nbsp;516 | skeidsregter = [[Wayne Barnes]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Darcy Graham]] (Sko) | notas = [[Johnny Matthews]] (Sko) het sy toetsdebuut gemaak.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://glasgowwarriors.org/matthews-in-line-for-scotland-debut/ |title=Matthews in line for Scotland debut |publisher=Glasgow Warriors |date=28 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Darcy Graham]] teken ’n driekuns aan en druk vier drieë.'' * ''Dit is Skotland se grootste rugbywêreldbekeroorwinning in dié tyd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://scottishrugby.org/fixtures-and-results/internationals/2023-24/2023-rugby-world-cup/scotland-v-romania/ |title=Scotland v Romania |publisher=[[Skotse Rugbyunie]] |date=30 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is ook Skotland se grootste oorwinning oor Roemenië in dié tyd.'' * ''Skotland word die eerste span wat daarin slaag om vir die sesde keer in ’n rugbywêreldbekerwedstryd geen punte af te staan nie.'' * <span style="color:red">''Roemenië is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66974102 |title=Scotland 84–0 Romania: Darcy Graham scores four tries as Scots set up Ireland decider |publisher=[[BBC]] |author=Tom English |date=30 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 1 Oktober 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{RSAru-r}} | telling = 49–18 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28797 Verslag] | weg = {{TGAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Cobus Reinach]], [[Canan Moodie]], [[Deon Fourie]], [[Jesse Kriel]], [[Willie le Roux]], [[Marco van Staden]], [[Kwagga Smith]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Handré Pollard]] (4), [[Manie Libbok]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Ben Tameifuna]], [[Fine Inisi]], [[Patrick Pellegrini]]<br />'''Strafdoel:''' [[William Havili]] | stadion = [[Stade Vélodrome]], [[Marseille]] | bywoning = 60&nbsp;387 | skeidsregter = [[Luke Pearce]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Deon Fourie]] (RSA) | notas = <span style="color:red">Tonga is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66977394 |title=South Africa 49–18 Tonga: World champions edge towards quarter-finals with bonus-point win |publisher=[[BBC]] |author=Alastair Telfer |date=1 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 7 Oktober 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{IRLru-r}} | telling = 36–14 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28802 Verslag] | weg = {{SCOru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[James Lowe]], [[Hugo Keenan]] (2), [[Iain Henderson]], [[Dan Sheehan]], [[Garry Ringrose]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Johnny Sexton]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Ewan Ashman]], [[Ali Price]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Finn Russell]] (2)<br />'''Kaart:''' [[Ollie Smith]] {{Geelkaart|42|52}} | stadion = [[Stade de France]], [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] | bywoning = 78&nbsp;459 | skeidsregter = [[Nic Berry]] ([[Rugby Australia|AUS]]) | speler van die wedstryd = [[Jamison Gibson-Park]] (Irl) | notas = [[Blair Kinghorn]] (Sko) speel in sy 50ste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://scottishrugby.org/kinghorn-reaches-half-century-as-scotland-team-named-for-final-pool-b-encounter/ |title=Kinghorn reaches half-century as Scotland team named for final Pool B encounter |publisher=[[Skotse Rugbyunie]] |date=5 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Peter O’Mahony]] word die tiende Ierse rugbyspeler wat in sy 100ste toetswedstryd speel.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby/rugby-union/ireland-peter-o-mahony-munster-john-hayes-irish-rugby-b2425045.html |title=Peter O’Mahony targets more Ireland milestones as he reaches 100 caps |publisher=The Independent |author=Ed Elliot |date=5 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:green">''Ierland en Suid-Afrika vorder hiermee tot die kwarteindrondte.''</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2023/oct/07/ireland-scotland-rugby-world-cup-match-report |title=Hugo Keenan’s double helps Ireland march on and knock out Scotland |publisher=[[The Guardian]] |author=Robert Kitson |date=7 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:red">''Skotland is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/67043564 |title=Rugby World Cup: Ireland 36–14 Scotland –x Imperious Irish crush Scots to reach quarter-finals |publisher=[[BBC]] |author=Tom English |date=7 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 8 Oktober 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{TGAru-r}} | telling = 45–24 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28804 Verslag] | weg = {{ROMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Solomone Kata]] (2), [[George Moala]], [[Afusipa Taumoepeau]], [[Sione Vailanu]], [[Pita Ahki]], [[Kyren Taumoefolau]]<br />'''Doelskoppe:''' [[William Havili]] (5)<br />'''Kaart:''' [[Halaleva Fifita]] {{Geelkaart|32|42}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Cristi Boboc]], [[Florin Surugiu]], [[Marius Simionescu]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Alin Conache]] (3)<br />'''Strafdoel:''' [[Alin Conache]]<br />'''Kaart:''' [[Alin Conache]] {{Geelkaart|69|79}} | stadion = [[Stade Pierre-Mauroy]], [[Lille]] | bywoning = 45&nbsp;042 | skeidsregter = [[Angus Gardner]] ([[Rugby Australia|AUS]]) | speler van die wedstryd = [[George Moala]] (Tga) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/870766/rugby-world-cup-2023-tonga-romania-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: Tonga v Romania |publisher=rugbyworldcup.com |date=7 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is Tonga se meeste punte in ’n rugbywêreldbekerwedstryd in dié tyd, asook hulle grootste rugbywêreldbekeroorwinning in dié tyd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/tonga-claim-their-biggest-ever-rugby-world-cup-win-over-gutsy-but-winless-romania |title=Tonga claim their biggest-ever Rugby World Cup victory over gutsy but winless Romania |publisher=Planet Rugby |date=8 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Roemenië staan met 287 punte en 43 drieë die meeste deur enige span in dié tyd tydens ’n rugbywêreldbekertoernooi af.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://apnews.com/article/tonga-romania-rugby-world-cup-15c4d0089cd7536a2164cc259b809944 |title=Tonga ends Rugby World Cup with win against Romania |publisher=AP News |date=8 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} ==== Groep C ==== [[Lêer:Matmut Atlantique Wales vs Fiji.jpg|duimnael|Wedstryd tussen Wallis en Fidji op 10 September]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;v|Punte vir}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;t|Punte teen}} !width=25|{{Afkorting|+/−|Punteverskil}} !width=25|{{Afkorting|D&nbsp;v|Drieë vir}} !width=25|{{Afkorting|BP|Bonuspunte}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{WALru}} |4||4||0||0||143||59||+84||17||3||'''19''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{FIJru}} |4||2||0||2||88||83||+5||9||3||'''11''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{AUSru}} |4||2||0||2||90||91||–1||11||3||'''11''' |- |style="text-align:left;"|{{PORru}} |4||1||1||2||64||103||–39||8||0||'''6''' |- |style="text-align:left;"|{{GEOru}} |4||0||1||3||64||113||–49||7||1||'''3''' |} {{rugbywedstryd | datum = 9 September 2023 | tyd = 18:00 (MEST) | tuis = {{AUSru-r}} | telling = 35–15 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28769 Verslag] | weg = {{GEOru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Jordan Petaia]], [[Mark Nawaqanitawase]], [[Ben Donaldson]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Ben Donaldson]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Ben Donaldson]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Loeka Iwanisjwili]], [[Beka Gigasjwili]]<br />'''Doelskop:''' [[Tedo Abzhandadse]]<br />'''Strafdoel:''' [[Loeka Matkawa]]<br />'''Kaart:''' [[Miriani Modebadse]] {{Geelkaart|42|52}} | stadion = [[Stade de France]], [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] | bywoning = 75&nbsp;770 | skeidsregter = [[Luke Pearce]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Ben Donaldson]] (Aus) | notas = [[Taniela Tupou]] (Aus) speel in sy 50ste toetswedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/849628/australia-announcement-squad-to-play-georgia |title=Tupou wins 50th cap – Australia name team to play Georgia |publisher=rugbyworldcup.com |date=7 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 10 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 32–26 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28773 Verslag] | weg = {{FIJru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Josh Adams]], [[George North]], [[Louis Rees-Zammit]], [[Elliot Dee]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dan Biggar]] (3)<br />'''Strafdoele:''' [[Dan Biggar]] (2)<br />'''Kaart:''' [[Corey Domachowski]] {{Geelkaart|68|78}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Waisea Nayacalevu]], [[Lekima Tagitagivalu]], [[Josua Tuisova]], [[Mesake Doge]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Frank Lomani]] (2), [[Teti Tela]]<br />'''Kaart:''' [[Lekima Tagitagivalu]] {{Geelkaart|64|74}} | stadion = [[Nouveau Stade de Bordeaux|Stade de Bordeaux]], [[Bordeaux]] | bywoning = 41&nbsp;274 | skeidsregter = [[Matthew Carley]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Dan Biggar]] (Wal) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 16 September 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 28–8 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28777 Verslag] | weg = {{PORru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Louis Rees-Zammit]], [[Dewi Lake]], [[Jac Morgan]], [[Taulupe Faletau]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Leigh Halfpenny]] (3), [[Sam Costelow]]<br />'''Kaart:''' [[Johnny Williams]] {{Geelkaart|26|36}} | wegpunte = '''Drie:''' [[Nicolas Martins]]<br />'''Strafdoel:''' [[Samuel Marques]]<br />'''Kaart:''' [[Vincent Pinto]] {{Rooikaart|0|77}} | stadion = [[Allianz Riviera|Stade de Nice]], [[Nice]] | bywoning = 28&nbsp;700 | skeidsregter = [[Karl Dickson]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Jac Morgan]] (Wal) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne, hoewel hulle vroeër in ’n rugbywêreldbekerkwalifiseringswedstryd ontmoet het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66778036 |title=Rugby World Cup: When Wales' class of 1994 put 100 points on Portugal |publisher=[[BBC]] |author=Gareth Griffiths |date=14 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Tomos Williams]] (Wal) speel in sy 50ste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cardiffrugby.wales/news/tomos-williams-set-to-win-50th-wales-cap-against-portugal |title=Tomos Williams set to win 50th Wales cap against Portugal |publisher=[[Cardiff Blues]] |date=13 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Vincent Pinto]] (Por) ontvang in die 77ste minuut ’n rooikaart omdat hy tydens ’n vangpoging die Wallieser [[Josh Adams]] met sy voet in die gesig getref het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/portugal-star-banned-after-controversial-red-card-for-flying-kick |title=Portugal star banned after controversial red card for flying kick |publisher=Planet Rugby |author=Jared Wright |date=19 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 17 September 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{AUSru-r}} | telling = 15–22 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28780 Verslag] | weg = {{FIJru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Mark Nawaqanitawase]], [[Suli Vunivalu]]<br />'''Doelskop:''' [[Ben Donaldson]]<br />'''Strafdoel:''' [[Ben Donaldson]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Josua Tuisova]]<br />'''Doelskop:''' [[Simione Kuruvoli]]<br />'''Strafdoele:''' [[Simione Kuruvoli]] (4), [[Frank Lomani]] | stadion = [[Stade Geoffroy-Guichard]], [[Saint-Étienne]] | bywoning = 41&nbsp;294 | skeidsregter = [[Andrew Brace]] ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|IRL]]) | speler van die wedstryd = [[Josua Tuisova]] (Fij) | notas = Dit is Fidji se eerste rugbywêreldbekeroorwinning ooit oor Australië en hulle eerste sedert die 18–16-wegoorwinning in 1954.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66839029 |title=Australia 15–22 Fiji: Flying Fijians beat the Wallabies for the first time at Rugby World Cup |publisher=[[BBC]] |author=Joe Rindl |date=17 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is ook Fidji se grootste oorwinning oor Australië in dié tyd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2023/sep/17/australia-fiji-rugby-world-cup-match-report |title=Simione Kuruvoli inspires Fiji to landmark World Cup win over Australia |publisher=[[The Guardian]] |author=Andy Bull |date=17 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Vir die eerste keer in die toernooigeskiedenis ly al die vier [[Die Rugbykampioenskap|Rugbykampioenskapspanne]] ’n nederlaag in ’n groepwedstryd. }} {{rugbywedstryd | datum = 23 September 2023 | tyd = 14:00 (MEST) | tuis = {{GEOru-r}} | telling = 18–18 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28785 Verslag] | weg = {{PORru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Akaki Taboetsadse]], [[Tengizi Zamtaradse]]<br />'''Doelskop:''' [[Tedo Abzhandadse]]<br />'''Strafdoele:''' [[Tedo Abzhandadse]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Raffaele Storti]] (2)<br />'''Doelskop:''' [[Samuel Marques]]<br />'''Strafdoele:''' [[Samuel Marques]] (2)<br />'''Kaart:''' [[Francisco Fernandes]] {{Geelkaart|37|47}} | stadion = [[Stadium Municipal (Toulouse)|Stadium de Toulouse]], [[Toulouse]] | bywoning = 31&nbsp;889 | skeidsregter = [[Paul Williams]] ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Jerónimo Portela]] (Por) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref name="GEOvPOR">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/849473/rugby-world-cup-2023-georgia-portugal-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: Georgia v Portugal |publisher=rugbyworldcup.com |date=22 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Giorgi Kweseladse]] en [[Nodar Tcheisjwili]] (albei Geo) speel in hulle 50ste toetswedstryd.''<ref name="GEOvPOR" /> * ''Dit is die vierde rugbywêreldbekerwedstryd wat gelykop geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/georgia-bemoan-second-half-collapse-against-portugal-2023-09-23/ |title=Georgia bemoan second-half collapse against Portugal |publisher=[[Reuters]] |date=23 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 24 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 40–6 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28789 Verslag] | weg = {{AUSru}} | tuispunte = '''Driee:''' [[Gareth Davies]], [[Nick Tompkins]], [[Jac Morgan]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dan Biggar]], [[Gareth Anscombe]]<br />'''Strafdoele:''' [[Gareth Anscombe]] (6)<br />'''Skepdoel:''' [[Gareth Anscombe]] | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Ben Donaldson]] (2) | stadion = [[Parc Olympique Lyonnais|Parc OL]], [[Lyon]] | bywoning = 55&nbsp;296 | skeidsregter = [[Wayne Barnes]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Gareth Anscombe]] (Wal) | notas = [[Adam Beard]] (Wal) speel in sy 50ste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.com.au/news/wales-name-side-to-face-wallabies-team-beard-2023922 |title=Lock Beard to win 50th cap as Wales name side to face Wallabies |publisher=[[Rugby Australia]] |date=22 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is Wallis se grootste oorwinning oor Australië in dié tyd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.itv.com/news/wales/2023-09-24/wales-v-australia-live-updates-as-gatlands-men-take-on-the-wallabies |title=Wales 40–6 Australia: Record win sends Warren Gatland's side through to the World Cup knockouts |publisher=ITV News |author=Matt Southcombe |date=24 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is ook Australië se grootste rugbywêreldbekernederlaag in dié tyd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2023/sep/24/wales-australia-rugby-world-cup-match-report |title=Gareth Anscombe helps Wales sail into quarter-finals after easy Australia win |publisher=[[The Guardian]] |author=Robert Kitson |date=24 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Vir die eerste keer ly Australië agtereenvolgende rugbywêreldbekernederlae.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.standard.co.uk/sport/rugby/wales-vs-australia-rugby-world-cup-result-2023-b1109123.html |title=Wales 40–6 Australia: Wallabies fall to record-breaking Rugby World Cup defeat on dream night for the Welsh |publisher=Evening Standard |author=Andrew Baldock |date=24 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''As gevolg van hierdie nederlaag val Australië op die tiende plek van [[Wêreldrugby]] se wêreldranglys, hulle laagste plek in dié tyd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/870011/australia-fall-to-new-low-in-world-rugby-mens-rankings-powered-by-capgemini |title=Australia fall to new low in World Rugby Men’s Rankings powered by Capgemini |publisher=rugbyworldcup.com |date=25 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:green">''Wallis vorder hiermee tot die kwarteindrondte.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66905617 |title=Wales 40–6 Australia: Warren Gatland's side hammer Wallabies to seal World Cup quarter-final spot |publisher=[[BBC]] |author=Gareth Griffiths |date=24 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 30 September 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{FIJru-r}} | telling = 17–12 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28794 Verslag] | weg = {{GEOru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Waisea Nayacalevu]], [[Vinaya Habosi]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Frank Lomani]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Frank Lomani]]<br />'''Kaarte:''' [[Semi Radradra]] {{Geelkaart|41|51}}, [[Josua Tuisova]] {{Geelkaart|79|80+}} | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Loeka Matkawa]] (2), [[Dawit Niniasjwili]] (2) | stadion = [[Nouveau Stade de Bordeaux|Stade de Bordeaux]], [[Bordeaux]] | bywoning = 39&nbsp;862 | skeidsregter = [[Karl Dickson]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Levani Botia]] (Fij) | notas = [[Irakli Aptsiauri]] (Geo) het sy toetsdebuut gemaak.'' * <span style="color:red">''Georgië is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66972971 |title=Fiji 17–12 Georgia: Below-par Pacific Islanders close in on World Cup quarter-finals |publisher=[[BBC]] |author=Mantej Mann |date=30 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 1 Oktober 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{AUSru-r}} | telling = 34–14 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28796 Verslag] | weg = {{PORru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Richard Arnold ]], [[David Porecki]], [[Angus Bell]], [[Fraser McReight]], [[Marika Koroibete]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Ben Donaldson]] (3)<br />'''Strafdoel:''' [[Ben Donaldson]]<br />'''Kaarte:''' [[Matt Faessler]] {{Geelkaart|59|69}}, [[Samu Kerevi]] {{Geelkaart|61|71}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Pedro Bettencourt]], [[Rafael Simões]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Samuel Marques]] (2)<br />'''Kaart:''' [[Pedro Bettencourt]] {{Geelkaart|15|25}} | stadion = [[Stade Geoffroy-Guichard]], [[Saint-Étienne]] | bywoning = 41&nbsp;342 | skeidsregter = [[Nika Amasjoekeli]] ([[Georgiese Rugbyunie|GEO]]) | speler van die wedstryd = [[Rob Valetini]] (Aus) | notas = Dit was die eerste toetswedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/862921/rugby-world-cup-2023-australia-portugal-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: Australia v Portugal |publisher=rugbyworldcup.com |date=30 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:red">''Portugal is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66978581 |title=Australia 34–14 Portugal: Wallabies keep slim Rugby World Cup knockout hopes alive with win |publisher=[[BBC]] |author=Joe Rindl |date=1 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 7 Oktober 2023 | tyd = 15:00 (MEST) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 43–19 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28800 Verslag] | weg = {{GEOru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Tomas Francis]], [[Liam Williams]], [[Louis Rees-Zammit]] (3), [[George North]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Sam Costelow]] (5)<br />'''Strafdoel:''' [[Sam Costelow]]<br />'''Kaart:''' [[Taine Basham]] {{Geelkaart|71|80+}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Merab Sjarikadse]], [[Vano Karkadse]], [[Dawit Niniasjwili]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Loeka Matkawa]] (2)<br />'''Kaart:''' [[Dawit Niniasjwili]] {{Geelkaart|71|80+}} | stadion = [[Stade de la Beaujoire]], [[Nantes]] | bywoning = 33&nbsp;580 | skeidsregter = [[Mathieu Raynal]] ([[Franse Rugbyfederasie|FRA]]) | speler van die wedstryd = [[Tommy Reffell]] (Wal) | notas = [[Louis Rees-Zammit]] teken ’n driekuns aan.'' * ''Wallis beëindig die groepfase vir die tweede agtereenvolgende keer as groepwenner, die eerste keer wat hulle daarin kon slaag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.itv.com/news/wales/2023-10-08/rugby-world-cup-what-next-for-wales |title=Rugby World Cup: What next for Wales after topping pool? |publisher=ITV |author=Will Hardy |date=8 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 8 Oktober 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{FIJru-r}} | telling = 23–24 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28805 Verslag] | weg = {{PORru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Levani Botia]], [[Mesake Doge]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Frank Lomani]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Frank Lomani]] (3)<br />'''Kaart:''' [[Levani Botia]] {{Geelkaart|50|60}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Raffaele Storti]], [[Francisco Fernandes]], [[Rodrigo Marta]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Samuel Marques]] (3)<br />'''Strafdoel:''' [[Samuel Marques]] | stadion = [[Stadium Municipal (Toulouse)|Stadium de Toulouse]], [[Toulouse]] | bywoning = 32&nbsp;223 | skeidsregter = [[Luke Pearce]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Nicolas Martins]] (Por) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/870771/rugby-world-cup-2023-fiji-portugal-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: Fiji v Portugal |publisher=rugbyworldcup.com |date=7 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is Portugal se meeste punte en drieë in ’n rugbywêreldbekerwedstryd in dié tyd.'' * ''Dit is Portugal se eerste rugbywêreldbekeroorwinning ooit en ook hulle eerste oorwinning oor ’n Stille Oseaan-[[eilandstaat]].''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2023/oct/08/fiji-portugal-rugby-world-cup-match-report |title=Fiji squeeze into quarter-final against England despite defeat by Portugal |publisher=[[The Guardian]] |author=Gerard Meagher |date=8 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:green">''Fidji vorder hiermee tot die kwarteindrondte.''</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66994397 |title=Fiji 23–24 Portugal: England to face Fiji in Rugby World Cup quarter-final |publisher=[[BBC]] |author=Phil Cartwright |date=8 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Fidji vorder vir die eerste keer sedert die 2007-toernooi en vir die derde keer in hulle geskiedenis tot die uitklopfase.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/sport/england-v-fiji-live-updates-rugby-world-cup-2023-quarter-final-kickoff-time-how-to-watch-in-new-zealand/5KFYZRV44NHRDIX3IT7DFKTIUE/ |title=England v Fiji result, Rugby World Cup 2023 quarter-final: England deny Fiji comeback to book semifinal spot |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=15 Oktober 2023 |accessdate=23 Februarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240223045813/https://www.nzherald.co.nz/sport/england-v-fiji-live-updates-rugby-world-cup-2023-quarter-final-kickoff-time-how-to-watch-in-new-zealand/5KFYZRV44NHRDIX3IT7DFKTIUE/ |archive-date=23 Februarie 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * ''Met hierdie nederlaag word Fidji ná Frankryk tydens die 2011-toernooi die tweede span wat ten spyte van twee nederlae die uitklopfase gehaal het.'' * <span style="color:red">''Australië is hiermee uit die toernooi geskakel.''</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/fiji-advance-despite-loss-portugal-australia-out-2023-10-08/ |title=Fiji advance despite loss to Portugal, Australia out |publisher=[[Reuters]] |date=8 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Australië versuim vir die eerste keer om die uitklopfase van ’n rugbywêreldbekertoernooi te haal en word ná Engeland in 2015 die tweede voormalige kampioen wat nie tot die uitklopfase kon vorder nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.skysports.com/rugby-union/fiji-vs-portugal/106099 |title=Fiji 23–24 Portugal: England quarter-final and Australia elimination confirmed despite shock Rugby World Cup result |publisher=[[Sky News]] |date=8 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} ==== Groep D ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=165|Span !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;v|Punte vir}} !width=25|{{Afkorting|P&nbsp;t|Punte teen}} !width=25|{{Afkorting|+/−|Punteverskil}} !width=25|{{Afkorting|D&nbsp;v|Drieë vir}} !width=25|{{Afkorting|BP|Bonuspunte}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{ENGru}} |4||4||0||0||150||39||+111||17||2||'''18''' |- style="background:#cfc" |style="text-align:left;"|{{ARGru}} |4||3||0||1||127||69||+58||15||2||'''14''' |- style="background:#ffc" |style="text-align:left;"|{{JPNru}} |4||2||0||2||109||107||+2||12||1||'''9''' |- |style="text-align:left;"|{{SAMru}} |4||1||0||3||92||75||+17||11||3||'''7''' |- |style="text-align:left;"|{{CHIru}} |4||0||0||4||27||215||–188||4||0||'''0''' |} {{rugbywedstryd | datum = 9 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 27–10 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28770 Verslag] | weg = {{ARGru}} | tuispunte = '''Strafdoele:''' [[George Ford]] (6)<br />'''Skepdoele:''' [[George Ford]] (3)<br />'''Kaart:''' [[Tom Curry]] {{Rooikaart|0|3}} | wegpunte = '''Drie:''' [[Rodrigo Bruni]]<br />'''Doelskop:''' [[Emiliano Boffelli]]<br />'''Strafoel:''' [[Emiliano Boffelli]]<br />'''Kaart:''' [[Santiago Carreras]] {{Geelkaart|9|19}} | stadion = [[Stade Vélodrome]], [[Marseille]] | bywoning = 63&nbsp;118 | skeidsregter = [[Mathieu Raynal]] ([[Franse Rugbyfederasie|FRA]]) | speler van die wedstryd = [[George Ford]] (Eng) | notas = [[Tom Curry]] ontvang in die derde minuut ’n rooikaart omdat hy ’n gevaarlike hoogvat op die Argentyn [[Juan Cruz Mallía]] uitgevoer het. Daarmee word hy die eerste Engelse speler wat ’n rooikaart in ’n rugbywêreldbekerwedstryd ontvang.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66765685 |title=Tom Curry: England flanker sent off against Argentina following 'bunker' review |publisher=[[BBC]] |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Dit is ook die vinnigste rooikaart in dié tyd tydens ’n rugbywêreldbekerwedstryd en die eerste ooit wat in die toernooigeskiedenis gewys is ná die gebruik van Wêreldrugby se vuilspelhersieningsproses.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbypass.com/news/englands-tom-curry-red-carded-2-minutes-into-world-cup-opener/ |title=England's Tom Curry red carded 2 minutes into World Cup Pool D opener |publisher=Rugbypass |author=Ian Cameron |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[George Ford]] word ná [[Jonny Wilkinson]] tydens die 2003-toernooi teen Frankryk die tweede Engelse rugbyspeler wat drie skepdoele tydens ’n toetswedstryd aanteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/watch-george-ford-rockets-over-three-drop-goals-in-world-cup-opener |title=WATCH: George Ford rockets over THREE drop goals in World Cup opener |publisher=Planet Rugby |author=Jared Wright |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 10 September 2023 | tyd = 13:00 (MEST) | tuis = {{JPNru-r}} | telling = 42–12 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28771 Verslag] | weg = {{CHIru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Amato Fakatava]] (2), [[Jone Naikabula]], [[Michael Leitch]], [[Ryoto Nakamura]], [[Warner Dearns]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Rikiya Matsuda]] (6)<br />'''Kaart:''' [[Dylan Riley]] {{Geelkaart|46|56}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Rodrigo Fernandez]], [[Alfonso Escobar]]<br />'''Doelskop:''' [[Santiago Videla]]<br />'''Kaarte:''' [[Matías Dittus]] {{Geelkaart|24|34}}, [[Martín Sigren]] {{Geelkaart|37|47}} | stadion = [[Stadium Municipal (Toulouse)|Stadium de Toulouse]], [[Toulouse]] | bywoning = 30&nbsp;187 | skeidsregter = [[Nic Berry]] ([[Rugby Australia|AUS]]) | speler van die wedstryd = [[Amato Fakatava]] (Jpn) | notas = Dit was die eerste toetswedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/848956/rugby-world-cup-2023-japan-chile-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: Japan v Chile |publisher=rugbyworldcup.com |date=9 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Dit was ook Chili se eerste rugbywêreldbekerwedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://apnews.com/article/chile-rugby-world-cup-torrealba-2897d8530015d9806bd2f30accf811ba |title=Chile savoring every moment of Rugby World Cup debut. Even a big defeat. |publisher=AP News |author=Steve Douglas |date=12 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Keita Inagaki]] (Jpn) speel in sy 50ste toetswedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyasia247.com/japan-vs-chile-preview-rwc-2023-pool-d-pool-match/ |title=Japan vs Chile Preview – RWC 2023 Pool D Pool Match |publisher=Rugby Asia 24/7 |date=10 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 16 September 2023 | tyd = 15:00 (MEST) | tuis = {{SAMru-r}} | telling = 43–10 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28776 Verslag] | weg = {{CHIru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Duncan Paia’aua]], [[Jonathan Taumateine]], [[Fritz Lee]], [[Sama Malolo]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Christian Leali’ifano]] (2), [[Lima Sopoaga]]<br />'''Strafdoele:''' [[Christian Leali’ifano]] (4)<br />'''Kaarte:''' [[Ulupano Junior Seuteni]] {{Geelkaart|5|15}}, [[Ereatara Enari]] {{Geelkaart|63|73}} | wegpunte = '''Drie:''' [[Matías Dittus]]<br />'''Doelskop:''' [[Santiago Videla]]<br />'''Strafdoel:''' [[Matias Garafulic]]<br />'''Kaarte:''' [[Alfonso Escobar]] {{Geelkaart|62|72}}, [[Esteban Inostroza]] {{Geelkaart|71|80+}} | stadion = [[Nouveau Stade de Bordeaux|Stade de Bordeaux]], [[Bordeaux]] | bywoning = 39&nbsp;291 | skeidsregter = [[Paul Williams]] ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Theo McFarland]] (Sam) | notas = Dit was die eerste toetswedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/samoa-v-chile-preview-pacific-islanders-to-win-compelling-world-cup-clash |title=Samoa v Chile preview: Pacific Islanders to win compelling World Cup clash |publisher=Planet Rugby |author=Jared Wright |date=15 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Benjamín Videla]] (Chi) het sy toetsdebuut gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/underdogs-chile-make-four-changes-samoa-game-2023-09-14/ |title=Underdogs Chile make four changes for Samoa game |publisher=[[Reuters]] |author=Lawrence White |date=14 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 17 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 34–12 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28781 Verslag] | weg = {{JPNru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Lewis Ludlam]], [[Courtney Lawes]], [[Freddie Steward]], [[Joe Marchant]]<br />'''Doelskoppe:''' [[George Ford]] (4)<br />'''Strafddoele:''' [[George Ford]] (2) | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Rikiya Matsuda]] (4) | stadion = [[Allianz Riviera|Stade de Nice]], [[Nice]] | bywoning = 30&nbsp;500 | skeidsregter = [[Nika Amasjoekeli]] ([[Georgiese Rugbyunie|GEO]]) | speler van die wedstryd = [[George Ford]] (Eng) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd tussen Engeland en Japan sedert die heel eerste 1987-toernooi, toe hulle mekaar in die groepfase ontmoet het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/849164/rugby-world-cup-2023-england-japan-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: England v Japan |publisher=rugbyworldcup.com |date=16 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 22 September 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{ARGru-r}} | telling = 19–10 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28784 Verslag] | weg = {{SAMru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Emiliano Boffelli]]<br />'''Doelskop:''' [[Emiliano Boffelli]]<br />'''Strafdoele:''' [[Emiliano Boffelli]] (3), [[Nicolás Sánchez]] | wegpunte = '''Drie:''' [[Sama Malolo]]<br />'''Doelskop:''' [[D’Angelo Leuila]]<br />'''Strafdoel:''' [[Christian Leali’ifano]]<br />'''Kaart:''' [[Duncan Paia’aua]] {{Geelkaart|1|11}} | stadion = [[Stade Geoffroy-Guichard]], [[Saint-Étienne]] | bywoning = 38&nbsp;358 | skeidsregter = [[Nic Berry]] ([[Rugby Australia|AUS]]) | speler van die wedstryd = [[Emiliano Boffelli]] (Arg) | notas = [[Ben Lam]] (Sam) het sy toetsdebuut gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/samoa-hand-ben-lam-a-start-in-tweaked-side-for-crucial-rugby-world-cup-clash-with-argentina |title=Samoa hand Ben Lam a start in tweaked side for crucial Rugby World Cup clash with Argentina |publisher=Planet Rugby |author=Adam Kyriacou |date=20 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 23 September 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 71–0 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28786 Verslag] | weg = {{CHIru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Henry Arundell]] (5), [[Theo Dan]] (2), [[Bevan Rodd]], [[Marcus Smith]] (2), [[Jack Willis]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Owen Farrell]] (8) | wegpunte = '''Kaart:''' [[Matías Dittus]] {{Geelkaart|44|54}} | stadion = [[Stade Pierre-Mauroy]], [[Lille]] | bywoning = 44&nbsp;315 | skeidsregter = [[Jaco Peyper]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Henry Arundell]] (Eng) | notas = Dit was die eerste toetswedstryd ooit tussen die twee spanne.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/862452/rugby-world-cup-2023-england-chile-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: England v Chile |publisher=rugbyworldcup.com |date=22 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''[[Henry Arundell]] (Eng) teken ’n driekuns aan en druk vyf drieë.'' * ''Henry Arundell se vyf drieë is saam met [[Chris Latham]] (Aus) en [[Josh Lewsey]] (Eng) tydens die 2003-toernooi (teen onderskeidelik Namibië en Uruguay) die naasmeeste deur ’n enkele speler in ’n rugbywêreldbekerwedstryd ná [[Marc Ellis]] (NZL) se ses drieë teen Japan tydens die 1995-toernooi.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/rugby-union/2023/09/23/england-v-chile-rugby-world-cup-2023-live-score-updates/ |title=Henry Arundell equals England record with five tries against Chile |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Charlie Morgan |date=24 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Henry Arundell word ná [[Douglas Lambert]], Josh Lewsey en [[Rory Underwood]] ook die vierde Engelse rugbyspeler wat vyf drieë in ’n toetswedstryd druk''.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.standard.co.uk/sport/rugby/england-chile-rugby-world-cup-henry-arundell-b1109024.html |title=England 71–0 Chile: Henry Arundell equals record with five-try haul in huge Rugby World Cup win |publisher=Evening Standard |date=24 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Engeland staan vir die eerste keer in ’n rugbywêreldbekerwedstryd geen punte af nie.'' * <span style="color:red">''Chili is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66902826 |title=England 71–0 Chile: Henry Arundell scores five tries in Rugby World Cup pool game |publisher=[[BBC]] |author=Mike Henson |date=23 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 28 September 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{JPNru-r}} | telling = 28–22 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28791 Verslag] | weg = {{SAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Pieter Labuschagne]], [[Michael Leitch]], [[Kazuki Himeno]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Rikiya Matsuda]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Rikiya Matsuda]] (3)<br />'''Kaart:''' [[Shota Horie]] {{Geelkaart|36|46}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Seilala Lam]], [[Duncan Paia’aua]], [[Christian Leali’ifano]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Christian Leali’ifano]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Alai D’Angelo Leuila]]<br />'''Kaarte:''' [[Jonathan Taumateine]] {{Geelkaart|32|42}}, [[Ben Lam]] {{Rooikaart|0|47}} | stadion = [[Stadium Municipal (Toulouse)|Stadium de Toulouse]], [[Toulouse]] | bywoning = 30&nbsp;187 | skeidsregter = [[Jaco Peyper]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]]) | speler van die wedstryd = [[Lomano Lemeki]] (Jpn) | notas = [[Kenta Fukuda]] (Jpn) het sy toetsdebuut gemaak.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.japantimes.co.jp/sports/2023/09/22/more-sports/rugby-world-cup-preparation/ |title=Japan players give insight into Rugby World Cup preparation |publisher=The Japan Times |author=Rich Freeman |date=22 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Ben Lam]] (Sam) ontvang in die 47ste minuut ’n rooikaart omdat hy ’n gevaarlike hoogvat op die Japanner [[Pieter Labuschagne]] uitgevoer het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2023/sep/28/japan-hold-off-samoa-comeback-to-seal-englands-passage-into-quarter-finals |title=Japan hold off Samoa comeback to seal England’s passage into quarter-finals |publisher=[[The Guardian]] |author=Gerard Meagher |date=28 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:green">''Engeland vorder hiermee tot die kwarteindrondte.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/66952630 |title=Japan 28–22 Samoa: Brave Blossoms' win puts England into Rugby World Cup quarter-finals |publisher=[[BBC]] |author=Emma Smith |date=28 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 30 September 2023 | tyd = 15:00 (MEST) | tuis = {{ARGru-r}} | telling = 59–5 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28793 Verslag] | weg = {{CHIru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Nicolás Sánchez]], [[Juan Martin Gonzalez]] (2), [[Agustín Creevy]], [[Martín Bogado]], [[Rodrigo Isgro]], [[Ignacio Ruiz]], [[Santiago Carreras]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Nicolás Sánchez]] (6), [[Santiago Carreras]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Nicolás Sánchez]]<br />'''Kaart:''' [[Rodrigo Isgro]] {{Geelkaart|26|36}} | wegpunte = '''Drie:''' [[Tomas Dussaillant]] | stadion = [[Stade de la Beaujoire]], [[Nantes]] | bywoning = 33&nbsp;963 | skeidsregter = [[Paul Williams]] ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Nicolás Sánchez]] (Arg) | notas = Dit was die eerste rugbywêreldbekerwedstryd ooit tussen die twee spanne en die eerste ontmoeting tussen twee Suid-Amerikaanse spanne in ’n rugbywêreldbekerwedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/862914/rugby-world-cup-2023-argentina-chile-preview |title=Rugby World Cup 2023 Match Preview: Argentina v Chile |publisher=rugbyworldcup.com |date=29 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024 |archive-date=14 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014044701/https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/862914/rugby-world-cup-2023-argentina-chile-preview |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/los-pumas-power-past-neighbours-chile-in-first-all-south-american-rugby-world-cup-test |title=Los Pumas power past neighbours Chile in first all-South American Rugby World Cup Test |publisher=Planet Rugby |author=Dylan Coetzee |date=30 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Nicolás Sánchez]] word ná [[Agustín Creevy]] die tweede Argentynse rugbyspeler wat in sy 100ste toetswedstryd speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2023/09/28/nicolas-sanchez-reaches-100-test-caps-for-argentina/ |title=Nicolas Sánchez Reaches 100 Test Caps for Argentina |publisher=Americas Rugby News |date=28 September 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 7 Oktober 2023 | tyd = 17:45 (MEST) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 18–17 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28801 Verslag] | weg = {{SAMru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Ollie Chessum]], [[Danny Care]]<br />'''Doelskop:''' [[Owen Farrell]]<br />'''Strafdoele:''' [[Owen Farrell]] (2) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Nigel Ah-Wong]] (2)<br />'''Doelskoppe:''' [[Lima Sopoaga]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Lima Sopoaga]]<br />'''Kaart:''' [[Tumua Manu]] {{Geelkaart|66|76}} | stadion = [[Stade Pierre-Mauroy]], [[Lille]] | bywoning = 47&nbsp;891 | skeidsregter = [[Andrew Brace]] ([[Ierse Rugbyvoetbalunie|IRL]]) | speler van die wedstryd = [[Lima Sopoaga]] (Sam) | notas = [[Owen Farrell]] oortref [[Jonny Wilkinson]] se vorige rekord van 1179 punte en word Engeland se beste puntemaker.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby/rugby-union/owen-farrell-england-points-record-jonny-wilkinson-b2417247.html |title=Owen Farrell breaks Jonny Wilkinson’s long-standing England record |publisher=The Independent |author=Harry Latham-Coyle |date=7 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:red">''Samoa is hiermee uit die toernooi geskakel.''</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/67041879 |title=Rugby World Cup: England 18–17 Samoa – England sneak narrow win in final pool game |publisher=[[BBC]] |author=Mike Henson |date=7 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Vir die enigste keer tydens die 2023-toernooi word die speler van die wedstryd van die verloorspan gekies.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ultimaterugby.com/news/eng-18-17-sam%3A-samoa-reaction-%28sopoaga%29/652652 |title=ENG 18–17 SAM: Samoa reaction (Sopoaga) |publisher=Ultimate Rugby |date=7 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 8 Oktober 2023 | tyd = 13:00 (MEST) | tuis = {{JPNru-r}} | telling = 27–39 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28803 Verslag] | weg = {{ARGru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Amato Fakatava]], [[Naoto Saito]], [[Jone Naikabula]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Rikiya Matsuda]] (3)<br />'''Strafdoel:''' [[Rikiya Matsuda]]<br />'''Skepdoel:''' [[Lomano Lemeki]]<br />'''Kaart:''' [[Pieter Labuschagne]] {{Geelkaart|23|33}} | wegpunte = '''Drieë:''' [[Santiago Chocobares]], [[Mateo Carreras]] (3), [[Emiliano Boffelli]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Emiliano Boffelli]] (3), [[Nicolás Sánchez]]<br />'''Strafdoele:''' [[Emiliano Boffelli]], [[Nicolás Sánchez]] | stadion = [[Stade de la Beaujoire]], [[Nantes]] | bywoning = 31&nbsp;794 | skeidsregter = [[Ben O’Keeffe]] ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Mateo Carreras]] (Arg) | notas = [[Mateo Carreras]] (Arg) teken ’n driekuns aan.'' * <span style="color:green">''Argentinië vorder hiermee tot die kwarteindrondte.''</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/67046362 |title=Japan 27–39 Argentina: Pumas set up Wales quarter-final with thrilling win |publisher=[[BBC]] |author=Emma Smith |date=8 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * <span style="color:red">''Japan is hiermee uit die toernooi geskakel.</span><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/rugby-union/2023/10/08/japan-v-argentina-rugby-world-cup-2023-live-score-updates/ |title=Mateo Carreras hat-trick sets up Argentina v Wales Rugby World Cup quarter-final |publisher=[[Daily Telegraph]] |date=8 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} === Uitklopfase === [[Lêer:2023 Rugby World Cup Argentina vs New Zealand 01.jpg|duimnael|Halfeindstryd tussen Argentinië en Nieu-Seeland op 20 Oktober]] {{Wedstrydskema laatste 8 | RD1 = Kwarteindrondte | RD2 = Halfeindrondte | RD3 = Eindrondte | RD1-header01 = 14 Oktober – Marseille | RD1-team01 = {{WALru}} | RD1-score01 = 17 | RD1-team02 = '''{{ARGru}}''' | RD1-score02 = '''29''' | RD1-header02 = 14 Oktober – Saint-Denis | RD1-team03 = {{IRLru}} | RD1-score03 = 24 | RD1-team04 = '''{{NZLru}}''' | RD1-score04 = '''28''' | RD1-header03 = 15 Oktober – Marseille | RD1-team05 = '''{{ENGru}}''' | RD1-score05 = '''30''' | RD1-team06 = {{FIJru}} | RD1-score06 = 24 | RD1-header04 = 15 Oktober – Saint-Denis | RD1-team07 = {{FRAru}} | RD1-score07 = 28 | RD1-team08 = '''{{RSAru}}''' | RD1-score08 = '''29''' | RD2-header01 = 20 Oktober – Saint-Denis | RD2-team01 = {{ARGru}} | RD2-score01 = 6 | RD2-team02 = '''{{NZLru}}''' | RD2-score02 = '''44''' | RD2-header02 = 21 Oktober – Saint-Denis | RD2-team03 = {{ENGru}} | RD2-score03 = 15 | RD2-team04 = '''{{RSAru}}''' | RD2-score04 = '''16''' | RD3-header01 = 28 Oktober – Saint-Denis | RD3-team01 = {{NZLru}} | RD3-score01 = 11 | RD3-team02 = '''{{RSAru}}''' | RD3-score02 = '''12''' | RD3-header02 = 27 Oktober – Saint-Denis | RD3-team03 = {{ARGru}} | RD3-score03 = 23 | RD3-team04 = '''{{ENGru}}''' | RD3-score04 = '''26''' }} ==== Kwarteindrondte ==== {{rugbywedstryd | datum = 14 Oktober 2023 | tyd = 17:00 (MEST) | tuis = {{WALru-r}} | telling = 17–29 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28806 Verslag] | weg = {{ARGru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Dan Biggar]], [[Tomos Williams]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Dan Biggar]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Dan Biggar]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Joel Sclavi]], [[Nicolás Sánchez]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Emiliano Boffelli]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Emiliano Boffelli]] (4), [[Nicolás Sánchez]] | stadion = [[Stade Vélodrome]], [[Marseille]] | bywoning = 62&nbsp;576 | skeidsregter = [[Karl Dickson]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) <small>vir [[Jaco Peyper]] ([[Suid-Afrikaanse Rugbyunie|RSA]])</small> | speler van die wedstryd = [[Emiliano Boffelli]] (Arg) | notas = Dit was Argentinië se eerste rugbywêreldbekeroorwinning ooit oor Wallis. }} {{rugbywedstryd | datum = 14 Oktober 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{IRLru-r}} | telling = 24–28 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28807 Verslag] | weg = {{NZLru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Bundee Aki]], [[Jamison Gibson-Park]], [[Drie (sport)#Strafdrie|Strafdrie]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Johnny Sexton]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Johnny Sexton]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Leicester Fainga’anuku]], [[Ardie Savea]], [[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Richie Mo’unga]], [[Jordie Barrett]]<br />'''Strafdoele:''' [[Richie Mo’unga]], [[Jordie Barrett]] (2)<br />'''Kaarte:''' [[Aaron Smith]] {{Geelkaart|37|47}}, [[Codie Taylor]] {{Geelkaart|64|74}} | stadion = [[Stade de France]], [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] | bywoning = 78&nbsp;845 | skeidsregter = [[Wayne Barnes]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Ardie Savea]] (NZL) | notas = [[Johnny Sexton]] (Irl) speel in sy laaste toetswedstryd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/rugby/2023/10/14/these-guys-will-go-on-and-achieve-great-things-emotional-johnny-sexton-bows-out/ |title=‘These guys will go on and achieve great things’ - Emotional Johnny Sexton bows out |publisher=The Irish Times |author=Gerry Thornley |date=14 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 15 Oktober 2023 | tyd = 17:00 (MEST) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 30–24 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28808 Verslag] | weg = {{FIJru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Manu Tuilagi]], [[Joe Marchant]]<br />'''Doelskop:''' [[Owen Farrell]]<br />'''Strafdoele:''' [[Owen Farrell]]<br />'''Skepdoel:''' [[Owen Farrell]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Viliame Mata]], [[Peni Ravai]], [[Vilimoni Botitu]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Frank Lomani]], [[Simione Kuruvoli]] (2)<br />'''Strafdoel:''' [[Frank Lomani]] | stadion = [[Stade Vélodrome]], [[Marseille]] | bywoning = 61&nbsp;863 | skeidsregter = [[Mathieu Raynal]] ([[Franse Rugbyfederasie|FRA]]) | speler van die wedstryd = [[Owen Farrell]] (Eng) | notas = }} {{rugbywedstryd | datum = 15 Oktober 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{FRAru-r}} | telling = 28–29 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28809 Verslag] | weg = {{RSAru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Cyril Baille]] (2), [[Peato Mauvaka]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Thomas Ramos]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Thomas Ramos]] (3) | wegpunte = '''Drieë:''' [[Kurt-Lee Arendse]], [[Damian de Allende]], [[Cheslin Kolbe]], [[Eben Etzebeth]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Manie Libbok]] (2), [[Handré Pollard]]<br />'''Strafdoel:''' [[Handré Pollard]]<br />'''Kaart:''' [[Eben Etzebeth]] {{Geelkaart|40|50}} | stadion = [[Stade de France]], [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] | bywoning = 79&nbsp;486 | skeidsregter = [[Ben O’Keeffe]] ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Bongi Mbonambi]] (RSA) | notas = }} ==== Halfeindrondte ==== {{rugbywedstryd | datum = 20 Oktober 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{ARGru-r}} | telling = 6–44 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28810 Verslag] | weg = {{NZLru}} | tuispunte = '''Strafdoele:''' [[Emiliano Boffelli]] (2) | wegpunte = '''Driee:''' [[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]] (3), [[Jordie Barrett]], [[Shannon Frizell]] (2), [[Aaron Smith]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Richie Mo’unga]] (3)<br />'''Strafdoel:''' [[Richie Mo’unga]]<br />'''Kaart:''' {{Geelkaart|65|75}} [[Scott Barrett]] | stadion = [[Stade de France]], [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] | bywoning = 77&nbsp;653 | skeidsregter = [[Angus Gardner]] ([[Rugby Australia|AUS]]) | speler van die wedstryd = [[Jordie Barrett]] (NZL) | notas = [[Facundo Isa]] (Arg) speel in sy 50ste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://supersport.com/rugby/rugby-world-cup/news/747d2eb5-64e6-4bfe-80e3-cd688a0fe46d/isa-set-for-50th-pumas-cap-in-world-cup-showdown-with-new-zealand |title=Isa set for 50th Pumas cap in World Cup showdown with New Zealand |publisher=[[SuperSport]] |date=18 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]] (NZL) teken ’n driekuns aan.'' * ''Will Jordan word ná [[Julian Savea]] en [[Jonah Lomu]] (almal NZL), asook [[Bryan Habana]] (RSA) die vierde rugbyspeler wat agt drieë tydens ’n enkele rugbywêreldbekertoernooi druk.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby/rugby-union/will-jordan-rugby-world-cup-try-record-b2433470.html |title=Will Jordan makes Rugby World Cup history with semi-final hat-trick |publisher=The Independent |author=Jamie Braidwood |date=20 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Nadat hy in die 66ste minuut ’n geelkaart ontvang het, het [[Scott Barrett]] nie na die wedstryd teruggekeer nie, hoewel ná sy geelkaart steeds vier minuut se speeltyd oor was. Vervolgens het Nieu-Seeland die wedstryd met 14 spelers beëindig.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/all-blacks-alpha-move-in-the-latter-stages-of-world-cup-win-over-argentina |title=All Blacks ‘alpha move’ in the latter stages of World Cup win over Argentina |publisher=Planet Rugby |author=Jared Wright |date=21 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Nieu-Seeland word die eerste span wat vyf eindstryde haal, nadat hulle in die 1987-, 1995-, 2011- en 2015-eindstryde verskyn het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/67177704 |title=Argentina 6–44 New Zealand: All Blacks cruise into record fifth final |publisher=[[BBC]] |author=Mantej Mann |date=20 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} {{rugbywedstryd | datum = 21 Oktober 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{ENGru-r}} | telling = 15–16 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28811 Verslag] | weg = {{RSAru}} | tuispunte = '''Strafdoele:''' [[Owen Farrell]] (4)<br />'''Skepdoel:''' [[Owen Farrell]] | wegpunte = '''Drie:''' [[RG Snyman]]<br />'''Doelskop:''' [[Handré Pollard]]<br />'''Strafdoele:''' [[Manie Libbok]], [[Handré Pollard]] (2) | stadion = [[Stade de France]], [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] | bywoning = 78&nbsp;098 | skeidsregter = [[Ben O’Keeffe]] ([[Nieu-Seeland Rugby|NZL]]) | speler van die wedstryd = [[Handré Pollard]] (RSA) | notas = Vir die eerste keer in 25 jaar het albei lande se nasionale spanne in krieket en [[rugby]] mekaar op dieselfde dag ontmoet en vir die eerste keer in rugbywêreldbekertoernooie ooit, aangesien [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] en [[Proteas|Suid-Afrika]] tydens die [[Krieketwêreldbeker 2023]] se groepfase in [[Indië]] ontmoet het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2023-24-1367856/england-vs-south-africa-20th-match-1384411/match-preview |title=Both teams on the ropes ahead of heavyweight contest |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew Miller |date=20 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Owen Farrell]] oortref [[Jonny Wilkinson]] se vorige rekord van 1246 punte en word die naasbeste puntemaker in toetsrugby (vir beide Engeland en die [[Britse en Ierse Leeus]]) ná [[Dan Carter]] met 1598 punte.'' * ''Ná beide Australië en Nieu-Seeland in 2015, asook Engeland in 2019 word Suid-Afrika die vierde span wat vier eindstryde haal, nadat hulle in die 1995-, 2007- en 2019-eindstryde verskyn het.'' * ''Ná Australië in 2003, Engeland in 2007 en Nieu-Seeland in 2015 word Suid-Afrika ook die vierde verdedigende kampioen wat die eindstryd haal. }} ==== Bronseindstryd ==== {{rugbywedstryd | datum = 27 Oktober 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{ARGru-r}} | telling = 23–26 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28812 Verslag] | weg = {{ENGru}} | tuispunte = '''Drieë:''' [[Tomás Cubelli]], [[Santiago Carreras]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Emiliano Boffelli]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Emiliano Boffelli]] (2), [[Nicolás Sánchez]] | wegpunte = '''Drieë:''' [[Ben Earl]], [[Theo Dan]]<br />'''Doelskoppe:''' [[Owen Farrell]] (2)<br />'''Strafdoele:''' [[Owen Farrell]] (4) | stadion = [[Stade de France]], [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] | bywoning = 77&nbsp;674 | skeidsregter = [[Nic Berry]] ([[Rugby Australia|AUS]]) | speler van die wedstryd = [[Sam Underhill]] (Eng) | notas = Ná die 2007- en 2011-toernooie was dit die vierde keer tydens ’n rugbywêreldbekertoernooi wat twee spanne mekaar herontmoet nadat hulle voorheen in die groepfase ook teen mekaar gespeel het.'' * ''[[Tom Curry]] (Eng) speel in sy 50ste toetswedstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/england-make-wholesale-changes-for-argentina-as-tom-curry-hits-50 |title=England make wholesale changes for Argentina as Tom Curry hits 50 |publisher=Planet Rugby |author=Jared Wright |date=25 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Engeland wen vir die eerste keer die bronsmedalje tydens ’n rugbywêreldbekertoernooi.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/67242541 |title=Argentina 23–26 England: England overcome Pumas to win Rugby World Cup bronze-medal match |publisher=[[BBC]] |author=Mike Henson |date=27 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} ==== Eindstryd ==== {{rugbywedstryd | datum = 28 Oktober 2023 | tyd = 21:00 (MEST) | tuis = {{NZLru-r}} | telling = 11–12 | rapport = [https://www.world.rugby/beta/en/match/28813 Verslag] | weg = {{RSAru}} | tuispunte = '''Drie:''' [[Beauden Barrett]]<br />'''Strafdoele:''' [[Richie Mo’unga]] (2)<br />'''Kaarte:''' {{Geelkaart|2|12}} [[Shannon Frizell]], {{Rooikaart|0|27}} [[Sam Cane]] | wegpunte = '''Strafdoele:''' [[Handré Pollard]] (4)<br />'''Kaarte:''' {{Geelkaart|65|75}} [[Siya Kolisi]], {{Geelkaart|73|80+}} [[Cheslin Kolbe]] | stadion = [[Stade de France]], [[Saint-Denis, Seine-Saint-Denis|Saint-Denis]] | bywoning = 80&nbsp;065 | skeidsregter = [[Wayne Barnes]] ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|ENG]]) | speler van die wedstryd = [[Pieter-Steph du Toit]] (RSA) | notas = Sedert die 1995-eindstryd tussen Nieu-Seeland en Suid-Afrika en die 2015-eindstryd tussen Australië en Nieu-Seeland is dit die derde wat tussen twee spanne van die Suidelike Halfrond beslis is.'' * ''Beide Nieu-Seeland en Suid-Afrika het die kans gehad om hulle vierde titel in te palm, ’n nuwe rekord. Albei spanne verskyn ook in die eindstryd nadat hulle ’n wedstryd tydens die groepfase verloor het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://apnews.com/article/rugby-world-cup-south-africa-pollard-c8b7cc8ceb68862d5852749a5ebd405b |title=Springboks defending Rugby World Cup title against All Blacks in rare final showdown |publisher=Associated Press |author=Jerome Pugmire |date=27 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Nieu-Seeland en Suid-Afrika word die vierde paartjie van spanne – ná Engeland en Australië (in 1991 en 2003), Frankryk en Nieu-Seeland (in 1987 en 2011), asook Engeland en Suid-Afrika (in 2007 en 2019) – wat in twee eindstryde teen mekaar te staan kom, nadat hulle ook die 1995-eindstryd beslis het.'' * ''Ná Australië in 2003 en Nieu-Seeland in 2015 word Suid-Afrika die derde verdedigende kampioen wat die eindstryd haal.'' * ''Suid-Afrika betree die wedstryd as enigste span wat voorheen nooit ’n eindstryd verloor het nie – wat ook die geval sou bly.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.france24.com/en/live-news/20231027-boks-expect-grind-against-all-black-rivals-in-world-cup-final |title=Boks expect 'grind' against All Black rivals in World Cup final |publisher=France24 |date=27 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Vir die eerste keer is ’n eindstryd deur ’n skeidsregterspan van dieselfde beheerliggaam hanteer ([[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]]).''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/rugby-world-cup-final-referee-and-match-officials-confirmed |title=Rugby World Cup final referee and match officials confirmed |publisher=Planet Rugby |author=Colin Newboult |date=23 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Die broers [[Beauden Barrett]], [[Jordie Barrett]] en [[Scott Barrett]] het almal vir Nieu-Seeland begin, die eerste keer wat drie broers in ’n eindstryd speel.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/67233312 |title=Rugby World Cup 2023 final: New Zealand v South Africa – the incredible Barrett brothers |publisher=[[BBC]] |author=Mantej Mann |date=27 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''[[Sam Cane]] (NZL) ontvang in die 27ste minuut ’n rooikaart omdat hy ’n gevaarlike hoogvat op die Suid-Afrikaner [[Jesse Kriel]] uitgevoer het. Daarmee word hy die eerste speler wat ’n rooikaart in ’n eindstryd ontvang.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/all-blacks-captain-sam-cane-becomes-first-ever-player-to-be-red-carded-in-rugby-world-cup-final |title=All Blacks captain Sam Cane becomes first ever player to be red carded in Rugby World Cup final |publisher=Planet Rugby |author=Colin Newboult |date=28 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Die vier kaarte (een rooikaart en drie geelkaarte) is die meeste in dié tyd tydens ’n eindstryd.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.foxsports.com.au/rugby/rugby-world-cup/rugby-world-cup-2023-final-south-africa-beat-new-zealand-yellow-cards-history-news-reaction-sam-cane-red-card/news-story/ce3561c1132f739aac942b0299b2cf53 |title=‘Honestly fed up’: Ex-All Blacks rage at refs after card frenzy turns RWC final ‘boring as hell’ |publisher=Fox Sports |date=29 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Sam Cane se rooikaart is die agtste tydens die Rugbywêreldbeker 2023 en oortref die vorige rekord van die 2019-toernooi.'' * ''Suid-Afrika wen die eindstryd sonder om ’n drie te druk, ’n prestasie wat hulle ook tydens die 1995- en 2007-eindstryde behaal het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby/rugby-union/new-zealand-south-africa-world-cup-final-result-b2437778.html |title=South Africa become kings of rugby with dramatic World Cup win over greatest rivals |publisher=The Independent |author=Luke Baker |date=29 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Die punteverskil is die gesamentlik minste in ’n eindstryd, saam met die 8–7-uitslag tydens die 2011-eindstryd.'' * ''Suid-Afrika word die eerste land wat die eindstryd vir ’n vierde keer kon wen en twee agtereenvolgende oorsese eindstryde. Siya Kolisi word ná die Nieu-Seelander [[Richie McCaw]] in 2015 die tweede kaptein van twee rugbywêreldbekerwenners.''<ref name="NZLvRSA" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.planetrugby.com/news/the-legendary-list-of-two-time-rugby-world-cup-winners |title=The LEGENDARY list of two-time Rugby World Cup winners |publisher=Planet Rugby |author=Dylan Coetzee |date=14 November 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> * ''Ná Nieu-Seeland in 2015 word Suid-Afrika ook die tweede span wat die rugbywêreldbekertitel suksesvol kon verdedig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2023/oct/28/south-africa-beat-new-zealand-to-win-mens-rugby-world-cup-final |title=South Africa beat New Zealand to win men’s Rugby World Cup final |publisher=[[The Guardian]] |author=Robert Kitson |date=28 Oktober 2023 |accessdate=28 Oktober 2024}}</ref> }} <br /> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" !Rugbywêreldkampioen 2023 |- |align=center|'''{{RSAru}}''' |} == Statistiek == === Finale puntestand === Hierdie tabel toon die finale puntestand van al 20 deelnemende nasionale rugbyspanne in die Rugbywêreldbeker 2023. [[Lêer:2023 Rugby World Cup (men) results.svg|duimnael|400px|Uitslag van die Rugbywêreldbeker 2023: {{columns-list|2| {{sleutel|#fd0|Kampioen}} {{sleutel|#880|Naaswenner}} {{sleutel|#c96|Derde plek}} {{sleutel|#07f|Vierde plek}} {{sleutel|#0d0|Kwarteindrondte}} {{sleutel|#f55|Groepfase}} {{sleutel|#e0e0e0|Nie deelgeneem nie}}}}]] {| class="wikitable" style="text-align:center" !width=25|Rang !width=165|Span !width=25|Groep !width=25|{{Afkorting|S|Wedstryde gespeel}} !width=25|{{Afkorting|W|Wedstryde gewen}} !width=25|{{Afkorting|G|Gelykop}} !width=25|{{Afkorting|V|Wedstryde verloor}} !width=25|{{Afkorting|P|Punte}} !width=25|Drieë !width=25|Doelskoppe !width=25|Strafdoele !width=25|Skepdoele |- style="background:#fd0" | 1 || style="text-align:left;"|{{RSAru}} || B || 7 || 6 || 0 || 1 || 208 || 27 || 19 || 11 || 0 |- style="background:#880;" | 2 || style="text-align:left;"|{{NZLru}} || A || 7 || 5 || 0 || 2 || 336 || 49 || 37 || 7 || 0 |- style="background:#c96;" | 3 || style="text-align:left;"|{{ENGru}} || D || 7 || 6 || 0 || 1 || 221 || 21 || 16 || 23 || 5 |- style="background:#07f;" | 4 || style="text-align:left;"|{{ARGru}} || D || 7 || 4 || 0 || 3 || 185 || 19 || 18 || 18 || 0 |- | colspan="12"| '''In die kwarteindrondte uitgeskakel''' |- style="background:#0d0" | 5 || style="text-align:left;"|{{IRLru}} || B || 5 || 4 || 0 || 1 || 214 || 30 || 25 || 4 || 0 |- style="background:#0d0" | 6 || style="text-align:left;"|{{WALru}} || C || 5 || 4 || 0 || 1 || 160 || 19 || 16 || 10 || 1 |- style="background:#0d0" | 7 || style="text-align:left;"|{{FRAru}} || A || 5 || 4 || 0 || 1 || 238 || 30 || 25 || 12 || 0 |- style="background:#0d0" | 8 || style="text-align:left;"|{{FIJru}} || C || 5 || 2 || 0 || 3 || 112 || 12 || 11 || 11 || 0 |- | colspan="12"| '''In die groepfase uitgeskakel''' |- style="background:#f55" | 9 || style="text-align:left;"|{{AUSru}} || C || 4 || 2 || 0 || 2 || 90 || 11 || 7 || 7 || 0 |- style="background:#f55" | 10 || style="text-align:left;"|{{SCOru}} || B || 4 || 2 || 0 || 2 || 146 || 21 || 19 || 1 || 0 |- style="background:#f55" | 11 || style="text-align:left;"|{{ITAru}} || A || 4 || 2 || 0 || 2 || 114 || 15 || 15 || 3 || 0 |- style="background:#f55" | 12 || style="text-align:left;"|{{JPNru}} || D || 4 || 2 || 0 || 2 || 109 || 12 || 11 || 8 || 1 |- style="background:#f55" | 13 || style="text-align:left;"|{{SAMru}} || D || 4 || 1 || 0 || 3 || 92 || 11 || 8 || 7 || 0 |- style="background:#f55" | 14 || style="text-align:left;"|{{PORru}} || C || 4 || 1 || 1 || 2 || 64 || 8 || 6 || 4 || 0 |- style="background:#f55" | 15 || style="text-align:left;"|{{TGAru}} || B || 4 || 1 || 0 || 3 || 96 || 13 || 8 || 5 || 0 |- style="background:#f55" | 16 || style="text-align:left;"|{{URUru}} || A || 4 || 1 || 0 || 3 || 65 || 9 || 6 || 1 || 1 |- style="background:#f55" | 17 || style="text-align:left;"|{{GEOru}} || C || 4 || 0 || 1 || 3 || 64 || 7 || 4 || 7 || 0 |- style="background:#f55" | 18 || style="text-align:left;"|{{CHIru}} || D || 4 || 0 || 0 || 4 || 27 || 4 || 2 || 1 || 0 |- style="background:#f55" | 19 || style="text-align:left;"|{{NAMru}} || A || 4 || 0 || 0 || 4 || 37 || 3 || 2 || 6 || 0 |- style="background:#f55" | 20 || style="text-align:left;"|{{ROMru}} || B || 4 || 0 || 0 || 4 || 32 || 4 || 3 || 2 || 0 |- class="sortbottom" bgcolor="#EFEFEF" style="font-weight:bold;" | || style="text-align:left;"|Algeheel || || 48 || || || || 2587 || 324 || 241 || 122 || 8 |} === Meeste punte en drieë === {| class="toptextcells" | Meeste punte aangeteken:<ref name="Most_Points" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ! Naam ! Punte |- | 1 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Engeland}} [[Owen Farrell]] | 75 |- | 2 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Frankryk}} [[Thomas Ramos]] | 74 |- | 3 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Argentinië}} [[Emiliano Boffelli]] | 67 |- | 4 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Ierland|rugby}} [[Johnny Sexton]] | 58 |- | 5 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Richie Mo’unga]] | 56 |- | 6 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Damian McKenzie]] | 53 |- | 7 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Japan}} [[Rikiya Matsuda]] | 46 |- | 8 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Australië}} [[Ben Donaldson]] | 45 |- | 9 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Engeland}} [[George Ford]] | 41 |- | 10 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]] | 40 |} | Meeste drieë gedruk:<ref name="Most_Tries" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ! Naam ! Drieë |- | 1 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Will Jordan (rugbyspeler)|Will Jordan]] | 8 |- | 2 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Frankryk}} [[Damian Penaud]] | 6 |- |rowspan="6"| 3 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Engeland}} [[Henry Arundell]] |rowspan="6"| 5 |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Ierland|rugby}} [[Bundee Aki]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Leicester Fainga’anuku]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Damian McKenzie]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Skotland}} [[Darcy Graham]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Wallis}} [[Louis Rees-Zammit]] |- |rowspan="3"| 9 |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Frankryk}} [[Louis Bielle-Biarrey]] |rowspan="3"| 4 |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} [[Aaron Smith]] |- |style="text-align:left;"| {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Cobus Reinach]] |} |} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Krieketwêreldbeker 2023]] == Notas == <references group="n" /> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|2023 Rugby World Cup|Rugbywêreldbeker 2023}} * {{en}} {{es}} {{fr}} {{ja}} [https://www.rugbyworldcup.com/2023 Amptelike webwerf van die Rugbywêreldbeker 2023] * {{en}} {{fr}} [https://web.archive.org/web/20171220041202/http://france2023.ffr.fr:80/ Geargiveerde Franse kandidatuurswebwerf] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20180124182240/http://www.irishrugby.ie/ireland2023/ Geargiveerde Ierse kandidatuurswebwerf] * {{en}} {{IMDb-titel|28656867|2023 Rugby World Cup}} {{Rugbywêreldbekerstadions 2023}} {{Springbokke (2023 Rugbywêreldbeker)}} {{Navigasie Rugbywêreldbeker}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Rugbywereldbeker 2023}} [[Kategorie:Geskiedenis van Frankryk]] [[Kategorie:Rugbykompetisies in Frankryk]] [[Kategorie:Rugbywêreldbeker|2023]] [[Kategorie:Sport in 2023]] 2vru749tlr4wxyq0t7db03phb7rsf4t 6 127423 2963989 2922157 2026-08-31T11:20:30Z JMK 649 ~kat 2963989 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=[[Marike de Klerk|Marike Willemse]] en [[FW de Klerk]], beide studente op die [[PU vir CHO]] |bron=Sages en Legendes, vol. 1 |datum=Omstreeks 1956 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Die Wapad |ander_weergawes=Geen }} [[Kategorie:Eerste Dames van Suid-Afrika]] [[Kategorie:FW de Klerk]] [[Kategorie:Alumni van die Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} 4mmvcx20zxdqqk1pkxgpl5mtn29h265 0 130319 2963843 2943360 2026-08-30T18:01:59Z TommyG 17899 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Kaapstad26.JPG]] → [[File:Centlivres building entrance, University of Cape Town.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) 2963843 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Albert van der Sandt Centlivres | beeld = Student Representative Council, University of Cape Town, 1906 (cropped).jpg | beeldonderskrif = | orde = 10de [[Hoofregter van Suid-Afrika]] | termynaanvang = [[1950]] | termyneinde = [[1957]] | monarg = [[George VI van die Verenigde Koninkryk|George VI]]<br />[[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|Elizabeth II]] | goewerneur-genl = [[Gideon Brand van Zyl]]<br />[[E.G. Jansen]] | voorganger = [[Ernest Frederick Watermeyer]] | opvolger = [[Henry Fagan]] | geboortedatum = {{Geboortedatum|1887|1|13}} | geboortejaar = | geboortemaand = | geboortedag = | geboorteplek = [[Kaapstad]], [[Kaapkolonie]] | sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1887|1|13|1966|9|19}} | sterfteplek = Kaapstad, [[Kaapprovinsie]], [[Suid-Afrika]] | party = | orde2 = Appèlregter van die Hooggeregshof van Suid-Afrika | termynaanvang2 = [[1939]] | termyneinde2 = [[1950]] | voorganger2 = | opvolger2 = | orde3 = Regter van die Kaapse Provinsiale Afdeling | termynaanvang3 = [[1935]] | termyneinde3 = [[1939]] | voorganger3 = | opvolger3 = | eggenoot = | kinders = | alma_mater = [[Suid-Afrikaanse Kollege]]<br />New College, Oxford | religie = | handtekening = | militer = | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} [[Lêer:Centlivres building entrance, University of Cape Town.jpg|duimnael|links|Centlivres-gebou, Universiteit van Kaapstad]] '''Albert van der Sandt Centlivres''' (13 Januarie, 1887 – 19 September, 1966) was 'n Hoofregter van die [[Unie van Suid-Afrika]]. Hy is op 13 Januarie 1887 in [[Kaapstad]] gebore en ontvang sy opleiding aan die [[Suid-Afrikaanse Kollege]] en [[Oxford]]. Hy word 'n advokaat in Kaapstad, word bevorder tot regter en was Hoofregter van 1950 tot 1957. Sedert 1951 was hy ook die kanselier van die [[Universiteit van Kaapstad]]. Hy is oorlede op 19 September 1966. == Sien ook == * [[Hoofregter van Suid-Afrika]] == Bron == * ''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967. {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Centlivres, Albert van der Sandt}} [[Kategorie:Hoofregters van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geboortes in 1887]] [[Kategorie:Sterftes in 1966]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ontvangers van die Rhodes-beurs]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse regters]] 04z7bpmykqevrujw4ejw01qx9xwgand 0 137452 2963895 2851961 2026-08-30T19:48:43Z Charlesjsharp 77734 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Red-eyed tree frog Lapa Rios.JPG]] → [[File:Red-eyed tree frog (Agalychnis callidryas) Lapa Rios.jpg]] 2963895 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Laubfrosch cropped.jpg|duimnael|[[Europese boompadda]] (''Hyla arborea''), [[Neder-Oostenryk]], [[Oostenryk]]]] [[Lêer:Red-eyed tree frog (Agalychnis callidryas) Lapa Rios.jpg|duimnael|''Agalychnis callidryas'', [[Costa Rica]]]] [[Lêer:Gladiator frog Osa.JPG|duimnael|''Hypsiboas rosenbergi''), Costa Rica]] '''Boompaddas''' is by uitstek by hul omgewing aangepas sodat hulle maklik hul vyande kan ontglip. Nie alleen kan die boompadda soos ’n [[verkleurmannetjie]] die kleur van sy omgewing naboots om minder opsigtelik te wees nie, maar hy kan ook baie rats van die een boomtak na 'n ander spring om vinnig weg te kom. Boompaddas kan in twee [[Familie (biologie)|families]] verdeel word, naamlik die ''Hylidae'' en die ''Rhacophoridae''. Net boompaddas van die familie ''Rhacophoridae'' word in [[Suid-Afrika]] aangetref. Die tone en vingers van alle boompaddas is met hegskyfies toegerus om die diertjies te help om maklik teen vertikale oppervlakke op te klim. 'n Elastiese stukkie [[kraakbeen]] wat tussen die boompadda se laaste twee vingerbeentjies geleë is, sowel as die taai huidafskeiding van die diertjie, maak hierdie hegskyfies volmaakte suigapparaatjies. Die buikgedeelte van die boompadda dien dikwels ook as 'n groot hegskyf. Die familie ''Hylidae'', wat dikwels die ware boompaddas genoem word, is met sy 500 [[spesie]]s, wat in 32 [[genus|genera]] verdeel kan word, die grootste boompaddafamilie. Die skuimnesboompaddas (''Rhaeophoridae''), waarvan daar sowat 200 spesies is, stam waarskynlik van ware paddas (''Ranidae'') af en het van waterbewoners tot boombewoners ontwikkel. In Suid-Afrika word net 20 spesies van die familie ''Rhaeophoridae'' aangetref. Die bekendste boompadda wat hier aangetref word, is die [[grysskuimnesboompadda]] (''Chiromantis xerampelina''), wat veral in die [[Laeveld]]-gebiede gevind word. Die wyfies van hierdie boompadda is groter as die mannetjies en kan tot 87&nbsp;mm lank word. Die grysskuimnesboompadda het gewoonlik ’n bleekgrys kleur aan die bokant en lyk gewoonlik net soos die boom bas waarop hy sit. In die broeityd vergader die volwasse mannetjies en wyfies van die boompaddaspesie in bome en struike by waterpoele. Die wyfie lê sowat 150 eiertjies in 'n slymerige vloeistof, wat sy en die mannetjie dan met behulp van hul agterbene tot 'n groot skuimmassa klits. Hierdie sogenaamde skuimnes word vasgeheg aan takkies wat oor die water hang. Die paddavissies word hierin uitgebroei en val na twee dae in die water onder die nes. Die Natalse boompadda (''Leptopelis natalensis'') lê haar eiers ongeveer 'n meter van 'n waterpoel af. Nadat die paddavissies uitgebroei het, moet hulle self na die water kruip. Die [[bruinrugboompadda]] (''Leptopelis cinnamomeus'') word in [[KwaZulu-Natal|Natal]], die Laeveld en [[Kenia]] aangetref. Die volwasse paddas het 'n ligbruin kleur met 'n duidelike donkerbruin vlek op die rug . In die tropiese woude van [[Sentraal-Amerika|Sentraal]]- en [[Suid-Amerika]] vind 'n mens gifpaddas (''Oendrobatidae'') wat in bome woon. Hierdie paddas behoort tot die genera ''Sminthillus'', ''Oendrobates'' en ''Phyllobates''. Hulle is helderkleurig en baie opvallend, maar word deur hul gifkliere teen hul vyande in die woude beskerm. Die Suid-Amerikaanse Indiane het die pyle waarmee hulle gejag het, in gekonsentreerde gif wat van die gifpadda afkomstig was, gedoop. Nog 'n eienaardigheid van hierdie gifpaddas is dat die mannetjiespadda die eiers van die paddavissies moet versorg deurdat hy hulle op sy rug ronddra. == Bronnelys == * [[Wêreldspektrum]], 1982 Ensiklopedie Afrikana (Edms) Bpk, {{ISBN|0-908409-41-9}} {{Taksonbalk}} {{Normdata}} [[Kategorie:Paddas]] eo0exc5lyo43p736n4omr2ffsaa60kf 2963977 2963895 2026-08-31T09:57:27Z Ziv 115288 ([[c:GR|GR]]) [[File:Gladiator frog Osa.JPG]] → [[File:Gladiator tree frog (Hypsiboas rosenbergi) Osa.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise 2963977 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Laubfrosch cropped.jpg|duimnael|[[Europese boompadda]] (''Hyla arborea''), [[Neder-Oostenryk]], [[Oostenryk]]]] [[Lêer:Red-eyed tree frog (Agalychnis callidryas) Lapa Rios.jpg|duimnael|''Agalychnis callidryas'', [[Costa Rica]]]] [[Lêer:Gladiator tree frog (Hypsiboas rosenbergi) Osa.jpg|duimnael|''Hypsiboas rosenbergi''), Costa Rica]] '''Boompaddas''' is by uitstek by hul omgewing aangepas sodat hulle maklik hul vyande kan ontglip. Nie alleen kan die boompadda soos ’n [[verkleurmannetjie]] die kleur van sy omgewing naboots om minder opsigtelik te wees nie, maar hy kan ook baie rats van die een boomtak na 'n ander spring om vinnig weg te kom. Boompaddas kan in twee [[Familie (biologie)|families]] verdeel word, naamlik die ''Hylidae'' en die ''Rhacophoridae''. Net boompaddas van die familie ''Rhacophoridae'' word in [[Suid-Afrika]] aangetref. Die tone en vingers van alle boompaddas is met hegskyfies toegerus om die diertjies te help om maklik teen vertikale oppervlakke op te klim. 'n Elastiese stukkie [[kraakbeen]] wat tussen die boompadda se laaste twee vingerbeentjies geleë is, sowel as die taai huidafskeiding van die diertjie, maak hierdie hegskyfies volmaakte suigapparaatjies. Die buikgedeelte van die boompadda dien dikwels ook as 'n groot hegskyf. Die familie ''Hylidae'', wat dikwels die ware boompaddas genoem word, is met sy 500 [[spesie]]s, wat in 32 [[genus|genera]] verdeel kan word, die grootste boompaddafamilie. Die skuimnesboompaddas (''Rhaeophoridae''), waarvan daar sowat 200 spesies is, stam waarskynlik van ware paddas (''Ranidae'') af en het van waterbewoners tot boombewoners ontwikkel. In Suid-Afrika word net 20 spesies van die familie ''Rhaeophoridae'' aangetref. Die bekendste boompadda wat hier aangetref word, is die [[grysskuimnesboompadda]] (''Chiromantis xerampelina''), wat veral in die [[Laeveld]]-gebiede gevind word. Die wyfies van hierdie boompadda is groter as die mannetjies en kan tot 87&nbsp;mm lank word. Die grysskuimnesboompadda het gewoonlik ’n bleekgrys kleur aan die bokant en lyk gewoonlik net soos die boom bas waarop hy sit. In die broeityd vergader die volwasse mannetjies en wyfies van die boompaddaspesie in bome en struike by waterpoele. Die wyfie lê sowat 150 eiertjies in 'n slymerige vloeistof, wat sy en die mannetjie dan met behulp van hul agterbene tot 'n groot skuimmassa klits. Hierdie sogenaamde skuimnes word vasgeheg aan takkies wat oor die water hang. Die paddavissies word hierin uitgebroei en val na twee dae in die water onder die nes. Die Natalse boompadda (''Leptopelis natalensis'') lê haar eiers ongeveer 'n meter van 'n waterpoel af. Nadat die paddavissies uitgebroei het, moet hulle self na die water kruip. Die [[bruinrugboompadda]] (''Leptopelis cinnamomeus'') word in [[KwaZulu-Natal|Natal]], die Laeveld en [[Kenia]] aangetref. Die volwasse paddas het 'n ligbruin kleur met 'n duidelike donkerbruin vlek op die rug . In die tropiese woude van [[Sentraal-Amerika|Sentraal]]- en [[Suid-Amerika]] vind 'n mens gifpaddas (''Oendrobatidae'') wat in bome woon. Hierdie paddas behoort tot die genera ''Sminthillus'', ''Oendrobates'' en ''Phyllobates''. Hulle is helderkleurig en baie opvallend, maar word deur hul gifkliere teen hul vyande in die woude beskerm. Die Suid-Amerikaanse Indiane het die pyle waarmee hulle gejag het, in gekonsentreerde gif wat van die gifpadda afkomstig was, gedoop. Nog 'n eienaardigheid van hierdie gifpaddas is dat die mannetjiespadda die eiers van die paddavissies moet versorg deurdat hy hulle op sy rug ronddra. == Bronnelys == * [[Wêreldspektrum]], 1982 Ensiklopedie Afrikana (Edms) Bpk, {{ISBN|0-908409-41-9}} {{Taksonbalk}} {{Normdata}} [[Kategorie:Paddas]] 3wo2cwtvtp8wzn6cne5vlul1d5iif2w 1 148138 2963781 1705627 2026-08-30T12:57:05Z Raphael1256 97172 Raphael1256 het bladsy [[Bespreking:Engelse]] na [[Bespreking:Engelse volk]] geskuif 1705627 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 2963838 2963781 2026-08-30T18:00:10Z SpesBona 2720 SpesBona het bladsy [[Bespreking:Engelse volk]] na [[Bespreking:Engelse]] oor 'n aanstuur geskuif: Beter titel: Geen rede verskaf nie; geen artikel oor 'n etniese groep gebruik dié titel nie; die Engelse taal gebruik ook die titel [[Engels]]. 1705627 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 194794 2963954 2896923 2026-08-31T06:26:43Z Aliwal2012 39067 was 2963954 wikitext text/x-wiki [[Lêer:WPF1logo.png|80px|links]] {{F1 seisoen | Vorige = 2018 | Huidige = 2019 | Volgende = 2020 }} [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] Die '''[[Formule Een]]-seisoen van [[2019]]''' het uit 21 Grands Prix-wedrenne bestaan, wat oor alle wêrelddele, behalwe [[Afrika]], gehou is. [[Lewis Hamilton]] was die heersende wêreldbestuurderskampioen, en [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] die verdedigende wêreldkampioen vir vervaardigers. [[Pirelli]] was weereens die enigste bandverskaffer vir die 2019-seisoen. [[Lêer:FIA F1 Austria 2019 Nr. 44 Hamilton 1.jpg|duimnael|330px|[[Lewis Hamilton]] en [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes-Benz]] was 2019 se F1-Wêreldkampioene.]] == Algemeen == === Tegniese veranderinge === In 2019 is die voor- en agtervlerke hervorm om aerodinamiese turbulensie te verminder. Dit het verseker dat daar makliker verbygesteek kon word, maar die renmotors was ook 'n bietjie stadiger as in die vorige seisoen. === Bande === Pirelli was, net soos in 2018, die enigste bandverskaffer vir die 2019 seisoen.<ref>{{en}} [https://www.fia.com/news/fia-confirms-pirelli-official-tyre-supplier-formula-one-2017-2019 FIA confirms Pirelli as official tyre supplier for Formula One for 2017-2019]</ref> Die bestuurders het 'n keuse van drie tipes bande gehad: hard, medium en sag, wat onderskeidelik wit, geel en rooi gekleur was. Die verbindings wat gebruik is, verskil egter per wedren. Die hardste verbinding word aangedui as 'hard' en die sagste as 'sag'. Dit is gedoen om die bandstrategieë van spanne vir die toeskouers te vereenvoudig.<ref>{{en}} [https://www.motorsport.com/f1/news/pirelli-confirms-new-naming-system-for-2019-f1-tyres/3163939/ Pirelli confirms new naming system for 2019 F1 tyres]</ref> == Kalender en uitslae == [[Lêer:Formula 1 all over the world-2019.svg|thumb|300px|Lande wat 'n [[Lys van Formule Een Grands Prix|Grand Prix]] in 2019 organiseer, word in groen gewys, voormalige organiserende lande word in donkergrys gewys.]] Die volgende een-en-twintig Grands Prix was vir die 2019 Formule Een-Wêreldkampioenskap gekontrakteer: {|class="wikitable" style="font-size: 85%;" |- !scope="column"|Rondte !Grand Prix !Renbaan !Datum !Verslag |- ! 1. |[[Australiese Grand Prix]] |{{vlagikoon|AUS}} [[Melbourne Grand Prix Renbaan|Albert Park]], [[Melbourne]] |17 Maart | [[2019 Australiese Grand Prix|Verslag]] |- !2 |[[Bahreinse Grand Prix]] |{{vlagikoon|BHR}} [[Bahrein Internasionale Renbaan]], [[Sakhir]] |31 Maart | [[2019 Bahreinse Grand Prix|Verslag]] |- !3 |[[Chinese Grand Prix]] |{{vlagikoon|CHN}} [[Shanghai Internasionale Renbaan]], [[Shanghai]] |14 April | [[2019 Chinese Grand Prix|Verslag]] |- !4 |[[Azerbeidjanse Grand Prix]] |{{vlagikoon|AZE}} [[Bakoe-straatrenbaan]], [[Bakoe]] |28 April | [[2019 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |- !5 |[[Spaanse Grand Prix]] |{{vlagikoon|ESP}} [[Circuit de Barcelona-Catalunya]], Montmeló |12 Mei | [[2019 Spaanse Grand Prix|Verslag]] |- !6 |[[Monaco Grand Prix]] |{{vlagikoon|MCO}} [[Circuit de Monaco]], [[Monte Carlo]] |26 Mei | [[2019 Monaco Grand Prix|Verslag]] |- !7 |[[Kanadese Grand Prix]] |{{vlagikoon|CAN}} [[Gilles Villeneuve-renbaan]], [[Montreal]] |9 Junie | [[2019 Kanadese Grand Prix|Verslag]] |- !8 |[[Franse Grand Prix]] |{{vlagikoon|FRA}} [[Paul Ricard-renbaan]], Le Castellet |23 Junie | [[2019 Franse Grand Prix|Verslag]] |- !9 |[[Oostenrykse Grand Prix]] |{{vlagikoon|AUT}} [[Red Bull Ring]], Spielberg |30 Junie | [[2019 Oostenrykse Grand Prix|Verslag]] |- !10 |[[Britse Grand Prix]] |{{vlagikoon|VK}} [[Silverstone-renbaan]], Silverstone |14 Julie | [[2019 Britse Grand Prix|Verslag]] |- !11 |[[Duitse Grand Prix]] |{{vlagikoon|GER}} [[Hockenheimring]], Hockenheim |28 Julie | [[2019 Duitse Grand Prix|Verslag]] |- !12 |[[Hongaarse Grand Prix]] |{{vlagikoon|HUN}} [[Hungaroring]], Mogyoród |4 Augustus | [[2019 Hongaarse Grand Prix|Verslag]] |- !13 |[[Belgiese Grand Prix]] |{{vlagikoon|BEL}} [[Circuit de Spa-Francorchamps]], [[Stavelot]] |1 September | [[2019 Belgiese Grand Prix|Verslag]] |- !14 |[[Italiaanse Grand Prix]] |{{vlagikoon|ITA}} [[Autodromo Nazionale Monza]], Monza |8 September | [[2019 Italiaanse Grand Prix|Verslag]] |- !15 |[[Singapoerse Grand Prix]] |{{flagicon|SIN}} [[Marinabaai Straatrenbaan]], [[Singapoer]] |22 September | [[2019 Singapoerse Grand Prix|Verslag]] |- !16 |[[Russiese Grand Prix]] |{{vlagikoon|RUS}} [[Sochi Autodrom]], [[Sotsji]] |29 September | [[2019 Russiese Grand Prix|Verslag]] |- !17 |[[Japannese Grand Prix]] |{{vlagikoon|JPN}} [[Suzuka Internasionale Renbaan]], Suzuka |13 Oktober | [[2019 Japannese Grand Prix|Verslag]] |- !18 |[[Meksikaanse Grand Prix]] |{{vlagikoon|MEX}} [[Autódromo Hermanos Rodríguez]], [[Meksikostad]] |27 Oktober | [[2019 Meksikaanse Grand Prix|Verslag]] |- !19 |{{nowrap|[[Verenigde State Grand Prix]]}} |{{vlagikoon|VSA}} [[Circuit of the Americas]], [[Austin, Texas]] |3 November | [[2019 Verenigde State Grand Prix|Verslag]] |- !20 |[[Brasiliaanse Grand Prix]] |{{vlagikoon|BRA}} [[Autódromo José Carlos Pace]], [[São Paulo]] |17 November | [[2019 Brasiliaanse Grand Prix|Verslag]] |- !21 |[[Aboe Dhabi Grand Prix]] |{{vlagikoon|UAE}} [[Yas Marina-renbaan|Yas Marina]], [[Aboe Dhabi]] |1 Desember | [[2019 Aboe Dhabi Grand Prix|Verslag]] |- | colspan="5" style="background:#eaecf0; text-align:center;"|Bron:<ref>{{cite news |url=https://www.racefans.net/2018/08/31/f1-reveals-draft-2019-calendar/ |title=F1 reveals draft 21-race calendar for 2019 including German GP |access-date=31 Augustus 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626220845/https://www.racefans.net/2018/08/31/f1-reveals-draft-2019-calendar/ |archive-date=26 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |} {{multiple image|align=right|direction=horizontal|total_width=200|image1=Charles Leclerc after winning F2 championship-2.jpg|image2=Kimi Raikkonen 2017 Malaysia 2.jpg|footer=[[Charles Leclerc]] (links) word bevorder van [[Sauber]] na [[Scuderia Ferrari]], verplaas daarmee [[Kimi Räikkönen]] wat na Sauber vertrek.}} {{multiple image|align=right|direction=horizontal|total_width=220|image1=2014 F3 HockenheimringII Antonio Giovinazzi by 2eight DSC7611 (cropped).jpg|image2=George Russell racing driver cropd.png|footer=[[Antonio Giovinazzi]] (links) teken met [[Sauber]]. [[George Russell]] sluit by Williams aan.}} {{multiple image|align=right|direction=horizontal|image1=Daniel Ricciardo 2015 Malaysia.jpg|total_width=100|image2=2016209185746 2016-07-27 Champions for Charity - Sven - 1D X - 0219 - DV3P4812 mod-2.jpg|image3=Pierre Gasly 2017 Malaysia.jpg|footer=[[Daniel Ricciardo]] (links) verlaat [[Red Bull Racing]] ten gunste van [[Renault F1|Renault]], vervang vir [[Carlos Sainz jr.]] (middel) wie na McLaren oorskuif. [[Pierre Gasly]] sluit by Red Bull aan.}} == Ingeskrewe spanne en renjaers == Die volgende spanne en renjaers sal aan die "[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] [[Formule 1]]-Wêreldkampioenskap" van 2019 deelneem: {| class="wikitable" style="font-size: 85%;" !Span !Vervaardiger !Onderstel !Enjin !Nr. !Renjaer !GP |- |rowspan="2"| {{IT-VLAG}} Scuderia Ferrari !rowspan="2"| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |rowspan="2"| SF90 |rowspan="2"| Ferrari |align="center"| 5 | {{DE-VLAG}} [[Sebastian Vettel]]<ref>{{nl}} [https://nos.nl/artikel/2189890-wk-leider-vettel-verlengt-contract-bij-ferrari-met-drie-jaar.html WK-leider Vettel verlengt contract bij Ferrari met drie jaar]</ref> |align="center"| |- |align="center"| 16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]]<ref name="Leclerc">{{nl}} [https://nl.motorsport.com/f1/news/leclerc-vervanger-raikkonen-ferrari-2019/3171481/ Leclerc vervangt Raikkonen bij Ferrari in 2019]</ref> |align="center"| |- |rowspan="2"| {{GB-VLAG}} Racing Point F1 !rowspan="2"| [[Racing Point F1-span|Racing Point]] [[Mercedes-Benz|Mercedes]] |rowspan="2"| RP19 |rowspan="2"| Mercedes |align="center"| 11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]]<ref>{{nl}} [https://racingnews365.nl/pérez-dolblij-met-langverwachte-verlenging-van-force-india-contract/ Pérez dolblij met langverwachte verlenging van Force India-contract]</ref> |align="center"| |- |align="center"| 18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] |align="center"| |- |rowspan="2"| {{US-VLAG}} Haas F1 Span !rowspan="2"| [[Haas F1-span|Haas]] [[Ferrari]] |rowspan="2"| VF19 |rowspan="2"| Ferrari |align="center"| 8 | {{FR-VLAG}} [[Romain Grosjean]]<ref name="Haas">{{nl}} [https://nl.motorsport.com/f1/news/haas-coureurs-2019-magnussen-grosjean/3184594/ Officieel: Haas ook in 2019 met Magnussen en Grosjean]</ref> |align="center"| |- |align="center"| 20 | {{DK-VLAG}} [[Kevin Magnussen]]<ref name="Haas"/> |align="center"| |- |rowspan="2"| {{GB-VLAG}} McLaren F1 Team !rowspan="2"| [[McLaren]] [[Renault]] |rowspan="2"| MCL34 |rowspan="2"| Renault |align="center"|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]]<ref name="Sainz">{{nl}} [https://nl.motorsport.com/f1/news/mclaren-sainz-vervanger-alonso-2019/3159466/ McLaren bevestigt Sainz als vervanger van Alonso in 2019]</ref> |align="center"| |- |align="center"| 4 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]]<ref name="Norris">{{nl}} [https://nl.motorsport.com/f1/news/norris-f1-debuut-mclaren-2019-/3170578/ Officieel: Norris volgend jaar teamgenoot Sainz bij McLaren]</ref> |align="center"| |- |rowspan="2"| {{DE-VLAG}} Mercedes AMG Petronas Motorsport !rowspan="2"| [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] |rowspan="2"| Mercedes AMG F1<br/>W10 EQ Power |rowspan="2"| Mercedes |align="center"| 44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]]<ref>{{nl}} [https://nl.motorsport.com/f1/news/hamilton-tekent-nieuw-contract-mercedes/3143635/ Hamilton tekent nieuw tweejarig contract bij Mercedes]</ref> |align="center"| |- |align="center"| 77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]]<ref>{{nl}} [https://nl.motorsport.com/f1/news/valtteri-bottas-verlengt-contract-mercedes/3144057/ Bottas verlengt contract bij Mercedes met een jaar, optie voor 2020]</ref> |align="center"| |- |rowspan="2"| {{AT-VLAG}} Aston Martin Red Bull Racing !rowspan="2"| [[Red Bull Racing|Red Bull]] [[Honda]] |rowspan="2"| RB15 |rowspan="2"| Honda<ref name="Red Bull Honda">{{nl}} [https://nos.nl/artikel/2237206-red-bull-racing-stapt-over-van-renault-op-honda.html Red Bull Racing stapt over van Renault op Honda]</ref> |align="center"| 10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]]<ref name="Gasly">{{nl}} [https://nos.nl/artikel/2246908-gasly-wordt-teamgenoot-verstappen-bij-red-bull-racing.html Gasly wordt teamgenoot Verstappen bij Red Bull Racing]</ref> |align="center"| |- |align="center"| 33 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]<ref>{{nl}} [https://nos.nl/artikel/2198866-verstappen-tot-2020-bij-red-bull-racing.html Verstappen tot 2020 bij Red Bull Racing]</ref> |align="center"| |- |rowspan="2"| {{FR-VLAG}} Renault Sport Formule 1-span !rowspan="2"| [[Renault F1|Renault]] |rowspan="2"| R.E.19 |rowspan="2"| Renault |align="center"| 3 | {{AU-VLAG}} [[Daniel Ricciardo]]<ref name="Ricciardo">{{nl}} [https://nl.motorsport.com/f1/news/ricciardo-bevestiging-overstap-renault-2019 Ricciardo in 2019 teamgenoot van Hülkenberg bij Renault]{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |align="center"| |- |align="center"| 27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]]<ref name="Ricciardo"/> |align="center"| |- |rowspan="2"| {{CH-VLAG}} Alfa Romeo F1-span !rowspan="2"| [[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]] [[Ferrari]] |rowspan="2"| Alfa Romeo C38 |rowspan="2"| Ferrari |align="center"| 7 | {{FI-VLAG}} [[Kimi Räikkönen]]<ref name="Räikkönen">{{nl}} [https://nl.motorsport.com/f1/news/raikkonen-terugkeer-sauber-2019-leclerc/3174515/ Raikkonen keert in 2019 terug naar Sauber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911225246/https://nl.motorsport.com/f1/news/raikkonen-terugkeer-sauber-2019-leclerc/3174515/ |date=11 September 2018 }}</ref> |align="center"| |- |align="center"| 99 | {{IT-VLAG}} [[Antonio Giovinazzi]]<ref name="Giovinazzi"> {{nl}} [https://nl.motorsport.com/f1/news/antonio-giovinazzi-sauber-raikkonen-2019/3183229/ Sauber bevestigt: Giovinazzi in 2019 de teamgenoot van Raikkonen]</ref> |align="center"| |- |rowspan="2"| {{IT-VLAG}} Red Bull Toro Rosso Honda !rowspan="2"| [[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]] [[Honda]] |rowspan="2"| STR14 |rowspan="2"| Honda |align="center"| 26 | {{RU-VLAG}} [[Daniil Kvyat]]<ref name="Kvjat">{{nl}} [https://www.grandprixradio.nl/2018/09/29/daniil-kvyat-volgend-seizoen-terug-bij-toro-rosso/ Danill Kvyat volgend seizoen terug bij Toro Rosso]</ref> |align="center"| |- |align="center"| 23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] |align="center"| |- |rowspan="2"| {{GB-VLAG}} Williams Racing !rowspan="2"| [[Williams F1|Williams]] [[Mercedes-Benz|Mercedes]] |rowspan="2"| FW42 |rowspan="2"| Mercedes |align="center"| 63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]]<ref name="Russell">{{nl}} [https://nl.motorsport.com/f1/news/george-russell-williams-mercedes-2019/3193708/ Russell maakt in 2019 Formule 1-debuut bij Williams]</ref> |align="center"| |- |align="center"| 88 | {{PL-VLAG}} [[Robert Kubica]]<ref name="Kubica"> {{nl}} [https://racingnews365.nl/officieel-kubica-maakt-formule-1-comeback-bij-williams-in-2019/ Officieel: Kubica maakt Formule 1 comeback bij Williams in 2019]</ref> |align="center"| |} === Veranderinge van renjaers in 2019 === ;Veranderinge van span * [[Marcus Ericsson]]: [[Sauber]] → Sauber ''(reserwebestuurder)'' <ref>{{nl}} [https://racingnews365.nl/ericsson-door-sauber-gedegradeerd-tot-derde-rijder/ Ericsson door Sauber gedegradeerd tot derde rijder]</ref> * [[Pierre Gasly]]: [[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]] → [[Red Bull Racing|Red Bull]]<ref name="Gasly"/> * [[Daniil Kvyat]]: [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] ''(ontwikkelingsbestuurder)'' → [[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]<ref name="Kvjat"/> * [[Charles Leclerc]]: [[Sauber]] → [[Scuderia Ferrari|Ferrari]]<ref name="Leclerc"/> * [[Kimi Räikkönen]]: [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] → [[Sauber]]<ref name="Räikkönen"/> * [[Daniel Ricciardo]]: [[Red Bull Racing|Red Bull]] → [[Renault F1|Renault]]<ref name="Ricciardo"/> * [[Carlos Sainz jr.]]: [[Renault F1|Renault]] → [[McLaren]]<ref name="Sainz"/> ; Nuut in Formule 1 * [[Alexander Albon]]: Formule 2 → [[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]-[[Honda]]<ref name="Albon">{{cite web |url=https://scuderiatororosso.redbull.com/en_INT/article/albon-driver-toro-rosso-2019 |title=Albon to drive for Toro Rosso in 2019 |publisher=Scuderia Toro Rosso |access-date=26 November 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181127134241/https://scuderiatororosso.redbull.com/en_INT/article/albon-driver-toro-rosso-2019 |archive-date=27 November 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * [[Antonio Giovinazzi]]: [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] ''(reserwebestuurder)'' → [[Sauber]]<ref name="Giovinazzi"/> * [[Lando Norris]]: Formule 2 (Carlin Motorsport) → [[McLaren]]<ref name="Norris"/> * [[George Russell]]: Formule 2 (ART Grand Prix) → [[Williams F1|Williams]]<ref name="Russell"/> ; Uit Formule 1 * [[Fernando Alonso]]: [[McLaren]] → uittrede<ref>{{nl}} [https://nl.motorsport.com/f1/news/alonso-verlaat-f1-mclaren-2019/3158598/ Alonso verlaat de Formule 1 na 2018]</ref> * [[Stoffel Vandoorne]]: [[McLaren]] → [[Formule E]]<ref>{{nl}} [https://racingnews365.nl/officieel-vandoorne-verruilt-formule-1-voor-formule-e/ Vandoorne verruilt Formule 1 voor Formule E]</ref> === Verandering by spanne in 2019 === * Nadat hulle vir twaalf seisoene met [[Renault]]-enjins deelgeneem het, skuif [[Red Bull Racing]] oor na [[Honda Racing F1|Honda]]-kragbronne.<ref name="Red Bull Honda"/> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Formule Een-seisoene}} [[Kategorie:Formule Een-seisoene]] [[Kategorie:Sport in 2019]] 797dg43lalnbsmtz7orgcccxrmqhe46 0 234517 2963952 2896953 2026-08-31T06:14:58Z Aliwal2012 39067 /* Renuitslag */ {{Pictogram vinnigste ronde}} 2963952 wikitext text/x-wiki [[Lêer:WPF1logo.png|80px|links]] [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 22em; " |+ style="font-size:85%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| {{AU-VLAG}} 2019 Formule 1 Rolex<br />Australiese Grand Prix |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Circuit Albert Park.svg|280px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>17 Maart 2019</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Melbourne Grand Prix Renbaan|Albert Park-straatrenbaan]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]]</small> | <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small>1:20.486</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste ronde</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]]</small> | <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small>1:25.580 (ronde 57 van 58)</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |- | '''<small>1</small>''' || <small>{{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]]</small> || <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- | '''<small>2</small>''' || <small>{{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]]</small> || <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- | '''<small>3</small>''' || <small>{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]</small> || <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Honda]]</small> |} Die '''[[2019 Formule Een-seisoen|2019 Formule Een]] [[Australiese Grand Prix]]''' is op [[17 Maart]] [[2019]] by die [[Melbourne Grand Prix Renbaan|Albert Park-straatrenbaan]] in [[Melbourne]], [[Australië]] gehou. Dit was die eerste wedren van die 2019-kampioenskapseisoen. == Bande beskikbaar gestel == [[Pirelli]] het die volgende bande aan alle spanne in Melbourne verskaf: {| class="wikitable" style="text-align:centre" |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- | [[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br />Hard C2 | {{spaces|3}}[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br />Medium C3 | [[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br />{{spaces|2}}Sag C4 | {{spaces|1}}[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br />Tussen-in | [[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br />{{spaces|3}}Reën |} == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Pos !No !Deelnemer !Span !K1 !K2 !K3 !rooster |- ! 1 | 44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:22.043 | '''1:21.014''' | '''1:20.486''' | 1 |- ! 2 | 77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:22.367 | 1:21.193 | 1:20.598 | 2 |- ! 3 | 5 | {{DE-VLAG}} [[Sebastian Vettel]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:22.885 | 1:21.912 | 1:21:190 | 3 |- ! 4 | 33 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Honda]] | 1:22.876 | 1:21:678 | 1:21.320 | 4 |- ! 5 | 16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | '''1:22.017''' | 1:21.739 | 1:21.442 | 5 |- ! 6 | 8 | {{FR-VLAG}} [[Romain Grosjean]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | 1:22.959 | 1:21.870 | 1:21.826 | 6 |- ! 7 | 20 | {{DK-VLAG}} [[Kevin Magnussen]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | 1:22.519 | 1:22.221 | 1:22.099 | 7 |- ! 8 | 4 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Renault]] | 1:22.702 | 1:22.423 | 1:22.304 | 8 |- ! 9 | 7 | {{FI-VLAG}} [[Kimi Räikkönen]] | [[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]]-[[Ferrari]] | 1:22.966 | 1:22.349 | 1:22.314 | 9 |- ! 10 | 11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Racing Point F1-span|Racing Point]]-[[Mercedes-Benz|BWT Mercedes]] | 1:22.908 | 1:22.532 | 1:22.781 | 10 |- ! 11 | 27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Renault F1|Renault]] | 1:22.540 | 1:22.562 | style="background-color:#ffcccc" | | 11 |- ! 12 | 3 | {{AU-VLAG}} [[Daniel Ricciardo]] | [[Renault F1|Renault]] | 1:22.921 | 1:22.570 | style="background-color:#ffcccc" | | 12 |- ! 13 | 23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]-[[Honda]] | 1:22.757 | 1:22.636 | style="background-color:#ffcccc" | | 13 |- ! 14 | 99 | {{IT-VLAG}} [[Antonio Giovinazzi]] | [[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]]-[[Ferrari]] | 1:22.431 | 1:22.714 | style="background-color:#ffcccc" | | 14 |- ! 15 | 26 | {{RU-VLAG}} [[Daniil Kvyat]] | [[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]-[[Honda]] | 1:22.511 | 1:22.774 | style="background-color:#ffcccc" | | 15 |- ! 16 | 18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Racing Point F1-span|Racing Point]]-[[Mercedes-Benz|BWT Mercedes]] | 1:23.017 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 16 |- ! 17 | 10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Honda]] | 1:23.020 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 17 |- ! 18 | 55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[McLaren]]-[[Renault]] | 1:23.084 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 18 |- ! 19 | 63 | {{GB-VLAG}} George Russell | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:24.360 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 19 |- ! 20 | 88 | {{PL-VLAG}} [[Robert Kubica]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:26.067 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 20 |- |- !colspan="8"| 107% tyd: 1:27.758 |} [[Lêer:2019 01 AUS Qualy.png|duimnael|links|800px|Wegspringrooster vir die 2019 Australiese Grand Prix]] {{clr}} == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Pos ! No ! Bestuurder ! Span ! Rondtes ! Tyd/Rede ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 77 | {{FI-VLAG}} '''[[Valtteri Bottas]]''' | '''[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]''' | 58 | 1:25:27.325 | 2 | '''26'''{{Pictogram vinnigste ronde}} |- ! 2 | 44 | {{GB-VLAG}} '''[[Lewis Hamilton]]''' | '''[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]''' | 58 | +20.886 | 1 | '''18''' |- ! 3 | 33 | {{NL-VLAG}} '''[[Max Verstappen]]''' | '''[[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Honda]]''' | 58 | +22.520 | 4 | '''15''' |- ! 4 | 5 | {{DE-VLAG}} '''[[Sebastian Vettel]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 58 | +57.109 | 3 | '''12''' |- ! 5 | 16 | {{MC-VLAG}} '''[[Charles Leclerc]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 58 | +58.203 | 5 | '''10''' |- ! 6 | 20 | {{DK-VLAG}} '''[[Kevin Magnussen]]''' | '''[[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]]''' | 58 | +1:27.156 | 7 | '''8''' |- ! 7 | 27 | {{DE-VLAG}} '''[[Nico Hülkenberg]]''' | '''[[Renault F1|Renault]]''' | 57 | +1 ronde | 11 | '''6''' |- ! 8 | 7 | {{FI-VLAG}} '''[[Kimi Räikkönen]]''' | '''[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]]-[[Ferrari]]''' | 57 | +1 ronde | 9 | '''4''' |- ! 9 | 18 | {{CA-VLAG}} '''[[Lance Stroll]]''' | '''[[Racing Point F1-span|Racing Point]]-[[Mercedes-Benz|BWT Mercedes]]''' | 57 | +1 ronde | 16 | '''2''' |- ! 10 | 26 | {{RU-VLAG}} '''[[Daniil Kvyat]]''' | '''[[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]-[[Honda]]''' | 57 | +1 ronde | 15 | '''1''' |- ! 11 | 10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Honda]] | 57 | +1 ronde | 17 | |- ! 12 | 4 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Renault]] | 57 | +1 ronde | 8 | |- ! 13 | 11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Racing Point F1-span|Racing Point]]-[[Mercedes-Benz|BWT Mercedes]] | 57 | +1 ronde | 10 | |- ! 14 | 23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]-[[Honda]] | 57 | +1 ronde | 13 | |- ! 15 | 99 | {{IT-VLAG}} [[Antonio Giovinazzi]] | [[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]]-[[Ferrari]] | 57 | +1 rondte | 14 | |- ! 16 | 63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 56 | +2 rondtes | 19 | |- ! 17 | 88 | {{PL-VLAG}} [[Robert Kubica]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 55 | +3 rondes | 20 | |- ! DNF | 8 | {{FR-VLAG}} [[Romain Grosjean]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | 29 | Wiel | 6 | |- ! DNF | 3 | {{AU-VLAG}} [[Daniel Ricciardo]] | [[Renault F1|Renault]] | 28 | Ongelukskade | 12 | |- ! DNF | 55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[McLaren]]-[[Renault]] | 9 | Enjin | 18 | |} '''{{Pictogram vinnigste ronde}}''' Bottas ontvang 'n ekstra punt vir die vinnigste rondte. == Puntestand na die Grand Prix == === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- ! Plek !! No. !! Renjaer !! Span !! Punte |- | 1 || 77 || {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] || [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] || 26 |- | 2 || 44 || {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] || [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] || 18 |- | 3 || 33 || {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] || [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Honda]] || 15 |- | 4 || 5 || {{DE-VLAG}} [[Sebastian Vettel]] || [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] || 12 |- | 5 || 16 || {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] || [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] || 10 |- | 6 || 20 || {{DK-VLAG}} [[Kevin Magnussen]] || [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] || 8 |- | 7 || 27 || {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] || [[Renault F1|Renault]] || 6 |- | 8 || 7 || {{FI-VLAG}} [[Kimi Räikkönen]] || [[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]]-[[Ferrari]] || 4 |- | 9 || 18 || {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] || [[Racing Point F1-span|Racing Point]]-[[Mercedes-Benz|BWT Mercedes]] || 2 |- | 10 || 26 || {{RU-VLAG}} [[Daniil Kvyat]] || [[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]-[[Honda]] || 1 |} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- ! Plek !! Span !! Punte |- | 1 || {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] || 44 |- | 2 || {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] || 22 |- | 3 || {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Honda]] || 15 |- | 4 || {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] || 8 |- | 5 || {{FR-VLAG}} [[Renault F1|Renault]] || 6 |- | 6 || {{CH-VLAG}} [[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]]-[[Ferrari]] || 4 |- | 7 || {{GB-VLAG}} [[Racing Point F1-span|Racing Point]]-[[Mercedes-Benz|BWT Mercedes]] || 2 |- | 8 || {{IT-VLAG}} [[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]-[[Honda]] || 1 |- | 9 || {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Renault]] || 0 |- | 10 || {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] || 0 |} <!-- == Verwysings == {{Verwysings}} --> {{F1GP 2010–2019}} [[Kategorie:Sport in Melbourne]] [[Kategorie:Australiese Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2019|Australië]] r8y9z23amadlbq4hb6ucardb1vtj8ae 2963953 2963952 2026-08-31T06:21:49Z Aliwal2012 39067 /* Kwalifisering */ 2963953 wikitext text/x-wiki [[Lêer:WPF1logo.png|80px|links]] [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 22em; " |+ style="font-size:85%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| {{AU-VLAG}} 2019 Formule 1 Rolex<br />Australiese Grand Prix |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Circuit Albert Park.svg|280px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>17 Maart 2019</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Melbourne Grand Prix Renbaan|Albert Park-straatrenbaan]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]]</small> | <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small>1:20.486</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste ronde</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]]</small> | <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small>1:25.580 (ronde 57 van 58)</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |- | '''<small>1</small>''' || <small>{{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]]</small> || <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- | '''<small>2</small>''' || <small>{{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]]</small> || <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- | '''<small>3</small>''' || <small>{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]</small> || <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Honda]]</small> |} Die '''[[2019 Formule Een-seisoen|2019 Formule Een]] [[Australiese Grand Prix]]''' is op [[17 Maart]] [[2019]] by die [[Melbourne Grand Prix Renbaan|Albert Park-straatrenbaan]] in [[Melbourne]], [[Australië]] gehou. Dit was die eerste wedren van die 2019-kampioenskapseisoen. == Bande beskikbaar gestel == [[Pirelli]] het die volgende bande aan alle spanne in Melbourne verskaf: {| class="wikitable" style="text-align:centre" |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- | [[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br />Hard C2 | {{spaces|3}}[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br />Medium C3 | [[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br />{{spaces|2}}Sag C4 | {{spaces|1}}[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br />Tussen-in | [[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br />{{spaces|3}}Reën |} == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Pos !No !Deelnemer !Span !K1 !K2 !K3 !rooster |- ! 1 | 44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:22.043 | '''1:21.014''' | '''1:20.486''' | 1 |- ! 2 | 77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:22.367 | 1:21.193 | 1:20.598 | 2 |- ! 3 | 5 | {{DE-VLAG}} [[Sebastian Vettel]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:22.885 | 1:21.912 | 1:21:190 | 3 |- ! 4 | 33 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Honda]] | 1:22.876 | 1:21:678 | 1:21.320 | 4 |- ! 5 | 16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | '''1:22.017''' | 1:21.739 | 1:21.442 | 5 |- ! 6 | 8 | {{FR-VLAG}} [[Romain Grosjean]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | 1:22.959 | 1:21.870 | 1:21.826 | 6 |- ! 7 | 20 | {{DK-VLAG}} [[Kevin Magnussen]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | 1:22.519 | 1:22.221 | 1:22.099 | 7 |- ! 8 | 4 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Renault]] | 1:22.702 | 1:22.423 | 1:22.304 | 8 |- ! 9 | 7 | {{FI-VLAG}} [[Kimi Räikkönen]] | [[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]]-[[Ferrari]] | 1:22.966 | 1:22.349 | 1:22.314 | 9 |- ! 10 | 11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Racing Point F1-span|Racing Point]]-[[Mercedes-Benz|BWT Mercedes]] | 1:22.908 | 1:22.532 | 1:22.781 | 10 |- ! 11 | 27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Renault F1|Renault]] | 1:22.540 | 1:22.562 | style="background-color:#ffcccc" | | 11 |- ! 12 | 3 | {{AU-VLAG}} [[Daniel Ricciardo]] | [[Renault F1|Renault]] | 1:22.921 | 1:22.570 | style="background-color:#ffcccc" | | 12 |- ! 13 | 23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]-[[Honda]] | 1:22.757 | 1:22.636 | style="background-color:#ffcccc" | | 13 |- ! 14 | 99 | {{IT-VLAG}} [[Antonio Giovinazzi]] | [[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]]-[[Ferrari]] | 1:22.431 | 1:22.714 | style="background-color:#ffcccc" | | 14 |- ! 15 | 26 | {{RU-VLAG}} [[Daniil Kvyat]] | [[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]-[[Honda]] | 1:22.511 | 1:22.774 | style="background-color:#ffcccc" | | 15 |- ! 16 | 18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Racing Point F1-span|Racing Point]]-[[Mercedes-Benz|BWT Mercedes]] | 1:23.017 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 16 |- ! 17 | 10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Honda]] | 1:23.020 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 17 |- ! 18 | 55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[McLaren]]-[[Renault]] | 1:23.084 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 18 |- ! 19 | 63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:24.360 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 19 |- ! 20 | 88 | {{PL-VLAG}} [[Robert Kubica]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:26.067 | style="background-color:#ffcccc" | | style="background-color:#ffcccc" | | 20 |- |- !colspan="8"| K1 107% tyd: 1:27.758 |} [[Lêer:2019 01 AUS Qualy.png|duimnael|links|800px|Wegspringrooster vir die 2019 Australiese Grand Prix]] {{clr}} == Renuitslag == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Pos ! No ! Bestuurder ! Span ! Rondtes ! Tyd/Rede ! Rooster ! Punte |- ! 1 | 77 | {{FI-VLAG}} '''[[Valtteri Bottas]]''' | '''[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]''' | 58 | 1:25:27.325 | 2 | '''26'''{{Pictogram vinnigste ronde}} |- ! 2 | 44 | {{GB-VLAG}} '''[[Lewis Hamilton]]''' | '''[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]''' | 58 | +20.886 | 1 | '''18''' |- ! 3 | 33 | {{NL-VLAG}} '''[[Max Verstappen]]''' | '''[[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Honda]]''' | 58 | +22.520 | 4 | '''15''' |- ! 4 | 5 | {{DE-VLAG}} '''[[Sebastian Vettel]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 58 | +57.109 | 3 | '''12''' |- ! 5 | 16 | {{MC-VLAG}} '''[[Charles Leclerc]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | 58 | +58.203 | 5 | '''10''' |- ! 6 | 20 | {{DK-VLAG}} '''[[Kevin Magnussen]]''' | '''[[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]]''' | 58 | +1:27.156 | 7 | '''8''' |- ! 7 | 27 | {{DE-VLAG}} '''[[Nico Hülkenberg]]''' | '''[[Renault F1|Renault]]''' | 57 | +1 ronde | 11 | '''6''' |- ! 8 | 7 | {{FI-VLAG}} '''[[Kimi Räikkönen]]''' | '''[[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]]-[[Ferrari]]''' | 57 | +1 ronde | 9 | '''4''' |- ! 9 | 18 | {{CA-VLAG}} '''[[Lance Stroll]]''' | '''[[Racing Point F1-span|Racing Point]]-[[Mercedes-Benz|BWT Mercedes]]''' | 57 | +1 ronde | 16 | '''2''' |- ! 10 | 26 | {{RU-VLAG}} '''[[Daniil Kvyat]]''' | '''[[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]-[[Honda]]''' | 57 | +1 ronde | 15 | '''1''' |- ! 11 | 10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Honda]] | 57 | +1 ronde | 17 | |- ! 12 | 4 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Renault]] | 57 | +1 ronde | 8 | |- ! 13 | 11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Racing Point F1-span|Racing Point]]-[[Mercedes-Benz|BWT Mercedes]] | 57 | +1 ronde | 10 | |- ! 14 | 23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]-[[Honda]] | 57 | +1 ronde | 13 | |- ! 15 | 99 | {{IT-VLAG}} [[Antonio Giovinazzi]] | [[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]]-[[Ferrari]] | 57 | +1 rondte | 14 | |- ! 16 | 63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 56 | +2 rondtes | 19 | |- ! 17 | 88 | {{PL-VLAG}} [[Robert Kubica]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 55 | +3 rondes | 20 | |- ! DNF | 8 | {{FR-VLAG}} [[Romain Grosjean]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | 29 | Wiel | 6 | |- ! DNF | 3 | {{AU-VLAG}} [[Daniel Ricciardo]] | [[Renault F1|Renault]] | 28 | Ongelukskade | 12 | |- ! DNF | 55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[McLaren]]-[[Renault]] | 9 | Enjin | 18 | |} '''{{Pictogram vinnigste ronde}}''' Bottas ontvang 'n ekstra punt vir die vinnigste rondte. == Puntestand na die Grand Prix == === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- ! Plek !! No. !! Renjaer !! Span !! Punte |- | 1 || 77 || {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] || [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] || 26 |- | 2 || 44 || {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] || [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] || 18 |- | 3 || 33 || {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] || [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Honda]] || 15 |- | 4 || 5 || {{DE-VLAG}} [[Sebastian Vettel]] || [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] || 12 |- | 5 || 16 || {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] || [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] || 10 |- | 6 || 20 || {{DK-VLAG}} [[Kevin Magnussen]] || [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] || 8 |- | 7 || 27 || {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] || [[Renault F1|Renault]] || 6 |- | 8 || 7 || {{FI-VLAG}} [[Kimi Räikkönen]] || [[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]]-[[Ferrari]] || 4 |- | 9 || 18 || {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] || [[Racing Point F1-span|Racing Point]]-[[Mercedes-Benz|BWT Mercedes]] || 2 |- | 10 || 26 || {{RU-VLAG}} [[Daniil Kvyat]] || [[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]-[[Honda]] || 1 |} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- ! Plek !! Span !! Punte |- | 1 || {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] || 44 |- | 2 || {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] || 22 |- | 3 || {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Honda]] || 15 |- | 4 || {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] || 8 |- | 5 || {{FR-VLAG}} [[Renault F1|Renault]] || 6 |- | 6 || {{CH-VLAG}} [[Alfa Romeo (Formule 1)|Alfa Romeo]]-[[Ferrari]] || 4 |- | 7 || {{GB-VLAG}} [[Racing Point F1-span|Racing Point]]-[[Mercedes-Benz|BWT Mercedes]] || 2 |- | 8 || {{IT-VLAG}} [[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]-[[Honda]] || 1 |- | 9 || {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Renault]] || 0 |- | 10 || {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] || 0 |} <!-- == Verwysings == {{Verwysings}} --> {{F1GP 2010–2019}} [[Kategorie:Sport in Melbourne]] [[Kategorie:Australiese Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2019|Australië]] 0wlzob7oczut9r34gydtuc7c0z9dwae 0 264520 2963885 2954875 2026-08-30T19:32:31Z SpesBona 2720 + [[Sjabloon:Voorbladster]] 2963885 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas renjaer | name = Lando Norris | image = 2024-08-25 Motorsport, Formel 1, Großer Preis der Niederlande 2024 STP 3968 by Stepro (cropped2).jpg | caption = Norris, wenner van die [[2024 Nederlandse Grand Prix]] | image_size = 200px | birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1999|11|13}} | birth_place = [[Bristol]], [[Verenigde Koninkryk]] | nationality = {{vlagikoon|GBR}} Brit | Years = [[2018 Formule Een-seisoen|2018]] - | Old Team = | 2026 Team = [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | Car number = 1 | Races = {{F1stat|NOR|entries}} ({{F1stat|NOR|starts}} begin) | Championships = 1 (2025) | Wins = {{F1stat|NOR|wins}} | Podiums = {{F1stat|NOR|podiums}} | Points = {{F1stat|NOR|careerpoints}} | Poles = {{F1stat|NOR|poles}} | Fastest laps = {{F1stat|NOR|fastestlaps}} | First race = [[2019 Australiese Grand Prix]] | First win = [[2024 Miami Grand Prix]] | Last win = [[2026 Nederlandse Grand Prix]] | Last race = {{laaste F1GP}} | Last season = 2025 | Last position = 1ste (423 punte) }} '''Lando Norris''' (* [[13 November]] [[1999]]) is 'n Brits-Belgiese professionele motorrenjaer wat tans vir die [[McLaren]]-span aan [[Formule Een]]renne deelneem en onder die Britse vlag jaag. Hy het die MSA Formule-kampioenskap in 2015 gewen, en die Toyota Racing-reeks, Eurocup Formule Renault 2.0 en Formule Renault 2.0 Noord-Europese Beker in 2016. Hy het ook daardie jaar die McLaren Autosport BRDC-toekenning ontvang. Hy het daarna die 2017 FIA Formule 3 Europese Kampioenskap gewen en het in 2018 naas George Russell in die FIA Formule 2-kampioenskap geëindig, beide saam met Carlin. Hy was 'n lid van die McLaren Jongbestuurderprogram. == Formule 1-renloopbaan == In Februarie 2017 is Norris as 'n junior bestuurder by McLaren onderteken.<ref>{{cite web|url=http://www.autosport.com/news/report.php/id/128207|title=McLaren F1 team signs Lando Norris to its junior programme|last=Khorounzhiy|first=Valentin|work=Autosport|date=22 Februarie 2017|access-date=22 Februarie 2017}}</ref> Later daardie jaar het Norris vir McLaren getoets in 'n geskeduleerde middelseisoentoets. Hy het die tweede vinnigste rondte in die tweede dag van toetse by die [[Hungaroring]] afgelê.<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/headlines/2017/8/kubica-fourth-fastest-on-return-as-vettel-sets-testing-pace.html|title=Kubica fourth fastest on return as Vettel sets testing pace|publisher=ESPN F1|date=2 Augustus 2017|access-date= 2 Augustus 2017}}</ref> Aan die einde van 2017 het Norris die amptelike McLaren-toets- en reserwejaer vir die [[2018 Formule Een-seisoen|2018-seisoen]] geword.<ref>{{Cite news|date=6 November 2017|title=McLaren Formula 1 – Lando Norris becomes official McLaren test and reserve driver for 2018|language=en|work=mclaren.com|url=http://www.mclaren.com/formula1/team/reserve-test-development-drivers/lando-norris-becomes-official-mclaren-test-reserve-driver-2018/|url-status=dead|access-date=6 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221051536/https://www.mclaren.com/formula1/team/reserve-test-development-drivers/lando-norris-becomes-official-mclaren-test-reserve-driver-2018/|archive-date=21 February 2018}}</ref> Norris het aan sy eerste amptelike oefensessie by die [[2018 Belgiese Grand Prix|Belgiese Grand Prix]] deelgeneem en 26 rondtes aangeteken.<ref>{{Cite web|last=Mitchell|first=Scott|title=Vettel heads Verstappen and Hamilton in 2018 Belgian Grand Prix FP1|url=https://www.autosport.com/f1/news/138217/vettel-heads-verstappen-and-hamilton-in-spa-fp1|access-date=7 November 2020|website=Autosport.com|language=en}}</ref> Norris het gedurende die jaar ses verdere oefensessies afgelê. === Sedert 2019 by McLaren === [[Lêer:Lando Norris, Chinese GP 2019.jpg|links|duimnael|Norris (afgebeeld by die [[Chinese Grand Prix]]) het in 2019 op 19-jarige ouderdom sy Formule Een-debuut by [[McLaren]] gemaak.]] Norris was gekontrakteer om vir McLaren te jaag vir die [[2019 Formule Een-seisoen|2019 Formule Een Wêreldkampioenskapseisoen]], saam met spanmaat [[Carlos Sainz jr]]..<ref>{{cite web |title=Lando Norris to drive for McLaren in 2019 |url=https://www.mclaren.com/formula1/team/lando-norris/lando-norris-drive-mclaren-2019/ |publisher=McLaren |access-date=3 September 2018}}</ref> Hy het met sy debuut by die [[2019 Australiese Grand Prix]] agtste gekwalifiseer en die wedren in die twaalfde plek voltooi. Hy het sy eerste Formule Een-punte behaal deur sesde te eindig by die volgende ren, die [[2019 Bahreinse Grand Prix|Bahreinse Grand Prix]].<ref>{{Cite news|last=Slater|first=Luke|date=2 April 2019|title=Lando Norris's impressive Bahrain Grand Prix hints at a McLaren revival|language=en|work=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2019/04/02/lando-norriss-impressive-bahrain-grand-prix-hints-mclaren-revival/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2019/04/02/lando-norriss-impressive-bahrain-grand-prix-hints-mclaren-revival/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=7 November 2020|issn=0307-1235}}</ref> Die [[2019 Chinese Grand Prix|Chinese Grand Prix]] was die eerste van Norris se onttrekkings daardie seisoen, nadat skade van 'n botsing met [[Daniil Kvyat]] op die eerste rondte veroorsaak het dat hy later aan die wedren onttrek het.<ref>{{Cite news|last=Duncan|first=Phil|date=14 April 2019|title=Lando Norris feared first lap Chinese Grand Prix crash would leave him upside down|language=en|work=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2019/04/14/lando-norris-feared-first-lap-chinese-grand-prix-crash-would/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2019/04/14/lando-norris-feared-first-lap-chinese-grand-prix-crash-would/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=7 November 2020|issn=0307-1235}}</ref> Verdere onttrekkings het gekom by die [[2019 Spaanse Grand Prix|Spaanse Grand Prix]] ná 'n botsing met [[Lance Stroll]] en by die [[2019 Kanadese Grand Prix|Kanadese Grand Prix]] toe 'n brand aan sy remme veroorsaak het dat sy suspensie ingegee het.<ref>{{cite web|url=https://www.autosport.com/f1/news/mclaren-f1-team-identifies-cause-of-norriss-canadian-gp-breakage-4986064/4986064/|title=McLaren F1 team identifies cause of Norris's Canadian GP breakage|website=autosport.com|first=Adam|last=Cooper|date=18 Junie 2019|accessdate=16 Julie 2021}}</ref> Norris was op koers om sewende by die [[2019 Franse Grand Prix|Franse Grand Prix]] te eindig, maar het laat in die wedren hidrouliese probleme ondervind, en is uiteindelik negende geklassifiseer. Dit is gevolg deur 'n sesde plek by die [[2019 Oostenrykse Grand Prix|Oostenrykse Grand Prix]], wat sy beste uitslag verteenwoordig het. Hy is gedwing om laaste by die [[2019 Duitse Grand Prix|Duitse Grand Prix]] weg te spring as gevolg van boetes vir die oorskryding van die toegelate aantal enjinkomponente vir die seisoen. Hy het later uit die wedren geval ná 'n kragverlies.<ref>{{Cite web|title=McLaren Racing – 2019 German Grand Prix|url=https://www.mclaren.com/racing/2019/german-grand-prix/2019-german-grand-prix/|access-date=7 November 2020|website=www.mclaren.com|language=en}}</ref> By die [[2019 Belgiese Grand Prix|Belgiese Grand Prix]] het hy sy pad van elfde tot vyfde in die vroeë stadiums van die wedren oopgeveg. Hy het hierdie posisie behou en was ingestel om sy beste loopbaanuitslag aan te teken, maar het 'n kragverlies op sy laaste rondte opgedoen en is elfde geklassifiseer.<ref>{{Cite web|last=Grounds|first=Ben|date=1 September 2019|title=Lando Norris left frustrated by final-lap mechanical failure at Belgian GP|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/11800151/lando-norris-left-frustrated-by-final-lap-mechanical-failure-at-belgian-gp|access-date=7 November 2020|website=Sky Sports|language=en}}</ref> Norris het sy [[2019 Formule Een-seisoen|debuut Formule Een-seisoen]] elfde in die jaerskampioenskap met 49 punte afgesluit. Spanmaat Sainz het 96 punte aangeteken, maar Norris het Sainz by elf van die een-en-twintig wedrenne uitgekwalifiseer. Tydens sy debuutjaar het Norris 'n meerjarige kontrak geteken om by McLaren te bly vir die [[2020 Formule Een-seisoen|2020-seisoen]] tot [[2022 Formule Een-seisoen|2022]].<ref>{{cite web|last=Richards|first=Giles|date=9 July 2019|title=Lando Norris signs new McLaren contract after superb start to F1 career|url=https://www.theguardian.com/sport/2019/jul/09/lando-norris-new-mclaren-contract-f1-carols-sainz|access-date=30 November 2019|website=The Guardian}}</ref> === 2020: Nooienspodium === By die seisoen-opener, die [[2020 Oostenrykse Grand Prix|Oostenrykse Grand Prix]] het Norris in die vierde plek gekwalifiseer, maar is na die derde plek bevorder na 'n roosterstraf vir [[Lewis Hamilton]], die hoogste roosterplek van sy loopbaan destyds en die hoogste vir McLaren sedert die [[2016 Oostenrykse Grand Prix]].<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.we-never-thought-we-could-beat-racing-point-admits-norris-after-career-best.709o2E45PFuzgfJnWrPrbH.html|title=Lando Norris admits McLaren 'never thought' they could beat Racing Point as he secures best-ever qualifying result in Austria &#124; Formula 1®|website=formula1.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122145434/https://www.formula1.com/en/latest/article.we-never-thought-we-could-beat-racing-point-admits-norris-after-career-best.709o2E45PFuzgfJnWrPrbH.html|archive-date=22 January 2021|access-date=26 February 2021}}</ref> In die laaste stadiums van die wedren is die derde geplaasde Hamilton 'n vyf-sekonde-straf opgelê vir die veroorsaak van 'n botsing met Alex Albon. Norris het die vinnigste rondte van die wedren in die laaste rondte opgestel om 4.802 sekondes agter Hamilton te eindig, en Norris behaal die eerste podiumplek van sy loopbaan.<ref>{{Cite news|last=Matthey|first=James|date=6 July 2020|title=Lando Norris was the highlight of the Austrian GP after snatching a podium finish|url=https://www.news.com.au/sport/motorsport/formula-one/lando-norris-was-the-highlight-of-the-austrian-gp-after-snatching-a-podium-finish/news-story/f523339baa3ee049753ef1c38bf630e9|access-date=6 July 2020|newspaper=News.com.au|language=en-AU|archive-date=6 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200706055837/https://www.news.com.au/sport/motorsport/formula-one/lando-norris-was-the-highlight-of-the-austrian-gp-after-snatching-a-podium-finish/news-story/f523339baa3ee049753ef1c38bf630e9|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Duncan|first1=Phil|last2=Slater|first2=Luke|date=5 July 2020|title=Valtteri Bottas wins chaotic Austrian Grand Prix as brilliant Lando Norris takes maiden podium for McLaren|url=https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2020/07/05/f1-austrian-grand-prix-2020-live-spielberg-race-results-hamilton/|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2020/07/05/f1-austrian-grand-prix-2020-live-spielberg-race-results-hamilton/|archive-date=11 January 2022|url-access=subscription|url-status=live|newspaper=The Telegraph}}</ref> By die [[2020 Stiermarkse Grand Prix|Stiermarkse Grand Prix]] het Norris sesde gekwalifiseer, maar is 'n drie-plek-roosterstraf opgelê vir verbysteek onder [[Vlae gebruik in motorwedrenne|geel vlae]] tydens oefening. Hy het drie motors in die laaste twee rondtes van die wedren verbygesteek om vyfde te eindig, in wat hy beskryf het as "een van die beste wedrenne van my loopbaan".<ref>{{Cite web|url=https://www.planetf1.com/news/lando-norris-styrian-gp-best-race/|title=Norris: Styrian GP best race of F1 career|date=12 July 2020|website=planetf1.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730131210/https://www.planetf1.com/news/lando-norris-styrian-gp-best-race/|archive-date=30 July 2021|access-date=16 July 2021}}</ref> Ses agtereenvolgende punteverdienstes is tussen die [[2020 Britse Grand Prix|Britse]] en [[2020 Toskaanse Grand Prix|Toskaanse]] Grands Prix behaal.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/results.html/2020/races/1053/tuscany/race-result.html|title=Tuscan Grand Prix race results|website=formula1.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921115214/https://www.formula1.com/en/results.html/2020/races/1053/tuscany/race-result.html|archive-date=21 September 2020|access-date=7 November 2020}}</ref> Norris het skade opgedoen tydens die eerste rondte van die [[2020 Russiese Grand Prix|Russiese Grand Prix]] en die wedren vyftiende geëindig. By die [[2020 Eifelse Grand Prix|Eifelse Grand Prix]] het hy van die sesde plek onttrek weens kragbronversaking. Tydens die [[2020 Portugese Grand Prix|Portugese Grand Prix]] het 'n botsing met [[Lance Stroll]] en 'n pap wiel tot 'n dertiende plek gelei.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.who-were-the-winners-and-losers-of-the-portuguese-grand-prix.8cSP4vj2v8wr1lpc9zwLd.html|title=Who were the Winners and Losers of the 2020 Portuguese Grand Prix?|website=formula1.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201102041951/https://www.formula1.com/en/latest/article.who-were-the-winners-and-losers-of-the-portuguese-grand-prix.8cSP4vj2v8wr1lpc9zwLd.html|archive-date=2 November 2020|access-date=7 November 2020}}</ref> Hierna het Norris kritiek gekry oor sy opmerkings dat Stroll "blykbaar nie leer nie"<ref>{{Cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/36306/12115132/lando-norris-angry-with-lance-stroll-after-crash-at-portuguese-gp|title=Lando Norris angry with Lance Stroll after crash at Portuguese GP|website=Sky Sports|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103200855/https://www.skysports.com/f1/news/36306/12115132/lando-norris-angry-with-lance-stroll-after-crash-at-portuguese-gp|archive-date=3 November 2020|access-date=9 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-says-stroll-doesnt-seem-to-learn-after-portuguese-gp-collision.3f9HSpByasXi9zkyJlUgqX.html|title=Norris says Stroll 'doesn't seem to learn' after Portuguese GP collision|date=25 October 2020|website=formula1.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028212500/https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-says-stroll-doesnt-seem-to-learn-after-portuguese-gp-collision.3f9HSpByasXi9zkyJlUgqX.html|archive-date=28 October 2020|access-date=7 November 2020}}</ref> en sy vermeende aftakeling van Lewis Hamilton se behaal van die meeste Grand Prix-oorwinnings, en dit beskryf as "niks vir hom" nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.essentiallysports.com/f1-news-emilia-romagna-grand-prix-lando-norris-explains-apology-tweet-was-for-lewis-hamilton-after-public-backlash/|title=Lando Norris explains apology Tweet was for Lewis Hamilton after public backlash|last=Gopal|first=Bhargav|date=30 October 2020|website=EssentiallySports|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202222115/https://www.essentiallysports.com/f1-news-emilia-romagna-grand-prix-lando-norris-explains-apology-tweet-was-for-lewis-hamilton-after-public-backlash/|archive-date=2 December 2020|access-date=9 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.essentiallysports.com/f1-news-emilia-romagna-grand-prix-last-few-days-have-been-the-worst-lando-norris-asserts-hes-a-nice-guy/|title="Last few days have been the worst"- Lando Norris asserts he's a "Nice Guy"|last=Manjunath|first=Ayush|date=31 October 2020|website=EssentiallySports|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421043124/https://www.essentiallysports.com/f1-news-emilia-romagna-grand-prix-last-few-days-have-been-the-worst-lando-norris-asserts-hes-a-nice-guy/|archive-date=21 April 2021|access-date=9 November 2020}}</ref> Daarna het Norris om verskoning gevra vir sy opmerkings oor Stroll en ook 'n persoonlike verskoning aan Hamilton aangebied, waarin hy gesê het dat sy opmerkings "onverskillig" was en dat hy "[nie] die respek getoon het wat ek aan sekere mense behoort te hê nie".<ref>{{Cite web|url=https://thesportsrush.com/f1-news-i-owe-an-apology-lando-norris-apologizes-to-lance-stroll-after-abusing-him-on-team-radio/|title="I owe an apology" – Lando Norris apologizes to Lance Stroll after abusing him on team radio during Portuguese Grand Prix|date=27 October 2020|website=The SportsRush|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122165048/https://thesportsrush.com/f1-news-i-owe-an-apology-lando-norris-apologizes-to-lance-stroll-after-abusing-him-on-team-radio/|archive-date=22 January 2021|access-date=9 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/12118961/lando-norris-sent-lewis-hamilton-apology-over-comments-on-f1-wins-record|title=Lando Norris sent Lewis Hamilton apology over comments on F1 wins record|website=Sky Sports|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109005919/https://www.skysports.com/f1/news/12433/12118961/lando-norris-sent-lewis-hamilton-apology-over-comments-on-f1-wins-record|archive-date=9 November 2020|access-date=9 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.essentiallysports.com/f1-news-lando-norris-concedes-hes-been-stupid-and-careless-over-recent-comments/|title=Norris concedes he's been "stupid and careless" over recent comments|last=Gopal|first=Bhargav|date=27 October 2020|website=EssentiallySports|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204211847/https://www.essentiallysports.com/f1-news-lando-norris-concedes-hes-been-stupid-and-careless-over-recent-comments/|archive-date=4 December 2020|access-date=9 November 2020}}</ref> By die [[2020 Turkse Grand Prix|Turkse Grand Prix]] het Norris wat hy "die swakste wegsprong van sy loopbaan" genoem het, gehad.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.motorsport.com/f1/news/norris-made-worst-start-of-everyones-career-ever-in-turkey/4911396/|title=F1: Norris made 'worst start of everyone's career ever'|last=Cooper|first=Adam|date=16 November 2020|website=www.motorsport.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117193407/https://www.motorsport.com/f1/news/norris-made-worst-start-of-everyones-career-ever-in-turkey/4911396/|archive-date=17 November 2020|access-date=14 December 2020}}</ref> Hy het vanaf die veertiende plek weggespring na 'n vyf-plek-roosterstraf omdat hy nie geel vlae in kwalifisering gerespekteer het nie, maar het herstel om agtste te eindig en die vinnigste rondte van die wedren aangeteken.<ref name=":0" /> Norris het vierde geëindig by die [[2020 Bahreinse Grand Prix|Bahreinse Grand Prix]] en vyfde by die seisoenfinale [[2020 Aboe Dhabi Grand Prix|Aboe Dhabi Grand Prix]],<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-and-sainz-delighted-with-p4-and-p5-in-bahrain-gp-as-mclaren-jump-to.3rJI1QBfxpk2r6DUyuFkxn.html|title=Norris and Sainz delighted with P4 and P5 in Bahrain GP, as McLaren jump to third in constructors' battle|date=29 November 2020|website=www.formula1.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130005203/https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-and-sainz-delighted-with-p4-and-p5-in-bahrain-gp-as-mclaren-jump-to.3rJI1QBfxpk2r6DUyuFkxn.html|archive-date=30 November 2020|access-date=14 December 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.i-dont-know-where-it-came-from-norris-shocked-by-stunning-p4-in-abu-dhabi.7ffqnh8GiHYnP46VSzeUTL.html|title='I don't know where it came from' – Lando Norris shocked by stunning P4 in Abu Dhabi qualifying|date=12 December 2020|website=www.formula1.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212192814/https://www.formula1.com/en/latest/article.i-dont-know-where-it-came-from-norris-shocked-by-stunning-p4-in-abu-dhabi.7ffqnh8GiHYnP46VSzeUTL.html|archive-date=12 December 2020|access-date=14 December 2020}}</ref> wat, benewens die punte wat deur spanmaat Sainz aangeteken is, McLaren gehelp het om die derde plek in die vervaardigerskampioenskap voor [[Racing Point F1-span|Racing Point]]<ref>{{Cite news|last=Benson|first=Andrew|date=13 December 2020|title=Verstappen wins season finale in Abu Dhabi|language=en|work=BBC Sport|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/55294365|access-date=14 December 2020|archive-date=14 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201214011122/https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/55294365|url-status=live}}</ref> te behaal. Norris het die seisoen negende in die Bestuurderskampioenskap met 97 punte afgesluit, agt punte agter Sainz. === 2021 Eerste voorwegsprong === [[Lêer:FIA F1 Austria 2021 Nr. 4 Norris.jpg|duimnael|links|Norris jaag tydens die [[2021 Oostenrykse Grand Prix]]]] Norris het vir die 2021 seisoen by McLaren gebly, saam met Daniel Ricciardo terwyl Sainz die span verlaat het en na Ferrari oorgestap het.<ref>{{cite web|title=Daniel Ricciardo/Lando Norris will be the most exciting driver line up in 2021, says McLaren boss Zak Brown|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.ricciardo-norris-will-be-the-most-exciting-driver-line-up-in-2021-says-zak.3RCqTJxOAFyTfp9YxkAxVY.html|access-date=15 July 2020|website=formula1.com|date=26 June 2020|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116113436/https://www.formula1.com/en/latest/article.ricciardo-norris-will-be-the-most-exciting-driver-line-up-in-2021-says-zak.3RCqTJxOAFyTfp9YxkAxVY.html|url-status=live}}</ref> Norris het sewende gekwalifiseer vir die seisoen-opener Bahreinse Grand Prix en die wedren vierde geëindig.<ref>{{cite web|last=Noble|first=Jonathan|date=28 March 2021|title=McLaren insists it has no disappointment with Bahrain GP qualifying form|url=https://www.autosport.com/f1/news/mclaren-no-disappointment-bahrain-gp-qualifying/5953840/|access-date=18 April 2021|website=www.autosport.com|language=en|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418224658/https://www.autosport.com/f1/news/mclaren-no-disappointment-bahrain-gp-qualifying/5953840/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Qualifying Standings – Bahrain|url=https://www.formula1.com/en/results.html/2021/races/1064/bahrain/qualifying.html|access-date=18 April 2021|website=Formula 1|archive-date=28 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210328175040/https://www.formula1.com/en/results.html/2021/races/1064/bahrain/qualifying.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=28 March 2021|title=McLaren's Lando Norris had 'flashbacks' to maiden podium as he charged to P4 in Bahrain|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-had-flashbacks-to-maiden-podium-as-he-charged-to-p4-in-bahrain.5ksgDWSHznlTr9heyikSFz.html|access-date=18 April 2021|website=formula1.com|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415025524/https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-had-flashbacks-to-maiden-podium-as-he-charged-to-p4-in-bahrain.5ksgDWSHznlTr9heyikSFz.html|url-status=live}}</ref> By die volgende wedren, die [[2021 Emilia-Romagna Grand Prix|Emilia-Romagna Grand Prix]], is 'n kwalifiserende tyd wat hom derde op die rooster sou geplaas het, verwyder omdat hy baanbeperkings oorskry het, en hy het sewende vir die wedren weggespring. Norris het in die tweede plek gehardloop voordat hy met drie rondtes oor deur Lewis Hamilton verbygesteek is. Hy het derde geëindig om sy tweede Formule Een-podiumplek te behaal.<ref>{{Cite news|last=Benson|first=Andrew|date=18 April 2021|title=Verstappen wins classic as Hamilton recovers|work=[[BBC Sport]]|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/56793486|access-date=18 April 2021|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418153031/https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/56793486|url-status=live}}</ref> By die [[2021 Monaco Grand Prix|Monaco Grand Prix]] het Norris vyfde weggespring en voordeel getrek uit [[Charles Leclerc]] se versuim om die wedren te begin en [[Valtteri Bottas]] se onttrekking om nog 'n podiumplek te behaal. Norris is 'n roosterstraf opgelê en het negende by die [[2021 Azerbeidjanse Grand Prix|Azerbeidjanse Grand Prix]] begin omdat hy nie by die kuipe aangedoen het tydens 'n rooi vlag-periode in kwalifisering nie, 'n sanksie wat hy as "onregverdig" gekritiseer het.<ref>{{cite web |last1=Scott Michell |first1=Valentin Khorounzhiy |title='Gutted' Norris: Baku grid penalty and license points unfair |url=https://the-race.com/formula-1/gutted-norris-baku-grid-penalty-and-licence-points-unfair/ |website=The Race |date=5 June 2021 |publisher=The Race Media Ltd |access-date=5 June 2021 |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605155304/https://the-race.com/formula-1/gutted-norris-baku-grid-penalty-and-licence-points-unfair/ |url-status=live}}</ref> Hy het plekke in die wedren teruggewen om vyfde te eindig, gehelp deur ongelukke en foute van bestuurders voor hom. Norris het sy destydse hoogste plek op die baan geëwenaar by die [[2021 Stiermarkse Grand Prix|Stiermarkse Grand Prix]] in Oostenryk, deur derde te begin nadat Bottas 'n roosterstraf gekry het.<ref>{{cite web |title=Bottas Handed Three-place Grid Penalty |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-bottas-handed-three-place-grid-drop-and-penalty-points-for.5t4zHtuj4Z8pRjt7PFC6nn.html |website=Formula1 |access-date=28 June 2021 |archive-date=27 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210627202702/https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-bottas-handed-three-place-grid-drop-and-penalty-points-for.5t4zHtuj4Z8pRjt7PFC6nn.html |url-status=live }}</ref> Hy het vyfde geëindig vir die derde agtereenvolgende wedren.<ref>{{cite web |last1=McDonagh |first1=Connor |title=F1 2021 Styrian Grand Prix |url=https://www.crash.net/f1/results/982194/1/f1-2021-styrian-grand-prix-full-race-results-round-8 |website=Crash |date=27 June 2021 |publisher=Crash.net |access-date=28 June 2021 |archive-date=27 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210627143324/https://www.crash.net/f1/results/982194/1/f1-2021-styrian-grand-prix-full-race-results-round-8 |url-status=live }}</ref> Hy het hierdie kwalifiserende posisie by die volgende naweek se [[2021 Oostenrykse Grand Prix|Oostenrykse Grand Prix]] verbeter deur in die tweede plek weg te spring nadat hy 'n tyd van 0.048 sekondes agter die voorste wegspringplek van Max Verstappen opgestel het.<ref>{{cite web |title=2021 Austrian Grand Prix Qualifying Report |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.qualifying-verstappen-edges-out-sensational-norris-to-take-austrian-gp-pole.5X2ZtXmTdFw2ZjXFwRw1KJ.html |website=Formula1.com |access-date=4 July 2021 |archive-date=3 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210703192254/https://www.formula1.com/en/latest/article.qualifying-verstappen-edges-out-sensational-norris-to-take-austrian-gp-pole.5X2ZtXmTdFw2ZjXFwRw1KJ.html |url-status=live }}</ref> Norris het 'n straf tydens die wedren ontvang nadat daar beslis is dat hy [[Sergio Pérez]] van die baan gedwing het. Hy het die wedren derde voltooi om sy derde podiumplek van die seisoen te behaal.<ref>{{cite news |last1=Benson |first1=Andrew |title=Austrian GP Race Report |work=BBC Sport |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/57713734 |access-date=4 July 2021 |archive-date=4 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210704144330/https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/57713734 |url-status=live}}</ref> Hy het die sesde vinnigste tyd in Vrydag se kwalifisering by die [[2021 Britse Grand Prix|Britse Grand Prix]] opgestel, voordat hy vyfde in die nuwe-formaat naelren-kwalifisering en vierde in die Grand Prix geëindig het. Hierdie resultaat het hom na die derde plek in die jaerskampioenskap geskuif.<ref>{{cite web |title='I wanted a little bit more' – Lando Norris on British GP |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.i-wanted-that-little-bit-more-norris-disappointed-after-slow-pit-stop-costs.1cRqifHUHe5zn6Lny64DwN.html |website=Formula1.com |access-date=18 July 2021 |archive-date=18 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718201910/https://www.formula1.com/en/latest/article.i-wanted-that-little-bit-more-norris-disappointed-after-slow-pit-stop-costs.1cRqifHUHe5zn6Lny64DwN.html |url-status=live }}</ref> Hy het sesde gekwalifiseer vir die [[2021 Hongaarse Grand Prix|Hongaarse Grand Prix]]. Hy het tot derde plek verbeter met die eerste draai, maar is van agter deur Bottas getref, wat veroorsaak het dat hy met Verstappen gebots het. Norris het twee rondtes later weens ernstige skade uit die wedren onttrek. By die [[2021 Italiaanse Grand Prix|Italiaanse Grand Prix]] het Norris vierde in die naelren-kwalifisering geëindig, wat derde op die rooster vir die wedren geword het nadat Bottas 'n roosterstraf opgedoen het. Norris het die wedren tweede agter spanmaat Ricciardo voltooi, wat sy vierde podiumplek van die seisoen behaal het en McLaren se eerste een-twee-eindstryd sedert die 2010 Kanadese Grand Prix verseker het.<ref>{{cite web|title=2021 Italian Grand Prix race report and highlights: Ricciardo leads stunning McLaren 1-2 at Monza after Verstappen and Hamilton collide again|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.ricciardo-leads-stunning-mclaren-1-2-at-monza-after-verstappen-and-hamilton.2BH4g9dpznux3HTK3SXj9B.html|access-date=12 September 2021|website=formula1|archive-date=12 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912145723/https://www.formula1.com/en/latest/article.ricciardo-leads-stunning-mclaren-1-2-at-monza-after-verstappen-and-hamilton.2BH4g9dpznux3HTK3SXj9B.html|url-status=live}}</ref> Norris het sy eerste Formule Een-voorwegspringposisie in veranderende weersomstandighede tydens kwalifisering by die [[2021 Russiese Grand Prix|Russiese Grand Prix]] behaal. Hy het die voorsprong in die eerste rondte aan Carlos Sainz verloor voordat hy dit in rondte 13 herwin het. Norris het die wedren voortgesit met Lewis Hamilton kort agter hom totdat dit in die laaste rondtes begin reën het. Norris het besluit om op droëweerbande te bly terwyl Hamilton vir intermediêre bande kuipe toe is. Die reën het gou vererger, wat Hamilton toegelaat het om hom verby te steek en Norris gedwing het om vir intermediêre bande in te kuip. Norris het sewende geëindig en die vinnigste rondte van die wedren aangeteken. Norris het punte in elk van die oorblywende sewe wedrenne van die seisoen aangeteken, maar het nie hoër as sewende geëindig nie. Hy het derde gekwalifiseer by die seisoen-eindigende Abu Dhabi Grand Prix en was die eerste van die vyf motors wat kontroversieel toegelaat is om hulself op die voorlaaste rondte van die wedren te ontloop. Hy het die besluit gekritiseer om die wedren op die laaste rondte te hervat en dit beskryf as "vir die TV".<ref>{{cite web |title=F1 drivers left confused by "made for TV" safety car unlapping call |url=https://www.autosport.com/f1/news/f1-drivers-left-confused-by-made-for-tv-safety-car-unlapping-call/6880631/ |access-date=13 December 2021 |website=Autosport|date=13 December 2021 }}</ref> Die uitslag van die laaste wedren het Norris tot sesde in die Wêreldbestuurderskampioenskap laat val, 4.5 punte agter voormalige spanmaat Sainz. Nietemin het Norris sy loopbaanbeste resultaat op die punteleer behaal en 160 punte teenoor spanmaat Ricciardo se 115 aangeteken. === 2022 === In Februarie 2022 het Norris 'n kontrakverlenging met McLaren onderteken wat hom 'n plek tot ten minste 2025 by die span verseker het.<ref>{{Cite web|title=Lando Norris agrees major contract extension to stay at McLaren until 2025|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-norris-agrees-major-contract-extension-to-stay-at-mclaren-until.5bK60HZJ6ddtdr1R2yIPhX.html|access-date=9 February 2022|website=www.formula1.com|language=en}}</ref> Norris het al drie dae van die Bahrein-amptelike voorseisoentoetse voltooi nadat Ricciardo positief getoets het vir COVID-19 en dit nie kon bywoon nie.<ref>{{Cite web|title=McLaren driver Daniel Ricciardo tests positive for covid 19|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.mclaren-driver-daniel-ricciardo-tests-positive-for-covid-19.5ocJxEFaCjo8ZVK0npWRGs.html|access-date=19 March 2022|website=www.formula1.com|language=en}}</ref> Beide McLaren-bestuurders het gekwalifiseer en buite die top tien geëindig tydens die seisoen-opener [[2022 Bahreinse Grand Prix|Bahreinse Grand Prix]]. Norris het toe punte aangeteken by die [[2022 Saoedi-Arabiese Grand Prix|Saoedi-Arabiese]] en [[2022 Australiese Grand Prix|Australiese Grands Prix]] voordat hy die span se enigste podiumplek van die seisoen behaal het met 'n derde plek by die [[2022 Emilia-Romagna Grand Prix|Emilia-Romagna Grand Prix]].<ref>{{Cite web |last=Thurston |first=Emma |date=24 April 2022 |title=Lando Norris hails McLaren's teamwork after P3 finish in Imola |url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/12597826/emilia-romagna-gp-lando-norris-hails-mclarens-teamwork-after-p3-finish-in-imola |access-date=25 April 2022 |website=Sky Sports F1 |language=en |archive-date=24 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424181333/https://www.skysports.com/f1/news/12433/12597826/emilia-romagna-gp-lando-norris-hails-mclarens-teamwork-after-p3-finish-in-imola |url-status=live }}</ref> By die nuwe [[2022 Miami Grand Prix|Miami Grand Prix]] is die veiligheidsmotor ontplooi toe Norris betrokke was in 'n ongeluk met [[Pierre Gasly]] se [[Scuderia AlphaTauri|AlphaTauri]].<ref>{{cite web |last1=Landman |first1=Declan |title=Norris laments 'silly accident' with Gasly in Miami |url=https://www.planetf1.com/news/lando-norris-pierre-gasly-miami-crash/ |website=plannetF1 |date=9 May 2022 |publisher=Sam Cooper |access-date=19 May 2022 |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519164549/https://www.planetf1.com/news/lando-norris-pierre-gasly-miami-crash/ |url-status=live }}</ref> Ten spyte van [[mangelontsteking]], het Norris sesde in die [[2022 Monaco Grand Prix|Monaco Grand Prix]] gekom en die vinnigste rondte aangeteken.<ref>{{cite web |title=Norris relieved to finish 'rewarding' Monaco GP in P6 after overcoming tonsillitis and torrential rain |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-relieved-to-finish-rewarding-monaco-gp-in-p6-after-overcoming.53UfNICh2UvdDlFtZP49tQ.html |access-date=31 May 2022 |website=www.formula1.com |language=en |archive-date=30 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530175447/https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-relieved-to-finish-rewarding-monaco-gp-in-p6-after-overcoming.53UfNICh2UvdDlFtZP49tQ.html |url-status=live }}</ref> Hy het vyftiende gekwalifiseer by die [[2022 Oostenrykse Grand Prix|Oostenrykse Grand Prix]], maar het in die naelren en die wedren herstel om sewende te eindig. Hy het toe vierde gekwalifiseer vir die [[2022 Hongaarse Grand Prix|Hongaarse Grand Prix]] maar kon nie Lewis Hamilton en die twee [[Red Bull Racing|Red Bulls]] agterhou nie en het sewende geëindig. Norris het sewentiende by die [[2022 Belgiese Grand Prix|Belgiese Grand Prix]] weggespring met 'n kragonderdele-straf en kon nie punte aanteken nie en het twaalfde geëindig. Hy het derde by die [[2022 Italiaanse Grand Prix|Italiaanse Grand Prix]] weggespring, maar weer teen die Red Bulls verloor en sewende geëindig. Sy beste resultaat sedert Emilia-Romagna was by die [[2022 Singapoerse Grand Prix|Singapoerse Grand Prix]] waar hy en Ricciardo onderskeidelik vierde en vyfde geëindig het, wat McLaren kortliks tot die vierde plek bo Alpine in die vervaardigerskampioenskap opgeskuif het. Hy het punte in die São Paulo Grand Prix naelren aangeteken, maar 'n ratkasfout het hom uit die punteposisies in die wedren geskakel. Hy het die seisoen met die sesde plek en die vinnigste rondte by die [[2022 Aboe Dhabi Grand Prix|Aboe Dhabi Grand Prix]] afgesluit. Hy het sewende in die Bestuurderskampioenskap geëindig en in die jaar 122 punte teenoor Ricciardo se 37 aangeteken.<ref>{{cite web|url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2022%20Abu%20Dhabi%20Grand%20Prix%20-%20Championship%20Points.pdf|title=Championship Points|publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]|access-date=4 June 2025|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201133412/https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2022%20Abu%20Dhabi%20Grand%20Prix%20-%20Championship%20Points.pdf|url-status=live}}</ref> === 2023 === [[Lêer:FIA F1 Austria 2023 Nr. 4 (1).jpg|duimnael|links|Norris jaag vir McLaren tydens die [[2023 Oostenrykse Grand Prix]].]] Norris het vir [[2023 Formule Een-seisoen|2023]] by McLaren aangebly, saam met nuweling [[Oscar Piastri]] wat Ricciardo vervang het.<ref>{{cite web |url=https://www.mclaren.com/racing/team/2021-fia-f2-champion-oscar-piastri-join-mclaren-racing-2023/ |title=McLaren Racing – 2021 FIA F2 champion Oscar Piastri to join McLaren Racing in 2023 |publisher=Mclaren.com |date= |access-date=3 September 2022 |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925165603/https://www.mclaren.com/racing/team/2021-fia-f2-champion-oscar-piastri-join-mclaren-racing-2023/ |url-status=live }}</ref> By die [[2023 Bahreinse Grand Prix|eerste ren in Bahrein]] het beide McLaren-motors betroubaarheidsprobleme ondervind.<ref name="MCL60 Bahrain Issues">{{Cite web |last1=Kew |first1=Matt |last2=Cleeren |first2=Filip |last3=Cooper |first3=Adam |date=6 March 2023 |title=McLaren reveals Norris and Piastri reliability issues in Bahrain GP |url=https://www.autosport.com/f1/news/mclaren-reveals-norris-and-piastri-reliability-issues/10440344/ |url-access=limited |access-date=7 March 2023 |website=[[Autosport]] |publisher=Motorsport Network |language=en |publication-place=London |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306024419/https://www.autosport.com/f1/news/mclaren-reveals-norris-and-piastri-reliability-issues/10440344/ |url-status=live }}</ref> Norris moes ses kuipestoppe maak om die probleem te ondersoek en het sewentiende en laaste van die voltooide jaers geëindig.<ref>{{Cite web |date=5 March 2023 |title=2023 Bahrain Grand Prix race report and highlights: Verstappen leads 1-2 in Bahrain season opener as Leclerc retires and Alonso takes final podium place in style |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.verstappen-leads-1-2-in-bahrain-season-opener-as-leclerc-retires-and-alonso.40788dU0VkiLz0gxRPo7n1.html |access-date=6 March 2023 |website=formula1.com |language=en}}</ref> Hy is vir die eerste keer sedert 2019 in die eerste kwalifiseringsessie by die [[2023 Saoedi-Arabiese Grand Prix|Saoedi-Arabiese Grand Prix]] uitgeskakel nadat hy teen 'n muur gebots het.<ref>{{cite web | url=https://www.formula1.com/en/latest/article.facts-and-stats-perez-matches-alesi-as-alonso-grabs-best-aston-martin-start.70Qj5u28UCVJf2b3Wc9eSf.html | title=Facts And Stats: Perez matches Alesi, as Alonso grabs best Aston Martin start since the 1950s &#124; Formula 1® | access-date=19 March 2023 | archive-date=19 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230319135630/https://www.formula1.com/en/latest/article.facts-and-stats-perez-matches-alesi-as-alonso-grabs-best-aston-martin-start.70Qj5u28UCVJf2b3Wc9eSf.html | url-status=live }}</ref> Hy het skade van puin in die eerste rondte opgedoen en weer sewentiende geëindig.<ref>{{Cite web |last=Cooper |first=Adam |date=20 March 2023 |title=McLaren's Piastri "surprised" by Gasly contact damage in Saudi Arabian GP |url=https://www.autosport.com/f1/news/piastri-surprised-by-gasly-contact-damage-in-saudi-arabian-gp/10446468/ |access-date=20 March 2023 |website=[[Autosport]] |publisher=Motorsport Network |language=en}}</ref> By die [[2023 Australiese Grand Prix|Australiese Grand Prix]] het McLaren hul eerste punte van die seisoen aangeteken; Piastri het agtste geëindig en Norris het van dertiende aan die begin tot sesde aan die einde verbeter. Nog 'n K1-eliminasie by die [[2023 Miami Grand Prix|Miami Grand Prix]] en kontak met [[Nyck de Vries]] by die wegsprong het gelei tot nog 'n uitslag sonder enige punte. Hy het derde gekwalifiseer by die [[2023 Spaanse Grand Prix|Spaanse Grand Prix]], maar kontak met Lewis Hamilton in die eerste rondte het hom laat terugsak. Hy is uit die punte-uitslag by die [[2023 Kanadese Grand Prix|Kanadese Grand Prix]] gestraf vir "onsportiewe gedrag" nadat hy buitensporig stadiger gery het terwyl hy die kuipelaan binnegegaan het, om sodoende 'n gaping vir Piastri voor hom te skep.<ref>{{cite web |date=2 July 2023 |title=McLaren's right of review over Norris's Canadian GP penalty rejected by the stewards |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/mclarens-right-of-review-over-norriss-canadian-gp-penalty-rejected-by-the.1sUxh4k9Xa0o55mCwo43J3 |website=formula1.com |publisher=Formula One Group |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526174534/https://www.formula1.com/en/latest/article/mclarens-right-of-review-over-norriss-canadian-gp-penalty-rejected-by-the.1sUxh4k9Xa0o55mCwo43J3 |archive-date=26 May 2024 |access-date=4 June 2025}}</ref> McLaren het opgraderings aan Norris se MCL60 vir die [[2023 Oostenrykse Grand Prix|Oostenrykse Grand Prix]] aangebring;<ref>{{cite web|url=https://speedcafe.com/no-mclaren-upgrades-for-piastri-in-austria/|title=No McLaren upgrades for Piastri in Austria|website=speedcafe.com|first=Mat|last=Coch|date=30 June 2023|access-date=7 November 2023|archive-date=30 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630035056/https://www.speedcafe.com/2023/06/30/no-mclaren-upgrades-for-piastri-in-austria/|url-status=live}}</ref> spanhoof Andrea Stella het opgemerk dat "feitlik die hele motor" herontwerp is.<ref>{{cite web|url=https://speedcafe.com/mclaren-b-spec-entire-car-redesigned/|title=McLaren admit 'entire car' has been redesigned|website=speedcafe.com|first=Ian|last=Parkes|date=17 June 2023|access-date=7 November 2023|archive-date=9 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064705/https://www.speedcafe.com/2023/06/17/mclaren-b-spec-entire-car-redesigned/|url-status=live}}</ref> Norris het vierde vir die wedren gekwalifiseer, derde vir die naelloop en vierde in die wedren geëindig. Meer sukses het by die [[2023 Britse Grand Prix|Britse Grand Prix]] gekom waar Norris en Piastri onderskeidelik tweede en derde gekwalifiseer het.<ref>{{Cite web |last=Boxall-Legge |first=Jake |date=8 July 2023 |title=F1 British GP: Verstappen on pole as McLaren drivers star |url=https://www.motorsport.com/f1/news/f1-british-gp-verstappen-on-pole-as-mclaren-drivers-star/10493329/ |access-date=8 July 2023 |website=www.motorsport.com |language=en |archive-date=9 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230709124942/https://www.motorsport.com/f1/news/f1-british-gp-verstappen-on-pole-as-mclaren-drivers-star/10493329/ |url-status=live }}</ref> Hy het Max Verstappen by die eerste draai verbygesteek en die wedren vir vier rondtes gelei voordat Verstappen die plek herwin het. In die latere stadiums van die wedren het Norris Lewis Hamilton afgeweer om tweede te eindig,<ref>{{Cite news|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/12918206/mclaren-and-rivals-surprised-by-lando-norris-pace-in-second-place-finish-at-british-grand-prix|work=Sky Sports|date=10 July 2023|access-date=10 July 2023|title=McLaren and rivals 'surprised' by Lando Norris' pace in second-place finish at British Grand Prix|archive-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709233648/https://www.skysports.com//f1/news/12433/12918206/mclaren-and-rivals-surprised-by-lando-norris-pace-in-second-place-finish-at-british-grand-prix|url-status=live}}</ref> wat hom die eerste McLaren-bestuurder maak wat op die podium by Silverstone geëindig het sedert Hamilton in 2010.<ref>{{Cite news|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.facts-and-stats-red-bull-match-mclarens-all-time-record-of-11-straight-wins.4mKBQZfrnz1SVcabfnmRbr.html|title=Facts And Stats: Red Bull match McLaren's all-time record of 11 straight wins|work=Formula 1|date=9 July 2023|access-date=10 July 2023|last=Kelly|first=Sean|archive-date=10 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230710011949/https://www.formula1.com/en/latest/article.facts-and-stats-red-bull-match-mclarens-all-time-record-of-11-straight-wins.4mKBQZfrnz1SVcabfnmRbr.html|url-status=live}}</ref> Hy het toe derde gekwalifiseer en teen Sergio Pérez verdedig om tweede te eindig by die [[2023 Hongaarse Grand Prix|Hongaarse Grand Prix]], die eerste agtereenvolgende podiumplekke van sy Formule Een-loopbaan. Hy het per ongeluk Verstappen se eersteplek-trofee – 'n handgemaakte Herend ter waarde van ongeveer VS$45&nbsp;000 – tydens die podiumvieringe gebreek; die trofee is later vervang.<ref>{{Cite web |url=https://thesportsrush.com/f1-news-watch-lando-norris-nearly-spoils-his-british-gp-heroics-while-spraying-300-prize-on-max-verstappen/ |title=Watch: Lando Norris Nearly Spoils His British GP Heroics While Spraying $300 Prize on Max Verstappen |last=Bhattacharjee |first=Somin |date=9 July 2023 |website=Thesportsrush.com |access-date=25 July 2023 |archive-date=25 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230725123448/https://thesportsrush.com/f1-news-watch-lando-norris-nearly-spoils-his-british-gp-heroics-while-spraying-300-prize-on-max-verstappen/ |url-status=live }}</ref> Hy het tweede by die [[2023 Nederlandse Grand Prix|Nederlandse Grand Prix]] weggespring, maar het sy span se besluit gekritiseer om nie bande tydens 'n reënbui te ruil nie; hy het toe sewende geëindig.<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12479/12951335/lando-norris-mclaren-driver-admits-to-looking-like-an-idiot-for-radio-rant-during-dutch-grand-prix|title=Lando Norris: McLaren driver admits to looking 'like an idiot' for radio rant during Dutch Grand Prix|website=skysports.com|date=31 August 2023|access-date=7 November 2023}}</ref> Vier agtereenvolgende podiumplekke het met die [[2023 Singapoerse Grand Prix|Singapoerse Grand Prix]] begin, waar Norris die Mercedes- duo van Hamilton en George Russell afgeweer het en minder as 'n sekonde agter die renwenner [[Carlos Sainz jr]]., sy voormalige McLaren-spanmaat, geëindig het. Sainz, wat Norris strategies albei Mercedesse laat terughou het, het Norris geprys omdat hy hom toegelaat het om die oorwinning te behaal; sy spanmaat Charles Leclerc is deur Hamilton en Russell, wat vir varser mediums kuipe toe is, verbygesteek en kon hulle dus nie terughou nie.<ref>{{cite web | url=https://www.formula1.com/en/latest/article.sainz-credits-key-carlando-moment-for-preventing-him-being-dead-meat-on-his.3EkQ4E8uKvn2kJdVgZksAE.html | title=Sainz credits key 'Carlando' moment for preventing him being 'dead meat' on his way to Singapore victory |website=Formula One |date=17 September 2023 |access-date=14 December 2023}}</ref> Hy het derde gekwalifiseer, agter spanmaat Piastri, by die [[2023 Japannese Grand Prix|Japannese Grand Prix]], maar hom in die wedren verbygesteek om tweede te eindig. Hy het 'n groot deel van die [[2023 Verenigde State Grand Prix|Verenigde State Grand Prix]] gelei nadat hy tweede gekwalifiseer het en Charles Leclerc aan die begin verbygesteek het, maar is uiteindelik deur Verstappen en Hamilton verbygesteek. Hamilton se diskwalifikasie na die wedren het Norris na die tweede plek bevorder.<ref>{{cite web |date=23 October 2023 |title=Hamilton and Leclerc disqualified from United States Grand Prix for technical breach |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-hamilton-and-leclerc-disqualified-from-united-states-grand-prix-for.10nvuyvEPfMgoeWxWOhw0a |website=Formula 1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330101423/https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-hamilton-and-leclerc-disqualified-from-united-states-grand-prix-for.10nvuyvEPfMgoeWxWOhw0a |archive-date=30 March 2024 |access-date=4 June 2025}}</ref> Norris het nie daarin geslaag om 'n mededingende kwalifiserende tyd by die [[2023 Meksikostad Grand Prix|Meksikostad Grand Prix]] op te stel nie en het sewentiende begin, maar het herstel om die wedren vyfde te voltooi. By die [[2023 São Paulo Grand Prix|São Paulo Grand Prix]] het hy die voorste wegspringplek in die naelren behaal, maar is deur Verstappen by die eerste draai verbygesteek en het tweede geëindig. Hy het ook tweede in die hoofwedren geëindig, nadat hy sesde weggespring het en vier plekke aan die begin ingehaal het. Sy enigste uitval van die seisoen was by die voorlaaste rondte, die [[2023 Las Vegas Grand Prix|Las Vegas Grand Prix]]. Hy het sestiende gekwalifiseer, maar 'n swaar ongeluk in die derde rondte gemaak. Hy is vir voorsorgmaatreëls hospitaal toe geneem en is dieselfde dag ontslaan.<ref>{{cite news |title=Lando Norris: How McLaren driver suffered huge accident at Las Vegas GP after first DNF of 2023 F1 season |url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13012155/lando-norris-how-mclaren-driver-suffered-huge-accident-at-las-vegas-gp-after-first-dnf-of-2023-f1-season |access-date=20 November 2023 |work=Sky Sports |date=10 November 2023 |language=en}}</ref> Norris het altesaam 205 punte teenoor Piastri se 97 behaal en sesde in die Bestuurderskampioenskap geëindig, wat sy resultaat van 2021 ewenaar. Hy het slegs een punt agter die vierde plek geëindig, terwyl [[Fernando Alonso]] en Charles Leclerc gelykop met 206 punte geëindig het.<ref>{{Cite web |title=F1 – The Official Home of Formula 1® Racing |url=https://www.formula1.com/ |access-date=2026-05-19 |website=Formula 1® - The Official F1® Website |language=en}}</ref> === 2024: Nooiensoorwinning === [[Lêer:Lando Norris,Chinese GP 2024 Race.jpg|duimnael|regs|Norris by die [[2024 Chinese Grand Prix]]]] Voor die [[2024 Formule Een-seisoen|2024-seisoen]] het Norris 'n nuwe meerjarige kontrak met McLaren geteken.<ref name="contract">{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-lando-norris-agrees-new-extended-multi-year-contract-with-mclaren.8rSSuSLeK21UXmWqBdXuL.html |title=Norris agrees new 'extended multi-year' contract with McLaren |website=Formula One |date=27 January 2024}}</ref> Hy het sesde geëindig by die eerste wedren, die [[2024 Bahreinse Grand Prix|Bahreinse Grand Prix]],<ref>{{cite web|url=https://www.autosport.com/f1/news/bahrain-f1-pace-a-good-sign-as-mclaren-weaknesses-remain-norris/10582701/|title=Bahrain F1 pace "a good sign" as McLaren weaknesses remain – Norris|website=autosport.com|first=Filip|last=Cleeren|date=3 March 2024|access-date=6 April 2024}}</ref> en sy eerste podium van die seisoen by die [[2024 Australiese Grand Prix|Australiese Grand Prix]] behaal, waar hy derde weggespring en geëindig het.<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13103567/lando-norris-when-and-where-is-mclaren-driver-most-likely-to-claim-an-elusive-first-f1-victory|title=Lando Norris: When and where is McLaren driver most likely to claim an elusive first F1 victory?|website=skysports.com|date=2 April 2024|access-date=6 April 2024}}</ref> Hy het die seisoen se eerste naelren-voorposisie by die [[2024 Chinese Grand Prix|Chinese Grand Prix]] behaal,<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-delighted-as-all-or-nothing-final-lap-nets-p1-during-sprint.1W3ZJnuE4wBuCCzFXYrMDI|title=Norris delighted as 'all or nothing' final lap nets P1 during Sprint Qualifying in Shanghai|website=formula1.com|date=19 April 2024|access-date=19 April 2024}}</ref> maar verskeie plekke in die eerste rondte van die naelren afgestaan en sesde geëindig.<ref>{{cite web |title=Verstappen beats Hamilton in dramatic Shanghai Sprint |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-charges-to-victory-over-hamilton-in-dramatic-shanghai-sprint.6B8IBGCczrPy6jLU3ztepf |publisher=Formula One |access-date=21 April 2024 |language=en |date=20 April 2024}}</ref> Vir die hoofwedren het hy vierde gekwalifiseer, Fernando Alonso verbygesteek en Sergio Pérez in die kuipe getroef om tweede te eindig,<ref>{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-charges-to-victory-over-norris-and-perez-in-action-packed-chinese.3Uz5CwNh5tEQt62umIGhob |title=Verstappen charges to victory over Norris and Perez in action-packed Chinese GP |date=21 April 2024 |access-date=22 April 2024 |website=Formula One}}</ref> sy vyftiende Formule Een-podium. By die [[2024 Miami Grand Prix|Miami Grand Prix]] het hy uit die naelren onttrek na 'n botsing met Alonso in die eerste draai.<ref>{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-charges-to-sprint-race-win-over-leclerc-and-perez-in-miami.3ziV5jwPsEc5HCQ1ODdIUF |title=Verstappen charges to Sprint win over Leclerc and Perez in Miami |date=4 May 2024 |access-date=5 May 2024 |website=Formula One}}</ref> Hy het vyfde vir die hoofwedren gekwalifiseer en die wedren gelei nadat die jaers voor hom by die kuipe aangedoen het. 'n Daaropvolgende veiligheidsmotor het Norris toegelaat om by die kuipe aan te doen en sy voorsprong te behou, wat hy voor Verstappen by die herbegin gehou het om sy eerste Grand Prix-oorwinning na 110 wedrenne en sy 16de podiumplek te behaal,<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-beats-verstappen-for-breakthrough-maiden-f1-victory-in-action-packed.7f9W6X9L3kPQILyO3NljL1 |title=Norris beats Verstappen for breakthrough maiden F1 victory in action-packed Miami Grand Prix |website=Formula One |date=5 May 2024}}</ref> en die rekord vir die meeste podiumplekke te ewenaar voordat hy 'n eerste oorwinning behaal het, 'n rekord wat hy nou deel met Patrick Depailler, [[Mika Häkkinen]], [[Eddie Irvine]] en [[Jean Alesi]].<ref>{{cite web |last1=Kelly |first1=Sean |title=Facts And Stats: Norris becomes 21st British winner on 110th McLaren start |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/facts-and-stats-norris-becomes-21st-british-winner-on-110th-mclaren-start.6FTFG2rWZK2QCRLWs8Q8tK |website=www.formula1.com |publisher=Formula One |access-date=5 May 2024}}</ref> Ná Miami het Norris vyf podiumplekke voor die somerpouse behaal. Hy het podiumplekke by [[2024 Emilia-Romagna Grand Prix|Imola]] behaal, waar hy Verstappen ingehaal het, maar hom nie kon verbysteek om te wen nie,<ref>{{cite news |date=19 May 2024 |title=Verstappen holds off thrilling late charge from Norris to win Emilia-Romagna Grand Prix |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-holds-off-thrilling-late-charge-from-norris-to-win-emilia-romagna.2CgBWm3GodjE3QIYIMWL0x|access-date=20 May 2024}}</ref> [[2024 Kanadese Grand Prix|Kanada]], waar hy die wedren vir 'n kort rukkie gelei het, maar deur strategie teen Verstappen verloor het,<ref>{{cite news |date=9 June 2024 |title=Verstappen beats Norris to victory in thrilling wet/dry Canadian GP |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-beats-norris-to-victory-in-thrilling-wet-dry-canadian-gp.6ytkbh7iDTWC3pJBwiaboI|access-date=10 June 2024}}</ref> en [[2024 Spaanse Grand Prix|Spanje]], waar hy voorste wegspringposisie geneem het, maar aan die begin uitgeval het.<ref>{{cite news |date=23 June 2024 |title=Verstappen beats Norris to victory in thrilling wet/dry Canadian GP |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-holds-of-norris-challenge-to-seal-victory-at-the-spanish-grand.7a5UhXMAtkhbslSDNiPVes|access-date=30 June 2024}}</ref> Ten spyte daarvan dat hy verskeie geleenthede kortgekom het, het Norris gesê dat hy homself as 'n kampioenskapsmededinger vir Verstappen beskou het na die opskudding van sy MCL38 se algehele vertoning.<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/we-can-do-it-norris-says-he-and-mclaren-have-what-it-takes-to-win-the-2024.oGANJUOwYD00f0nOexrUa|title='We can do it' – Norris says he and McLaren 'have what it takes' to win the 2024 title|access-date=23 September 2024}}</ref> Norris het nie daarin geslaag om 'n podiumplek by [[2024 Monaco Grand Prix|Monaco]] te behaal nie en het vierde geëindig agter spanmaat [[Oscar Piastri]],<ref>{{cite news |date=26 May 2024 |title=Leclerc clinches long-awaited home win in Monaco ahead of Piastri and Sainz after early drama |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/leclerc-clinches-long-awaited-home-win-in-monaco-ahead-of-piastri-and-sainz.4EmeQeb2P27aS8yGIVMOEO|access-date=26 May 2024}}</ref> en in [[2024 Oostenrykse Grand Prix|Oostenryk]], waar hy met Verstappen gespartel het voordat hy kontak met hom gemaak het wat die wedren beëindig het.<ref>{{cite news |date=30 June 2024 |title=Russell claims surprise win in Austria after Verstappen and Norris dramatically collide in battle for the lead |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-claims-surprise-win-in-austria-after-verstappen-and-norris.2Kmxvn4a42JYDFhvklagYk|access-date=30 June 2024}}</ref> Norris het verdere podiumplekke by die [[2024 Britse Grand Prix|Britse Grand Prix]] behaal en derde geëindig na 'n mislukte strategie,<ref>{{cite news |date=7 July 2024 |title=Hamilton beats Verstappen to first win since 2021 with record-breaking 9th British Grand Prix victory |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/hamilton-beats-verstappen-to-first-win-since-2021-with-record-breaking-9th.3teU9bznaWJlC2TGAYh0Vl}}</ref> en [[2024 Hongaarse Grand Prix|Hongarye]], waar hy die voorste wegspringposisie geneem het, maar by draai een uitgeval het, wat sy spanmaat Oscar Piastri die voortou gegee het. Nadat strategie hom kontroversieel eerste geprioritiseer het, het McLaren spanbevele op Norris afgedwing en hom beveel om stadiger te ry om Piastri die voortou en uiteindelik die wedrenoorwinning te gee.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/piastri-wins-hungarian-grand-prix-as-norris-belatedly-hands-back-lead-in.70F4mNzYrbmvNYaj8KXm18|title=Piastri wins Hungarian Grand Prix as Norris belatedly hands back lead in McLaren intra-team drama|website=www.formula1.com|access-date=22 July 2024}}</ref> Norris het sesde geëindig tydens die [[2024 Belgiese Grand Prix|Belgiese Grand Prix]], agter Verstappen, maar is na vyfde bevorder na die diskwalifikasie van George Russell.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-takes-incredible-victory-in-belgium-on-aging-tyres-after-thrilling.3FufXdo4r40I7kv5mJLMMR|title=Hamilton wins thrilling Belgian Grand Prix with team mate Russell disqualified|website=www.formula1.com|access-date=28 July 2024}}</ref> [[Lêer:2024-08-25 Motorsport, Formel 1, Großer Preis der Niederlande 2024 STP 4003 by Stepro.jpg|duimnael|links|Norris ''(middel)'' op die podium om sy oorwinning in die [[2024 Nederlandse Grand Prix]] te vier.]] Na die somerpouse het Norris die voorste wegspringplek by die [[2024 Nederlandse Grand Prix|Nederlandse Grand Prix]] behaal. Tydens die wedren het hy teen die tweede geplaaste Verstappen aan die begin verloor, maar hy het uiteindelik die eerste plek deur DRS teruggeëwen. Hy het die voorsprong behou, wat hy met die geruite vlag tot 22 sekondes vergroot het, om sy tweede oorwinning te behaal; McLaren se eerste by die [[Zandvoort-renbaan]] sedert [[Niki Lauda]] se oorwinning in 1985, en die eerste nie-Red Bull- of Max Verstappen-oorwinning by die baan sedert die terugkeer na die Formule Een-kalender in 2021.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-fights-back-against-verstappen-to-end-home-heros-run-of-dutch-gp-wins.3IPKJnhPnBEjWGAfrGeZQo|title=Norris fights back against Verstappen to end home hero's run of Dutch GP wins|website=www.formula1.com|access-date=25 August 2024}}</ref> Norris het toe die voorste wegspringposisie vir die [[2024 Italiaanse Grand Prix|Italiaanse ren]] geneem,<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-seals-pole-position-ahead-of-piastri-at-monza-as-mclaren-secure-front.4ZYpKyV7XxYPQoJ8WzLTtX|title=Norris seals pole position ahead of Piastri at Monza as McLaren secure front row lockout|website=www.formula1.com|access-date=31 August 2024}}</ref> wat die eerste agtereenvolgende voorste wegspringposisies van sy loopbaan was en die eerste McLaren-bestuurder geword het om hierdie prestasie te behaal sedert Lewis Hamilton in 2012. Hy het die ren voor Piastri begin, wat McLaren se eerste voorste ry-uitsluiting by Monza sedert 2012 was.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/facts-and-stats-verstappen-endures-his-worst-qualifying-in-a-year-as-norris.1wAlSfP6zHLevFiFuyifbK|title=Facts And Stats: Verstappen endures his worst qualifying in a year as Norris scores back-to-back poles for the first time|website=www.formula1.com|access-date=31 August 2024}}</ref> Norris het egter teen sy spanmaat verloor, wat hom by draai vier verbygesteek het, en sou uiteindelik derde eindig agter Piastri en renwenner Charles Leclerc, hoewel hy steeds die vinnigste rondte op rondte 53 behaal het.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/leclerc-thrills-the-tifosi-to-triumph-at-monza-ahead-of-piastri-and-norris.1aiYZF3rWZp2Q9yQtcuvqV|title=Leclerc thrills the Tifosi as he triumphs at Monza ahead of Piastri and Norris with bold Ferrari strategy paying off|website=Formula1.com|date=1 September 2024|access-date=1 September 2024}}</ref> Norris het sy en McLaren se eerste K1-uitskakeling sedert die 2023 Las Vegas Grand Prix tydens kwalifisering vir die [[2024 Azerbeidjanse Grand Prix|Azerbeidjanse Grand Prix]] gely.<ref>{{Cite web|url=https://www.autosport.com/f1/news/norris-still-hopeful-of-good-result-despite-q1-exit-in-baku/10654166/|title=Norris suffers bizarre Azerbaijan Q1 exit|website=Autosport|date=14 September 2024|access-date=15 September 2024 |last=Mann-Bryans |first=Mark}}</ref> Norris het sy rondte gestaak nadat 'n kort geel vlag by sektor drie gewys is; Esteban Ocon het sy motor teen die muur geskuur en dit so beskadig. Norris, wat sektor drie genader het, is gedwing om as gevolg hiervan op te lig, wat hom gedwing het om die rondte te laat vaar.<ref>{{Cite web|url=https://www.autosport.com/f1/news/the-f1-safety-system-calls-behind-norriss-wrong-time-baku-qualifying-exit/10654290/|title=The F1 safety system calls behind Norris's Azerbaijan qualifying exit|website=Autosport|date=14 September 2024|access-date=15 September 2024 |last=Kalinauckas |first=Alex}}</ref> Hy het tot vierde herstel nadat hy Verstappen verbygesteek het, en die gekombineerde resultate van hom en sy spanmaat, die wedrenwenner Piastri, het McLaren die eerste keer sedert 2014 die voortou laat neem in die Vervaardigerskampioenskap. Norris het sy vyfde voorste wegspringposisie van die seisoen by die [[2024 Singapoerse Grand Prix|Singapoerse Grand Prix]] behaal en 'n nuwe kwalifiserende rondtetydrekord by die [[Marinabaai Straatrenbaan]] opgestel. 'n Dominante vertoning het hom sy derde oorwinning met 'n marge van 20 sekondes voor Verstappen laat behaal,<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2024/sep/22/lando-norris-dominates-singapore-f1-gp-edges-closer-max-verstappen|title=Lando Norris eases to Singapore F1 GP win despite twice hitting wall|last=Richards|first=Giles|date=22 September 2024|website=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923182915/https://www.theguardian.com/sport/2024/sep/22/lando-norris-dominates-singapore-f1-gp-edges-closer-max-verstappen|archive-date=23 September 2024|access-date=23 September 2024}}</ref> en elke rondte tot oorwinning gelei.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/facts-and-stats-norris-becomes-fifth-winner-in-five-years-at-first-safety.5mUfDxYMC0wzslttHeAY9f|title=Facts And Stats: Norris becomes fifth winner in five years at first Safety Car-free Singapore Grand Prix|date=22 September 2024|website=Formula 1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923183313/https://www.formula1.com/en/latest/article/facts-and-stats-norris-becomes-fifth-winner-in-five-years-at-first-safety.5mUfDxYMC0wzslttHeAY9f|archive-date=23 September 2024|access-date=23 September 2024}}</ref> By die [[2024 Verenigde State Grand Prix|Verenigde State Grand Prix]] het Norris vierde vir die naelloop gekwalifiseer en derde geëindig. Norris het sy sesde voorste wegspringposisie vir die hoofren behaal, maar het verloor terwyl hy teen Verstappen gesukkel het, wat beide Ferrari's toegelaat het om die voortou en uiteindelike wedrenoorwinning te neem. Norris het uiteindelik met Verstappen gesukkel vir die laaste plek op die podium, wat Norris geweier is nadat 'n vyf-sekonde straf toegeken is omdat hy Verstappen van die baan af verbygesteek het,<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/leclerc-leads-dominant-ferrari-one-two-in-austin-as-norris-loses-third-to.3VSTWKOy40Ta1vvtlwHBff|title=Leclerc leads dominant Ferrari one-two in Austin as Norris loses third to Verstappen after penalty|date=20 October 2024|website=Formula 1}}</ref> en Norris het derde gekwalifiseer vir die [[2024 Meksikostad Grand Prix|Meksikostad Grand Prix]] en tweede geëindig nadat hy 'n fout deur Charles Leclerc benut het.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/sainz-surges-to-mexico-victory-ahead-of-norris-and-leclerc-as-verstappen-hit.3duSNduH2cxC7K91WDSXda|title=Sainz surges to Mexico victory ahead of Norris and Leclerc as Verstappen hit with two penalties for Norris moves|date=27 October 2024|website=Formula 1}}</ref> Nadat hy die [[2024 São Paulo Grand Prix|São Paulo-naelren]] van tweede plek gewen het nadat Piastri opdrag gegee is om posisies te ruil,<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-takes-victory-in-the-sao-paulo-sprint-ahead-of-piastri-after-mclaren.QHFcxKEzd9OoGvjJRTYNk|title=Norris takes victory in the Sao Paulo Sprint ahead of Piastri after McLaren driver switch|website=Formula 1.com|date=2 November 2024|access-date=2 November 2024}}</ref> het Norris die voorste wegspringplek vir die reëngeteisterde Grand Prix verower; hy is beboet vir die oortreding van die afgebroke wegspringprosedure en moes die voortou aan Russell afstaan. Hy het na sesde teruggesak na 'n ongeleë [[Vlae gebruik in motorwedrenne|rooi vlag]] en 'n fout met die herbegin, aangesien Verstappen van sewentiende plek gewen het, wat sy kampioenskapshoop gedemp het.<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-wins-chaotic-sao-paulo-grand-prix-after-stunning-recovery-from.1DIc8pzRmGbC3jHJmvtBi1|title=Verstappen wins chaotic Sao Paulo Grand Prix after stunning recovery from P17 as Alpine score shock double podium|website=Formula 1|date=3 November 2024}}</ref> Voor die [[2024 Las Vegas Grand Prix|Las Vegas Grand Prix]] het Norris blykbaar toegegee dat enige realistiese hoop om die bestuurderskampioenskap van Verstappen weg te neem, verby was, hoewel hy gereken het dat sy seisoen steeds op dreef was.<ref>{{Cite web|url=https://www.the-race.com/formula-1/whats-changed-for-norris-after-brutal-f1-title-bid-collapse/|title=What's changed for Norris after brutal F1 title bid collapse|date=21 November 2024|website=The Race}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.the-race.com/formula-1/lando-norris-interview-max-verstappen-f1-2024-season/#disqus_thread|title=Hard lessons, racing Verstappen and fan criticism – Norris interview|date=20 November 2024|website=The Race}}</ref> Norris het ook erken dat hy nie voorberei het vir 'n potensiële bestuurderskampioenskapstitel-bod aan die begin van die 2024-seisoen nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cvgezg12d8xo|title=Las Vegas Grand Prix: Lando Norris 'wasn't ready' for Max Verstappen title fight|date=21 November 2024|website=BBC Sport}}</ref> Norris het die Las Vegas Grand Prix in die sesde plek gekwalifiseer en voltooi, terwyl mededinger Verstappen vyfde geëindig het, wat Norris se titelbod wiskundig met twee rondes oor beëindig het.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-crowned-champion-as-russell-heads-mercedes-1-2-in-las-vegas.3TZdhZEthj8sADUPU8p6Ni|title=Verstappen crowned champion as Russell heads Mercedes 1-2|website=Formula 1® - The Official F1® Website}}</ref> By die [[2024 Katarse Grand Prix|Katarse Grand Prix]] se naelren het Norris elke rondte van die voorste wegspringplek af gelei totdat hy doelbewus stadiger gejaag het nader aan die wenstreep, en die oorwinning aan Piastri oorhandig as 'n guns vir die São Paulo-naelren.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/c1dpdq1xedno|title=Norris hands Qatar sprint win to Piastri for McLaren one-two|date=30 November 2024|access-date=30 November 2024|first=Andrew|last=Benson|website=[[BBC Sport]]}}</ref> Nigel Chiu van Sky Sports het die skuif vergelyk met [[Michael Schumacher]] s'n by die [[2002 Verenigde State Grand Prix]].<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13263508/qatar-gp-lando-norris-explains-decision-to-let-oscar-piastri-win-sprint-after-late-mclaren-switch|title=Qatar GP: Lando Norris explains decision to let Oscar Piastri win Sprint after late McLaren switch|date=30 November 2024|access-date=30 November 2024|first=Nigel|last=Chiu|website=Sky Sports}}</ref> Hy het 'n stop-en-ry-straf van tien sekondes ontvang vir 'n spoedoortreding onder geel vlae terwyl hy tweede in die wedren was, en het uiteindelik tiende geëindig, terwyl Charles Leclerc van Ferrari, wat nou Norris se hoofuitdager vir die kampioenskap-naaswennerplek was, die Grand Prix tweede agter kampioen Verstappen voltooi het.<ref>{{Cite web|url=https://www.the-race.com/formula-1/i-f-ed-it-up-norris-makes-no-excuses-for-costly-qatar-f1-penalty/|title='I f***ed it up' – Norris makes no excuses for costly Qatar penalty|date=1 December 2024|website=The Race}}</ref> Norris se fout en sterk Ferrari-resultate in Katar het bygedra dat McLaren se voorsprong in die Vervaardigerskampioenskap tot die tweede geplaasde Ferrari tot 21 punte verminder is voor die laaste rondte van die 2024-seisoen by die [[2024 Aboe Dhabi Grand Prix|Aboe Dhabi Grand Prix]], en Norris se voorsprong bo Charles Leclerc vir die tweede plek in die jaerskampioenskap tot slegs agt punte verminder voor dieselfde byeenkoms.<ref>{{Cite web|url=https://www.statsf1.com/en/2024/qatar/championnat.aspx|title=Qatar 2024 – Championship • Stats F1|website=www.statsf1.com}}</ref> In Aboe Dhabi het Norris die voorste wegspringplek geneem en tot die geruite vlag gelei in sy vierde oorwinning van die seisoen, wat McLaren se eerste vervaardigerstitel sedert 1998 verseker het.<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-sails-to-victory-ahead-of-sainz-and-leclerc-in-abu-dhabi-as-mclaren.52fogZq77Kgmdt75WN8kGM|title=Norris sails to victory ahead of Sainz and Leclerc in Abu Dhabi as McLaren seal constructors' championship|website=Formula One|date=8 December 2024}}</ref> === 2025: Nooienstitel in die stryd teen Verstappen en Piastri === [[Lêer:2025 Japan GP - McLaren - Lando Norris - FP1.jpg|duimnael|regs|Norris bestuur die McLaren MCL39 tydens die [[2025 Japannese Grand Prix]].]] McLaren het [[2025 Formule Een-seisoen|2025]] as titelgunstelinge betree, met Norris wat verklaar het dat hy "baie lesse" geleer het in sy poging om Wêreldbestuurderskampioen te word.<ref>{{Cite news |url=https://www.nbcnews.com/sports/formula-1/lando-norris-formula-1-mclaren-rcna194264 |title=Formula 1 star Lando Norris is 'confident' he can win it all after a breakthrough year |last=Kapur |first=Sahil |date=7 March 2025 |work=NBC News|access-date=17 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317042233/https://www.nbcnews.com/news/amp/rcna194264 |archive-date=17 March 2025 |url-status=live}}</ref> Hy het die voorste wegspringplek vir die seisoen-openende [[2025 Australiese Grand Prix|Australiese Grand Prix]] geneem, en sy voorsprong oor spanmaat Oscar Piastri en Max Verstappen in nat toestande verdedig om die oorwinning en die kampioenskapsvoorsprong te behaal.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cr421xe109qo |title=Norris beats Verstappen in dramatic Australia opener |last=Benson |first=Andrew |date=16 March 2025 |work=[[BBC Sport]] |publisher=[[BBC]] |access-date=16 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250316070859/https://www.bbc.com/sport/formula1/articles/cr421xe109qo |archive-date=16 March 2025 |url-status=live}}</ref> Nadat hy agtste in die [[2025 Chinese Grand Prix|Chinese Grand Prix]]-naelren geëindig het, het hy tweede in die hoofren agter Piastri geëindig.<ref>{{Cite news |url=https://www.thetimes.com/sport/formula-one/article/chinese-grand-prix-oscar-piastri-lando-norris-vbzhtscnj |url-access=subscription |title=Chinese GP: Oscar Piastri claims dominant win with Lando Norris second |last=Hudson |first=Molly |date=23 March 2025 |work=[[The Times]] |access-date=23 March 2025 |issn=0140-0460 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250323113600/https://www.thetimes.com/sport/formula-one/article/chinese-grand-prix-oscar-piastri-lando-norris-vbzhtscnj |archive-date=23 March 2025 |url-status=live}}</ref> In [[2025 Japannese Grand Prix|Japan]] het hy tweede geëindig na Verstappen, wat sy kampioenskapsvoorsprong tot 'n enkele punt verminder het.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/athletic/6258403/2025/04/06/japanese-grand-prix-f1-briefing-max-verstappen-red-bull/ |title=F1 Japanese Grand Prix briefing: Max Verstappen's perfect win and Kimi Antonelli makes history |last1=Coleman |first1=Madeline |last2=Smith |first2=Luke |date=6 April 2025 |work=The Athletic |publisher=[[The New York Times]] |access-date=6 April 2025 |issn=1553-8095 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406081516/https://www.nytimes.com/athletic/6258403/2025/04/06/japanese-grand-prix-f1-briefing-max-verstappen-red-bull/ |archive-date=6 April 2025 |url-status=live}}</ref> Norris het sy kampioenskapsvoorsprong tot drie punte vergroot, nou voor Piastri, met sy derde plek by die Bahreinse Grand Prix nadat hy sesde gekwalifiseer het – en beweer het dat hy "onbewus" gevoel het in die MCL39 – en 'n straf vir 'n oortreding van die wegspring gekry het.<ref>{{Cite news |url=https://www.independent.co.uk/f1/f1-oscar-piastri-lando-norris-bahrain-mclaren-b2732526.html |title=Oscar Piastri lays down F1 title gauntlet to Lando Norris with victory in Bahrain |last=Hunt |first=Scott |date=13 April 2025 |work=[[The Independent]] |access-date=15 April 2025 |issn=1741-9743 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415161830/https://www.independent.co.uk/f1/f1-oscar-piastri-lando-norris-bahrain-mclaren-b2732526.html |archive-date=15 April 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.goodwood.com/grr/f1/2025-bahrain-grand-prix/ |title=Norris strains in Sakhir in the face of Piastri perfection |last=Smith |first=Damien |date=14 April 2025 |website=Goodwood Road & Racing |publisher=Goodwood House |access-date=18 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250422175036/https://www.goodwood.com/grr/f1/2025-bahrain-grand-prix/ |archive-date=22 April 2025 |url-status=live}}</ref> Norris het uit die kwalifisering vir die [[2025 Saoedi-Arabiese Grand Prix|Saoedi-Arabiese Grand Prix]] geval, van tiende tot vierde herstel en onder Piastri op die punteleer geval.<ref>{{Cite web |url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13352424/saudi-arabian-gp-lando-norris-hits-back-at-claims-of-mclaren-dominance-they-are-just-as-quick-as-us |title=Saudi Arabian GP: Lando Norris hits back at claims of McLaren dominance {{!}} 'They are just as quick as us' |date=20 April 2025 |website=Sky Sports |access-date=21 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250421213955/https://www.skysports.com/f1/news/12433/13352424/saudi-arabian-gp-lando-norris-hits-back-at-claims-of-mclaren-dominance-they-are-just-as-quick-as-us |archive-date=21 April 2025 |url-status=live}}</ref> Deur voordeel te trek uit 'n laat veiligheidsmotor om Piastri met 'n verkorte kuipestop verby te steek, het hy die Miami Grand Prix naelren gewen;<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2025/may/03/mclarens-norris-wins-miami-sprint-race-as-hamilton-grabs-third-place-for-ferrari |title=McLaren's Norris wins chaotic Miami sprint race as Hamilton grabs third |last=Richards |first=Giles |date=3 May 2025 |work=[[The Guardian]] |access-date=3 May 2025 |issn=1756-3224 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504013227/https://www.theguardian.com/sport/2025/may/03/mclarens-norris-wins-miami-sprint-race-as-hamilton-grabs-third-place-for-ferrari |archive-date=4 May 2025 |url-status=live}}</ref> hy het tweede na Piastri in die hoofwedren geëindig nadat hy plekke verloor het in 'n stryd met die voorste wegspringplek Verstappen.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cx20xkl8202o |title=Piastri wins from Norris in Miami to extend lead |last=Benson |first=Andrew |date=4 May 2025 |work=[[BBC Sport]] |publisher=[[BBC]] |access-date=24 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250505020637/https://www.bbc.com/sport/formula1/articles/cx20xkl8202o |archive-date=5 May 2025 |url-status=live}}</ref> Hy het tweede in [[2025 Emilia-Romagna Grand Prix|Emilia-Romagna]] geëindig voordat hy die [[2025 Monaco Grand Prix|Monaco Grand Prix]] van voorste wegspringplek af gewen het, wat Piastri se voorsprong tot drie punte verminder het.<ref>{{Cite web |url=https://www.autosport.com/f1/news/norris-max-was-too-quick-for-us/10724162/ |title=Norris on F1 Imola GP: "Max was too quick for us" |last=Bellwood |first=Owen |date=18 May 2025 |website=[[Autosport]] |access-date=24 May 2025 |issn=0269-946X |archive-url=https://web.archive.org/web/20250518190721/https://www.autosport.com/f1/news/norris-max-was-too-quick-for-us/10724162/ |archive-date=18 May 2025 |url-status=live}}</ref> Hy het vervolgens tweede na Piastri in Spanje geëindig.<ref>{{Cite magazine |url=https://www.motorsportmagazine.com/articles/single-seaters/f1/piastri-wins-from-norris-as-verstappen-gets-penalised-2025-spanish-gp-results/ |url-access=registration |title=Piastri wins from Norris as Verstappen gets penalised – 2025 Spanish GP results |last=Elizalde |first=Pablo |date=1 June 2025 |magazine=Motor Sport |access-date=29 June 2025 |issn=0027-2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250629152250/https://www.motorsportmagazine.com/articles/single-seaters/f1/piastri-wins-from-norris-as-verstappen-gets-penalised-2025-spanish-gp-results/ |archive-date=29 June 2025 |url-status=live}}</ref> 'n Botsing met Piastri in 'n stryd om die vierde plek by die Kanadese Grand Prix het Norris uit die wedren laat onttrek, waarvoor hy om verskoning gevra het en gestraf is.<ref>{{Cite web |url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13384479/lando-norris-mclaren-driver-must-bring-a-game-to-2025-f1-championship-after-clumsy-canadian-gp-error-says-martin-brundle |title=Lando Norris: McLaren driver must bring A-game to 2025 F1 championship after 'clumsy' Canadian GP error says Martin Brundle |last=Brundle |first=Martin |date=17 June 2025 |website=Sky Sports |access-date=25 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250617150516/https://www.skysports.com/f1/news/12433/13384479/lando-norris-mclaren-driver-must-bring-a-game-to-2025-f1-championship-after-clumsy-canadian-gp-error-says-martin-brundle |archive-date=17 June 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.the-race.com/formula-1/why-penalised-lando-norris-avoids-a-grid-drop-for-oscar-piastri-clash/ |title=Why penalised Norris avoids a grid drop for Piastri clash |last=Mitchell-Malm |first=Scott |date=16 June 2025 |website=The Race |publisher=The Race Media |access-date=25 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250616011641/https://www.the-race.com/formula-1/why-penalised-lando-norris-avoids-a-grid-drop-for-oscar-piastri-clash/ |archive-date=16 June 2025 |url-status=live}}</ref> ==== 2025 Tweede deel ==== [[Lêer:Lando Norris 2025 Italian Grand Prix qualifying.jpg|duimnael|links|Norris bestuur die McLaren MCL39 tydens die [[2025 Italiaanse Grand Prix]].]] Norris het met meer as 'n halwe sekonde die voorste wegspringplek in [[2025 Oostenrykse Grand Prix|Oostenryk]] ingepalm,<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2025/jun/28/lando-norris-storms-to-pole-at-austrian-grand-prix-while-verstappen-slumps-to-seventh |title=Lando Norris storms to Austrian F1 GP pole as angry Verstappen slumps to seventh |last=Richards |first=Giles |date=28 June 2025 |work=[[The Guardian]] |access-date=28 June 2025 |issn=1756-3224 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250628162109/https://www.theguardian.com/sport/2025/jun/28/lando-norris-storms-to-pole-at-austrian-grand-prix-while-verstappen-slumps-to-seventh |archive-date=28 June 2025 |url-status=live}}</ref> voordat hy Piastri teruggehou het om te wen.<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2025/jun/29/lando-norris-mclaren-oscar-piastri-austrian-gp-f1 |title=Lando Norris holds off pressure from Oscar Piastri to win Austrian F1 GP |last=Richards |first=Giles |date=29 June 2025 |work=[[The Guardian]] |access-date=29 June 2025 |issn=1756-3224 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250629151659/https://www.theguardian.com/sport/2025/jun/29/lando-norris-mclaren-oscar-piastri-austrian-gp-f1 |archive-date=29 June 2025 |url-status=live}}</ref> Hy het munt geslaan uit 'n straf vir Piastri om sy [[2025 Britse Grand Prix|eerste Britse Grand Prix]] te wen.<ref>{{Cite news |url=https://edition.cnn.com/2025/07/06/sport/lando-norris-british-grand-prix-spt-intl |title=Lando Norris wins controversial British Grand Prix after Oscar Piastri incurs penalty and heavy rain wreaks havoc on the race |last=Ronald |first=Issy |date=6 July 2025 |work=[[CNN]] |access-date=4 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250724113923/https://edition.cnn.com/2025/07/06/sport/lando-norris-british-grand-prix-spt-intl |archive-date=24 July 2025 |url-status=live}}</ref> Hy was derde in die Belgiese naelren en het die voorste wegspringplek vir die [[2025 Belgiese Grand Prix|Grand Prix]] geneem voordat hy verskeie foute gemaak het en tweede na Piastri geëindig het.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/ckg4nn77j5xo |title=Fine margins: How Norris lost out to Piastri in Belgium |last=Benson |first=Andrew |date=27 July 2025 |work=[[BBC Sport]] |publisher=[[BBC]] |access-date=4 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250728083754/https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/ckg4nn77j5xo |archive-date=28 July 2025 |url-status=live}}</ref> Met 'n alternatiewe eenstopstrategie in [[2025 Hongaarse Grand Prix|Hongarye]] het hy die voortou vanaf die vierde plek geneem en 'n laat aanval deur Piastri afgeweer om te wen en sy voorsprong tot nege punte te verminder.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/athletic/6533320/2025/08/03/lando-norris-hungarian-gp-strategy-oscar-piastri/ |title=Did McLaren favor Lando Norris over Oscar Piastri in Hungary? Why the team says no |last=Coleman |first=Madeline |date=3 August 2025 |work=The Athletic |publisher=[[The New York Times]] |access-date=4 August 2025 |issn=1553-8095 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250804162318/https://www.nytimes.com/athletic/6533320/2025/08/03/lando-norris-hungarian-gp-strategy-oscar-piastri/ |archive-date=4 August 2025 |url-status=live}}</ref> Hy het in [[2025 Italiaanse Grand Prix|Italië]] 'n stadige kuipestop gehad wat hom agter Piastri laat val het, wat kontroversieel beveel is om die posisie af te staan en tweede plek aan Norris teruggegee is.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cx2rn7y5r36o |title=Piastri told to let Norris past as Verstappen wins |last=Benson |first=Andrew |date=7 September 2025 |work=[[BBC Sport]] |publisher=[[BBC]] |access-date=7 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907154224/https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cx2rn7y5r36o |archive-date=7 September 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.the-race.com/formula-1/needless-silly-our-verdict-on-mclaren-oscar-piastri-lando-norris-team-order |title='Needless and silly'? Our verdict on McLaren's Piastri team order |date=7 September 2025 |website=The Race |publisher=The Race Media |access-date=7 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907165723/https://www.the-race.com/formula-1/needless-silly-our-verdict-on-mclaren-oscar-piastri-lando-norris-team-order/ |archive-date=7 September 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2025/sep/07/max-verstappen-victory-italian-f1-grand-prix-red-bull-lando-norrris-oscar-piastari-mclaren-lewis-hamilton-ferrari |title=Verstappen wins F1 Italian GP as Norris closes gap on Piastri amid pit-stop controversy |last=Richards |first=Giles |date=7 September 2025 |work=[[The Guardian]] |access-date=7 September 2025 |issn=1756-3224 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907163554/https://www.theguardian.com/sport/2025/sep/07/max-verstappen-victory-italian-f1-grand-prix-red-bull-lando-norrris-oscar-piastari-mclaren-lewis-hamilton-ferrari |archive-date=7 September 2025 |url-status=live}}</ref> Nadat hy sy motor in die tweede vrye oefensessie beskadig het, kon Norris nie munt slaan uit foute wat Piastri in [[2025 Azerbeidjanse Grand Prix|Azerbeidjan]] gemaak het nie, en het gekwalifiseer en sewende geëindig, asook 'n stadige kuipestop tydens die wedren verduur. Norris het ses punte op Piastri ingehaal.<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-claims-dominant-azerbaijan-win-over-russell-and-sainz-after.gT4fbKTwpl3dI79nDmrHS|title=Verstappen claims dominant Azerbaijan win over Russell and Sainz after Piastri crashes out|website=Formula 1.com|date=21 September 2025|access-date=21 September 2025}}</ref> Hy het toe vyfde in [[2025 Singapoerse Grand Prix|Singapoer]] gekwalifiseer,<ref>{{Cite web | url=https://www.formula1.com/en/results/2025/races/1270/singapore/qualifying| title= Formula 1 Singapore Airlines Singapore Grand Prix 2025 – Qualifying|publisher= Formula One|date=4 October 2025}}</ref> agter sy titelmededinger voordat hy teen Piastri gebots het terwyl hy hom in die eerste rondte probeer verbysteek het – 'n skuif wat Piastri geglo het "nie regverdig" was nie.<ref>{{Cite web | url=https://racingnews365.com/oscar-piastri-fumes-over-team-radio-after-lando-norris-collision|title=Oscar Piastri fumes over team radio after Lando Norris collision|publisher = RacingNews365|date=5 October 2025}}</ref> Hy het die wedren derde voltooi, voor Piastri, terwyl McLaren die Vervaardigerskampioenskap met ses wedrenne oor gewen het. Norris was 22 punte agter Piastri na die wedren.<ref>{{Cite web | url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-storms-to-victory-in-singapore-as-mclaren-seal-teams-championship.7cMITGtnc9fdxEaukmGVvI| date= 5 October 2025|publisher=Formula One| title= Russell storms to victory in Singapore as McLaren seal Teams' Championship amid Norris/Piastri clash}}</ref> Nadat hy, soos sy spanmaat Piastri, in die eerste rondte van die [[2025 Verenigde State Grand Prix|Verenigde State se naelren]] uitgeval het, het hy gekwalifiseer en tweede geëindig vir die hoofwedren, wat die gaping met Piastri tot 14 punte verminder het. Norris het die kampioenskapsvoorsprong met een punt by [[2025 Meksikostad Grand Prix|Meksikostad]] herwin nadat hy sy voorste wegspringposisie in 'n oorheersende oorwinning omskep het, en agt verdere punte daarby gevoeg deur die [[2025 São Paulo Grand Prix|São Paulo-naelren]] vanaf voorste wegspringposisie te wen. Hy het toe voorste wegspringposisie vir die hoofren ingeneem, met titelmededingers Piastri en Verstappen onderskeidelik in die vierde en sestiende plek. Norris het die hoofren gewen, met Verstappen wat derde geëindig het, wat vanaf die kuipelaan weggespring het, en Piastri wat vyfde geëindig het na hy 'n straf van tien sekondes gekry het.<ref>{{Cite web |last=Benson |first=Andrew |date=9 November 2025 |title=Sao Paulo Grand Prix result: Lando Norris wins with Max Verstappen third after starting in pits |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cd9kp2421p3o |access-date=9 November 2025 |website=BBC Sport |language=en}}</ref> Op die voorste wegspringplek tydens sy 150ste wedren, die [[2025 Las Vegas Grand Prix|Las Vegas Grand Prix]], het hy die voortou aan Verstappen verloor nadat hy 'n fout gemaak het, en is hy gediskwalifiseer<ref>{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-and-piastri-disqualified-from-las-vegas-gp-as-mclarens-fail-post-race.10uHwsN6mLfCNoZ6nKQvPy |title=Norris and Piastri disqualified from Las Vegas GP as McLarens fail post-race inspection |date=23 November 2025 |work=Formula 1}}</ref> vanaf tweede plek agter Verstappen weens 'n oortreding van plankslytasie.<ref>{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-beats-norris-for-dominant-las-vegas-gp-victory-as-piastri.6u1Op0SO7YQa2bwJOq8DVI |title=Verstappen beats Norris for dominant Las Vegas GP victory as Piastri recovers to fourth |date=23 November 2025 |work=Formula 1}}</ref> Die diskwalifikasies van Norris en spanmaat Piastri vir oormatige plankslytasie het beteken dat Norris 'n voorsprong van 24 punte in die jaerskampioenskap oor Piastri behou het met twee rondes oor. Norris se diskwalifikasie het sy punte-marge oor Verstappen meer as gehalveer (ook 24 punte). Piastri en Verstappen was gelykop met jaerskampioenskapspunte as gevolg van die wedrenuitslag.<ref>{{cite web | title=Las Vegas 2025 – Championship • Stats F1 | url=https://www.statsf1.com/en/2025/las-vegas/championnat.aspx }}</ref> Norris het 'n geleentheid gehad om die titel by die [[2025 Katarse Grand Prix|Katarse Grand Prix]] te wen as hy Piastri en Verstappen met twee punte oortref. Norris het derde agter Piastri geëindig tydens die naelloop en vierde in die hoofwedren geëindig, met Verstappen wat gewen het en Piastri tweede om die kampioenskap na die laaste rondte van die seisoen te bring. In [[2025 Aboe Dhabi Grand Prix|Aboe Dhabi]] het Norris derde geëindig en sy eerste Wêreldbestuurderskampioenskap verower.<ref>{{Cite web |date=2025-12-07 |title=The questions Norris's F1 title answers – and those it doesn't |url=https://www.the-race.com/formula-1/the-questions-norriss-f1-title-answers-and-those-it-doesnt/ |access-date=2025-12-07 |website=The Race |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.bbc.com/sport/formula1/articles/czrk61y2nyjo|title=Briton Norris wins his first F1 title in Abu Dhabi|date=7 December 2025|work=BBC Sport|access-date=9 December 2025}}</ref> Norris het ook die DHL Vinnigste Rondte-toekenning vir die tweede agtereenvolgende jaar gewen.<ref name="DHL">{{cite web | title=DHL Fastest Lap Award | url=https://inmotion.dhl/en/formula-1/fastest-lap-award }}</ref> === 2026: Titelverdediging === Norris het vir [[2026 Formule Een-seisoen|2026]] by McLaren gebly, met Piastri wat vir 'n vierde agtereenvolgende seisoen as sy spanmaat voortgegaan het. Norris het sy reg as die verdedigende Bestuurderskampioen uitgeoefen om die nommer 1 op sy motor gedurende die 2026-seisoen te gebruik.<ref name="DHL" /> == Persoonlike lewe == Lando Norris is in [[Bristol]] gebore, sy ouers is Adam en Cisca Norris. Sy pa is 'n afgetrede pensioenfondsbestuurder,<ref name=":0" /> en is een van Bristol se rykste mense sowel as die 501ste rykste persoon in Brittanje.<ref name="wealth" /> Sy moeder is afkomstig uit die Vlaandere-streek van België.<ref name="Belg" /> Hy is die tweede oudste kind, met twee jonger susters en 'n ouer broer Oliver wat ook aan karting deelgeneem het op 'n mededingende vlak.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Norris het beide Britse en Belgiese burgerskap.<ref name=":3" /> Norris, wat aanvanklik in [[Woking]] naby die hoofkwartier van die McLaren-span gewoon het, het in 2022 na [[Monaco]] verhuis en finansiële redes aangevoer as die belangrikste rede vir sy skuif na die belastingparadys.<ref name="tax haven" /> == Galery == <gallery mode="packed"> Lando Norris, Formel 4 2015.JPG|Norris in Formule 4 in 2015. Lando Norris, Carlin F2 Team (42837180405).jpg|Norris in Formule 2 in 2018. 2018 Japanese Grand Prix Norris (31662861328).jpg|Vrydagtoetse in die [[McLaren]] MCL33 tydens die [[2018 Japannese Grand Prix]]. AI2019 United Autosports IMG 4123 (39811671093).jpg|Renmotor van United Motorsports waarmee Norris deelgeneem het aan die 24 uur van Daytona in 2018. </gallery> == Formule 1-uitslae == {{F1 bestuurders resultate legende (weergawe 4)}} <div class="overflowbugx" style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%" !Jaar !Inskrywer !Onderstel !Enjin !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 !21 !22 !23 !24 !Plek !Punte |-style="border-top:3px solid #aaaaaa" ! [[2018 Formule Een-seisoen|2018]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL33 | [[Renault]] <br />R.E.18 [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |[[2018 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />{{0}} |[[2018 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />{{0}} |[[2018 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />{{0}} |[[2018 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />{{0}} |[[2018 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />{{0}} |[[2018 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{0}} |[[2018 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />{{0}} |[[2018 Franse Grand Prix|FRA]]<br />{{0}} |[[2018 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />{{0}} |[[2018 Britse Grand Prix|GBR]]<br />{{0}} |[[2018 Duitse Grand Prix|DUI]]<br />{{0}} |[[2018 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />{{0}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />{{small|TD}} |[[2018 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />{{0}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Russiese Grand Prix|RUS]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Meksikaanse Grand Prix|MEX]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Brasiliaanse Grand Prix|BRA]]<br />{{small|TD}} |[[2018 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />{{0}} | | | |bgcolor=efefef|'''–''' |bgcolor=efefef|'''–''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ! [[2019 Formule Een-seisoen|2019]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL34 | [[Renault]] <br />E-Tech 19 [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />{{small|12}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />{{small|6}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />{{small|18}}† |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />{{small|8}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2019 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|11}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2019 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Franse Grand Prix|FRA]]<br />{{small|9}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />{{small|6}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Britse Grand Prix|GBR]]<br />{{small|11}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2019 Duitse Grand Prix|DUI]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />{{small|9}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />{{small|11{{smallsup|†}}}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />{{small|10}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />{{small|7}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Russiese Grand Prix|RUS]]<br />{{small|8}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|11}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2019 Meksikaanse Grand Prix|MEX]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />{{small|7}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Brasiliaanse Grand Prix|BRA]]<br />{{small|8}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />{{small|8}} | | | |bgcolor=efefef|'''11''' |bgcolor=efefef|'''49''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2020 Formule Een-seisoen|2020]] |[[McLaren]] |[[McLaren]] MCL35 |[[Renault]] <br />E-Tech 20 [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=ffdf9f| [[2020 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br /><small>''3''</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Stiermarkse Grand Prix|STI]]<br /><small>5</small> |bgcolor=cfcfff| [[2020 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br /><small>13</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Britse Grand Prix|GBR]]<br /><small>5</small> |bgcolor=dfffdf| [[70ste Herdenking Grand Prix|70J]]<br /><small>9</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br /><small>10</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br /><small>7</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br /><small>4</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Toskaanse Grand Prix|TOS]]<br /><small>6</small> |bgcolor=cfcfff| [[2020 Russiese Grand Prix|RUS]]<br /><small>15</small> |bgcolor=efcfff| [[2020 Eifelse Grand Prix|EIF]]<br /><small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff| [[2020 Portugese Grand Prix|POR]]<br /><small>13</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]]<br /><small>8</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Turkse Grand Prix|TUR]]<br /><small>''8''</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Bahreinse Grand Prix|BAH]]<br /><small>4</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Sakhir Grand Prix|SAK]]<br /><small>10</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br /><small>5</small> | | | | | | | |bgcolor=efefef|'''9''' |bgcolor=efefef|'''97''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ! [[2021 Formule Een-seisoen|2021]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL35M | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M12 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=dfffdf| [[2021 Bahreinse Grand Prix|BHR]] <br /><small>4</small> |bgcolor=ffdf9f| [[2021 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]] <br /><small>3</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Portugese Grand Prix|POR]] <br /><small>5</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Spaanse Grand Prix|SPA]] <br /><small>8</small> |bgcolor=ffdf9f| [[2021 Monaco Grand Prix|MON]]<br /><small>3</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] <br /><small>5</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Franse Grand Prix|FRA]] <br /><small>5</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Stiermarkse Grand Prix|STI]] <br /><small>5</small> |bgcolor=ffdf9f| [[2021 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] <br /><small>3</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Britse Grand Prix|GBR]] <br /><small>4</small> |bgcolor=efcfff| [[2021 Hongaarse Grand Prix|HON]] <br /><small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff| [[2021 Belgiese Grand Prix|BEL]] <br /><small>14</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Nederlandse Grand Prix|NED]] <br /><small>10</small> |bgcolor=dfdfdf| [[2021 Italiaanse Grand Prix|ITA]] <br /><small>2</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Russiese Grand Prix|RUS]] <br /><small>7</small>{{Pictogram poleposition|f=1|p=1}} |bgcolor=dfffdf| [[2021 Turkse Grand Prix|TUR]] <br /><small>7</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Verenigde State Grand Prix|VSA]] <br /><small>8</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Meksikostad Grand Prix|MXS]] <br /><small>10</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 São Paulo Grand Prix|SAP]] <br /><small>10</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Katarse Grand Prix|KAT]] <br /><small>9</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]] <br /><small>10</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] <br /><small>7</small> | | |bgcolor=efefef|'''6''' |bgcolor=efefef|'''160''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ! [[2022 Formule Een-seisoen|2022]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL36 | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M13 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=cfcfff| [[2022 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />15 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />5 |bgcolor=ffdf9f| [[2022 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]]<br />^'''5'''3 |bgcolor=efcfff| [[2022 Miami Grand Prix|MIA]]<br /><small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf| [[2022 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />8 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Monaco Grand Prix|MON]]<br />6{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfffdf| [[2022 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />9 |bgcolor=cfcfff| [[2022 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />15 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Britse Grand Prix|GBR]]<br />6 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Franse Grand Prix|FRA]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />7 |bgcolor=cfcfff| [[2022 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />12 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Italiaanse Grand Prix|ITA]] <br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />4 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />10 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />6 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br />9 |bgcolor=efcfff| [[2022 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br />^'''7'''<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf| [[2022 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />6{{Pictogram vinnigste ronde}} | | |bgcolor=efefef|'''7''' |bgcolor=efefef|'''122''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ! [[2023 Formule Een-seisoen|2023]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL60 | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M14 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=cfcfff| [[2023 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />17 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]]<br />17 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />6 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />9 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Miami Grand Prix|MIA]]<br />17 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Monaco Grand Prix|MON]]<br />9 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />17 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />13 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />4 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 Britse Grand Prix|GBR]]<br />2 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />2 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Italiaanse Grand Prix|ITA]] <br />8 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />2 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />2 |bgcolor=ffdf9f| [[2023 Katarse Grand Prix|KAT]]<br />^'''3'''3 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />^'''4'''2 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br />5 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br />^'''2'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff| [[2023 Las Vegas Grand Prix|LSV]]<br /><small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf| [[2023 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />5 | | |bgcolor=efefef|'''6''' |bgcolor=efefef|'''205''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ! [[2024 Formule Een-seisoen|2024]] | [[McLaren]] | [[McLaren MCL38]] | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M15 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=dfffdf| [[2024 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />6 |bgcolor=dfffdf| [[2024 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]]<br />8 |bgcolor=ffdf9f| [[2024 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />3 |bgcolor=dfffdf| [[2024 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />5 |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />^'''6'''2 |bgcolor=ffffbf| [[2024 Miami Grand Prix|MIA]]<br />1 |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]]<br />2 |bgcolor=dfffdf| [[2024 Monaco Grand Prix|MON]]<br />4 |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />2 |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />2{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=cfcfff| [[2024 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />^'''3'''20^† |bgcolor=ffdf9f| [[2024 Britse Grand Prix|GBR]]<br />3 |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />2{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfffdf| [[2024 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />5 |bgcolor=ffffbf| [[2024 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br />1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffdf9f| [[2024 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />3{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=dfffdf| [[2024 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />4{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf| [[2024 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfffdf| [[2024 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />^'''3'''4{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br />2 |bgcolor=dfffdf| [[2024 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br />^'''1'''6{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfffdf| [[2024 Las Vegas Grand Prix|LSV]]<br />6{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfffdf| [[2024 Katarse Grand Prix|KAT]]<br />^'''2'''10{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf| [[2024 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf|'''{{silwer}}''' |bgcolor=dfdfdf|'''374''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2025 Formule Een-seisoen|2025]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL39 | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M16 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=ffffbf| [[2025 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />^'''8'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />2 |bgcolor=ffdf9f| [[2025 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />3 |bgcolor=dfffdf| [[2025 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]]<br />4{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Miami Grand Prix|MIA]]<br />^'''1'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]]<br />2 |bgcolor=ffffbf| [[2025 Monaco Grand Prix|MON]]<br />1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />2 |bgcolor=cfcfff| [[2025 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />18^† |bgcolor=ffffbf| [[2025 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf| [[2025 Britse Grand Prix|GBR]]<br />1 |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />^'''3'''2{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf| [[2025 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />1 |bgcolor=efcfff| [[2025 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br /><small>DNF</small> |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfffdf| [[2025 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />7 |bgcolor=ffdf9f| [[2025 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />3 |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />2 |bgcolor=ffffbf| [[2025 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br />1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf| [[2025 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br />^'''1'''1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=000000 style=color:white| [[2025 Las Vegas Grand Prix|<span style=color:white;>LSV</span>]]<br /><small>DSQ</small>{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfffdf| [[2025 Katarse Grand Prix|KAT]]<br />^'''3'''4 |bgcolor=ffdf9f| [[2025 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />3 |bgcolor=ffffbf|'''{{Goud}}''' |bgcolor=ffffbf|'''423''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2026 Formule Een-seisoen|2026]]* | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL40 | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M17 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=dfffdf| [[2026 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />5 |bgcolor=ffffff| [[2026 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />^'''4'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf| [[2026 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />5 |bgcolor=dfdfdf| [[2026 Miami Grand Prix|MIA]]<br />^'''1'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff| [[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />^'''2'''<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff| [[2026 Monaco Grand Prix|MON]]<br /><small>DNF</small> |bgcolor=ffdf9f| [[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]]<br />3 |bgcolor=dfffdf| [[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2026 Britse Grand Prix|GBR]]<br />^'''3'''4 |bgcolor=dfffdf| [[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />7{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf| [[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf| [[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br />^'''3'''1 |bgcolor=| [[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] <br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Katarse Grand Prix|KAT]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />{{0}} | |bgcolor=efefef|'''{{F1stat|NOR|seasonposition}}'''* |bgcolor=efefef|'''{{F1stat|NOR|seasonpoints}}'''* |-style="border-top:3px solid #aaaaaa" !Jaar !Inskrywer !Onderstel !Enjin !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 !21 !22 !23 !24 !Plek !Punte |} </div> * {{smallsup|†}} Kon nie die ren voltooi nie, maar is geklassifiseer omrede hy meer as 90% van die wedrenafstand afgelê het. * '''*''' Seisoen is nog aan die gang. == Verwysings == {{Verwysings|2|verwysings= <ref name=":0">{{cite web|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/bristol-rich-list-2016-revealed-270|title=Bristol Rich List 2016 revealed: Who is worth the most money this year|first=Marc|last=Cooper|date=19 October 2016|website=bristolpost.co.uk|access-date=9 April 2018}}</ref> <ref name=":1">{{Cite web|last=Pinkham|first=Natalie|date=17 Mei 2020|title=In The Pink: Pinks talks racing and beyond with F1 starlet Lando Norris (time- 43:30)|url=https://play.acast.com/s/inthepink/fullepisode-pinkstalksracingandbeyondwithf1starletlandonorris|access-date=13 Julie 2020|website=acast}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|title=Oliver Norris {{!}} Racing career profile |url=https://www.driverdb.com/drivers/oliver-norris/|access-date=13 Julie 2020|website=DriverDB.com}}</ref> <ref name=":3">{{Cite web|title=Lando Norris F1 Driver Profile I PlanetF1|url=https://live.planetf1.com/f1-drivers/lando-norris|access-date=30 Julie 2020|website=live.planetf1.com}}</ref> <ref name="wealth">{{Cite web|url=https://www.bristolpost.co.uk/sport/other-sport/lando-norris-father-millionaire-wealth-1970987|title=Who is Adam Norris, millionaire father of Lando Norris, McClaren's new Bristol-born Formula 1 star?|first=Joseph|last=Wilkes|date=6 March 2019|website=bristolpost.co.uk|access-date=6 Maart 2019}}</ref> <ref name="Belg">{{Cite web|last=Tetaert|first=Chris|date=17 September 2019|title=Lance Stroll en Lando Norris: halve Belgen in de F1|url=https://sportmagazine.knack.be/sport/magazine/lance-stroll-en-lando-norris-halve-belgen-in-de-f1/article-normal-1510511.html|access-date=13 Julie 2020|website=Site-Sportmagazine-NL|language=nl}}</ref> <ref name="tax haven">{{Cite news|last=Benson|first=Andrew|date=30 November 2021|title=Lando Norris: 'I don't think there will be as much Mr Nice Guy'|work=[[BBC Sport]]|url=https://www.bbc.com/sport/formula1/59466111|access-date=1 Desember 2021}}</ref> }} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Norris, Lando}} [[Kategorie:Britse renjaers]] [[Kategorie:Engelse sportlui]] [[Kategorie:Formule Een-renjaers]] [[Kategorie:Geboortes in 1999]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Formule Een-Wêreldbestuurderskampioene]] aryruucwos68zw4one3ym90cjdof6od 2963886 2963885 2026-08-30T19:33:55Z SpesBona 2720 Jammer! 2963886 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas renjaer | name = Lando Norris | image = 2024-08-25 Motorsport, Formel 1, Großer Preis der Niederlande 2024 STP 3968 by Stepro (cropped2).jpg | caption = Norris, wenner van die [[2024 Nederlandse Grand Prix]] | image_size = 200px | birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1999|11|13}} | birth_place = [[Bristol]], [[Verenigde Koninkryk]] | nationality = {{vlagikoon|GBR}} Brit | Years = [[2018 Formule Een-seisoen|2018]] - | Old Team = | 2026 Team = [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | Car number = 1 | Races = {{F1stat|NOR|entries}} ({{F1stat|NOR|starts}} begin) | Championships = 1 (2025) | Wins = {{F1stat|NOR|wins}} | Podiums = {{F1stat|NOR|podiums}} | Points = {{F1stat|NOR|careerpoints}} | Poles = {{F1stat|NOR|poles}} | Fastest laps = {{F1stat|NOR|fastestlaps}} | First race = [[2019 Australiese Grand Prix]] | First win = [[2024 Miami Grand Prix]] | Last win = [[2026 Nederlandse Grand Prix]] | Last race = {{laaste F1GP}} | Last season = 2025 | Last position = 1ste (423 punte) }} '''Lando Norris''' (* [[13 November]] [[1999]]) is 'n Brits-Belgiese professionele motorrenjaer wat tans vir die [[McLaren]]-span aan [[Formule Een]]renne deelneem en onder die Britse vlag jaag. Hy het die MSA Formule-kampioenskap in 2015 gewen, en die Toyota Racing-reeks, Eurocup Formule Renault 2.0 en Formule Renault 2.0 Noord-Europese Beker in 2016. Hy het ook daardie jaar die McLaren Autosport BRDC-toekenning ontvang. Hy het daarna die 2017 FIA Formule 3 Europese Kampioenskap gewen en het in 2018 naas George Russell in die FIA Formule 2-kampioenskap geëindig, beide saam met Carlin. Hy was 'n lid van die McLaren Jongbestuurderprogram. == Formule 1-renloopbaan == In Februarie 2017 is Norris as 'n junior bestuurder by McLaren onderteken.<ref>{{cite web|url=http://www.autosport.com/news/report.php/id/128207|title=McLaren F1 team signs Lando Norris to its junior programme|last=Khorounzhiy|first=Valentin|work=Autosport|date=22 Februarie 2017|access-date=22 Februarie 2017}}</ref> Later daardie jaar het Norris vir McLaren getoets in 'n geskeduleerde middelseisoentoets. Hy het die tweede vinnigste rondte in die tweede dag van toetse by die [[Hungaroring]] afgelê.<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/headlines/2017/8/kubica-fourth-fastest-on-return-as-vettel-sets-testing-pace.html|title=Kubica fourth fastest on return as Vettel sets testing pace|publisher=ESPN F1|date=2 Augustus 2017|access-date= 2 Augustus 2017}}</ref> Aan die einde van 2017 het Norris die amptelike McLaren-toets- en reserwejaer vir die [[2018 Formule Een-seisoen|2018-seisoen]] geword.<ref>{{Cite news|date=6 November 2017|title=McLaren Formula 1 – Lando Norris becomes official McLaren test and reserve driver for 2018|language=en|work=mclaren.com|url=http://www.mclaren.com/formula1/team/reserve-test-development-drivers/lando-norris-becomes-official-mclaren-test-reserve-driver-2018/|url-status=dead|access-date=6 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221051536/https://www.mclaren.com/formula1/team/reserve-test-development-drivers/lando-norris-becomes-official-mclaren-test-reserve-driver-2018/|archive-date=21 February 2018}}</ref> Norris het aan sy eerste amptelike oefensessie by die [[2018 Belgiese Grand Prix|Belgiese Grand Prix]] deelgeneem en 26 rondtes aangeteken.<ref>{{Cite web|last=Mitchell|first=Scott|title=Vettel heads Verstappen and Hamilton in 2018 Belgian Grand Prix FP1|url=https://www.autosport.com/f1/news/138217/vettel-heads-verstappen-and-hamilton-in-spa-fp1|access-date=7 November 2020|website=Autosport.com|language=en}}</ref> Norris het gedurende die jaar ses verdere oefensessies afgelê. === Sedert 2019 by McLaren === [[Lêer:Lando Norris, Chinese GP 2019.jpg|links|duimnael|Norris (afgebeeld by die [[Chinese Grand Prix]]) het in 2019 op 19-jarige ouderdom sy Formule Een-debuut by [[McLaren]] gemaak.]] Norris was gekontrakteer om vir McLaren te jaag vir die [[2019 Formule Een-seisoen|2019 Formule Een Wêreldkampioenskapseisoen]], saam met spanmaat [[Carlos Sainz jr.]]<ref>{{cite web |title=Lando Norris to drive for McLaren in 2019 |url=https://www.mclaren.com/formula1/team/lando-norris/lando-norris-drive-mclaren-2019/ |publisher=McLaren |access-date=3 September 2018}}</ref> Hy het met sy debuut by die [[2019 Australiese Grand Prix]] agtste gekwalifiseer en die wedren in die twaalfde plek voltooi. Hy het sy eerste Formule Een-punte behaal deur sesde te eindig by die volgende ren, die [[2019 Bahreinse Grand Prix|Bahreinse Grand Prix]].<ref>{{Cite news|last=Slater|first=Luke|date=2 April 2019|title=Lando Norris's impressive Bahrain Grand Prix hints at a McLaren revival|language=en|work=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2019/04/02/lando-norriss-impressive-bahrain-grand-prix-hints-mclaren-revival/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2019/04/02/lando-norriss-impressive-bahrain-grand-prix-hints-mclaren-revival/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=7 November 2020|issn=0307-1235}}</ref> Die [[2019 Chinese Grand Prix|Chinese Grand Prix]] was die eerste van Norris se onttrekkings daardie seisoen, nadat skade van 'n botsing met [[Daniil Kvyat]] op die eerste rondte veroorsaak het dat hy later aan die wedren onttrek het.<ref>{{Cite news|last=Duncan|first=Phil|date=14 April 2019|title=Lando Norris feared first lap Chinese Grand Prix crash would leave him upside down|language=en|work=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2019/04/14/lando-norris-feared-first-lap-chinese-grand-prix-crash-would/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2019/04/14/lando-norris-feared-first-lap-chinese-grand-prix-crash-would/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=7 November 2020|issn=0307-1235}}</ref> Verdere onttrekkings het gekom by die [[2019 Spaanse Grand Prix|Spaanse Grand Prix]] ná 'n botsing met [[Lance Stroll]] en by die [[2019 Kanadese Grand Prix|Kanadese Grand Prix]] toe 'n brand aan sy remme veroorsaak het dat sy suspensie ingegee het.<ref>{{cite web|url=https://www.autosport.com/f1/news/mclaren-f1-team-identifies-cause-of-norriss-canadian-gp-breakage-4986064/4986064/|title=McLaren F1 team identifies cause of Norris's Canadian GP breakage|website=autosport.com|first=Adam|last=Cooper|date=18 Junie 2019|accessdate=16 Julie 2021}}</ref> Norris was op koers om sewende by die [[2019 Franse Grand Prix|Franse Grand Prix]] te eindig, maar het laat in die wedren hidrouliese probleme ondervind, en is uiteindelik negende geklassifiseer. Dit is gevolg deur 'n sesde plek by die [[2019 Oostenrykse Grand Prix|Oostenrykse Grand Prix]], wat sy beste uitslag verteenwoordig het. Hy is gedwing om laaste by die [[2019 Duitse Grand Prix|Duitse Grand Prix]] weg te spring as gevolg van boetes vir die oorskryding van die toegelate aantal enjinkomponente vir die seisoen. Hy het later uit die wedren geval ná 'n kragverlies.<ref>{{Cite web|title=McLaren Racing – 2019 German Grand Prix|url=https://www.mclaren.com/racing/2019/german-grand-prix/2019-german-grand-prix/|access-date=7 November 2020|website=www.mclaren.com|language=en}}</ref> By die [[2019 Belgiese Grand Prix|Belgiese Grand Prix]] het hy sy pad van elfde tot vyfde in die vroeë stadiums van die wedren oopgeveg. Hy het hierdie posisie behou en was ingestel om sy beste loopbaanuitslag aan te teken, maar het 'n kragverlies op sy laaste rondte opgedoen en is elfde geklassifiseer.<ref>{{Cite web|last=Grounds|first=Ben|date=1 September 2019|title=Lando Norris left frustrated by final-lap mechanical failure at Belgian GP|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/11800151/lando-norris-left-frustrated-by-final-lap-mechanical-failure-at-belgian-gp|access-date=7 November 2020|website=Sky Sports|language=en}}</ref> Norris het sy [[2019 Formule Een-seisoen|debuut Formule Een-seisoen]] elfde in die jaerskampioenskap met 49 punte afgesluit. Spanmaat Sainz het 96 punte aangeteken, maar Norris het Sainz by elf van die een-en-twintig wedrenne uitgekwalifiseer. Tydens sy debuutjaar het Norris 'n meerjarige kontrak geteken om by McLaren te bly vir die [[2020 Formule Een-seisoen|2020-seisoen]] tot [[2022 Formule Een-seisoen|2022]].<ref>{{cite web|last=Richards|first=Giles|date=9 July 2019|title=Lando Norris signs new McLaren contract after superb start to F1 career|url=https://www.theguardian.com/sport/2019/jul/09/lando-norris-new-mclaren-contract-f1-carols-sainz|access-date=30 November 2019|website=The Guardian}}</ref> === 2020: Nooienspodium === By die seisoen-opener, die [[2020 Oostenrykse Grand Prix|Oostenrykse Grand Prix]] het Norris in die vierde plek gekwalifiseer, maar is na die derde plek bevorder na 'n roosterstraf vir [[Lewis Hamilton]], die hoogste roosterplek van sy loopbaan destyds en die hoogste vir McLaren sedert die [[2016 Oostenrykse Grand Prix]].<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.we-never-thought-we-could-beat-racing-point-admits-norris-after-career-best.709o2E45PFuzgfJnWrPrbH.html|title=Lando Norris admits McLaren 'never thought' they could beat Racing Point as he secures best-ever qualifying result in Austria &#124; Formula 1®|website=formula1.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122145434/https://www.formula1.com/en/latest/article.we-never-thought-we-could-beat-racing-point-admits-norris-after-career-best.709o2E45PFuzgfJnWrPrbH.html|archive-date=22 January 2021|access-date=26 February 2021}}</ref> In die laaste stadiums van die wedren is die derde geplaasde Hamilton 'n vyf-sekonde-straf opgelê vir die veroorsaak van 'n botsing met Alex Albon. Norris het die vinnigste rondte van die wedren in die laaste rondte opgestel om 4.802 sekondes agter Hamilton te eindig, en Norris behaal die eerste podiumplek van sy loopbaan.<ref>{{Cite news|last=Matthey|first=James|date=6 July 2020|title=Lando Norris was the highlight of the Austrian GP after snatching a podium finish|url=https://www.news.com.au/sport/motorsport/formula-one/lando-norris-was-the-highlight-of-the-austrian-gp-after-snatching-a-podium-finish/news-story/f523339baa3ee049753ef1c38bf630e9|access-date=6 July 2020|newspaper=News.com.au|language=en-AU|archive-date=6 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200706055837/https://www.news.com.au/sport/motorsport/formula-one/lando-norris-was-the-highlight-of-the-austrian-gp-after-snatching-a-podium-finish/news-story/f523339baa3ee049753ef1c38bf630e9|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Duncan|first1=Phil|last2=Slater|first2=Luke|date=5 July 2020|title=Valtteri Bottas wins chaotic Austrian Grand Prix as brilliant Lando Norris takes maiden podium for McLaren|url=https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2020/07/05/f1-austrian-grand-prix-2020-live-spielberg-race-results-hamilton/|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2020/07/05/f1-austrian-grand-prix-2020-live-spielberg-race-results-hamilton/|archive-date=11 January 2022|url-access=subscription|url-status=live|newspaper=The Telegraph}}</ref> By die [[2020 Stiermarkse Grand Prix|Stiermarkse Grand Prix]] het Norris sesde gekwalifiseer, maar is 'n drie-plek-roosterstraf opgelê vir verbysteek onder [[Vlae gebruik in motorwedrenne|geel vlae]] tydens oefening. Hy het drie motors in die laaste twee rondtes van die wedren verbygesteek om vyfde te eindig, in wat hy beskryf het as "een van die beste wedrenne van my loopbaan".<ref>{{Cite web|url=https://www.planetf1.com/news/lando-norris-styrian-gp-best-race/|title=Norris: Styrian GP best race of F1 career|date=12 July 2020|website=planetf1.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730131210/https://www.planetf1.com/news/lando-norris-styrian-gp-best-race/|archive-date=30 July 2021|access-date=16 July 2021}}</ref> Ses agtereenvolgende punteverdienstes is tussen die [[2020 Britse Grand Prix|Britse]] en [[2020 Toskaanse Grand Prix|Toskaanse]] Grands Prix behaal.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/results.html/2020/races/1053/tuscany/race-result.html|title=Tuscan Grand Prix race results|website=formula1.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921115214/https://www.formula1.com/en/results.html/2020/races/1053/tuscany/race-result.html|archive-date=21 September 2020|access-date=7 November 2020}}</ref> Norris het skade opgedoen tydens die eerste rondte van die [[2020 Russiese Grand Prix|Russiese Grand Prix]] en die wedren vyftiende geëindig. By die [[2020 Eifelse Grand Prix|Eifelse Grand Prix]] het hy van die sesde plek onttrek weens kragbronversaking. Tydens die [[2020 Portugese Grand Prix|Portugese Grand Prix]] het 'n botsing met [[Lance Stroll]] en 'n pap wiel tot 'n dertiende plek gelei.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.who-were-the-winners-and-losers-of-the-portuguese-grand-prix.8cSP4vj2v8wr1lpc9zwLd.html|title=Who were the Winners and Losers of the 2020 Portuguese Grand Prix?|website=formula1.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201102041951/https://www.formula1.com/en/latest/article.who-were-the-winners-and-losers-of-the-portuguese-grand-prix.8cSP4vj2v8wr1lpc9zwLd.html|archive-date=2 November 2020|access-date=7 November 2020}}</ref> Hierna het Norris kritiek gekry oor sy opmerkings dat Stroll "blykbaar nie leer nie"<ref>{{Cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/36306/12115132/lando-norris-angry-with-lance-stroll-after-crash-at-portuguese-gp|title=Lando Norris angry with Lance Stroll after crash at Portuguese GP|website=Sky Sports|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103200855/https://www.skysports.com/f1/news/36306/12115132/lando-norris-angry-with-lance-stroll-after-crash-at-portuguese-gp|archive-date=3 November 2020|access-date=9 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-says-stroll-doesnt-seem-to-learn-after-portuguese-gp-collision.3f9HSpByasXi9zkyJlUgqX.html|title=Norris says Stroll 'doesn't seem to learn' after Portuguese GP collision|date=25 October 2020|website=formula1.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028212500/https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-says-stroll-doesnt-seem-to-learn-after-portuguese-gp-collision.3f9HSpByasXi9zkyJlUgqX.html|archive-date=28 October 2020|access-date=7 November 2020}}</ref> en sy vermeende aftakeling van Lewis Hamilton se behaal van die meeste Grand Prix-oorwinnings, en dit beskryf as "niks vir hom" nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.essentiallysports.com/f1-news-emilia-romagna-grand-prix-lando-norris-explains-apology-tweet-was-for-lewis-hamilton-after-public-backlash/|title=Lando Norris explains apology Tweet was for Lewis Hamilton after public backlash|last=Gopal|first=Bhargav|date=30 October 2020|website=EssentiallySports|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202222115/https://www.essentiallysports.com/f1-news-emilia-romagna-grand-prix-lando-norris-explains-apology-tweet-was-for-lewis-hamilton-after-public-backlash/|archive-date=2 December 2020|access-date=9 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.essentiallysports.com/f1-news-emilia-romagna-grand-prix-last-few-days-have-been-the-worst-lando-norris-asserts-hes-a-nice-guy/|title="Last few days have been the worst"- Lando Norris asserts he's a "Nice Guy"|last=Manjunath|first=Ayush|date=31 October 2020|website=EssentiallySports|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421043124/https://www.essentiallysports.com/f1-news-emilia-romagna-grand-prix-last-few-days-have-been-the-worst-lando-norris-asserts-hes-a-nice-guy/|archive-date=21 April 2021|access-date=9 November 2020}}</ref> Daarna het Norris om verskoning gevra vir sy opmerkings oor Stroll en ook 'n persoonlike verskoning aan Hamilton aangebied, waarin hy gesê het dat sy opmerkings "onverskillig" was en dat hy "[nie] die respek getoon het wat ek aan sekere mense behoort te hê nie".<ref>{{Cite web|url=https://thesportsrush.com/f1-news-i-owe-an-apology-lando-norris-apologizes-to-lance-stroll-after-abusing-him-on-team-radio/|title="I owe an apology" – Lando Norris apologizes to Lance Stroll after abusing him on team radio during Portuguese Grand Prix|date=27 October 2020|website=The SportsRush|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122165048/https://thesportsrush.com/f1-news-i-owe-an-apology-lando-norris-apologizes-to-lance-stroll-after-abusing-him-on-team-radio/|archive-date=22 January 2021|access-date=9 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/12118961/lando-norris-sent-lewis-hamilton-apology-over-comments-on-f1-wins-record|title=Lando Norris sent Lewis Hamilton apology over comments on F1 wins record|website=Sky Sports|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109005919/https://www.skysports.com/f1/news/12433/12118961/lando-norris-sent-lewis-hamilton-apology-over-comments-on-f1-wins-record|archive-date=9 November 2020|access-date=9 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.essentiallysports.com/f1-news-lando-norris-concedes-hes-been-stupid-and-careless-over-recent-comments/|title=Norris concedes he's been "stupid and careless" over recent comments|last=Gopal|first=Bhargav|date=27 October 2020|website=EssentiallySports|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204211847/https://www.essentiallysports.com/f1-news-lando-norris-concedes-hes-been-stupid-and-careless-over-recent-comments/|archive-date=4 December 2020|access-date=9 November 2020}}</ref> By die [[2020 Turkse Grand Prix|Turkse Grand Prix]] het Norris wat hy "die swakste wegsprong van sy loopbaan" genoem het, gehad.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.motorsport.com/f1/news/norris-made-worst-start-of-everyones-career-ever-in-turkey/4911396/|title=F1: Norris made 'worst start of everyone's career ever'|last=Cooper|first=Adam|date=16 November 2020|website=www.motorsport.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117193407/https://www.motorsport.com/f1/news/norris-made-worst-start-of-everyones-career-ever-in-turkey/4911396/|archive-date=17 November 2020|access-date=14 December 2020}}</ref> Hy het vanaf die veertiende plek weggespring na 'n vyf-plek-roosterstraf omdat hy nie geel vlae in kwalifisering gerespekteer het nie, maar het herstel om agtste te eindig en die vinnigste rondte van die wedren aangeteken.<ref name=":0" /> Norris het vierde geëindig by die [[2020 Bahreinse Grand Prix|Bahreinse Grand Prix]] en vyfde by die seisoenfinale [[2020 Aboe Dhabi Grand Prix|Aboe Dhabi Grand Prix]],<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-and-sainz-delighted-with-p4-and-p5-in-bahrain-gp-as-mclaren-jump-to.3rJI1QBfxpk2r6DUyuFkxn.html|title=Norris and Sainz delighted with P4 and P5 in Bahrain GP, as McLaren jump to third in constructors' battle|date=29 November 2020|website=www.formula1.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130005203/https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-and-sainz-delighted-with-p4-and-p5-in-bahrain-gp-as-mclaren-jump-to.3rJI1QBfxpk2r6DUyuFkxn.html|archive-date=30 November 2020|access-date=14 December 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.i-dont-know-where-it-came-from-norris-shocked-by-stunning-p4-in-abu-dhabi.7ffqnh8GiHYnP46VSzeUTL.html|title='I don't know where it came from' – Lando Norris shocked by stunning P4 in Abu Dhabi qualifying|date=12 December 2020|website=www.formula1.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212192814/https://www.formula1.com/en/latest/article.i-dont-know-where-it-came-from-norris-shocked-by-stunning-p4-in-abu-dhabi.7ffqnh8GiHYnP46VSzeUTL.html|archive-date=12 December 2020|access-date=14 December 2020}}</ref> wat, benewens die punte wat deur spanmaat Sainz aangeteken is, McLaren gehelp het om die derde plek in die vervaardigerskampioenskap voor [[Racing Point F1-span|Racing Point]]<ref>{{Cite news|last=Benson|first=Andrew|date=13 December 2020|title=Verstappen wins season finale in Abu Dhabi|language=en|work=BBC Sport|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/55294365|access-date=14 December 2020|archive-date=14 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201214011122/https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/55294365|url-status=live}}</ref> te behaal. Norris het die seisoen negende in die Bestuurderskampioenskap met 97 punte afgesluit, agt punte agter Sainz. === 2021 Eerste voorwegsprong === [[Lêer:FIA F1 Austria 2021 Nr. 4 Norris.jpg|duimnael|links|Norris jaag tydens die [[2021 Oostenrykse Grand Prix]]]] Norris het vir die 2021 seisoen by McLaren gebly, saam met Daniel Ricciardo terwyl Sainz die span verlaat het en na Ferrari oorgestap het.<ref>{{cite web|title=Daniel Ricciardo/Lando Norris will be the most exciting driver line up in 2021, says McLaren boss Zak Brown|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.ricciardo-norris-will-be-the-most-exciting-driver-line-up-in-2021-says-zak.3RCqTJxOAFyTfp9YxkAxVY.html|access-date=15 July 2020|website=formula1.com|date=26 June 2020|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116113436/https://www.formula1.com/en/latest/article.ricciardo-norris-will-be-the-most-exciting-driver-line-up-in-2021-says-zak.3RCqTJxOAFyTfp9YxkAxVY.html|url-status=live}}</ref> Norris het sewende gekwalifiseer vir die seisoen-opener Bahreinse Grand Prix en die wedren vierde geëindig.<ref>{{cite web|last=Noble|first=Jonathan|date=28 March 2021|title=McLaren insists it has no disappointment with Bahrain GP qualifying form|url=https://www.autosport.com/f1/news/mclaren-no-disappointment-bahrain-gp-qualifying/5953840/|access-date=18 April 2021|website=www.autosport.com|language=en|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418224658/https://www.autosport.com/f1/news/mclaren-no-disappointment-bahrain-gp-qualifying/5953840/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Qualifying Standings – Bahrain|url=https://www.formula1.com/en/results.html/2021/races/1064/bahrain/qualifying.html|access-date=18 April 2021|website=Formula 1|archive-date=28 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210328175040/https://www.formula1.com/en/results.html/2021/races/1064/bahrain/qualifying.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=28 March 2021|title=McLaren's Lando Norris had 'flashbacks' to maiden podium as he charged to P4 in Bahrain|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-had-flashbacks-to-maiden-podium-as-he-charged-to-p4-in-bahrain.5ksgDWSHznlTr9heyikSFz.html|access-date=18 April 2021|website=formula1.com|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415025524/https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-had-flashbacks-to-maiden-podium-as-he-charged-to-p4-in-bahrain.5ksgDWSHznlTr9heyikSFz.html|url-status=live}}</ref> By die volgende wedren, die [[2021 Emilia-Romagna Grand Prix|Emilia-Romagna Grand Prix]], is 'n kwalifiserende tyd wat hom derde op die rooster sou geplaas het, verwyder omdat hy baanbeperkings oorskry het, en hy het sewende vir die wedren weggespring. Norris het in die tweede plek gehardloop voordat hy met drie rondtes oor deur Lewis Hamilton verbygesteek is. Hy het derde geëindig om sy tweede Formule Een-podiumplek te behaal.<ref>{{Cite news|last=Benson|first=Andrew|date=18 April 2021|title=Verstappen wins classic as Hamilton recovers|work=[[BBC Sport]]|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/56793486|access-date=18 April 2021|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418153031/https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/56793486|url-status=live}}</ref> By die [[2021 Monaco Grand Prix|Monaco Grand Prix]] het Norris vyfde weggespring en voordeel getrek uit [[Charles Leclerc]] se versuim om die wedren te begin en [[Valtteri Bottas]] se onttrekking om nog 'n podiumplek te behaal. Norris is 'n roosterstraf opgelê en het negende by die [[2021 Azerbeidjanse Grand Prix|Azerbeidjanse Grand Prix]] begin omdat hy nie by die kuipe aangedoen het tydens 'n rooi vlag-periode in kwalifisering nie, 'n sanksie wat hy as "onregverdig" gekritiseer het.<ref>{{cite web |last1=Scott Michell |first1=Valentin Khorounzhiy |title='Gutted' Norris: Baku grid penalty and license points unfair |url=https://the-race.com/formula-1/gutted-norris-baku-grid-penalty-and-licence-points-unfair/ |website=The Race |date=5 June 2021 |publisher=The Race Media Ltd |access-date=5 June 2021 |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605155304/https://the-race.com/formula-1/gutted-norris-baku-grid-penalty-and-licence-points-unfair/ |url-status=live}}</ref> Hy het plekke in die wedren teruggewen om vyfde te eindig, gehelp deur ongelukke en foute van bestuurders voor hom. Norris het sy destydse hoogste plek op die baan geëwenaar by die [[2021 Stiermarkse Grand Prix|Stiermarkse Grand Prix]] in Oostenryk, deur derde te begin nadat Bottas 'n roosterstraf gekry het.<ref>{{cite web |title=Bottas Handed Three-place Grid Penalty |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-bottas-handed-three-place-grid-drop-and-penalty-points-for.5t4zHtuj4Z8pRjt7PFC6nn.html |website=Formula1 |access-date=28 June 2021 |archive-date=27 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210627202702/https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-bottas-handed-three-place-grid-drop-and-penalty-points-for.5t4zHtuj4Z8pRjt7PFC6nn.html |url-status=live }}</ref> Hy het vyfde geëindig vir die derde agtereenvolgende wedren.<ref>{{cite web |last1=McDonagh |first1=Connor |title=F1 2021 Styrian Grand Prix |url=https://www.crash.net/f1/results/982194/1/f1-2021-styrian-grand-prix-full-race-results-round-8 |website=Crash |date=27 June 2021 |publisher=Crash.net |access-date=28 June 2021 |archive-date=27 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210627143324/https://www.crash.net/f1/results/982194/1/f1-2021-styrian-grand-prix-full-race-results-round-8 |url-status=live }}</ref> Hy het hierdie kwalifiserende posisie by die volgende naweek se [[2021 Oostenrykse Grand Prix|Oostenrykse Grand Prix]] verbeter deur in die tweede plek weg te spring nadat hy 'n tyd van 0.048 sekondes agter die voorste wegspringplek van Max Verstappen opgestel het.<ref>{{cite web |title=2021 Austrian Grand Prix Qualifying Report |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.qualifying-verstappen-edges-out-sensational-norris-to-take-austrian-gp-pole.5X2ZtXmTdFw2ZjXFwRw1KJ.html |website=Formula1.com |access-date=4 July 2021 |archive-date=3 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210703192254/https://www.formula1.com/en/latest/article.qualifying-verstappen-edges-out-sensational-norris-to-take-austrian-gp-pole.5X2ZtXmTdFw2ZjXFwRw1KJ.html |url-status=live }}</ref> Norris het 'n straf tydens die wedren ontvang nadat daar beslis is dat hy [[Sergio Pérez]] van die baan gedwing het. Hy het die wedren derde voltooi om sy derde podiumplek van die seisoen te behaal.<ref>{{cite news |last1=Benson |first1=Andrew |title=Austrian GP Race Report |work=BBC Sport |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/57713734 |access-date=4 July 2021 |archive-date=4 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210704144330/https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/57713734 |url-status=live}}</ref> Hy het die sesde vinnigste tyd in Vrydag se kwalifisering by die [[2021 Britse Grand Prix|Britse Grand Prix]] opgestel, voordat hy vyfde in die nuwe-formaat naelren-kwalifisering en vierde in die Grand Prix geëindig het. Hierdie resultaat het hom na die derde plek in die jaerskampioenskap geskuif.<ref>{{cite web |title='I wanted a little bit more' – Lando Norris on British GP |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.i-wanted-that-little-bit-more-norris-disappointed-after-slow-pit-stop-costs.1cRqifHUHe5zn6Lny64DwN.html |website=Formula1.com |access-date=18 July 2021 |archive-date=18 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718201910/https://www.formula1.com/en/latest/article.i-wanted-that-little-bit-more-norris-disappointed-after-slow-pit-stop-costs.1cRqifHUHe5zn6Lny64DwN.html |url-status=live }}</ref> Hy het sesde gekwalifiseer vir die [[2021 Hongaarse Grand Prix|Hongaarse Grand Prix]]. Hy het tot derde plek verbeter met die eerste draai, maar is van agter deur Bottas getref, wat veroorsaak het dat hy met Verstappen gebots het. Norris het twee rondtes later weens ernstige skade uit die wedren onttrek. By die [[2021 Italiaanse Grand Prix|Italiaanse Grand Prix]] het Norris vierde in die naelren-kwalifisering geëindig, wat derde op die rooster vir die wedren geword het nadat Bottas 'n roosterstraf opgedoen het. Norris het die wedren tweede agter spanmaat Ricciardo voltooi, wat sy vierde podiumplek van die seisoen behaal het en McLaren se eerste een-twee-eindstryd sedert die 2010 Kanadese Grand Prix verseker het.<ref>{{cite web|title=2021 Italian Grand Prix race report and highlights: Ricciardo leads stunning McLaren 1-2 at Monza after Verstappen and Hamilton collide again|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.ricciardo-leads-stunning-mclaren-1-2-at-monza-after-verstappen-and-hamilton.2BH4g9dpznux3HTK3SXj9B.html|access-date=12 September 2021|website=formula1|archive-date=12 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912145723/https://www.formula1.com/en/latest/article.ricciardo-leads-stunning-mclaren-1-2-at-monza-after-verstappen-and-hamilton.2BH4g9dpznux3HTK3SXj9B.html|url-status=live}}</ref> Norris het sy eerste Formule Een-voorwegspringposisie in veranderende weersomstandighede tydens kwalifisering by die [[2021 Russiese Grand Prix|Russiese Grand Prix]] behaal. Hy het die voorsprong in die eerste rondte aan Carlos Sainz verloor voordat hy dit in rondte 13 herwin het. Norris het die wedren voortgesit met Lewis Hamilton kort agter hom totdat dit in die laaste rondtes begin reën het. Norris het besluit om op droëweerbande te bly terwyl Hamilton vir intermediêre bande kuipe toe is. Die reën het gou vererger, wat Hamilton toegelaat het om hom verby te steek en Norris gedwing het om vir intermediêre bande in te kuip. Norris het sewende geëindig en die vinnigste rondte van die wedren aangeteken. Norris het punte in elk van die oorblywende sewe wedrenne van die seisoen aangeteken, maar het nie hoër as sewende geëindig nie. Hy het derde gekwalifiseer by die seisoen-eindigende Abu Dhabi Grand Prix en was die eerste van die vyf motors wat kontroversieel toegelaat is om hulself op die voorlaaste rondte van die wedren te ontloop. Hy het die besluit gekritiseer om die wedren op die laaste rondte te hervat en dit beskryf as "vir die TV".<ref>{{cite web |title=F1 drivers left confused by "made for TV" safety car unlapping call |url=https://www.autosport.com/f1/news/f1-drivers-left-confused-by-made-for-tv-safety-car-unlapping-call/6880631/ |access-date=13 December 2021 |website=Autosport|date=13 December 2021 }}</ref> Die uitslag van die laaste wedren het Norris tot sesde in die Wêreldbestuurderskampioenskap laat val, 4.5 punte agter voormalige spanmaat Sainz. Nietemin het Norris sy loopbaanbeste resultaat op die punteleer behaal en 160 punte teenoor spanmaat Ricciardo se 115 aangeteken. === 2022 === In Februarie 2022 het Norris 'n kontrakverlenging met McLaren onderteken wat hom 'n plek tot ten minste 2025 by die span verseker het.<ref>{{Cite web|title=Lando Norris agrees major contract extension to stay at McLaren until 2025|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-norris-agrees-major-contract-extension-to-stay-at-mclaren-until.5bK60HZJ6ddtdr1R2yIPhX.html|access-date=9 February 2022|website=www.formula1.com|language=en}}</ref> Norris het al drie dae van die Bahrein-amptelike voorseisoentoetse voltooi nadat Ricciardo positief getoets het vir COVID-19 en dit nie kon bywoon nie.<ref>{{Cite web|title=McLaren driver Daniel Ricciardo tests positive for covid 19|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.mclaren-driver-daniel-ricciardo-tests-positive-for-covid-19.5ocJxEFaCjo8ZVK0npWRGs.html|access-date=19 March 2022|website=www.formula1.com|language=en}}</ref> Beide McLaren-bestuurders het gekwalifiseer en buite die top tien geëindig tydens die seisoen-opener [[2022 Bahreinse Grand Prix|Bahreinse Grand Prix]]. Norris het toe punte aangeteken by die [[2022 Saoedi-Arabiese Grand Prix|Saoedi-Arabiese]] en [[2022 Australiese Grand Prix|Australiese Grands Prix]] voordat hy die span se enigste podiumplek van die seisoen behaal het met 'n derde plek by die [[2022 Emilia-Romagna Grand Prix|Emilia-Romagna Grand Prix]].<ref>{{Cite web |last=Thurston |first=Emma |date=24 April 2022 |title=Lando Norris hails McLaren's teamwork after P3 finish in Imola |url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/12597826/emilia-romagna-gp-lando-norris-hails-mclarens-teamwork-after-p3-finish-in-imola |access-date=25 April 2022 |website=Sky Sports F1 |language=en |archive-date=24 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424181333/https://www.skysports.com/f1/news/12433/12597826/emilia-romagna-gp-lando-norris-hails-mclarens-teamwork-after-p3-finish-in-imola |url-status=live }}</ref> By die nuwe [[2022 Miami Grand Prix|Miami Grand Prix]] is die veiligheidsmotor ontplooi toe Norris betrokke was in 'n ongeluk met [[Pierre Gasly]] se [[Scuderia AlphaTauri|AlphaTauri]].<ref>{{cite web |last1=Landman |first1=Declan |title=Norris laments 'silly accident' with Gasly in Miami |url=https://www.planetf1.com/news/lando-norris-pierre-gasly-miami-crash/ |website=plannetF1 |date=9 May 2022 |publisher=Sam Cooper |access-date=19 May 2022 |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519164549/https://www.planetf1.com/news/lando-norris-pierre-gasly-miami-crash/ |url-status=live }}</ref> Ten spyte van [[mangelontsteking]], het Norris sesde in die [[2022 Monaco Grand Prix|Monaco Grand Prix]] gekom en die vinnigste rondte aangeteken.<ref>{{cite web |title=Norris relieved to finish 'rewarding' Monaco GP in P6 after overcoming tonsillitis and torrential rain |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-relieved-to-finish-rewarding-monaco-gp-in-p6-after-overcoming.53UfNICh2UvdDlFtZP49tQ.html |access-date=31 May 2022 |website=www.formula1.com |language=en |archive-date=30 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530175447/https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-relieved-to-finish-rewarding-monaco-gp-in-p6-after-overcoming.53UfNICh2UvdDlFtZP49tQ.html |url-status=live }}</ref> Hy het vyftiende gekwalifiseer by die [[2022 Oostenrykse Grand Prix|Oostenrykse Grand Prix]], maar het in die naelren en die wedren herstel om sewende te eindig. Hy het toe vierde gekwalifiseer vir die [[2022 Hongaarse Grand Prix|Hongaarse Grand Prix]] maar kon nie Lewis Hamilton en die twee [[Red Bull Racing|Red Bulls]] agterhou nie en het sewende geëindig. Norris het sewentiende by die [[2022 Belgiese Grand Prix|Belgiese Grand Prix]] weggespring met 'n kragonderdele-straf en kon nie punte aanteken nie en het twaalfde geëindig. Hy het derde by die [[2022 Italiaanse Grand Prix|Italiaanse Grand Prix]] weggespring, maar weer teen die Red Bulls verloor en sewende geëindig. Sy beste resultaat sedert Emilia-Romagna was by die [[2022 Singapoerse Grand Prix|Singapoerse Grand Prix]] waar hy en Ricciardo onderskeidelik vierde en vyfde geëindig het, wat McLaren kortliks tot die vierde plek bo Alpine in die vervaardigerskampioenskap opgeskuif het. Hy het punte in die São Paulo Grand Prix naelren aangeteken, maar 'n ratkasfout het hom uit die punteposisies in die wedren geskakel. Hy het die seisoen met die sesde plek en die vinnigste rondte by die [[2022 Aboe Dhabi Grand Prix|Aboe Dhabi Grand Prix]] afgesluit. Hy het sewende in die Bestuurderskampioenskap geëindig en in die jaar 122 punte teenoor Ricciardo se 37 aangeteken.<ref>{{cite web|url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2022%20Abu%20Dhabi%20Grand%20Prix%20-%20Championship%20Points.pdf|title=Championship Points|publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]|access-date=4 June 2025|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201133412/https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2022%20Abu%20Dhabi%20Grand%20Prix%20-%20Championship%20Points.pdf|url-status=live}}</ref> === 2023 === [[Lêer:FIA F1 Austria 2023 Nr. 4 (1).jpg|duimnael|links|Norris jaag vir McLaren tydens die [[2023 Oostenrykse Grand Prix]].]] Norris het vir [[2023 Formule Een-seisoen|2023]] by McLaren aangebly, saam met nuweling [[Oscar Piastri]] wat Ricciardo vervang het.<ref>{{cite web |url=https://www.mclaren.com/racing/team/2021-fia-f2-champion-oscar-piastri-join-mclaren-racing-2023/ |title=McLaren Racing – 2021 FIA F2 champion Oscar Piastri to join McLaren Racing in 2023 |publisher=Mclaren.com |date= |access-date=3 September 2022 |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925165603/https://www.mclaren.com/racing/team/2021-fia-f2-champion-oscar-piastri-join-mclaren-racing-2023/ |url-status=live }}</ref> By die [[2023 Bahreinse Grand Prix|eerste ren in Bahrein]] het beide McLaren-motors betroubaarheidsprobleme ondervind.<ref name="MCL60 Bahrain Issues">{{Cite web |last1=Kew |first1=Matt |last2=Cleeren |first2=Filip |last3=Cooper |first3=Adam |date=6 March 2023 |title=McLaren reveals Norris and Piastri reliability issues in Bahrain GP |url=https://www.autosport.com/f1/news/mclaren-reveals-norris-and-piastri-reliability-issues/10440344/ |url-access=limited |access-date=7 March 2023 |website=[[Autosport]] |publisher=Motorsport Network |language=en |publication-place=London |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306024419/https://www.autosport.com/f1/news/mclaren-reveals-norris-and-piastri-reliability-issues/10440344/ |url-status=live }}</ref> Norris moes ses kuipestoppe maak om die probleem te ondersoek en het sewentiende en laaste van die voltooide jaers geëindig.<ref>{{Cite web |date=5 March 2023 |title=2023 Bahrain Grand Prix race report and highlights: Verstappen leads 1-2 in Bahrain season opener as Leclerc retires and Alonso takes final podium place in style |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.verstappen-leads-1-2-in-bahrain-season-opener-as-leclerc-retires-and-alonso.40788dU0VkiLz0gxRPo7n1.html |access-date=6 March 2023 |website=formula1.com |language=en}}</ref> Hy is vir die eerste keer sedert 2019 in die eerste kwalifiseringsessie by die [[2023 Saoedi-Arabiese Grand Prix|Saoedi-Arabiese Grand Prix]] uitgeskakel nadat hy teen 'n muur gebots het.<ref>{{cite web | url=https://www.formula1.com/en/latest/article.facts-and-stats-perez-matches-alesi-as-alonso-grabs-best-aston-martin-start.70Qj5u28UCVJf2b3Wc9eSf.html | title=Facts And Stats: Perez matches Alesi, as Alonso grabs best Aston Martin start since the 1950s &#124; Formula 1® | access-date=19 March 2023 | archive-date=19 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230319135630/https://www.formula1.com/en/latest/article.facts-and-stats-perez-matches-alesi-as-alonso-grabs-best-aston-martin-start.70Qj5u28UCVJf2b3Wc9eSf.html | url-status=live }}</ref> Hy het skade van puin in die eerste rondte opgedoen en weer sewentiende geëindig.<ref>{{Cite web |last=Cooper |first=Adam |date=20 March 2023 |title=McLaren's Piastri "surprised" by Gasly contact damage in Saudi Arabian GP |url=https://www.autosport.com/f1/news/piastri-surprised-by-gasly-contact-damage-in-saudi-arabian-gp/10446468/ |access-date=20 March 2023 |website=[[Autosport]] |publisher=Motorsport Network |language=en}}</ref> By die [[2023 Australiese Grand Prix|Australiese Grand Prix]] het McLaren hul eerste punte van die seisoen aangeteken; Piastri het agtste geëindig en Norris het van dertiende aan die begin tot sesde aan die einde verbeter. Nog 'n K1-eliminasie by die [[2023 Miami Grand Prix|Miami Grand Prix]] en kontak met [[Nyck de Vries]] by die wegsprong het gelei tot nog 'n uitslag sonder enige punte. Hy het derde gekwalifiseer by die [[2023 Spaanse Grand Prix|Spaanse Grand Prix]], maar kontak met Lewis Hamilton in die eerste rondte het hom laat terugsak. Hy is uit die punte-uitslag by die [[2023 Kanadese Grand Prix|Kanadese Grand Prix]] gestraf vir "onsportiewe gedrag" nadat hy buitensporig stadiger gery het terwyl hy die kuipelaan binnegegaan het, om sodoende 'n gaping vir Piastri voor hom te skep.<ref>{{cite web |date=2 July 2023 |title=McLaren's right of review over Norris's Canadian GP penalty rejected by the stewards |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/mclarens-right-of-review-over-norriss-canadian-gp-penalty-rejected-by-the.1sUxh4k9Xa0o55mCwo43J3 |website=formula1.com |publisher=Formula One Group |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526174534/https://www.formula1.com/en/latest/article/mclarens-right-of-review-over-norriss-canadian-gp-penalty-rejected-by-the.1sUxh4k9Xa0o55mCwo43J3 |archive-date=26 May 2024 |access-date=4 June 2025}}</ref> McLaren het opgraderings aan Norris se MCL60 vir die [[2023 Oostenrykse Grand Prix|Oostenrykse Grand Prix]] aangebring;<ref>{{cite web|url=https://speedcafe.com/no-mclaren-upgrades-for-piastri-in-austria/|title=No McLaren upgrades for Piastri in Austria|website=speedcafe.com|first=Mat|last=Coch|date=30 June 2023|access-date=7 November 2023|archive-date=30 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630035056/https://www.speedcafe.com/2023/06/30/no-mclaren-upgrades-for-piastri-in-austria/|url-status=live}}</ref> spanhoof Andrea Stella het opgemerk dat "feitlik die hele motor" herontwerp is.<ref>{{cite web|url=https://speedcafe.com/mclaren-b-spec-entire-car-redesigned/|title=McLaren admit 'entire car' has been redesigned|website=speedcafe.com|first=Ian|last=Parkes|date=17 June 2023|access-date=7 November 2023|archive-date=9 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064705/https://www.speedcafe.com/2023/06/17/mclaren-b-spec-entire-car-redesigned/|url-status=live}}</ref> Norris het vierde vir die wedren gekwalifiseer, derde vir die naelloop en vierde in die wedren geëindig. Meer sukses het by die [[2023 Britse Grand Prix|Britse Grand Prix]] gekom waar Norris en Piastri onderskeidelik tweede en derde gekwalifiseer het.<ref>{{Cite web |last=Boxall-Legge |first=Jake |date=8 July 2023 |title=F1 British GP: Verstappen on pole as McLaren drivers star |url=https://www.motorsport.com/f1/news/f1-british-gp-verstappen-on-pole-as-mclaren-drivers-star/10493329/ |access-date=8 July 2023 |website=www.motorsport.com |language=en |archive-date=9 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230709124942/https://www.motorsport.com/f1/news/f1-british-gp-verstappen-on-pole-as-mclaren-drivers-star/10493329/ |url-status=live }}</ref> Hy het Max Verstappen by die eerste draai verbygesteek en die wedren vir vier rondtes gelei voordat Verstappen die plek herwin het. In die latere stadiums van die wedren het Norris Lewis Hamilton afgeweer om tweede te eindig,<ref>{{Cite news|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/12918206/mclaren-and-rivals-surprised-by-lando-norris-pace-in-second-place-finish-at-british-grand-prix|work=Sky Sports|date=10 July 2023|access-date=10 July 2023|title=McLaren and rivals 'surprised' by Lando Norris' pace in second-place finish at British Grand Prix|archive-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709233648/https://www.skysports.com//f1/news/12433/12918206/mclaren-and-rivals-surprised-by-lando-norris-pace-in-second-place-finish-at-british-grand-prix|url-status=live}}</ref> wat hom die eerste McLaren-bestuurder maak wat op die podium by Silverstone geëindig het sedert Hamilton in 2010.<ref>{{Cite news|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.facts-and-stats-red-bull-match-mclarens-all-time-record-of-11-straight-wins.4mKBQZfrnz1SVcabfnmRbr.html|title=Facts And Stats: Red Bull match McLaren's all-time record of 11 straight wins|work=Formula 1|date=9 July 2023|access-date=10 July 2023|last=Kelly|first=Sean|archive-date=10 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230710011949/https://www.formula1.com/en/latest/article.facts-and-stats-red-bull-match-mclarens-all-time-record-of-11-straight-wins.4mKBQZfrnz1SVcabfnmRbr.html|url-status=live}}</ref> Hy het toe derde gekwalifiseer en teen Sergio Pérez verdedig om tweede te eindig by die [[2023 Hongaarse Grand Prix|Hongaarse Grand Prix]], die eerste agtereenvolgende podiumplekke van sy Formule Een-loopbaan. Hy het per ongeluk Verstappen se eersteplek-trofee – 'n handgemaakte Herend ter waarde van ongeveer VS$45&nbsp;000 – tydens die podiumvieringe gebreek; die trofee is later vervang.<ref>{{Cite web |url=https://thesportsrush.com/f1-news-watch-lando-norris-nearly-spoils-his-british-gp-heroics-while-spraying-300-prize-on-max-verstappen/ |title=Watch: Lando Norris Nearly Spoils His British GP Heroics While Spraying $300 Prize on Max Verstappen |last=Bhattacharjee |first=Somin |date=9 July 2023 |website=Thesportsrush.com |access-date=25 July 2023 |archive-date=25 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230725123448/https://thesportsrush.com/f1-news-watch-lando-norris-nearly-spoils-his-british-gp-heroics-while-spraying-300-prize-on-max-verstappen/ |url-status=live }}</ref> Hy het tweede by die [[2023 Nederlandse Grand Prix|Nederlandse Grand Prix]] weggespring, maar het sy span se besluit gekritiseer om nie bande tydens 'n reënbui te ruil nie; hy het toe sewende geëindig.<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12479/12951335/lando-norris-mclaren-driver-admits-to-looking-like-an-idiot-for-radio-rant-during-dutch-grand-prix|title=Lando Norris: McLaren driver admits to looking 'like an idiot' for radio rant during Dutch Grand Prix|website=skysports.com|date=31 August 2023|access-date=7 November 2023}}</ref> Vier agtereenvolgende podiumplekke het met die [[2023 Singapoerse Grand Prix|Singapoerse Grand Prix]] begin, waar Norris die Mercedes- duo van Hamilton en George Russell afgeweer het en minder as 'n sekonde agter die renwenner [[Carlos Sainz jr.]], sy voormalige McLaren-spanmaat, geëindig het. Sainz, wat Norris strategies albei Mercedesse laat terughou het, het Norris geprys omdat hy hom toegelaat het om die oorwinning te behaal; sy spanmaat Charles Leclerc is deur Hamilton en Russell, wat vir varser mediums kuipe toe is, verbygesteek en kon hulle dus nie terughou nie.<ref>{{cite web | url=https://www.formula1.com/en/latest/article.sainz-credits-key-carlando-moment-for-preventing-him-being-dead-meat-on-his.3EkQ4E8uKvn2kJdVgZksAE.html | title=Sainz credits key 'Carlando' moment for preventing him being 'dead meat' on his way to Singapore victory |website=Formula One |date=17 September 2023 |access-date=14 December 2023}}</ref> Hy het derde gekwalifiseer, agter spanmaat Piastri, by die [[2023 Japannese Grand Prix|Japannese Grand Prix]], maar hom in die wedren verbygesteek om tweede te eindig. Hy het 'n groot deel van die [[2023 Verenigde State Grand Prix|Verenigde State Grand Prix]] gelei nadat hy tweede gekwalifiseer het en Charles Leclerc aan die begin verbygesteek het, maar is uiteindelik deur Verstappen en Hamilton verbygesteek. Hamilton se diskwalifikasie na die wedren het Norris na die tweede plek bevorder.<ref>{{cite web |date=23 October 2023 |title=Hamilton and Leclerc disqualified from United States Grand Prix for technical breach |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-hamilton-and-leclerc-disqualified-from-united-states-grand-prix-for.10nvuyvEPfMgoeWxWOhw0a |website=Formula 1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330101423/https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-hamilton-and-leclerc-disqualified-from-united-states-grand-prix-for.10nvuyvEPfMgoeWxWOhw0a |archive-date=30 March 2024 |access-date=4 June 2025}}</ref> Norris het nie daarin geslaag om 'n mededingende kwalifiserende tyd by die [[2023 Meksikostad Grand Prix|Meksikostad Grand Prix]] op te stel nie en het sewentiende begin, maar het herstel om die wedren vyfde te voltooi. By die [[2023 São Paulo Grand Prix|São Paulo Grand Prix]] het hy die voorste wegspringplek in die naelren behaal, maar is deur Verstappen by die eerste draai verbygesteek en het tweede geëindig. Hy het ook tweede in die hoofwedren geëindig, nadat hy sesde weggespring het en vier plekke aan die begin ingehaal het. Sy enigste uitval van die seisoen was by die voorlaaste rondte, die [[2023 Las Vegas Grand Prix|Las Vegas Grand Prix]]. Hy het sestiende gekwalifiseer, maar 'n swaar ongeluk in die derde rondte gemaak. Hy is vir voorsorgmaatreëls hospitaal toe geneem en is dieselfde dag ontslaan.<ref>{{cite news |title=Lando Norris: How McLaren driver suffered huge accident at Las Vegas GP after first DNF of 2023 F1 season |url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13012155/lando-norris-how-mclaren-driver-suffered-huge-accident-at-las-vegas-gp-after-first-dnf-of-2023-f1-season |access-date=20 November 2023 |work=Sky Sports |date=10 November 2023 |language=en}}</ref> Norris het altesaam 205 punte teenoor Piastri se 97 behaal en sesde in die Bestuurderskampioenskap geëindig, wat sy resultaat van 2021 ewenaar. Hy het slegs een punt agter die vierde plek geëindig, terwyl [[Fernando Alonso]] en Charles Leclerc gelykop met 206 punte geëindig het.<ref>{{Cite web |title=F1 – The Official Home of Formula 1® Racing |url=https://www.formula1.com/ |access-date=2026-05-19 |website=Formula 1® - The Official F1® Website |language=en}}</ref> === 2024: Nooiensoorwinning === [[Lêer:Lando Norris,Chinese GP 2024 Race.jpg|duimnael|regs|Norris by die [[2024 Chinese Grand Prix]]]] Voor die [[2024 Formule Een-seisoen|2024-seisoen]] het Norris 'n nuwe meerjarige kontrak met McLaren geteken.<ref name="contract">{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-lando-norris-agrees-new-extended-multi-year-contract-with-mclaren.8rSSuSLeK21UXmWqBdXuL.html |title=Norris agrees new 'extended multi-year' contract with McLaren |website=Formula One |date=27 January 2024}}</ref> Hy het sesde geëindig by die eerste wedren, die [[2024 Bahreinse Grand Prix|Bahreinse Grand Prix]],<ref>{{cite web|url=https://www.autosport.com/f1/news/bahrain-f1-pace-a-good-sign-as-mclaren-weaknesses-remain-norris/10582701/|title=Bahrain F1 pace "a good sign" as McLaren weaknesses remain – Norris|website=autosport.com|first=Filip|last=Cleeren|date=3 March 2024|access-date=6 April 2024}}</ref> en sy eerste podium van die seisoen by die [[2024 Australiese Grand Prix|Australiese Grand Prix]] behaal, waar hy derde weggespring en geëindig het.<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13103567/lando-norris-when-and-where-is-mclaren-driver-most-likely-to-claim-an-elusive-first-f1-victory|title=Lando Norris: When and where is McLaren driver most likely to claim an elusive first F1 victory?|website=skysports.com|date=2 April 2024|access-date=6 April 2024}}</ref> Hy het die seisoen se eerste naelren-voorposisie by die [[2024 Chinese Grand Prix|Chinese Grand Prix]] behaal,<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-delighted-as-all-or-nothing-final-lap-nets-p1-during-sprint.1W3ZJnuE4wBuCCzFXYrMDI|title=Norris delighted as 'all or nothing' final lap nets P1 during Sprint Qualifying in Shanghai|website=formula1.com|date=19 April 2024|access-date=19 April 2024}}</ref> maar verskeie plekke in die eerste rondte van die naelren afgestaan en sesde geëindig.<ref>{{cite web |title=Verstappen beats Hamilton in dramatic Shanghai Sprint |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-charges-to-victory-over-hamilton-in-dramatic-shanghai-sprint.6B8IBGCczrPy6jLU3ztepf |publisher=Formula One |access-date=21 April 2024 |language=en |date=20 April 2024}}</ref> Vir die hoofwedren het hy vierde gekwalifiseer, Fernando Alonso verbygesteek en Sergio Pérez in die kuipe getroef om tweede te eindig,<ref>{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-charges-to-victory-over-norris-and-perez-in-action-packed-chinese.3Uz5CwNh5tEQt62umIGhob |title=Verstappen charges to victory over Norris and Perez in action-packed Chinese GP |date=21 April 2024 |access-date=22 April 2024 |website=Formula One}}</ref> sy vyftiende Formule Een-podium. By die [[2024 Miami Grand Prix|Miami Grand Prix]] het hy uit die naelren onttrek na 'n botsing met Alonso in die eerste draai.<ref>{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-charges-to-sprint-race-win-over-leclerc-and-perez-in-miami.3ziV5jwPsEc5HCQ1ODdIUF |title=Verstappen charges to Sprint win over Leclerc and Perez in Miami |date=4 May 2024 |access-date=5 May 2024 |website=Formula One}}</ref> Hy het vyfde vir die hoofwedren gekwalifiseer en die wedren gelei nadat die jaers voor hom by die kuipe aangedoen het. 'n Daaropvolgende veiligheidsmotor het Norris toegelaat om by die kuipe aan te doen en sy voorsprong te behou, wat hy voor Verstappen by die herbegin gehou het om sy eerste Grand Prix-oorwinning na 110 wedrenne en sy 16de podiumplek te behaal,<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-beats-verstappen-for-breakthrough-maiden-f1-victory-in-action-packed.7f9W6X9L3kPQILyO3NljL1 |title=Norris beats Verstappen for breakthrough maiden F1 victory in action-packed Miami Grand Prix |website=Formula One |date=5 May 2024}}</ref> en die rekord vir die meeste podiumplekke te ewenaar voordat hy 'n eerste oorwinning behaal het, 'n rekord wat hy nou deel met Patrick Depailler, [[Mika Häkkinen]], [[Eddie Irvine]] en [[Jean Alesi]].<ref>{{cite web |last1=Kelly |first1=Sean |title=Facts And Stats: Norris becomes 21st British winner on 110th McLaren start |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/facts-and-stats-norris-becomes-21st-british-winner-on-110th-mclaren-start.6FTFG2rWZK2QCRLWs8Q8tK |website=www.formula1.com |publisher=Formula One |access-date=5 May 2024}}</ref> Ná Miami het Norris vyf podiumplekke voor die somerpouse behaal. Hy het podiumplekke by [[2024 Emilia-Romagna Grand Prix|Imola]] behaal, waar hy Verstappen ingehaal het, maar hom nie kon verbysteek om te wen nie,<ref>{{cite news |date=19 May 2024 |title=Verstappen holds off thrilling late charge from Norris to win Emilia-Romagna Grand Prix |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-holds-off-thrilling-late-charge-from-norris-to-win-emilia-romagna.2CgBWm3GodjE3QIYIMWL0x|access-date=20 May 2024}}</ref> [[2024 Kanadese Grand Prix|Kanada]], waar hy die wedren vir 'n kort rukkie gelei het, maar deur strategie teen Verstappen verloor het,<ref>{{cite news |date=9 June 2024 |title=Verstappen beats Norris to victory in thrilling wet/dry Canadian GP |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-beats-norris-to-victory-in-thrilling-wet-dry-canadian-gp.6ytkbh7iDTWC3pJBwiaboI|access-date=10 June 2024}}</ref> en [[2024 Spaanse Grand Prix|Spanje]], waar hy voorste wegspringposisie geneem het, maar aan die begin uitgeval het.<ref>{{cite news |date=23 June 2024 |title=Verstappen beats Norris to victory in thrilling wet/dry Canadian GP |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-holds-of-norris-challenge-to-seal-victory-at-the-spanish-grand.7a5UhXMAtkhbslSDNiPVes|access-date=30 June 2024}}</ref> Ten spyte daarvan dat hy verskeie geleenthede kortgekom het, het Norris gesê dat hy homself as 'n kampioenskapsmededinger vir Verstappen beskou het na die opskudding van sy MCL38 se algehele vertoning.<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/we-can-do-it-norris-says-he-and-mclaren-have-what-it-takes-to-win-the-2024.oGANJUOwYD00f0nOexrUa|title='We can do it' – Norris says he and McLaren 'have what it takes' to win the 2024 title|access-date=23 September 2024}}</ref> Norris het nie daarin geslaag om 'n podiumplek by [[2024 Monaco Grand Prix|Monaco]] te behaal nie en het vierde geëindig agter spanmaat [[Oscar Piastri]],<ref>{{cite news |date=26 May 2024 |title=Leclerc clinches long-awaited home win in Monaco ahead of Piastri and Sainz after early drama |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/leclerc-clinches-long-awaited-home-win-in-monaco-ahead-of-piastri-and-sainz.4EmeQeb2P27aS8yGIVMOEO|access-date=26 May 2024}}</ref> en in [[2024 Oostenrykse Grand Prix|Oostenryk]], waar hy met Verstappen gespartel het voordat hy kontak met hom gemaak het wat die wedren beëindig het.<ref>{{cite news |date=30 June 2024 |title=Russell claims surprise win in Austria after Verstappen and Norris dramatically collide in battle for the lead |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-claims-surprise-win-in-austria-after-verstappen-and-norris.2Kmxvn4a42JYDFhvklagYk|access-date=30 June 2024}}</ref> Norris het verdere podiumplekke by die [[2024 Britse Grand Prix|Britse Grand Prix]] behaal en derde geëindig na 'n mislukte strategie,<ref>{{cite news |date=7 July 2024 |title=Hamilton beats Verstappen to first win since 2021 with record-breaking 9th British Grand Prix victory |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/hamilton-beats-verstappen-to-first-win-since-2021-with-record-breaking-9th.3teU9bznaWJlC2TGAYh0Vl}}</ref> en [[2024 Hongaarse Grand Prix|Hongarye]], waar hy die voorste wegspringposisie geneem het, maar by draai een uitgeval het, wat sy spanmaat Oscar Piastri die voortou gegee het. Nadat strategie hom kontroversieel eerste geprioritiseer het, het McLaren spanbevele op Norris afgedwing en hom beveel om stadiger te ry om Piastri die voortou en uiteindelik die wedrenoorwinning te gee.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/piastri-wins-hungarian-grand-prix-as-norris-belatedly-hands-back-lead-in.70F4mNzYrbmvNYaj8KXm18|title=Piastri wins Hungarian Grand Prix as Norris belatedly hands back lead in McLaren intra-team drama|website=www.formula1.com|access-date=22 July 2024}}</ref> Norris het sesde geëindig tydens die [[2024 Belgiese Grand Prix|Belgiese Grand Prix]], agter Verstappen, maar is na vyfde bevorder na die diskwalifikasie van George Russell.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-takes-incredible-victory-in-belgium-on-aging-tyres-after-thrilling.3FufXdo4r40I7kv5mJLMMR|title=Hamilton wins thrilling Belgian Grand Prix with team mate Russell disqualified|website=www.formula1.com|access-date=28 July 2024}}</ref> [[Lêer:2024-08-25 Motorsport, Formel 1, Großer Preis der Niederlande 2024 STP 4003 by Stepro.jpg|duimnael|links|Norris ''(middel)'' op die podium om sy oorwinning in die [[2024 Nederlandse Grand Prix]] te vier.]] Na die somerpouse het Norris die voorste wegspringplek by die [[2024 Nederlandse Grand Prix|Nederlandse Grand Prix]] behaal. Tydens die wedren het hy teen die tweede geplaaste Verstappen aan die begin verloor, maar hy het uiteindelik die eerste plek deur DRS teruggeëwen. Hy het die voorsprong behou, wat hy met die geruite vlag tot 22 sekondes vergroot het, om sy tweede oorwinning te behaal; McLaren se eerste by die [[Zandvoort-renbaan]] sedert [[Niki Lauda]] se oorwinning in 1985, en die eerste nie-Red Bull- of Max Verstappen-oorwinning by die baan sedert die terugkeer na die Formule Een-kalender in 2021.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-fights-back-against-verstappen-to-end-home-heros-run-of-dutch-gp-wins.3IPKJnhPnBEjWGAfrGeZQo|title=Norris fights back against Verstappen to end home hero's run of Dutch GP wins|website=www.formula1.com|access-date=25 August 2024}}</ref> Norris het toe die voorste wegspringposisie vir die [[2024 Italiaanse Grand Prix|Italiaanse ren]] geneem,<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-seals-pole-position-ahead-of-piastri-at-monza-as-mclaren-secure-front.4ZYpKyV7XxYPQoJ8WzLTtX|title=Norris seals pole position ahead of Piastri at Monza as McLaren secure front row lockout|website=www.formula1.com|access-date=31 August 2024}}</ref> wat die eerste agtereenvolgende voorste wegspringposisies van sy loopbaan was en die eerste McLaren-bestuurder geword het om hierdie prestasie te behaal sedert Lewis Hamilton in 2012. Hy het die ren voor Piastri begin, wat McLaren se eerste voorste ry-uitsluiting by Monza sedert 2012 was.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/facts-and-stats-verstappen-endures-his-worst-qualifying-in-a-year-as-norris.1wAlSfP6zHLevFiFuyifbK|title=Facts And Stats: Verstappen endures his worst qualifying in a year as Norris scores back-to-back poles for the first time|website=www.formula1.com|access-date=31 August 2024}}</ref> Norris het egter teen sy spanmaat verloor, wat hom by draai vier verbygesteek het, en sou uiteindelik derde eindig agter Piastri en renwenner Charles Leclerc, hoewel hy steeds die vinnigste rondte op rondte 53 behaal het.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/leclerc-thrills-the-tifosi-to-triumph-at-monza-ahead-of-piastri-and-norris.1aiYZF3rWZp2Q9yQtcuvqV|title=Leclerc thrills the Tifosi as he triumphs at Monza ahead of Piastri and Norris with bold Ferrari strategy paying off|website=Formula1.com|date=1 September 2024|access-date=1 September 2024}}</ref> Norris het sy en McLaren se eerste K1-uitskakeling sedert die 2023 Las Vegas Grand Prix tydens kwalifisering vir die [[2024 Azerbeidjanse Grand Prix|Azerbeidjanse Grand Prix]] gely.<ref>{{Cite web|url=https://www.autosport.com/f1/news/norris-still-hopeful-of-good-result-despite-q1-exit-in-baku/10654166/|title=Norris suffers bizarre Azerbaijan Q1 exit|website=Autosport|date=14 September 2024|access-date=15 September 2024 |last=Mann-Bryans |first=Mark}}</ref> Norris het sy rondte gestaak nadat 'n kort geel vlag by sektor drie gewys is; Esteban Ocon het sy motor teen die muur geskuur en dit so beskadig. Norris, wat sektor drie genader het, is gedwing om as gevolg hiervan op te lig, wat hom gedwing het om die rondte te laat vaar.<ref>{{Cite web|url=https://www.autosport.com/f1/news/the-f1-safety-system-calls-behind-norriss-wrong-time-baku-qualifying-exit/10654290/|title=The F1 safety system calls behind Norris's Azerbaijan qualifying exit|website=Autosport|date=14 September 2024|access-date=15 September 2024 |last=Kalinauckas |first=Alex}}</ref> Hy het tot vierde herstel nadat hy Verstappen verbygesteek het, en die gekombineerde resultate van hom en sy spanmaat, die wedrenwenner Piastri, het McLaren die eerste keer sedert 2014 die voortou laat neem in die Vervaardigerskampioenskap. Norris het sy vyfde voorste wegspringposisie van die seisoen by die [[2024 Singapoerse Grand Prix|Singapoerse Grand Prix]] behaal en 'n nuwe kwalifiserende rondtetydrekord by die [[Marinabaai Straatrenbaan]] opgestel. 'n Dominante vertoning het hom sy derde oorwinning met 'n marge van 20 sekondes voor Verstappen laat behaal,<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2024/sep/22/lando-norris-dominates-singapore-f1-gp-edges-closer-max-verstappen|title=Lando Norris eases to Singapore F1 GP win despite twice hitting wall|last=Richards|first=Giles|date=22 September 2024|website=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923182915/https://www.theguardian.com/sport/2024/sep/22/lando-norris-dominates-singapore-f1-gp-edges-closer-max-verstappen|archive-date=23 September 2024|access-date=23 September 2024}}</ref> en elke rondte tot oorwinning gelei.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/facts-and-stats-norris-becomes-fifth-winner-in-five-years-at-first-safety.5mUfDxYMC0wzslttHeAY9f|title=Facts And Stats: Norris becomes fifth winner in five years at first Safety Car-free Singapore Grand Prix|date=22 September 2024|website=Formula 1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923183313/https://www.formula1.com/en/latest/article/facts-and-stats-norris-becomes-fifth-winner-in-five-years-at-first-safety.5mUfDxYMC0wzslttHeAY9f|archive-date=23 September 2024|access-date=23 September 2024}}</ref> By die [[2024 Verenigde State Grand Prix|Verenigde State Grand Prix]] het Norris vierde vir die naelloop gekwalifiseer en derde geëindig. Norris het sy sesde voorste wegspringposisie vir die hoofren behaal, maar het verloor terwyl hy teen Verstappen gesukkel het, wat beide Ferrari's toegelaat het om die voortou en uiteindelike wedrenoorwinning te neem. Norris het uiteindelik met Verstappen gesukkel vir die laaste plek op die podium, wat Norris geweier is nadat 'n vyf-sekonde straf toegeken is omdat hy Verstappen van die baan af verbygesteek het,<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/leclerc-leads-dominant-ferrari-one-two-in-austin-as-norris-loses-third-to.3VSTWKOy40Ta1vvtlwHBff|title=Leclerc leads dominant Ferrari one-two in Austin as Norris loses third to Verstappen after penalty|date=20 October 2024|website=Formula 1}}</ref> en Norris het derde gekwalifiseer vir die [[2024 Meksikostad Grand Prix|Meksikostad Grand Prix]] en tweede geëindig nadat hy 'n fout deur Charles Leclerc benut het.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/sainz-surges-to-mexico-victory-ahead-of-norris-and-leclerc-as-verstappen-hit.3duSNduH2cxC7K91WDSXda|title=Sainz surges to Mexico victory ahead of Norris and Leclerc as Verstappen hit with two penalties for Norris moves|date=27 October 2024|website=Formula 1}}</ref> Nadat hy die [[2024 São Paulo Grand Prix|São Paulo-naelren]] van tweede plek gewen het nadat Piastri opdrag gegee is om posisies te ruil,<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-takes-victory-in-the-sao-paulo-sprint-ahead-of-piastri-after-mclaren.QHFcxKEzd9OoGvjJRTYNk|title=Norris takes victory in the Sao Paulo Sprint ahead of Piastri after McLaren driver switch|website=Formula 1.com|date=2 November 2024|access-date=2 November 2024}}</ref> het Norris die voorste wegspringplek vir die reëngeteisterde Grand Prix verower; hy is beboet vir die oortreding van die afgebroke wegspringprosedure en moes die voortou aan Russell afstaan. Hy het na sesde teruggesak na 'n ongeleë [[Vlae gebruik in motorwedrenne|rooi vlag]] en 'n fout met die herbegin, aangesien Verstappen van sewentiende plek gewen het, wat sy kampioenskapshoop gedemp het.<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-wins-chaotic-sao-paulo-grand-prix-after-stunning-recovery-from.1DIc8pzRmGbC3jHJmvtBi1|title=Verstappen wins chaotic Sao Paulo Grand Prix after stunning recovery from P17 as Alpine score shock double podium|website=Formula 1|date=3 November 2024}}</ref> Voor die [[2024 Las Vegas Grand Prix|Las Vegas Grand Prix]] het Norris blykbaar toegegee dat enige realistiese hoop om die bestuurderskampioenskap van Verstappen weg te neem, verby was, hoewel hy gereken het dat sy seisoen steeds op dreef was.<ref>{{Cite web|url=https://www.the-race.com/formula-1/whats-changed-for-norris-after-brutal-f1-title-bid-collapse/|title=What's changed for Norris after brutal F1 title bid collapse|date=21 November 2024|website=The Race}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.the-race.com/formula-1/lando-norris-interview-max-verstappen-f1-2024-season/#disqus_thread|title=Hard lessons, racing Verstappen and fan criticism – Norris interview|date=20 November 2024|website=The Race}}</ref> Norris het ook erken dat hy nie voorberei het vir 'n potensiële bestuurderskampioenskapstitel-bod aan die begin van die 2024-seisoen nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cvgezg12d8xo|title=Las Vegas Grand Prix: Lando Norris 'wasn't ready' for Max Verstappen title fight|date=21 November 2024|website=BBC Sport}}</ref> Norris het die Las Vegas Grand Prix in die sesde plek gekwalifiseer en voltooi, terwyl mededinger Verstappen vyfde geëindig het, wat Norris se titelbod wiskundig met twee rondes oor beëindig het.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-crowned-champion-as-russell-heads-mercedes-1-2-in-las-vegas.3TZdhZEthj8sADUPU8p6Ni|title=Verstappen crowned champion as Russell heads Mercedes 1-2|website=Formula 1® - The Official F1® Website}}</ref> By die [[2024 Katarse Grand Prix|Katarse Grand Prix]] se naelren het Norris elke rondte van die voorste wegspringplek af gelei totdat hy doelbewus stadiger gejaag het nader aan die wenstreep, en die oorwinning aan Piastri oorhandig as 'n guns vir die São Paulo-naelren.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/c1dpdq1xedno|title=Norris hands Qatar sprint win to Piastri for McLaren one-two|date=30 November 2024|access-date=30 November 2024|first=Andrew|last=Benson|website=[[BBC Sport]]}}</ref> Nigel Chiu van Sky Sports het die skuif vergelyk met [[Michael Schumacher]] s'n by die [[2002 Verenigde State Grand Prix]].<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13263508/qatar-gp-lando-norris-explains-decision-to-let-oscar-piastri-win-sprint-after-late-mclaren-switch|title=Qatar GP: Lando Norris explains decision to let Oscar Piastri win Sprint after late McLaren switch|date=30 November 2024|access-date=30 November 2024|first=Nigel|last=Chiu|website=Sky Sports}}</ref> Hy het 'n stop-en-ry-straf van tien sekondes ontvang vir 'n spoedoortreding onder geel vlae terwyl hy tweede in die wedren was, en het uiteindelik tiende geëindig, terwyl Charles Leclerc van Ferrari, wat nou Norris se hoofuitdager vir die kampioenskap-naaswennerplek was, die Grand Prix tweede agter kampioen Verstappen voltooi het.<ref>{{Cite web|url=https://www.the-race.com/formula-1/i-f-ed-it-up-norris-makes-no-excuses-for-costly-qatar-f1-penalty/|title='I f***ed it up' – Norris makes no excuses for costly Qatar penalty|date=1 December 2024|website=The Race}}</ref> Norris se fout en sterk Ferrari-resultate in Katar het bygedra dat McLaren se voorsprong in die Vervaardigerskampioenskap tot die tweede geplaasde Ferrari tot 21 punte verminder is voor die laaste rondte van die 2024-seisoen by die [[2024 Aboe Dhabi Grand Prix|Aboe Dhabi Grand Prix]], en Norris se voorsprong bo Charles Leclerc vir die tweede plek in die jaerskampioenskap tot slegs agt punte verminder voor dieselfde byeenkoms.<ref>{{Cite web|url=https://www.statsf1.com/en/2024/qatar/championnat.aspx|title=Qatar 2024 – Championship • Stats F1|website=www.statsf1.com}}</ref> In Aboe Dhabi het Norris die voorste wegspringplek geneem en tot die geruite vlag gelei in sy vierde oorwinning van die seisoen, wat McLaren se eerste vervaardigerstitel sedert 1998 verseker het.<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-sails-to-victory-ahead-of-sainz-and-leclerc-in-abu-dhabi-as-mclaren.52fogZq77Kgmdt75WN8kGM|title=Norris sails to victory ahead of Sainz and Leclerc in Abu Dhabi as McLaren seal constructors' championship|website=Formula One|date=8 December 2024}}</ref> === 2025: Nooienstitel in die stryd teen Verstappen en Piastri === [[Lêer:2025 Japan GP - McLaren - Lando Norris - FP1.jpg|duimnael|regs|Norris bestuur die McLaren MCL39 tydens die [[2025 Japannese Grand Prix]].]] McLaren het [[2025 Formule Een-seisoen|2025]] as titelgunstelinge betree, met Norris wat verklaar het dat hy "baie lesse" geleer het in sy poging om Wêreldbestuurderskampioen te word.<ref>{{Cite news |url=https://www.nbcnews.com/sports/formula-1/lando-norris-formula-1-mclaren-rcna194264 |title=Formula 1 star Lando Norris is 'confident' he can win it all after a breakthrough year |last=Kapur |first=Sahil |date=7 March 2025 |work=NBC News|access-date=17 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317042233/https://www.nbcnews.com/news/amp/rcna194264 |archive-date=17 March 2025 |url-status=live}}</ref> Hy het die voorste wegspringplek vir die seisoen-openende [[2025 Australiese Grand Prix|Australiese Grand Prix]] geneem, en sy voorsprong oor spanmaat Oscar Piastri en Max Verstappen in nat toestande verdedig om die oorwinning en die kampioenskapsvoorsprong te behaal.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cr421xe109qo |title=Norris beats Verstappen in dramatic Australia opener |last=Benson |first=Andrew |date=16 March 2025 |work=[[BBC Sport]] |publisher=[[BBC]] |access-date=16 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250316070859/https://www.bbc.com/sport/formula1/articles/cr421xe109qo |archive-date=16 March 2025 |url-status=live}}</ref> Nadat hy agtste in die [[2025 Chinese Grand Prix|Chinese Grand Prix]]-naelren geëindig het, het hy tweede in die hoofren agter Piastri geëindig.<ref>{{Cite news |url=https://www.thetimes.com/sport/formula-one/article/chinese-grand-prix-oscar-piastri-lando-norris-vbzhtscnj |url-access=subscription |title=Chinese GP: Oscar Piastri claims dominant win with Lando Norris second |last=Hudson |first=Molly |date=23 March 2025 |work=[[The Times]] |access-date=23 March 2025 |issn=0140-0460 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250323113600/https://www.thetimes.com/sport/formula-one/article/chinese-grand-prix-oscar-piastri-lando-norris-vbzhtscnj |archive-date=23 March 2025 |url-status=live}}</ref> In [[2025 Japannese Grand Prix|Japan]] het hy tweede geëindig na Verstappen, wat sy kampioenskapsvoorsprong tot 'n enkele punt verminder het.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/athletic/6258403/2025/04/06/japanese-grand-prix-f1-briefing-max-verstappen-red-bull/ |title=F1 Japanese Grand Prix briefing: Max Verstappen's perfect win and Kimi Antonelli makes history |last1=Coleman |first1=Madeline |last2=Smith |first2=Luke |date=6 April 2025 |work=The Athletic |publisher=[[The New York Times]] |access-date=6 April 2025 |issn=1553-8095 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406081516/https://www.nytimes.com/athletic/6258403/2025/04/06/japanese-grand-prix-f1-briefing-max-verstappen-red-bull/ |archive-date=6 April 2025 |url-status=live}}</ref> Norris het sy kampioenskapsvoorsprong tot drie punte vergroot, nou voor Piastri, met sy derde plek by die Bahreinse Grand Prix nadat hy sesde gekwalifiseer het – en beweer het dat hy "onbewus" gevoel het in die MCL39 – en 'n straf vir 'n oortreding van die wegspring gekry het.<ref>{{Cite news |url=https://www.independent.co.uk/f1/f1-oscar-piastri-lando-norris-bahrain-mclaren-b2732526.html |title=Oscar Piastri lays down F1 title gauntlet to Lando Norris with victory in Bahrain |last=Hunt |first=Scott |date=13 April 2025 |work=[[The Independent]] |access-date=15 April 2025 |issn=1741-9743 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415161830/https://www.independent.co.uk/f1/f1-oscar-piastri-lando-norris-bahrain-mclaren-b2732526.html |archive-date=15 April 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.goodwood.com/grr/f1/2025-bahrain-grand-prix/ |title=Norris strains in Sakhir in the face of Piastri perfection |last=Smith |first=Damien |date=14 April 2025 |website=Goodwood Road & Racing |publisher=Goodwood House |access-date=18 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250422175036/https://www.goodwood.com/grr/f1/2025-bahrain-grand-prix/ |archive-date=22 April 2025 |url-status=live}}</ref> Norris het uit die kwalifisering vir die [[2025 Saoedi-Arabiese Grand Prix|Saoedi-Arabiese Grand Prix]] geval, van tiende tot vierde herstel en onder Piastri op die punteleer geval.<ref>{{Cite web |url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13352424/saudi-arabian-gp-lando-norris-hits-back-at-claims-of-mclaren-dominance-they-are-just-as-quick-as-us |title=Saudi Arabian GP: Lando Norris hits back at claims of McLaren dominance {{!}} 'They are just as quick as us' |date=20 April 2025 |website=Sky Sports |access-date=21 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250421213955/https://www.skysports.com/f1/news/12433/13352424/saudi-arabian-gp-lando-norris-hits-back-at-claims-of-mclaren-dominance-they-are-just-as-quick-as-us |archive-date=21 April 2025 |url-status=live}}</ref> Deur voordeel te trek uit 'n laat veiligheidsmotor om Piastri met 'n verkorte kuipestop verby te steek, het hy die Miami Grand Prix naelren gewen;<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2025/may/03/mclarens-norris-wins-miami-sprint-race-as-hamilton-grabs-third-place-for-ferrari |title=McLaren's Norris wins chaotic Miami sprint race as Hamilton grabs third |last=Richards |first=Giles |date=3 May 2025 |work=[[The Guardian]] |access-date=3 May 2025 |issn=1756-3224 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504013227/https://www.theguardian.com/sport/2025/may/03/mclarens-norris-wins-miami-sprint-race-as-hamilton-grabs-third-place-for-ferrari |archive-date=4 May 2025 |url-status=live}}</ref> hy het tweede na Piastri in die hoofwedren geëindig nadat hy plekke verloor het in 'n stryd met die voorste wegspringplek Verstappen.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cx20xkl8202o |title=Piastri wins from Norris in Miami to extend lead |last=Benson |first=Andrew |date=4 May 2025 |work=[[BBC Sport]] |publisher=[[BBC]] |access-date=24 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250505020637/https://www.bbc.com/sport/formula1/articles/cx20xkl8202o |archive-date=5 May 2025 |url-status=live}}</ref> Hy het tweede in [[2025 Emilia-Romagna Grand Prix|Emilia-Romagna]] geëindig voordat hy die [[2025 Monaco Grand Prix|Monaco Grand Prix]] van voorste wegspringplek af gewen het, wat Piastri se voorsprong tot drie punte verminder het.<ref>{{Cite web |url=https://www.autosport.com/f1/news/norris-max-was-too-quick-for-us/10724162/ |title=Norris on F1 Imola GP: "Max was too quick for us" |last=Bellwood |first=Owen |date=18 May 2025 |website=[[Autosport]] |access-date=24 May 2025 |issn=0269-946X |archive-url=https://web.archive.org/web/20250518190721/https://www.autosport.com/f1/news/norris-max-was-too-quick-for-us/10724162/ |archive-date=18 May 2025 |url-status=live}}</ref> Hy het vervolgens tweede na Piastri in Spanje geëindig.<ref>{{Cite magazine |url=https://www.motorsportmagazine.com/articles/single-seaters/f1/piastri-wins-from-norris-as-verstappen-gets-penalised-2025-spanish-gp-results/ |url-access=registration |title=Piastri wins from Norris as Verstappen gets penalised – 2025 Spanish GP results |last=Elizalde |first=Pablo |date=1 June 2025 |magazine=Motor Sport |access-date=29 June 2025 |issn=0027-2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250629152250/https://www.motorsportmagazine.com/articles/single-seaters/f1/piastri-wins-from-norris-as-verstappen-gets-penalised-2025-spanish-gp-results/ |archive-date=29 June 2025 |url-status=live}}</ref> 'n Botsing met Piastri in 'n stryd om die vierde plek by die Kanadese Grand Prix het Norris uit die wedren laat onttrek, waarvoor hy om verskoning gevra het en gestraf is.<ref>{{Cite web |url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13384479/lando-norris-mclaren-driver-must-bring-a-game-to-2025-f1-championship-after-clumsy-canadian-gp-error-says-martin-brundle |title=Lando Norris: McLaren driver must bring A-game to 2025 F1 championship after 'clumsy' Canadian GP error says Martin Brundle |last=Brundle |first=Martin |date=17 June 2025 |website=Sky Sports |access-date=25 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250617150516/https://www.skysports.com/f1/news/12433/13384479/lando-norris-mclaren-driver-must-bring-a-game-to-2025-f1-championship-after-clumsy-canadian-gp-error-says-martin-brundle |archive-date=17 June 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.the-race.com/formula-1/why-penalised-lando-norris-avoids-a-grid-drop-for-oscar-piastri-clash/ |title=Why penalised Norris avoids a grid drop for Piastri clash |last=Mitchell-Malm |first=Scott |date=16 June 2025 |website=The Race |publisher=The Race Media |access-date=25 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250616011641/https://www.the-race.com/formula-1/why-penalised-lando-norris-avoids-a-grid-drop-for-oscar-piastri-clash/ |archive-date=16 June 2025 |url-status=live}}</ref> ==== 2025 Tweede deel ==== [[Lêer:Lando Norris 2025 Italian Grand Prix qualifying.jpg|duimnael|links|Norris bestuur die McLaren MCL39 tydens die [[2025 Italiaanse Grand Prix]].]] Norris het met meer as 'n halwe sekonde die voorste wegspringplek in [[2025 Oostenrykse Grand Prix|Oostenryk]] ingepalm,<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2025/jun/28/lando-norris-storms-to-pole-at-austrian-grand-prix-while-verstappen-slumps-to-seventh |title=Lando Norris storms to Austrian F1 GP pole as angry Verstappen slumps to seventh |last=Richards |first=Giles |date=28 June 2025 |work=[[The Guardian]] |access-date=28 June 2025 |issn=1756-3224 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250628162109/https://www.theguardian.com/sport/2025/jun/28/lando-norris-storms-to-pole-at-austrian-grand-prix-while-verstappen-slumps-to-seventh |archive-date=28 June 2025 |url-status=live}}</ref> voordat hy Piastri teruggehou het om te wen.<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2025/jun/29/lando-norris-mclaren-oscar-piastri-austrian-gp-f1 |title=Lando Norris holds off pressure from Oscar Piastri to win Austrian F1 GP |last=Richards |first=Giles |date=29 June 2025 |work=[[The Guardian]] |access-date=29 June 2025 |issn=1756-3224 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250629151659/https://www.theguardian.com/sport/2025/jun/29/lando-norris-mclaren-oscar-piastri-austrian-gp-f1 |archive-date=29 June 2025 |url-status=live}}</ref> Hy het munt geslaan uit 'n straf vir Piastri om sy [[2025 Britse Grand Prix|eerste Britse Grand Prix]] te wen.<ref>{{Cite news |url=https://edition.cnn.com/2025/07/06/sport/lando-norris-british-grand-prix-spt-intl |title=Lando Norris wins controversial British Grand Prix after Oscar Piastri incurs penalty and heavy rain wreaks havoc on the race |last=Ronald |first=Issy |date=6 July 2025 |work=[[CNN]] |access-date=4 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250724113923/https://edition.cnn.com/2025/07/06/sport/lando-norris-british-grand-prix-spt-intl |archive-date=24 July 2025 |url-status=live}}</ref> Hy was derde in die Belgiese naelren en het die voorste wegspringplek vir die [[2025 Belgiese Grand Prix|Grand Prix]] geneem voordat hy verskeie foute gemaak het en tweede na Piastri geëindig het.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/ckg4nn77j5xo |title=Fine margins: How Norris lost out to Piastri in Belgium |last=Benson |first=Andrew |date=27 July 2025 |work=[[BBC Sport]] |publisher=[[BBC]] |access-date=4 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250728083754/https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/ckg4nn77j5xo |archive-date=28 July 2025 |url-status=live}}</ref> Met 'n alternatiewe eenstopstrategie in [[2025 Hongaarse Grand Prix|Hongarye]] het hy die voortou vanaf die vierde plek geneem en 'n laat aanval deur Piastri afgeweer om te wen en sy voorsprong tot nege punte te verminder.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/athletic/6533320/2025/08/03/lando-norris-hungarian-gp-strategy-oscar-piastri/ |title=Did McLaren favor Lando Norris over Oscar Piastri in Hungary? Why the team says no |last=Coleman |first=Madeline |date=3 August 2025 |work=The Athletic |publisher=[[The New York Times]] |access-date=4 August 2025 |issn=1553-8095 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250804162318/https://www.nytimes.com/athletic/6533320/2025/08/03/lando-norris-hungarian-gp-strategy-oscar-piastri/ |archive-date=4 August 2025 |url-status=live}}</ref> Hy het in [[2025 Italiaanse Grand Prix|Italië]] 'n stadige kuipestop gehad wat hom agter Piastri laat val het, wat kontroversieel beveel is om die posisie af te staan en tweede plek aan Norris teruggegee is.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cx2rn7y5r36o |title=Piastri told to let Norris past as Verstappen wins |last=Benson |first=Andrew |date=7 September 2025 |work=[[BBC Sport]] |publisher=[[BBC]] |access-date=7 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907154224/https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cx2rn7y5r36o |archive-date=7 September 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.the-race.com/formula-1/needless-silly-our-verdict-on-mclaren-oscar-piastri-lando-norris-team-order |title='Needless and silly'? Our verdict on McLaren's Piastri team order |date=7 September 2025 |website=The Race |publisher=The Race Media |access-date=7 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907165723/https://www.the-race.com/formula-1/needless-silly-our-verdict-on-mclaren-oscar-piastri-lando-norris-team-order/ |archive-date=7 September 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2025/sep/07/max-verstappen-victory-italian-f1-grand-prix-red-bull-lando-norrris-oscar-piastari-mclaren-lewis-hamilton-ferrari |title=Verstappen wins F1 Italian GP as Norris closes gap on Piastri amid pit-stop controversy |last=Richards |first=Giles |date=7 September 2025 |work=[[The Guardian]] |access-date=7 September 2025 |issn=1756-3224 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907163554/https://www.theguardian.com/sport/2025/sep/07/max-verstappen-victory-italian-f1-grand-prix-red-bull-lando-norrris-oscar-piastari-mclaren-lewis-hamilton-ferrari |archive-date=7 September 2025 |url-status=live}}</ref> Nadat hy sy motor in die tweede vrye oefensessie beskadig het, kon Norris nie munt slaan uit foute wat Piastri in [[2025 Azerbeidjanse Grand Prix|Azerbeidjan]] gemaak het nie, en het gekwalifiseer en sewende geëindig, asook 'n stadige kuipestop tydens die wedren verduur. Norris het ses punte op Piastri ingehaal.<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-claims-dominant-azerbaijan-win-over-russell-and-sainz-after.gT4fbKTwpl3dI79nDmrHS|title=Verstappen claims dominant Azerbaijan win over Russell and Sainz after Piastri crashes out|website=Formula 1.com|date=21 September 2025|access-date=21 September 2025}}</ref> Hy het toe vyfde in [[2025 Singapoerse Grand Prix|Singapoer]] gekwalifiseer,<ref>{{Cite web | url=https://www.formula1.com/en/results/2025/races/1270/singapore/qualifying| title= Formula 1 Singapore Airlines Singapore Grand Prix 2025 – Qualifying|publisher= Formula One|date=4 October 2025}}</ref> agter sy titelmededinger voordat hy teen Piastri gebots het terwyl hy hom in die eerste rondte probeer verbysteek het – 'n skuif wat Piastri geglo het "nie regverdig" was nie.<ref>{{Cite web | url=https://racingnews365.com/oscar-piastri-fumes-over-team-radio-after-lando-norris-collision|title=Oscar Piastri fumes over team radio after Lando Norris collision|publisher = RacingNews365|date=5 October 2025}}</ref> Hy het die wedren derde voltooi, voor Piastri, terwyl McLaren die Vervaardigerskampioenskap met ses wedrenne oor gewen het. Norris was 22 punte agter Piastri na die wedren.<ref>{{Cite web | url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-storms-to-victory-in-singapore-as-mclaren-seal-teams-championship.7cMITGtnc9fdxEaukmGVvI| date= 5 October 2025|publisher=Formula One| title= Russell storms to victory in Singapore as McLaren seal Teams' Championship amid Norris/Piastri clash}}</ref> Nadat hy, soos sy spanmaat Piastri, in die eerste rondte van die [[2025 Verenigde State Grand Prix|Verenigde State se naelren]] uitgeval het, het hy gekwalifiseer en tweede geëindig vir die hoofwedren, wat die gaping met Piastri tot 14 punte verminder het. Norris het die kampioenskapsvoorsprong met een punt by [[2025 Meksikostad Grand Prix|Meksikostad]] herwin nadat hy sy voorste wegspringposisie in 'n oorheersende oorwinning omskep het, en agt verdere punte daarby gevoeg deur die [[2025 São Paulo Grand Prix|São Paulo-naelren]] vanaf voorste wegspringposisie te wen. Hy het toe voorste wegspringposisie vir die hoofren ingeneem, met titelmededingers Piastri en Verstappen onderskeidelik in die vierde en sestiende plek. Norris het die hoofren gewen, met Verstappen wat derde geëindig het, wat vanaf die kuipelaan weggespring het, en Piastri wat vyfde geëindig het na hy 'n straf van tien sekondes gekry het.<ref>{{Cite web |last=Benson |first=Andrew |date=9 November 2025 |title=Sao Paulo Grand Prix result: Lando Norris wins with Max Verstappen third after starting in pits |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cd9kp2421p3o |access-date=9 November 2025 |website=BBC Sport |language=en}}</ref> Op die voorste wegspringplek tydens sy 150ste wedren, die [[2025 Las Vegas Grand Prix|Las Vegas Grand Prix]], het hy die voortou aan Verstappen verloor nadat hy 'n fout gemaak het, en is hy gediskwalifiseer<ref>{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-and-piastri-disqualified-from-las-vegas-gp-as-mclarens-fail-post-race.10uHwsN6mLfCNoZ6nKQvPy |title=Norris and Piastri disqualified from Las Vegas GP as McLarens fail post-race inspection |date=23 November 2025 |work=Formula 1}}</ref> vanaf tweede plek agter Verstappen weens 'n oortreding van plankslytasie.<ref>{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-beats-norris-for-dominant-las-vegas-gp-victory-as-piastri.6u1Op0SO7YQa2bwJOq8DVI |title=Verstappen beats Norris for dominant Las Vegas GP victory as Piastri recovers to fourth |date=23 November 2025 |work=Formula 1}}</ref> Die diskwalifikasies van Norris en spanmaat Piastri vir oormatige plankslytasie het beteken dat Norris 'n voorsprong van 24 punte in die jaerskampioenskap oor Piastri behou het met twee rondes oor. Norris se diskwalifikasie het sy punte-marge oor Verstappen meer as gehalveer (ook 24 punte). Piastri en Verstappen was gelykop met jaerskampioenskapspunte as gevolg van die wedrenuitslag.<ref>{{cite web | title=Las Vegas 2025 – Championship • Stats F1 | url=https://www.statsf1.com/en/2025/las-vegas/championnat.aspx }}</ref> Norris het 'n geleentheid gehad om die titel by die [[2025 Katarse Grand Prix|Katarse Grand Prix]] te wen as hy Piastri en Verstappen met twee punte oortref. Norris het derde agter Piastri geëindig tydens die naelloop en vierde in die hoofwedren geëindig, met Verstappen wat gewen het en Piastri tweede om die kampioenskap na die laaste rondte van die seisoen te bring. In [[2025 Aboe Dhabi Grand Prix|Aboe Dhabi]] het Norris derde geëindig en sy eerste Wêreldbestuurderskampioenskap verower.<ref>{{Cite web |date=2025-12-07 |title=The questions Norris's F1 title answers – and those it doesn't |url=https://www.the-race.com/formula-1/the-questions-norriss-f1-title-answers-and-those-it-doesnt/ |access-date=2025-12-07 |website=The Race |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.bbc.com/sport/formula1/articles/czrk61y2nyjo|title=Briton Norris wins his first F1 title in Abu Dhabi|date=7 December 2025|work=BBC Sport|access-date=9 December 2025}}</ref> Norris het ook die DHL Vinnigste Rondte-toekenning vir die tweede agtereenvolgende jaar gewen.<ref name="DHL">{{cite web | title=DHL Fastest Lap Award | url=https://inmotion.dhl/en/formula-1/fastest-lap-award }}</ref> === 2026: Titelverdediging === Norris het vir [[2026 Formule Een-seisoen|2026]] by McLaren gebly, met Piastri wat vir 'n vierde agtereenvolgende seisoen as sy spanmaat voortgegaan het. Norris het sy reg as die verdedigende Bestuurderskampioen uitgeoefen om die nommer 1 op sy motor gedurende die 2026-seisoen te gebruik.<ref name="DHL" /> == Persoonlike lewe == Lando Norris is in [[Bristol]] gebore, sy ouers is Adam en Cisca Norris. Sy pa is 'n afgetrede pensioenfondsbestuurder,<ref name=":0" /> en is een van Bristol se rykste mense sowel as die 501ste rykste persoon in Brittanje.<ref name="wealth" /> Sy moeder is afkomstig uit die Vlaandere-streek van België.<ref name="Belg" /> Hy is die tweede oudste kind, met twee jonger susters en 'n ouer broer Oliver wat ook aan karting deelgeneem het op 'n mededingende vlak.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Norris het beide Britse en Belgiese burgerskap.<ref name=":3" /> Norris, wat aanvanklik in [[Woking]] naby die hoofkwartier van die McLaren-span gewoon het, het in 2022 na [[Monaco]] verhuis en finansiële redes aangevoer as die belangrikste rede vir sy skuif na die belastingparadys.<ref name="tax haven" /> == Galery == <gallery mode="packed"> Lando Norris, Formel 4 2015.JPG|Norris in Formule 4 in 2015. Lando Norris, Carlin F2 Team (42837180405).jpg|Norris in Formule 2 in 2018. 2018 Japanese Grand Prix Norris (31662861328).jpg|Vrydagtoetse in die [[McLaren]] MCL33 tydens die [[2018 Japannese Grand Prix]]. AI2019 United Autosports IMG 4123 (39811671093).jpg|Renmotor van United Motorsports waarmee Norris deelgeneem het aan die 24 uur van Daytona in 2018. </gallery> == Formule 1-uitslae == {{F1 bestuurders resultate legende (weergawe 4)}} <div class="overflowbugx" style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%" !Jaar !Inskrywer !Onderstel !Enjin !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 !21 !22 !23 !24 !Plek !Punte |-style="border-top:3px solid #aaaaaa" ! [[2018 Formule Een-seisoen|2018]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL33 | [[Renault]] <br />R.E.18 [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |[[2018 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />{{0}} |[[2018 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />{{0}} |[[2018 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />{{0}} |[[2018 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />{{0}} |[[2018 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />{{0}} |[[2018 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{0}} |[[2018 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />{{0}} |[[2018 Franse Grand Prix|FRA]]<br />{{0}} |[[2018 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />{{0}} |[[2018 Britse Grand Prix|GBR]]<br />{{0}} |[[2018 Duitse Grand Prix|DUI]]<br />{{0}} |[[2018 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />{{0}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />{{small|TD}} |[[2018 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />{{0}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Russiese Grand Prix|RUS]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Meksikaanse Grand Prix|MEX]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Brasiliaanse Grand Prix|BRA]]<br />{{small|TD}} |[[2018 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />{{0}} | | | |bgcolor=efefef|'''–''' |bgcolor=efefef|'''–''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ! [[2019 Formule Een-seisoen|2019]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL34 | [[Renault]] <br />E-Tech 19 [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />{{small|12}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />{{small|6}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />{{small|18}}† |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />{{small|8}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2019 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|11}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2019 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Franse Grand Prix|FRA]]<br />{{small|9}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />{{small|6}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Britse Grand Prix|GBR]]<br />{{small|11}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2019 Duitse Grand Prix|DUI]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />{{small|9}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />{{small|11{{smallsup|†}}}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />{{small|10}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />{{small|7}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Russiese Grand Prix|RUS]]<br />{{small|8}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|11}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2019 Meksikaanse Grand Prix|MEX]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />{{small|7}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Brasiliaanse Grand Prix|BRA]]<br />{{small|8}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />{{small|8}} | | | |bgcolor=efefef|'''11''' |bgcolor=efefef|'''49''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2020 Formule Een-seisoen|2020]] |[[McLaren]] |[[McLaren]] MCL35 |[[Renault]] <br />E-Tech 20 [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=ffdf9f| [[2020 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br /><small>''3''</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Stiermarkse Grand Prix|STI]]<br /><small>5</small> |bgcolor=cfcfff| [[2020 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br /><small>13</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Britse Grand Prix|GBR]]<br /><small>5</small> |bgcolor=dfffdf| [[70ste Herdenking Grand Prix|70J]]<br /><small>9</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br /><small>10</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br /><small>7</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br /><small>4</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Toskaanse Grand Prix|TOS]]<br /><small>6</small> |bgcolor=cfcfff| [[2020 Russiese Grand Prix|RUS]]<br /><small>15</small> |bgcolor=efcfff| [[2020 Eifelse Grand Prix|EIF]]<br /><small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff| [[2020 Portugese Grand Prix|POR]]<br /><small>13</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]]<br /><small>8</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Turkse Grand Prix|TUR]]<br /><small>''8''</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Bahreinse Grand Prix|BAH]]<br /><small>4</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Sakhir Grand Prix|SAK]]<br /><small>10</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br /><small>5</small> | | | | | | | |bgcolor=efefef|'''9''' |bgcolor=efefef|'''97''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ! [[2021 Formule Een-seisoen|2021]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL35M | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M12 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=dfffdf| [[2021 Bahreinse Grand Prix|BHR]] <br /><small>4</small> |bgcolor=ffdf9f| [[2021 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]] <br /><small>3</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Portugese Grand Prix|POR]] <br /><small>5</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Spaanse Grand Prix|SPA]] <br /><small>8</small> |bgcolor=ffdf9f| [[2021 Monaco Grand Prix|MON]]<br /><small>3</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] <br /><small>5</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Franse Grand Prix|FRA]] <br /><small>5</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Stiermarkse Grand Prix|STI]] <br /><small>5</small> |bgcolor=ffdf9f| [[2021 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] <br /><small>3</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Britse Grand Prix|GBR]] <br /><small>4</small> |bgcolor=efcfff| [[2021 Hongaarse Grand Prix|HON]] <br /><small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff| [[2021 Belgiese Grand Prix|BEL]] <br /><small>14</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Nederlandse Grand Prix|NED]] <br /><small>10</small> |bgcolor=dfdfdf| [[2021 Italiaanse Grand Prix|ITA]] <br /><small>2</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Russiese Grand Prix|RUS]] <br /><small>7</small>{{Pictogram poleposition|f=1|p=1}} |bgcolor=dfffdf| [[2021 Turkse Grand Prix|TUR]] <br /><small>7</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Verenigde State Grand Prix|VSA]] <br /><small>8</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Meksikostad Grand Prix|MXS]] <br /><small>10</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 São Paulo Grand Prix|SAP]] <br /><small>10</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Katarse Grand Prix|KAT]] <br /><small>9</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]] <br /><small>10</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] <br /><small>7</small> | | |bgcolor=efefef|'''6''' |bgcolor=efefef|'''160''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ! [[2022 Formule Een-seisoen|2022]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL36 | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M13 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=cfcfff| [[2022 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />15 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />5 |bgcolor=ffdf9f| [[2022 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]]<br />^'''5'''3 |bgcolor=efcfff| [[2022 Miami Grand Prix|MIA]]<br /><small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf| [[2022 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />8 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Monaco Grand Prix|MON]]<br />6{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfffdf| [[2022 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />9 |bgcolor=cfcfff| [[2022 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />15 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Britse Grand Prix|GBR]]<br />6 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Franse Grand Prix|FRA]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />7 |bgcolor=cfcfff| [[2022 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />12 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Italiaanse Grand Prix|ITA]] <br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />4 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />10 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />6 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br />9 |bgcolor=efcfff| [[2022 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br />^'''7'''<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf| [[2022 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />6{{Pictogram vinnigste ronde}} | | |bgcolor=efefef|'''7''' |bgcolor=efefef|'''122''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ! [[2023 Formule Een-seisoen|2023]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL60 | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M14 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=cfcfff| [[2023 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />17 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]]<br />17 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />6 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />9 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Miami Grand Prix|MIA]]<br />17 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Monaco Grand Prix|MON]]<br />9 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />17 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />13 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />4 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 Britse Grand Prix|GBR]]<br />2 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />2 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Italiaanse Grand Prix|ITA]] <br />8 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />2 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />2 |bgcolor=ffdf9f| [[2023 Katarse Grand Prix|KAT]]<br />^'''3'''3 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />^'''4'''2 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br />5 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br />^'''2'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff| [[2023 Las Vegas Grand Prix|LSV]]<br /><small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf| [[2023 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />5 | | |bgcolor=efefef|'''6''' |bgcolor=efefef|'''205''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ! [[2024 Formule Een-seisoen|2024]] | [[McLaren]] | [[McLaren MCL38]] | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M15 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=dfffdf| [[2024 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />6 |bgcolor=dfffdf| [[2024 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]]<br />8 |bgcolor=ffdf9f| [[2024 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />3 |bgcolor=dfffdf| [[2024 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />5 |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />^'''6'''2 |bgcolor=ffffbf| [[2024 Miami Grand Prix|MIA]]<br />1 |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]]<br />2 |bgcolor=dfffdf| [[2024 Monaco Grand Prix|MON]]<br />4 |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />2 |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />2{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=cfcfff| [[2024 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />^'''3'''20^† |bgcolor=ffdf9f| [[2024 Britse Grand Prix|GBR]]<br />3 |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />2{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfffdf| [[2024 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />5 |bgcolor=ffffbf| [[2024 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br />1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffdf9f| [[2024 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />3{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=dfffdf| [[2024 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />4{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf| [[2024 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfffdf| [[2024 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />^'''3'''4{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br />2 |bgcolor=dfffdf| [[2024 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br />^'''1'''6{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfffdf| [[2024 Las Vegas Grand Prix|LSV]]<br />6{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfffdf| [[2024 Katarse Grand Prix|KAT]]<br />^'''2'''10{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf| [[2024 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf|'''{{silwer}}''' |bgcolor=dfdfdf|'''374''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2025 Formule Een-seisoen|2025]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL39 | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M16 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=ffffbf| [[2025 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />^'''8'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />2 |bgcolor=ffdf9f| [[2025 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />3 |bgcolor=dfffdf| [[2025 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]]<br />4{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Miami Grand Prix|MIA]]<br />^'''1'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]]<br />2 |bgcolor=ffffbf| [[2025 Monaco Grand Prix|MON]]<br />1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />2 |bgcolor=cfcfff| [[2025 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />18^† |bgcolor=ffffbf| [[2025 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf| [[2025 Britse Grand Prix|GBR]]<br />1 |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />^'''3'''2{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf| [[2025 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />1 |bgcolor=efcfff| [[2025 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br /><small>DNF</small> |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfffdf| [[2025 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />7 |bgcolor=ffdf9f| [[2025 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />3 |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />2 |bgcolor=ffffbf| [[2025 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br />1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf| [[2025 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br />^'''1'''1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=000000 style=color:white| [[2025 Las Vegas Grand Prix|<span style=color:white;>LSV</span>]]<br /><small>DSQ</small>{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfffdf| [[2025 Katarse Grand Prix|KAT]]<br />^'''3'''4 |bgcolor=ffdf9f| [[2025 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />3 |bgcolor=ffffbf|'''{{Goud}}''' |bgcolor=ffffbf|'''423''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2026 Formule Een-seisoen|2026]]* | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL40 | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M17 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=dfffdf| [[2026 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />5 |bgcolor=ffffff| [[2026 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />^'''4'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf| [[2026 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />5 |bgcolor=dfdfdf| [[2026 Miami Grand Prix|MIA]]<br />^'''1'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff| [[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />^'''2'''<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff| [[2026 Monaco Grand Prix|MON]]<br /><small>DNF</small> |bgcolor=ffdf9f| [[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]]<br />3 |bgcolor=dfffdf| [[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2026 Britse Grand Prix|GBR]]<br />^'''3'''4 |bgcolor=dfffdf| [[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />7{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf| [[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf| [[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br />^'''3'''1 |bgcolor=| [[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] <br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Katarse Grand Prix|KAT]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />{{0}} | |bgcolor=efefef|'''{{F1stat|NOR|seasonposition}}'''* |bgcolor=efefef|'''{{F1stat|NOR|seasonpoints}}'''* |-style="border-top:3px solid #aaaaaa" !Jaar !Inskrywer !Onderstel !Enjin !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 !21 !22 !23 !24 !Plek !Punte |} </div> * {{smallsup|†}} Kon nie die ren voltooi nie, maar is geklassifiseer omrede hy meer as 90% van die wedrenafstand afgelê het. * '''*''' Seisoen is nog aan die gang. == Verwysings == {{Verwysings|2|verwysings= <ref name=":0">{{cite web|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/bristol-rich-list-2016-revealed-270|title=Bristol Rich List 2016 revealed: Who is worth the most money this year|first=Marc|last=Cooper|date=19 October 2016|website=bristolpost.co.uk|access-date=9 April 2018}}</ref> <ref name=":1">{{Cite web|last=Pinkham|first=Natalie|date=17 Mei 2020|title=In The Pink: Pinks talks racing and beyond with F1 starlet Lando Norris (time- 43:30)|url=https://play.acast.com/s/inthepink/fullepisode-pinkstalksracingandbeyondwithf1starletlandonorris|access-date=13 Julie 2020|website=acast}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|title=Oliver Norris {{!}} Racing career profile |url=https://www.driverdb.com/drivers/oliver-norris/|access-date=13 Julie 2020|website=DriverDB.com}}</ref> <ref name=":3">{{Cite web|title=Lando Norris F1 Driver Profile I PlanetF1|url=https://live.planetf1.com/f1-drivers/lando-norris|access-date=30 Julie 2020|website=live.planetf1.com}}</ref> <ref name="wealth">{{Cite web|url=https://www.bristolpost.co.uk/sport/other-sport/lando-norris-father-millionaire-wealth-1970987|title=Who is Adam Norris, millionaire father of Lando Norris, McClaren's new Bristol-born Formula 1 star?|first=Joseph|last=Wilkes|date=6 March 2019|website=bristolpost.co.uk|access-date=6 Maart 2019}}</ref> <ref name="Belg">{{Cite web|last=Tetaert|first=Chris|date=17 September 2019|title=Lance Stroll en Lando Norris: halve Belgen in de F1|url=https://sportmagazine.knack.be/sport/magazine/lance-stroll-en-lando-norris-halve-belgen-in-de-f1/article-normal-1510511.html|access-date=13 Julie 2020|website=Site-Sportmagazine-NL|language=nl}}</ref> <ref name="tax haven">{{Cite news|last=Benson|first=Andrew|date=30 November 2021|title=Lando Norris: 'I don't think there will be as much Mr Nice Guy'|work=[[BBC Sport]]|url=https://www.bbc.com/sport/formula1/59466111|access-date=1 Desember 2021}}</ref> }} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Norris, Lando}} [[Kategorie:Britse renjaers]] [[Kategorie:Engelse sportlui]] [[Kategorie:Formule Een-renjaers]] [[Kategorie:Geboortes in 1999]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Formule Een-Wêreldbestuurderskampioene]] t0r7bdzf0tipxghhbpshr7x1z7tfh9r 2963897 2963886 2026-08-30T20:00:53Z Aliwal2012 39067 klein foute herstel 2963897 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas renjaer | name = Lando Norris | image = 2024-08-25 Motorsport, Formel 1, Großer Preis der Niederlande 2024 STP 3968 by Stepro (cropped2).jpg | caption = Norris, wenner van die [[2024 Nederlandse Grand Prix]] | image_size = 200px | birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1999|11|13}} | birth_place = [[Bristol]], [[Verenigde Koninkryk]] | nationality = {{vlagikoon|GBR}} Brit | Years = [[2018 Formule Een-seisoen|2018]] - | Old Team = | 2026 Team = [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | Car number = 1 | Races = {{F1stat|NOR|entries}} ({{F1stat|NOR|starts}} begin) | Championships = 1 (2025) | Wins = {{F1stat|NOR|wins}} | Podiums = {{F1stat|NOR|podiums}} | Points = {{F1stat|NOR|careerpoints}} | Poles = {{F1stat|NOR|poles}} | Fastest laps = {{F1stat|NOR|fastestlaps}} | First race = [[2019 Australiese Grand Prix]] | First win = [[2024 Miami Grand Prix]] | Last win = [[2026 Nederlandse Grand Prix]] | Last race = {{laaste F1GP}} | Last season = 2025 | Last position = 1ste (423 punte) }} '''Lando Norris''' (* [[13 November]] [[1999]]) is 'n Brits-Belgiese professionele motorrenjaer wat tans vir die [[McLaren]]-span aan [[Formule Een]]renne onder die Britse vlag deelneem. Hy het die MSA Formule-kampioenskap in 2015 gewen, en die Toyota Racing-reeks, Eurocup Formule Renault 2.0 en Formule Renault 2.0 Noord-Europese Beker in 2016. Hy het ook daardie jaar die McLaren Autosport BRDC-toekenning ontvang. Hy het daarna die 2017 FIA Formule 3 Europese Kampioenskap gewen en het in 2018 naas [[George Russell]] in die FIA Formule 2-kampioenskap geëindig, beide saam met Carlin. Hy was 'n lid van die McLaren Jongbestuurderprogram. == Formule 1-renloopbaan == In Februarie 2017 is Norris as 'n junior bestuurder by McLaren onderteken.<ref>{{cite web|url=http://www.autosport.com/news/report.php/id/128207|title=McLaren F1 team signs Lando Norris to its junior programme|last=Khorounzhiy|first=Valentin|work=Autosport|date=22 Februarie 2017|access-date=22 Februarie 2017}}</ref> Later daardie jaar het Norris vir McLaren getoets in 'n geskeduleerde middelseisoentoets. Hy het die tweede vinnigste rondte in die tweede dag van toetse by die [[Hungaroring]] afgelê.<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/headlines/2017/8/kubica-fourth-fastest-on-return-as-vettel-sets-testing-pace.html|title=Kubica fourth fastest on return as Vettel sets testing pace|publisher=ESPN F1|date=2 Augustus 2017|access-date= 2 Augustus 2017}}</ref> Aan die einde van 2017 het Norris die amptelike McLaren-toets- en reserwejaer vir die [[2018 Formule Een-seisoen|2018-seisoen]] geword.<ref>{{Cite news|date=6 November 2017|title=McLaren Formula 1 – Lando Norris becomes official McLaren test and reserve driver for 2018|language=en|work=mclaren.com|url=http://www.mclaren.com/formula1/team/reserve-test-development-drivers/lando-norris-becomes-official-mclaren-test-reserve-driver-2018/|url-status=dead|access-date=6 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221051536/https://www.mclaren.com/formula1/team/reserve-test-development-drivers/lando-norris-becomes-official-mclaren-test-reserve-driver-2018/|archive-date=21 February 2018}}</ref> Norris het aan sy eerste amptelike oefensessie by die [[2018 Belgiese Grand Prix|Belgiese Grand Prix]] deelgeneem en 26 rondtes aangeteken.<ref>{{Cite web|last=Mitchell|first=Scott|title=Vettel heads Verstappen and Hamilton in 2018 Belgian Grand Prix FP1|url=https://www.autosport.com/f1/news/138217/vettel-heads-verstappen-and-hamilton-in-spa-fp1|access-date=7 November 2020|website=Autosport.com|language=en}}</ref> Norris het gedurende die jaar ses verdere oefensessies afgelê. === Sedert 2019 by McLaren === [[Lêer:Lando Norris, Chinese GP 2019.jpg|links|duimnael|Norris (afgebeeld by die [[Chinese Grand Prix]]) het in 2019 op 19-jarige ouderdom sy Formule Een-debuut by [[McLaren]] gemaak.]] Norris was gekontrakteer om vir McLaren te jaag vir die [[2019 Formule Een-seisoen|2019 Formule Een Wêreldkampioenskapseisoen]], saam met spanmaat [[Carlos Sainz jr.]]<ref>{{cite web |title=Lando Norris to drive for McLaren in 2019 |url=https://www.mclaren.com/formula1/team/lando-norris/lando-norris-drive-mclaren-2019/ |publisher=McLaren |access-date=3 September 2018}}</ref> Hy het met sy debuut by die [[2019 Australiese Grand Prix]] agtste gekwalifiseer en die wedren in die twaalfde plek voltooi. Hy het sy eerste Formule Een-punte behaal deur sesde te eindig by die volgende ren, die [[2019 Bahreinse Grand Prix|Bahreinse Grand Prix]].<ref>{{Cite news|last=Slater|first=Luke|date=2 April 2019|title=Lando Norris's impressive Bahrain Grand Prix hints at a McLaren revival|language=en|work=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2019/04/02/lando-norriss-impressive-bahrain-grand-prix-hints-mclaren-revival/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2019/04/02/lando-norriss-impressive-bahrain-grand-prix-hints-mclaren-revival/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=7 November 2020|issn=0307-1235}}</ref> Die [[2019 Chinese Grand Prix|Chinese Grand Prix]] was die eerste van Norris se onttrekkings daardie seisoen, nadat skade van 'n botsing met [[Daniil Kvyat]] op die eerste rondte veroorsaak het dat hy later aan die wedren onttrek het.<ref>{{Cite news|last=Duncan|first=Phil|date=14 April 2019|title=Lando Norris feared first lap Chinese Grand Prix crash would leave him upside down|language=en|work=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2019/04/14/lando-norris-feared-first-lap-chinese-grand-prix-crash-would/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2019/04/14/lando-norris-feared-first-lap-chinese-grand-prix-crash-would/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=7 November 2020|issn=0307-1235}}</ref> Verdere onttrekkings het gekom by die [[2019 Spaanse Grand Prix|Spaanse Grand Prix]] ná 'n botsing met [[Lance Stroll]] en by die [[2019 Kanadese Grand Prix|Kanadese Grand Prix]] toe 'n brand aan sy remme veroorsaak het dat sy suspensie ingegee het.<ref>{{cite web|url=https://www.autosport.com/f1/news/mclaren-f1-team-identifies-cause-of-norriss-canadian-gp-breakage-4986064/4986064/|title=McLaren F1 team identifies cause of Norris's Canadian GP breakage|website=autosport.com|first=Adam|last=Cooper|date=18 Junie 2019|accessdate=16 Julie 2021}}</ref> Norris was op koers om sewende by die [[2019 Franse Grand Prix|Franse Grand Prix]] te eindig, maar het laat in die wedren hidrouliese probleme ondervind, en is uiteindelik negende geklassifiseer. Dit is gevolg deur 'n sesde plek by die [[2019 Oostenrykse Grand Prix|Oostenrykse Grand Prix]], wat sy beste uitslag verteenwoordig het. Hy is gedwing om laaste by die [[2019 Duitse Grand Prix|Duitse Grand Prix]] weg te spring as gevolg van boetes vir die oorskryding van die toegelate aantal enjinkomponente vir die seisoen. Hy het later uit die wedren geval ná 'n kragverlies.<ref>{{Cite web|title=McLaren Racing – 2019 German Grand Prix|url=https://www.mclaren.com/racing/2019/german-grand-prix/2019-german-grand-prix/|access-date=7 November 2020|website=www.mclaren.com|language=en}}</ref> By die [[2019 Belgiese Grand Prix|Belgiese Grand Prix]] het hy sy pad van elfde tot vyfde in die vroeë stadiums van die wedren oopgeveg. Hy het hierdie posisie behou en was ingestel om sy beste loopbaanuitslag aan te teken, maar het 'n kragverlies op sy laaste rondte opgedoen en is elfde geklassifiseer.<ref>{{Cite web|last=Grounds|first=Ben|date=1 September 2019|title=Lando Norris left frustrated by final-lap mechanical failure at Belgian GP|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/11800151/lando-norris-left-frustrated-by-final-lap-mechanical-failure-at-belgian-gp|access-date=7 November 2020|website=Sky Sports|language=en}}</ref> Norris het sy [[2019 Formule Een-seisoen|debuut Formule Een-seisoen]] elfde in die jaerskampioenskap met 49 punte afgesluit. Spanmaat Sainz het 96 punte aangeteken, maar Norris het Sainz by elf van die een-en-twintig wedrenne uitgekwalifiseer. Tydens sy debuutjaar het Norris 'n meerjarige kontrak geteken om by McLaren te bly vir die [[2020 Formule Een-seisoen|2020-seisoen]] tot [[2022 Formule Een-seisoen|2022]].<ref>{{cite web|last=Richards|first=Giles|date=9 July 2019|title=Lando Norris signs new McLaren contract after superb start to F1 career|url=https://www.theguardian.com/sport/2019/jul/09/lando-norris-new-mclaren-contract-f1-carols-sainz|access-date=30 November 2019|website=The Guardian}}</ref> === 2020: Nooienspodium === By die seisoen-opener, die [[2020 Oostenrykse Grand Prix|Oostenrykse Grand Prix]] het Norris in die vierde plek gekwalifiseer, maar is na die derde plek bevorder na 'n roosterstraf vir [[Lewis Hamilton]], die hoogste roosterplek van sy loopbaan destyds en die hoogste vir McLaren sedert die [[2016 Oostenrykse Grand Prix]].<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.we-never-thought-we-could-beat-racing-point-admits-norris-after-career-best.709o2E45PFuzgfJnWrPrbH.html|title=Lando Norris admits McLaren 'never thought' they could beat Racing Point as he secures best-ever qualifying result in Austria &#124; Formula 1®|website=formula1.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122145434/https://www.formula1.com/en/latest/article.we-never-thought-we-could-beat-racing-point-admits-norris-after-career-best.709o2E45PFuzgfJnWrPrbH.html|archive-date=22 January 2021|access-date=26 February 2021}}</ref> In die laaste stadiums van die wedren is die derde geplaasde Hamilton 'n vyf-sekonde-straf opgelê vir die veroorsaak van 'n botsing met Alex Albon. Norris het die vinnigste rondte van die wedren in die laaste rondte opgestel om 4.802 sekondes agter Hamilton te eindig, en Norris behaal die eerste podiumplek van sy loopbaan.<ref>{{Cite news|last=Matthey|first=James|date=6 July 2020|title=Lando Norris was the highlight of the Austrian GP after snatching a podium finish|url=https://www.news.com.au/sport/motorsport/formula-one/lando-norris-was-the-highlight-of-the-austrian-gp-after-snatching-a-podium-finish/news-story/f523339baa3ee049753ef1c38bf630e9|access-date=6 July 2020|newspaper=News.com.au|language=en-AU|archive-date=6 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200706055837/https://www.news.com.au/sport/motorsport/formula-one/lando-norris-was-the-highlight-of-the-austrian-gp-after-snatching-a-podium-finish/news-story/f523339baa3ee049753ef1c38bf630e9|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Duncan|first1=Phil|last2=Slater|first2=Luke|date=5 July 2020|title=Valtteri Bottas wins chaotic Austrian Grand Prix as brilliant Lando Norris takes maiden podium for McLaren|url=https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2020/07/05/f1-austrian-grand-prix-2020-live-spielberg-race-results-hamilton/|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2020/07/05/f1-austrian-grand-prix-2020-live-spielberg-race-results-hamilton/|archive-date=11 January 2022|url-access=subscription|url-status=live|newspaper=The Telegraph}}</ref> By die [[2020 Stiermarkse Grand Prix|Stiermarkse Grand Prix]] het Norris sesde gekwalifiseer, maar is 'n drie-plek-roosterstraf opgelê vir verbysteek onder [[Vlae gebruik in motorwedrenne|geel vlae]] tydens oefening. Hy het drie motors in die laaste twee rondtes van die wedren verbygesteek om vyfde te eindig, in wat hy beskryf het as "een van die beste wedrenne van my loopbaan".<ref>{{Cite web|url=https://www.planetf1.com/news/lando-norris-styrian-gp-best-race/|title=Norris: Styrian GP best race of F1 career|date=12 July 2020|website=planetf1.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730131210/https://www.planetf1.com/news/lando-norris-styrian-gp-best-race/|archive-date=30 July 2021|access-date=16 July 2021}}</ref> Ses agtereenvolgende punteverdienstes is tussen die [[2020 Britse Grand Prix|Britse]] en [[2020 Toskaanse Grand Prix|Toskaanse]] Grands Prix behaal.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/results.html/2020/races/1053/tuscany/race-result.html|title=Tuscan Grand Prix race results|website=formula1.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921115214/https://www.formula1.com/en/results.html/2020/races/1053/tuscany/race-result.html|archive-date=21 September 2020|access-date=7 November 2020}}</ref> Norris het skade opgedoen tydens die eerste rondte van die [[2020 Russiese Grand Prix|Russiese Grand Prix]] en die wedren vyftiende geëindig. By die [[2020 Eifelse Grand Prix|Eifelse Grand Prix]] het hy van die sesde plek onttrek weens kragbronversaking. Tydens die [[2020 Portugese Grand Prix|Portugese Grand Prix]] het 'n botsing met [[Lance Stroll]] en 'n pap wiel tot 'n dertiende plek gelei.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.who-were-the-winners-and-losers-of-the-portuguese-grand-prix.8cSP4vj2v8wr1lpc9zwLd.html|title=Who were the Winners and Losers of the 2020 Portuguese Grand Prix?|website=formula1.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201102041951/https://www.formula1.com/en/latest/article.who-were-the-winners-and-losers-of-the-portuguese-grand-prix.8cSP4vj2v8wr1lpc9zwLd.html|archive-date=2 November 2020|access-date=7 November 2020}}</ref> Hierna het Norris kritiek gekry oor sy opmerkings dat Stroll "blykbaar nie leer nie"<ref>{{Cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/36306/12115132/lando-norris-angry-with-lance-stroll-after-crash-at-portuguese-gp|title=Lando Norris angry with Lance Stroll after crash at Portuguese GP|website=Sky Sports|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103200855/https://www.skysports.com/f1/news/36306/12115132/lando-norris-angry-with-lance-stroll-after-crash-at-portuguese-gp|archive-date=3 November 2020|access-date=9 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-says-stroll-doesnt-seem-to-learn-after-portuguese-gp-collision.3f9HSpByasXi9zkyJlUgqX.html|title=Norris says Stroll 'doesn't seem to learn' after Portuguese GP collision|date=25 October 2020|website=formula1.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028212500/https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-says-stroll-doesnt-seem-to-learn-after-portuguese-gp-collision.3f9HSpByasXi9zkyJlUgqX.html|archive-date=28 October 2020|access-date=7 November 2020}}</ref> en sy vermeende aftakeling van Lewis Hamilton se behaal van die meeste Grand Prix-oorwinnings, en dit beskryf as "niks vir hom" nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.essentiallysports.com/f1-news-emilia-romagna-grand-prix-lando-norris-explains-apology-tweet-was-for-lewis-hamilton-after-public-backlash/|title=Lando Norris explains apology Tweet was for Lewis Hamilton after public backlash|last=Gopal|first=Bhargav|date=30 October 2020|website=EssentiallySports|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202222115/https://www.essentiallysports.com/f1-news-emilia-romagna-grand-prix-lando-norris-explains-apology-tweet-was-for-lewis-hamilton-after-public-backlash/|archive-date=2 December 2020|access-date=9 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.essentiallysports.com/f1-news-emilia-romagna-grand-prix-last-few-days-have-been-the-worst-lando-norris-asserts-hes-a-nice-guy/|title="Last few days have been the worst"- Lando Norris asserts he's a "Nice Guy"|last=Manjunath|first=Ayush|date=31 October 2020|website=EssentiallySports|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421043124/https://www.essentiallysports.com/f1-news-emilia-romagna-grand-prix-last-few-days-have-been-the-worst-lando-norris-asserts-hes-a-nice-guy/|archive-date=21 April 2021|access-date=9 November 2020}}</ref> Daarna het Norris om verskoning gevra vir sy opmerkings oor Stroll en ook 'n persoonlike verskoning aan Hamilton aangebied, waarin hy gesê het dat sy opmerkings "onverskillig" was en dat hy "[nie] die respek getoon het wat ek aan sekere mense behoort te hê nie".<ref>{{Cite web|url=https://thesportsrush.com/f1-news-i-owe-an-apology-lando-norris-apologizes-to-lance-stroll-after-abusing-him-on-team-radio/|title="I owe an apology" – Lando Norris apologizes to Lance Stroll after abusing him on team radio during Portuguese Grand Prix|date=27 October 2020|website=The SportsRush|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122165048/https://thesportsrush.com/f1-news-i-owe-an-apology-lando-norris-apologizes-to-lance-stroll-after-abusing-him-on-team-radio/|archive-date=22 January 2021|access-date=9 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/12118961/lando-norris-sent-lewis-hamilton-apology-over-comments-on-f1-wins-record|title=Lando Norris sent Lewis Hamilton apology over comments on F1 wins record|website=Sky Sports|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109005919/https://www.skysports.com/f1/news/12433/12118961/lando-norris-sent-lewis-hamilton-apology-over-comments-on-f1-wins-record|archive-date=9 November 2020|access-date=9 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.essentiallysports.com/f1-news-lando-norris-concedes-hes-been-stupid-and-careless-over-recent-comments/|title=Norris concedes he's been "stupid and careless" over recent comments|last=Gopal|first=Bhargav|date=27 October 2020|website=EssentiallySports|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204211847/https://www.essentiallysports.com/f1-news-lando-norris-concedes-hes-been-stupid-and-careless-over-recent-comments/|archive-date=4 December 2020|access-date=9 November 2020}}</ref> By die [[2020 Turkse Grand Prix|Turkse Grand Prix]] het Norris wat hy "die swakste wegsprong van sy loopbaan" genoem het, gehad.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.motorsport.com/f1/news/norris-made-worst-start-of-everyones-career-ever-in-turkey/4911396/|title=F1: Norris made 'worst start of everyone's career ever'|last=Cooper|first=Adam|date=16 November 2020|website=www.motorsport.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117193407/https://www.motorsport.com/f1/news/norris-made-worst-start-of-everyones-career-ever-in-turkey/4911396/|archive-date=17 November 2020|access-date=14 December 2020}}</ref> Hy het vanaf die veertiende plek weggespring na 'n vyf-plek-roosterstraf omdat hy nie geel vlae in kwalifisering gerespekteer het nie, maar het herstel om agtste te eindig en die vinnigste rondte van die wedren aangeteken.<ref name=":0" /> Norris het vierde geëindig by die [[2020 Bahreinse Grand Prix|Bahreinse Grand Prix]] en vyfde by die seisoenfinale [[2020 Aboe Dhabi Grand Prix|Aboe Dhabi Grand Prix]],<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-and-sainz-delighted-with-p4-and-p5-in-bahrain-gp-as-mclaren-jump-to.3rJI1QBfxpk2r6DUyuFkxn.html|title=Norris and Sainz delighted with P4 and P5 in Bahrain GP, as McLaren jump to third in constructors' battle|date=29 November 2020|website=www.formula1.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130005203/https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-and-sainz-delighted-with-p4-and-p5-in-bahrain-gp-as-mclaren-jump-to.3rJI1QBfxpk2r6DUyuFkxn.html|archive-date=30 November 2020|access-date=14 December 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.i-dont-know-where-it-came-from-norris-shocked-by-stunning-p4-in-abu-dhabi.7ffqnh8GiHYnP46VSzeUTL.html|title='I don't know where it came from' – Lando Norris shocked by stunning P4 in Abu Dhabi qualifying|date=12 December 2020|website=www.formula1.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212192814/https://www.formula1.com/en/latest/article.i-dont-know-where-it-came-from-norris-shocked-by-stunning-p4-in-abu-dhabi.7ffqnh8GiHYnP46VSzeUTL.html|archive-date=12 December 2020|access-date=14 December 2020}}</ref> wat, benewens die punte wat deur spanmaat Sainz aangeteken is, McLaren gehelp het om die derde plek in die vervaardigerskampioenskap voor [[Racing Point F1-span|Racing Point]]<ref>{{Cite news|last=Benson|first=Andrew|date=13 December 2020|title=Verstappen wins season finale in Abu Dhabi|language=en|work=BBC Sport|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/55294365|access-date=14 December 2020|archive-date=14 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201214011122/https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/55294365|url-status=live}}</ref> te behaal. Norris het die seisoen negende in die Bestuurderskampioenskap met 97 punte afgesluit, agt punte agter Sainz. === 2021 Eerste voorwegsprong === [[Lêer:FIA F1 Austria 2021 Nr. 4 Norris.jpg|duimnael|links|Norris jaag tydens die [[2021 Oostenrykse Grand Prix]]]] Norris het vir die 2021 seisoen by McLaren gebly, saam met Daniel Ricciardo terwyl Sainz die span verlaat het en na Ferrari oorgestap het.<ref>{{cite web|title=Daniel Ricciardo/Lando Norris will be the most exciting driver line up in 2021, says McLaren boss Zak Brown|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.ricciardo-norris-will-be-the-most-exciting-driver-line-up-in-2021-says-zak.3RCqTJxOAFyTfp9YxkAxVY.html|access-date=15 July 2020|website=formula1.com|date=26 June 2020|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116113436/https://www.formula1.com/en/latest/article.ricciardo-norris-will-be-the-most-exciting-driver-line-up-in-2021-says-zak.3RCqTJxOAFyTfp9YxkAxVY.html|url-status=live}}</ref> Norris het sewende gekwalifiseer vir die seisoen-opener Bahreinse Grand Prix en die wedren vierde geëindig.<ref>{{cite web|last=Noble|first=Jonathan|date=28 March 2021|title=McLaren insists it has no disappointment with Bahrain GP qualifying form|url=https://www.autosport.com/f1/news/mclaren-no-disappointment-bahrain-gp-qualifying/5953840/|access-date=18 April 2021|website=www.autosport.com|language=en|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418224658/https://www.autosport.com/f1/news/mclaren-no-disappointment-bahrain-gp-qualifying/5953840/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Qualifying Standings – Bahrain|url=https://www.formula1.com/en/results.html/2021/races/1064/bahrain/qualifying.html|access-date=18 April 2021|website=Formula 1|archive-date=28 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210328175040/https://www.formula1.com/en/results.html/2021/races/1064/bahrain/qualifying.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=28 March 2021|title=McLaren's Lando Norris had 'flashbacks' to maiden podium as he charged to P4 in Bahrain|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-had-flashbacks-to-maiden-podium-as-he-charged-to-p4-in-bahrain.5ksgDWSHznlTr9heyikSFz.html|access-date=18 April 2021|website=formula1.com|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415025524/https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-had-flashbacks-to-maiden-podium-as-he-charged-to-p4-in-bahrain.5ksgDWSHznlTr9heyikSFz.html|url-status=live}}</ref> By die volgende wedren, die [[2021 Emilia-Romagna Grand Prix|Emilia-Romagna Grand Prix]], is 'n kwalifiserende tyd wat hom derde op die rooster sou geplaas het, verwyder omdat hy baanbeperkings oorskry het, en hy het sewende vir die wedren weggespring. Norris het in die tweede plek gehardloop voordat hy met drie rondtes oor deur Lewis Hamilton verbygesteek is. Hy het derde geëindig om sy tweede Formule Een-podiumplek te behaal.<ref>{{Cite news|last=Benson|first=Andrew|date=18 April 2021|title=Verstappen wins classic as Hamilton recovers|work=[[BBC Sport]]|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/56793486|access-date=18 April 2021|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418153031/https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/56793486|url-status=live}}</ref> By die [[2021 Monaco Grand Prix|Monaco Grand Prix]] het Norris vyfde weggespring en voordeel getrek uit [[Charles Leclerc]] se versuim om die wedren te begin en [[Valtteri Bottas]] se onttrekking om nog 'n podiumplek te behaal. Norris is 'n roosterstraf opgelê en het negende by die [[2021 Azerbeidjanse Grand Prix|Azerbeidjanse Grand Prix]] begin omdat hy nie by die kuipe aangedoen het tydens 'n rooi vlag-periode in kwalifisering nie, 'n sanksie wat hy as "onregverdig" gekritiseer het.<ref>{{cite web |last1=Scott Michell |first1=Valentin Khorounzhiy |title='Gutted' Norris: Baku grid penalty and license points unfair |url=https://the-race.com/formula-1/gutted-norris-baku-grid-penalty-and-licence-points-unfair/ |website=The Race |date=5 June 2021 |publisher=The Race Media Ltd |access-date=5 June 2021 |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605155304/https://the-race.com/formula-1/gutted-norris-baku-grid-penalty-and-licence-points-unfair/ |url-status=live}}</ref> Hy het plekke in die wedren teruggewen om vyfde te eindig, gehelp deur ongelukke en foute van bestuurders voor hom. Norris het sy destydse hoogste plek op die baan geëwenaar by die [[2021 Stiermarkse Grand Prix|Stiermarkse Grand Prix]] in Oostenryk, deur derde te begin nadat Bottas 'n roosterstraf gekry het.<ref>{{cite web |title=Bottas Handed Three-place Grid Penalty |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-bottas-handed-three-place-grid-drop-and-penalty-points-for.5t4zHtuj4Z8pRjt7PFC6nn.html |website=Formula1 |access-date=28 June 2021 |archive-date=27 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210627202702/https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-bottas-handed-three-place-grid-drop-and-penalty-points-for.5t4zHtuj4Z8pRjt7PFC6nn.html |url-status=live }}</ref> Hy het vyfde geëindig vir die derde agtereenvolgende wedren.<ref>{{cite web |last1=McDonagh |first1=Connor |title=F1 2021 Styrian Grand Prix |url=https://www.crash.net/f1/results/982194/1/f1-2021-styrian-grand-prix-full-race-results-round-8 |website=Crash |date=27 June 2021 |publisher=Crash.net |access-date=28 June 2021 |archive-date=27 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210627143324/https://www.crash.net/f1/results/982194/1/f1-2021-styrian-grand-prix-full-race-results-round-8 |url-status=live }}</ref> Hy het hierdie kwalifiserende posisie by die volgende naweek se [[2021 Oostenrykse Grand Prix|Oostenrykse Grand Prix]] verbeter deur in die tweede plek weg te spring nadat hy 'n tyd van 0.048 sekondes agter die voorste wegspringplek van Max Verstappen opgestel het.<ref>{{cite web |title=2021 Austrian Grand Prix Qualifying Report |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.qualifying-verstappen-edges-out-sensational-norris-to-take-austrian-gp-pole.5X2ZtXmTdFw2ZjXFwRw1KJ.html |website=Formula1.com |access-date=4 July 2021 |archive-date=3 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210703192254/https://www.formula1.com/en/latest/article.qualifying-verstappen-edges-out-sensational-norris-to-take-austrian-gp-pole.5X2ZtXmTdFw2ZjXFwRw1KJ.html |url-status=live }}</ref> Norris het 'n straf tydens die wedren ontvang nadat daar beslis is dat hy [[Sergio Pérez]] van die baan gedwing het. Hy het die wedren derde voltooi om sy derde podiumplek van die seisoen te behaal.<ref>{{cite news |last1=Benson |first1=Andrew |title=Austrian GP Race Report |work=BBC Sport |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/57713734 |access-date=4 July 2021 |archive-date=4 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210704144330/https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/57713734 |url-status=live}}</ref> Hy het die sesde vinnigste tyd in Vrydag se kwalifisering by die [[2021 Britse Grand Prix|Britse Grand Prix]] opgestel, voordat hy vyfde in die nuwe-formaat naelren-kwalifisering en vierde in die Grand Prix geëindig het. Hierdie resultaat het hom na die derde plek in die jaerskampioenskap geskuif.<ref>{{cite web |title='I wanted a little bit more' – Lando Norris on British GP |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.i-wanted-that-little-bit-more-norris-disappointed-after-slow-pit-stop-costs.1cRqifHUHe5zn6Lny64DwN.html |website=Formula1.com |access-date=18 July 2021 |archive-date=18 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718201910/https://www.formula1.com/en/latest/article.i-wanted-that-little-bit-more-norris-disappointed-after-slow-pit-stop-costs.1cRqifHUHe5zn6Lny64DwN.html |url-status=live }}</ref> Hy het sesde gekwalifiseer vir die [[2021 Hongaarse Grand Prix|Hongaarse Grand Prix]]. Hy het tot derde plek verbeter met die eerste draai, maar is van agter deur Bottas getref, wat veroorsaak het dat hy met Verstappen gebots het. Norris het twee rondtes later weens ernstige skade uit die wedren onttrek. By die [[2021 Italiaanse Grand Prix|Italiaanse Grand Prix]] het Norris vierde in die naelren-kwalifisering geëindig, wat derde op die rooster vir die wedren geword het nadat Bottas 'n roosterstraf opgedoen het. Norris het die wedren tweede agter spanmaat Ricciardo voltooi, wat sy vierde podiumplek van die seisoen behaal het en McLaren se eerste een-twee-eindstryd sedert die 2010 Kanadese Grand Prix verseker het.<ref>{{cite web|title=2021 Italian Grand Prix race report and highlights: Ricciardo leads stunning McLaren 1-2 at Monza after Verstappen and Hamilton collide again|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.ricciardo-leads-stunning-mclaren-1-2-at-monza-after-verstappen-and-hamilton.2BH4g9dpznux3HTK3SXj9B.html|access-date=12 September 2021|website=formula1|archive-date=12 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912145723/https://www.formula1.com/en/latest/article.ricciardo-leads-stunning-mclaren-1-2-at-monza-after-verstappen-and-hamilton.2BH4g9dpznux3HTK3SXj9B.html|url-status=live}}</ref> Norris het sy eerste Formule Een-voorwegspringposisie in veranderende weersomstandighede tydens kwalifisering by die [[2021 Russiese Grand Prix|Russiese Grand Prix]] behaal. Hy het die voorsprong in die eerste rondte aan Carlos Sainz verloor voordat hy dit in rondte 13 herwin het. Norris het die wedren voortgesit met Lewis Hamilton kort agter hom totdat dit in die laaste rondtes begin reën het. Norris het besluit om op droëweerbande te bly terwyl Hamilton vir intermediêre bande kuipe toe is. Die reën het gou vererger, wat Hamilton toegelaat het om hom verby te steek en Norris gedwing het om vir intermediêre bande in te kuip. Norris het sewende geëindig en die vinnigste rondte van die wedren aangeteken. Norris het punte in elk van die oorblywende sewe wedrenne van die seisoen aangeteken, maar het nie hoër as sewende geëindig nie. Hy het derde gekwalifiseer by die seisoen-eindigende Abu Dhabi Grand Prix en was die eerste van die vyf motors wat kontroversieel toegelaat is om hulself op die voorlaaste rondte van die wedren te ontloop. Hy het die besluit gekritiseer om die wedren op die laaste rondte te hervat en dit beskryf as "vir die TV".<ref>{{cite web |title=F1 drivers left confused by "made for TV" safety car unlapping call |url=https://www.autosport.com/f1/news/f1-drivers-left-confused-by-made-for-tv-safety-car-unlapping-call/6880631/ |access-date=13 December 2021 |website=Autosport|date=13 December 2021 }}</ref> Die uitslag van die laaste wedren het Norris tot sesde in die Wêreldbestuurderskampioenskap laat val, 4.5 punte agter voormalige spanmaat Sainz. Nietemin het Norris sy loopbaanbeste resultaat op die punteleer behaal en 160 punte teenoor spanmaat Ricciardo se 115 aangeteken. === 2022 === In Februarie 2022 het Norris 'n kontrakverlenging met McLaren onderteken wat hom 'n plek tot ten minste 2025 by die span verseker het.<ref>{{Cite web|title=Lando Norris agrees major contract extension to stay at McLaren until 2025|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-norris-agrees-major-contract-extension-to-stay-at-mclaren-until.5bK60HZJ6ddtdr1R2yIPhX.html|access-date=9 February 2022|website=www.formula1.com|language=en}}</ref> Norris het al drie dae van die Bahrein-amptelike voorseisoentoetse voltooi nadat Ricciardo positief getoets het vir COVID-19 en dit nie kon bywoon nie.<ref>{{Cite web|title=McLaren driver Daniel Ricciardo tests positive for covid 19|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.mclaren-driver-daniel-ricciardo-tests-positive-for-covid-19.5ocJxEFaCjo8ZVK0npWRGs.html|access-date=19 March 2022|website=www.formula1.com|language=en}}</ref> Beide McLaren-bestuurders het gekwalifiseer en buite die top tien geëindig tydens die seisoen-opener [[2022 Bahreinse Grand Prix|Bahreinse Grand Prix]]. Norris het toe punte aangeteken by die [[2022 Saoedi-Arabiese Grand Prix|Saoedi-Arabiese]] en [[2022 Australiese Grand Prix|Australiese Grands Prix]] voordat hy die span se enigste podiumplek van die seisoen behaal het met 'n derde plek by die [[2022 Emilia-Romagna Grand Prix|Emilia-Romagna Grand Prix]].<ref>{{Cite web |last=Thurston |first=Emma |date=24 April 2022 |title=Lando Norris hails McLaren's teamwork after P3 finish in Imola |url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/12597826/emilia-romagna-gp-lando-norris-hails-mclarens-teamwork-after-p3-finish-in-imola |access-date=25 April 2022 |website=Sky Sports F1 |language=en |archive-date=24 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424181333/https://www.skysports.com/f1/news/12433/12597826/emilia-romagna-gp-lando-norris-hails-mclarens-teamwork-after-p3-finish-in-imola |url-status=live }}</ref> By die nuwe [[2022 Miami Grand Prix|Miami Grand Prix]] is die veiligheidsmotor ontplooi toe Norris betrokke was in 'n ongeluk met [[Pierre Gasly]] se [[Scuderia AlphaTauri|AlphaTauri]].<ref>{{cite web |last1=Landman |first1=Declan |title=Norris laments 'silly accident' with Gasly in Miami |url=https://www.planetf1.com/news/lando-norris-pierre-gasly-miami-crash/ |website=plannetF1 |date=9 May 2022 |publisher=Sam Cooper |access-date=19 May 2022 |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519164549/https://www.planetf1.com/news/lando-norris-pierre-gasly-miami-crash/ |url-status=live }}</ref> Ten spyte van [[mangelontsteking]], het Norris sesde in die [[2022 Monaco Grand Prix|Monaco Grand Prix]] gekom en die vinnigste rondte aangeteken.<ref>{{cite web |title=Norris relieved to finish 'rewarding' Monaco GP in P6 after overcoming tonsillitis and torrential rain |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-relieved-to-finish-rewarding-monaco-gp-in-p6-after-overcoming.53UfNICh2UvdDlFtZP49tQ.html |access-date=31 May 2022 |website=www.formula1.com |language=en |archive-date=30 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530175447/https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-relieved-to-finish-rewarding-monaco-gp-in-p6-after-overcoming.53UfNICh2UvdDlFtZP49tQ.html |url-status=live }}</ref> Hy het vyftiende gekwalifiseer by die [[2022 Oostenrykse Grand Prix|Oostenrykse Grand Prix]], maar het in die naelren en die wedren herstel om sewende te eindig. Hy het toe vierde gekwalifiseer vir die [[2022 Hongaarse Grand Prix|Hongaarse Grand Prix]] maar kon nie Lewis Hamilton en die twee [[Red Bull Racing|Red Bulls]] agterhou nie en het sewende geëindig. Norris het sewentiende by die [[2022 Belgiese Grand Prix|Belgiese Grand Prix]] weggespring met 'n kragonderdele-straf en kon nie punte aanteken nie en het twaalfde geëindig. Hy het derde by die [[2022 Italiaanse Grand Prix|Italiaanse Grand Prix]] weggespring, maar weer teen die Red Bulls verloor en sewende geëindig. Sy beste resultaat sedert Emilia-Romagna was by die [[2022 Singapoerse Grand Prix|Singapoerse Grand Prix]] waar hy en Ricciardo onderskeidelik vierde en vyfde geëindig het, wat McLaren kortliks tot die vierde plek bo Alpine in die vervaardigerskampioenskap opgeskuif het. Hy het punte in die São Paulo Grand Prix naelren aangeteken, maar 'n ratkasfout het hom uit die punteposisies in die wedren geskakel. Hy het die seisoen met die sesde plek en die vinnigste rondte by die [[2022 Aboe Dhabi Grand Prix|Aboe Dhabi Grand Prix]] afgesluit. Hy het sewende in die Bestuurderskampioenskap geëindig en in die jaar 122 punte teenoor Ricciardo se 37 aangeteken.<ref>{{cite web|url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2022%20Abu%20Dhabi%20Grand%20Prix%20-%20Championship%20Points.pdf|title=Championship Points|publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]|access-date=4 June 2025|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201133412/https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2022%20Abu%20Dhabi%20Grand%20Prix%20-%20Championship%20Points.pdf|url-status=live}}</ref> === 2023 === [[Lêer:FIA F1 Austria 2023 Nr. 4 (1).jpg|duimnael|links|Norris jaag vir McLaren tydens die [[2023 Oostenrykse Grand Prix]].]] Norris het vir [[2023 Formule Een-seisoen|2023]] by McLaren aangebly, saam met nuweling [[Oscar Piastri]] wat Ricciardo vervang het.<ref>{{cite web |url=https://www.mclaren.com/racing/team/2021-fia-f2-champion-oscar-piastri-join-mclaren-racing-2023/ |title=McLaren Racing – 2021 FIA F2 champion Oscar Piastri to join McLaren Racing in 2023 |publisher=Mclaren.com |date= |access-date=3 September 2022 |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925165603/https://www.mclaren.com/racing/team/2021-fia-f2-champion-oscar-piastri-join-mclaren-racing-2023/ |url-status=live }}</ref> By die [[2023 Bahreinse Grand Prix|eerste ren in Bahrein]] het beide McLaren-motors betroubaarheidsprobleme ondervind.<ref name="MCL60 Bahrain Issues">{{Cite web |last1=Kew |first1=Matt |last2=Cleeren |first2=Filip |last3=Cooper |first3=Adam |date=6 March 2023 |title=McLaren reveals Norris and Piastri reliability issues in Bahrain GP |url=https://www.autosport.com/f1/news/mclaren-reveals-norris-and-piastri-reliability-issues/10440344/ |url-access=limited |access-date=7 March 2023 |website=[[Autosport]] |publisher=Motorsport Network |language=en |publication-place=London |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306024419/https://www.autosport.com/f1/news/mclaren-reveals-norris-and-piastri-reliability-issues/10440344/ |url-status=live }}</ref> Norris moes ses kuipestoppe maak om die probleem te ondersoek en het sewentiende en laaste van die voltooide jaers geëindig.<ref>{{Cite web |date=5 March 2023 |title=2023 Bahrain Grand Prix race report and highlights: Verstappen leads 1-2 in Bahrain season opener as Leclerc retires and Alonso takes final podium place in style |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.verstappen-leads-1-2-in-bahrain-season-opener-as-leclerc-retires-and-alonso.40788dU0VkiLz0gxRPo7n1.html |access-date=6 March 2023 |website=formula1.com |language=en}}</ref> Hy is vir die eerste keer sedert 2019 in die eerste kwalifiseringsessie by die [[2023 Saoedi-Arabiese Grand Prix|Saoedi-Arabiese Grand Prix]] uitgeskakel nadat hy teen 'n muur gebots het.<ref>{{cite web | url=https://www.formula1.com/en/latest/article.facts-and-stats-perez-matches-alesi-as-alonso-grabs-best-aston-martin-start.70Qj5u28UCVJf2b3Wc9eSf.html | title=Facts And Stats: Perez matches Alesi, as Alonso grabs best Aston Martin start since the 1950s &#124; Formula 1® | access-date=19 March 2023 | archive-date=19 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230319135630/https://www.formula1.com/en/latest/article.facts-and-stats-perez-matches-alesi-as-alonso-grabs-best-aston-martin-start.70Qj5u28UCVJf2b3Wc9eSf.html | url-status=live }}</ref> Hy het skade van puin in die eerste rondte opgedoen en weer sewentiende geëindig.<ref>{{Cite web |last=Cooper |first=Adam |date=20 March 2023 |title=McLaren's Piastri "surprised" by Gasly contact damage in Saudi Arabian GP |url=https://www.autosport.com/f1/news/piastri-surprised-by-gasly-contact-damage-in-saudi-arabian-gp/10446468/ |access-date=20 March 2023 |website=[[Autosport]] |publisher=Motorsport Network |language=en}}</ref> By die [[2023 Australiese Grand Prix|Australiese Grand Prix]] het McLaren hul eerste punte van die seisoen aangeteken; Piastri het agtste geëindig en Norris het van dertiende aan die begin tot sesde aan die einde verbeter. Nog 'n K1-eliminasie by die [[2023 Miami Grand Prix|Miami Grand Prix]] en kontak met [[Nyck de Vries]] by die wegsprong het gelei tot nog 'n uitslag sonder enige punte. Hy het derde gekwalifiseer by die [[2023 Spaanse Grand Prix|Spaanse Grand Prix]], maar kontak met Lewis Hamilton in die eerste rondte het hom laat terugsak. Hy is uit die punte-uitslag by die [[2023 Kanadese Grand Prix|Kanadese Grand Prix]] gestraf vir "onsportiewe gedrag" nadat hy buitensporig stadiger gery het terwyl hy die kuipelaan binnegegaan het, om sodoende 'n gaping vir Piastri voor hom te skep.<ref>{{cite web |date=2 July 2023 |title=McLaren's right of review over Norris's Canadian GP penalty rejected by the stewards |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/mclarens-right-of-review-over-norriss-canadian-gp-penalty-rejected-by-the.1sUxh4k9Xa0o55mCwo43J3 |website=formula1.com |publisher=Formula One Group |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526174534/https://www.formula1.com/en/latest/article/mclarens-right-of-review-over-norriss-canadian-gp-penalty-rejected-by-the.1sUxh4k9Xa0o55mCwo43J3 |archive-date=26 May 2024 |access-date=4 June 2025}}</ref> McLaren het opgraderings aan Norris se MCL60 vir die [[2023 Oostenrykse Grand Prix|Oostenrykse Grand Prix]] aangebring;<ref>{{cite web|url=https://speedcafe.com/no-mclaren-upgrades-for-piastri-in-austria/|title=No McLaren upgrades for Piastri in Austria|website=speedcafe.com|first=Mat|last=Coch|date=30 June 2023|access-date=7 November 2023|archive-date=30 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630035056/https://www.speedcafe.com/2023/06/30/no-mclaren-upgrades-for-piastri-in-austria/|url-status=live}}</ref> spanhoof Andrea Stella het opgemerk dat "feitlik die hele motor" herontwerp is.<ref>{{cite web|url=https://speedcafe.com/mclaren-b-spec-entire-car-redesigned/|title=McLaren admit 'entire car' has been redesigned|website=speedcafe.com|first=Ian|last=Parkes|date=17 June 2023|access-date=7 November 2023|archive-date=9 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064705/https://www.speedcafe.com/2023/06/17/mclaren-b-spec-entire-car-redesigned/|url-status=live}}</ref> Norris het vierde vir die wedren gekwalifiseer, derde vir die naelloop en vierde in die wedren geëindig. Meer sukses het by die [[2023 Britse Grand Prix|Britse Grand Prix]] gekom waar Norris en Piastri onderskeidelik tweede en derde gekwalifiseer het.<ref>{{Cite web |last=Boxall-Legge |first=Jake |date=8 July 2023 |title=F1 British GP: Verstappen on pole as McLaren drivers star |url=https://www.motorsport.com/f1/news/f1-british-gp-verstappen-on-pole-as-mclaren-drivers-star/10493329/ |access-date=8 July 2023 |website=www.motorsport.com |language=en |archive-date=9 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230709124942/https://www.motorsport.com/f1/news/f1-british-gp-verstappen-on-pole-as-mclaren-drivers-star/10493329/ |url-status=live }}</ref> Hy het Max Verstappen by die eerste draai verbygesteek en die wedren vir vier rondtes gelei voordat Verstappen die plek herwin het. In die latere stadiums van die wedren het Norris Lewis Hamilton afgeweer om tweede te eindig,<ref>{{Cite news|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/12918206/mclaren-and-rivals-surprised-by-lando-norris-pace-in-second-place-finish-at-british-grand-prix|work=Sky Sports|date=10 July 2023|access-date=10 July 2023|title=McLaren and rivals 'surprised' by Lando Norris' pace in second-place finish at British Grand Prix|archive-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709233648/https://www.skysports.com//f1/news/12433/12918206/mclaren-and-rivals-surprised-by-lando-norris-pace-in-second-place-finish-at-british-grand-prix|url-status=live}}</ref> wat hom die eerste McLaren-bestuurder maak wat op die podium by Silverstone geëindig het sedert Hamilton in 2010.<ref>{{Cite news|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.facts-and-stats-red-bull-match-mclarens-all-time-record-of-11-straight-wins.4mKBQZfrnz1SVcabfnmRbr.html|title=Facts And Stats: Red Bull match McLaren's all-time record of 11 straight wins|work=Formula 1|date=9 July 2023|access-date=10 July 2023|last=Kelly|first=Sean|archive-date=10 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230710011949/https://www.formula1.com/en/latest/article.facts-and-stats-red-bull-match-mclarens-all-time-record-of-11-straight-wins.4mKBQZfrnz1SVcabfnmRbr.html|url-status=live}}</ref> Hy het toe derde gekwalifiseer en teen Sergio Pérez verdedig om tweede te eindig by die [[2023 Hongaarse Grand Prix|Hongaarse Grand Prix]], die eerste agtereenvolgende podiumplekke van sy Formule Een-loopbaan. Hy het per ongeluk Verstappen se eersteplek-trofee – 'n handgemaakte Herend ter waarde van ongeveer VS$45&nbsp;000 – tydens die podiumvieringe gebreek; die trofee is later vervang.<ref>{{Cite web |url=https://thesportsrush.com/f1-news-watch-lando-norris-nearly-spoils-his-british-gp-heroics-while-spraying-300-prize-on-max-verstappen/ |title=Watch: Lando Norris Nearly Spoils His British GP Heroics While Spraying $300 Prize on Max Verstappen |last=Bhattacharjee |first=Somin |date=9 July 2023 |website=Thesportsrush.com |access-date=25 July 2023 |archive-date=25 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230725123448/https://thesportsrush.com/f1-news-watch-lando-norris-nearly-spoils-his-british-gp-heroics-while-spraying-300-prize-on-max-verstappen/ |url-status=live }}</ref> Hy het tweede by die [[2023 Nederlandse Grand Prix|Nederlandse Grand Prix]] weggespring, maar het sy span se besluit gekritiseer om nie bande tydens 'n reënbui te ruil nie; hy het toe sewende geëindig.<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12479/12951335/lando-norris-mclaren-driver-admits-to-looking-like-an-idiot-for-radio-rant-during-dutch-grand-prix|title=Lando Norris: McLaren driver admits to looking 'like an idiot' for radio rant during Dutch Grand Prix|website=skysports.com|date=31 August 2023|access-date=7 November 2023}}</ref> Vier agtereenvolgende podiumplekke het met die [[2023 Singapoerse Grand Prix|Singapoerse Grand Prix]] begin, waar Norris die Mercedes- duo van Hamilton en George Russell afgeweer het en minder as 'n sekonde agter die renwenner [[Carlos Sainz jr.]], sy voormalige McLaren-spanmaat, geëindig het. Sainz, wat Norris strategies albei Mercedesse laat terughou het, het Norris geprys omdat hy hom toegelaat het om die oorwinning te behaal; sy spanmaat Charles Leclerc is deur Hamilton en Russell, wat vir varser mediums kuipe toe is, verbygesteek en kon hulle dus nie terughou nie.<ref>{{cite web | url=https://www.formula1.com/en/latest/article.sainz-credits-key-carlando-moment-for-preventing-him-being-dead-meat-on-his.3EkQ4E8uKvn2kJdVgZksAE.html | title=Sainz credits key 'Carlando' moment for preventing him being 'dead meat' on his way to Singapore victory |website=Formula One |date=17 September 2023 |access-date=14 December 2023}}</ref> Hy het derde gekwalifiseer, agter spanmaat Piastri, by die [[2023 Japannese Grand Prix|Japannese Grand Prix]], maar hom in die wedren verbygesteek om tweede te eindig. Hy het 'n groot deel van die [[2023 Verenigde State Grand Prix|Verenigde State Grand Prix]] gelei nadat hy tweede gekwalifiseer het en Charles Leclerc aan die begin verbygesteek het, maar is uiteindelik deur Verstappen en Hamilton verbygesteek. Hamilton se diskwalifikasie na die wedren het Norris na die tweede plek bevorder.<ref>{{cite web |date=23 October 2023 |title=Hamilton and Leclerc disqualified from United States Grand Prix for technical breach |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-hamilton-and-leclerc-disqualified-from-united-states-grand-prix-for.10nvuyvEPfMgoeWxWOhw0a |website=Formula 1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330101423/https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-hamilton-and-leclerc-disqualified-from-united-states-grand-prix-for.10nvuyvEPfMgoeWxWOhw0a |archive-date=30 March 2024 |access-date=4 June 2025}}</ref> Norris het nie daarin geslaag om 'n mededingende kwalifiserende tyd by die [[2023 Meksikostad Grand Prix|Meksikostad Grand Prix]] op te stel nie en het sewentiende begin, maar het herstel om die wedren vyfde te voltooi. By die [[2023 São Paulo Grand Prix|São Paulo Grand Prix]] het hy die voorste wegspringplek in die naelren behaal, maar is deur Verstappen by die eerste draai verbygesteek en het tweede geëindig. Hy het ook tweede in die hoofwedren geëindig, nadat hy sesde weggespring het en vier plekke aan die begin ingehaal het. Sy enigste uitval van die seisoen was by die voorlaaste rondte, die [[2023 Las Vegas Grand Prix|Las Vegas Grand Prix]]. Hy het sestiende gekwalifiseer, maar 'n swaar ongeluk in die derde rondte gemaak. Hy is vir voorsorgmaatreëls hospitaal toe geneem en is dieselfde dag ontslaan.<ref>{{cite news |title=Lando Norris: How McLaren driver suffered huge accident at Las Vegas GP after first DNF of 2023 F1 season |url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13012155/lando-norris-how-mclaren-driver-suffered-huge-accident-at-las-vegas-gp-after-first-dnf-of-2023-f1-season |access-date=20 November 2023 |work=Sky Sports |date=10 November 2023 |language=en}}</ref> Norris het altesaam 205 punte teenoor Piastri se 97 behaal en sesde in die Bestuurderskampioenskap geëindig, wat sy resultaat van 2021 ewenaar. Hy het slegs een punt agter die vierde plek geëindig, terwyl [[Fernando Alonso]] en Charles Leclerc gelykop met 206 punte geëindig het.<ref>{{Cite web |title=F1 – The Official Home of Formula 1® Racing |url=https://www.formula1.com/ |access-date=2026-05-19 |website=Formula 1® - The Official F1® Website |language=en}}</ref> === 2024: Nooiensoorwinning === [[Lêer:Lando Norris,Chinese GP 2024 Race.jpg|duimnael|regs|Norris by die [[2024 Chinese Grand Prix]]]] Voor die [[2024 Formule Een-seisoen|2024-seisoen]] het Norris 'n nuwe meerjarige kontrak met McLaren geteken.<ref name="contract">{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-lando-norris-agrees-new-extended-multi-year-contract-with-mclaren.8rSSuSLeK21UXmWqBdXuL.html |title=Norris agrees new 'extended multi-year' contract with McLaren |website=Formula One |date=27 January 2024}}</ref> Hy het sesde geëindig by die eerste wedren, die [[2024 Bahreinse Grand Prix|Bahreinse Grand Prix]],<ref>{{cite web|url=https://www.autosport.com/f1/news/bahrain-f1-pace-a-good-sign-as-mclaren-weaknesses-remain-norris/10582701/|title=Bahrain F1 pace "a good sign" as McLaren weaknesses remain – Norris|website=autosport.com|first=Filip|last=Cleeren|date=3 March 2024|access-date=6 April 2024}}</ref> en sy eerste podium van die seisoen by die [[2024 Australiese Grand Prix|Australiese Grand Prix]] behaal, waar hy derde weggespring en geëindig het.<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13103567/lando-norris-when-and-where-is-mclaren-driver-most-likely-to-claim-an-elusive-first-f1-victory|title=Lando Norris: When and where is McLaren driver most likely to claim an elusive first F1 victory?|website=skysports.com|date=2 April 2024|access-date=6 April 2024}}</ref> Hy het die seisoen se eerste naelren-voorposisie by die [[2024 Chinese Grand Prix|Chinese Grand Prix]] behaal,<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-delighted-as-all-or-nothing-final-lap-nets-p1-during-sprint.1W3ZJnuE4wBuCCzFXYrMDI|title=Norris delighted as 'all or nothing' final lap nets P1 during Sprint Qualifying in Shanghai|website=formula1.com|date=19 April 2024|access-date=19 April 2024}}</ref> maar verskeie plekke in die eerste rondte van die naelren afgestaan en sesde geëindig.<ref>{{cite web |title=Verstappen beats Hamilton in dramatic Shanghai Sprint |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-charges-to-victory-over-hamilton-in-dramatic-shanghai-sprint.6B8IBGCczrPy6jLU3ztepf |publisher=Formula One |access-date=21 April 2024 |language=en |date=20 April 2024}}</ref> Vir die hoofwedren het hy vierde gekwalifiseer, Fernando Alonso verbygesteek en Sergio Pérez in die kuipe getroef om tweede te eindig,<ref>{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-charges-to-victory-over-norris-and-perez-in-action-packed-chinese.3Uz5CwNh5tEQt62umIGhob |title=Verstappen charges to victory over Norris and Perez in action-packed Chinese GP |date=21 April 2024 |access-date=22 April 2024 |website=Formula One}}</ref> sy vyftiende Formule Een-podium. By die [[2024 Miami Grand Prix|Miami Grand Prix]] het hy uit die naelren onttrek na 'n botsing met Alonso in die eerste draai.<ref>{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-charges-to-sprint-race-win-over-leclerc-and-perez-in-miami.3ziV5jwPsEc5HCQ1ODdIUF |title=Verstappen charges to Sprint win over Leclerc and Perez in Miami |date=4 May 2024 |access-date=5 May 2024 |website=Formula One}}</ref> Hy het vyfde vir die hoofwedren gekwalifiseer en die wedren gelei nadat die jaers voor hom by die kuipe aangedoen het. 'n Daaropvolgende veiligheidsmotor het Norris toegelaat om by die kuipe aan te doen en sy voorsprong te behou, wat hy voor Verstappen by die herbegin gehou het om sy eerste Grand Prix-oorwinning na 110 wedrenne en sy 16de podiumplek te behaal,<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-beats-verstappen-for-breakthrough-maiden-f1-victory-in-action-packed.7f9W6X9L3kPQILyO3NljL1 |title=Norris beats Verstappen for breakthrough maiden F1 victory in action-packed Miami Grand Prix |website=Formula One |date=5 May 2024}}</ref> en die rekord vir die meeste podiumplekke te ewenaar voordat hy 'n eerste oorwinning behaal het, 'n rekord wat hy nou deel met Patrick Depailler, [[Mika Häkkinen]], [[Eddie Irvine]] en [[Jean Alesi]].<ref>{{cite web |last1=Kelly |first1=Sean |title=Facts And Stats: Norris becomes 21st British winner on 110th McLaren start |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/facts-and-stats-norris-becomes-21st-british-winner-on-110th-mclaren-start.6FTFG2rWZK2QCRLWs8Q8tK |website=www.formula1.com |publisher=Formula One |access-date=5 May 2024}}</ref> Ná Miami het Norris vyf podiumplekke voor die somerpouse behaal. Hy het podiumplekke by [[2024 Emilia-Romagna Grand Prix|Imola]] behaal, waar hy Verstappen ingehaal het, maar hom nie kon verbysteek om te wen nie,<ref>{{cite news |date=19 May 2024 |title=Verstappen holds off thrilling late charge from Norris to win Emilia-Romagna Grand Prix |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-holds-off-thrilling-late-charge-from-norris-to-win-emilia-romagna.2CgBWm3GodjE3QIYIMWL0x|access-date=20 May 2024}}</ref> [[2024 Kanadese Grand Prix|Kanada]], waar hy die wedren vir 'n kort rukkie gelei het, maar deur strategie teen Verstappen verloor het,<ref>{{cite news |date=9 June 2024 |title=Verstappen beats Norris to victory in thrilling wet/dry Canadian GP |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-beats-norris-to-victory-in-thrilling-wet-dry-canadian-gp.6ytkbh7iDTWC3pJBwiaboI|access-date=10 June 2024}}</ref> en [[2024 Spaanse Grand Prix|Spanje]], waar hy voorste wegspringposisie geneem het, maar aan die begin uitgeval het.<ref>{{cite news |date=23 June 2024 |title=Verstappen beats Norris to victory in thrilling wet/dry Canadian GP |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-holds-of-norris-challenge-to-seal-victory-at-the-spanish-grand.7a5UhXMAtkhbslSDNiPVes|access-date=30 June 2024}}</ref> Ten spyte daarvan dat hy verskeie geleenthede kortgekom het, het Norris gesê dat hy homself as 'n kampioenskapsmededinger vir Verstappen beskou het na die opskudding van sy MCL38 se algehele vertoning.<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/we-can-do-it-norris-says-he-and-mclaren-have-what-it-takes-to-win-the-2024.oGANJUOwYD00f0nOexrUa|title='We can do it' – Norris says he and McLaren 'have what it takes' to win the 2024 title|access-date=23 September 2024}}</ref> Norris het nie daarin geslaag om 'n podiumplek by [[2024 Monaco Grand Prix|Monaco]] te behaal nie en het vierde geëindig agter spanmaat [[Oscar Piastri]],<ref>{{cite news |date=26 May 2024 |title=Leclerc clinches long-awaited home win in Monaco ahead of Piastri and Sainz after early drama |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/leclerc-clinches-long-awaited-home-win-in-monaco-ahead-of-piastri-and-sainz.4EmeQeb2P27aS8yGIVMOEO|access-date=26 May 2024}}</ref> en in [[2024 Oostenrykse Grand Prix|Oostenryk]], waar hy met Verstappen gespartel het voordat hy kontak met hom gemaak het wat die wedren beëindig het.<ref>{{cite news |date=30 June 2024 |title=Russell claims surprise win in Austria after Verstappen and Norris dramatically collide in battle for the lead |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-claims-surprise-win-in-austria-after-verstappen-and-norris.2Kmxvn4a42JYDFhvklagYk|access-date=30 June 2024}}</ref> Norris het verdere podiumplekke by die [[2024 Britse Grand Prix|Britse Grand Prix]] behaal en derde geëindig na 'n mislukte strategie,<ref>{{cite news |date=7 July 2024 |title=Hamilton beats Verstappen to first win since 2021 with record-breaking 9th British Grand Prix victory |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/hamilton-beats-verstappen-to-first-win-since-2021-with-record-breaking-9th.3teU9bznaWJlC2TGAYh0Vl}}</ref> en [[2024 Hongaarse Grand Prix|Hongarye]], waar hy die voorste wegspringposisie geneem het, maar by draai een uitgeval het, wat sy spanmaat Oscar Piastri die voortou gegee het. Nadat strategie hom kontroversieel eerste geprioritiseer het, het McLaren spanbevele op Norris afgedwing en hom beveel om stadiger te ry om Piastri die voortou en uiteindelik die wedrenoorwinning te gee.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/piastri-wins-hungarian-grand-prix-as-norris-belatedly-hands-back-lead-in.70F4mNzYrbmvNYaj8KXm18|title=Piastri wins Hungarian Grand Prix as Norris belatedly hands back lead in McLaren intra-team drama|website=www.formula1.com|access-date=22 July 2024}}</ref> Norris het sesde geëindig tydens die [[2024 Belgiese Grand Prix|Belgiese Grand Prix]], agter Verstappen, maar is na vyfde bevorder na die diskwalifikasie van George Russell.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-takes-incredible-victory-in-belgium-on-aging-tyres-after-thrilling.3FufXdo4r40I7kv5mJLMMR|title=Hamilton wins thrilling Belgian Grand Prix with team mate Russell disqualified|website=www.formula1.com|access-date=28 July 2024}}</ref> [[Lêer:2024-08-25 Motorsport, Formel 1, Großer Preis der Niederlande 2024 STP 4003 by Stepro.jpg|duimnael|links|Norris ''(middel)'' op die podium om sy oorwinning in die [[2024 Nederlandse Grand Prix]] te vier.]] Na die somerpouse het Norris die voorste wegspringplek by die [[2024 Nederlandse Grand Prix|Nederlandse Grand Prix]] behaal. Tydens die wedren het hy teen die tweede geplaaste Verstappen aan die begin verloor, maar hy het uiteindelik die eerste plek deur DRS teruggeëwen. Hy het die voorsprong behou, wat hy met die geruite vlag tot 22 sekondes vergroot het, om sy tweede oorwinning te behaal; McLaren se eerste by die [[Zandvoort-renbaan]] sedert [[Niki Lauda]] se oorwinning in 1985, en die eerste nie-Red Bull- of Max Verstappen-oorwinning by die baan sedert die terugkeer na die Formule Een-kalender in 2021.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-fights-back-against-verstappen-to-end-home-heros-run-of-dutch-gp-wins.3IPKJnhPnBEjWGAfrGeZQo|title=Norris fights back against Verstappen to end home hero's run of Dutch GP wins|website=www.formula1.com|access-date=25 August 2024}}</ref> Norris het toe die voorste wegspringposisie vir die [[2024 Italiaanse Grand Prix|Italiaanse ren]] geneem,<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-seals-pole-position-ahead-of-piastri-at-monza-as-mclaren-secure-front.4ZYpKyV7XxYPQoJ8WzLTtX|title=Norris seals pole position ahead of Piastri at Monza as McLaren secure front row lockout|website=www.formula1.com|access-date=31 August 2024}}</ref> wat die eerste agtereenvolgende voorste wegspringposisies van sy loopbaan was en die eerste McLaren-bestuurder geword het om hierdie prestasie te behaal sedert Lewis Hamilton in 2012. Hy het die ren voor Piastri begin, wat McLaren se eerste voorste ry-uitsluiting by Monza sedert 2012 was.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/facts-and-stats-verstappen-endures-his-worst-qualifying-in-a-year-as-norris.1wAlSfP6zHLevFiFuyifbK|title=Facts And Stats: Verstappen endures his worst qualifying in a year as Norris scores back-to-back poles for the first time|website=www.formula1.com|access-date=31 August 2024}}</ref> Norris het egter teen sy spanmaat verloor, wat hom by draai vier verbygesteek het, en sou uiteindelik derde eindig agter Piastri en renwenner Charles Leclerc, hoewel hy steeds die vinnigste rondte op rondte 53 behaal het.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/leclerc-thrills-the-tifosi-to-triumph-at-monza-ahead-of-piastri-and-norris.1aiYZF3rWZp2Q9yQtcuvqV|title=Leclerc thrills the Tifosi as he triumphs at Monza ahead of Piastri and Norris with bold Ferrari strategy paying off|website=Formula1.com|date=1 September 2024|access-date=1 September 2024}}</ref> Norris het sy en McLaren se eerste K1-uitskakeling sedert die 2023 Las Vegas Grand Prix tydens kwalifisering vir die [[2024 Azerbeidjanse Grand Prix|Azerbeidjanse Grand Prix]] gely.<ref>{{Cite web|url=https://www.autosport.com/f1/news/norris-still-hopeful-of-good-result-despite-q1-exit-in-baku/10654166/|title=Norris suffers bizarre Azerbaijan Q1 exit|website=Autosport|date=14 September 2024|access-date=15 September 2024 |last=Mann-Bryans |first=Mark}}</ref> Norris het sy rondte gestaak nadat 'n kort geel vlag by sektor drie gewys is; Esteban Ocon het sy motor teen die muur geskuur en dit so beskadig. Norris, wat sektor drie genader het, is gedwing om as gevolg hiervan op te lig, wat hom gedwing het om die rondte te laat vaar.<ref>{{Cite web|url=https://www.autosport.com/f1/news/the-f1-safety-system-calls-behind-norriss-wrong-time-baku-qualifying-exit/10654290/|title=The F1 safety system calls behind Norris's Azerbaijan qualifying exit|website=Autosport|date=14 September 2024|access-date=15 September 2024 |last=Kalinauckas |first=Alex}}</ref> Hy het tot vierde herstel nadat hy Verstappen verbygesteek het, en die gekombineerde resultate van hom en sy spanmaat, die wedrenwenner Piastri, het McLaren die eerste keer sedert 2014 die voortou laat neem in die Vervaardigerskampioenskap. Norris het sy vyfde voorste wegspringposisie van die seisoen by die [[2024 Singapoerse Grand Prix|Singapoerse Grand Prix]] behaal en 'n nuwe kwalifiserende rondtetydrekord by die [[Marinabaai Straatrenbaan]] opgestel. 'n Dominante vertoning het hom sy derde oorwinning met 'n marge van 20 sekondes voor Verstappen laat behaal,<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2024/sep/22/lando-norris-dominates-singapore-f1-gp-edges-closer-max-verstappen|title=Lando Norris eases to Singapore F1 GP win despite twice hitting wall|last=Richards|first=Giles|date=22 September 2024|website=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923182915/https://www.theguardian.com/sport/2024/sep/22/lando-norris-dominates-singapore-f1-gp-edges-closer-max-verstappen|archive-date=23 September 2024|access-date=23 September 2024}}</ref> en elke rondte tot oorwinning gelei.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/facts-and-stats-norris-becomes-fifth-winner-in-five-years-at-first-safety.5mUfDxYMC0wzslttHeAY9f|title=Facts And Stats: Norris becomes fifth winner in five years at first Safety Car-free Singapore Grand Prix|date=22 September 2024|website=Formula 1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923183313/https://www.formula1.com/en/latest/article/facts-and-stats-norris-becomes-fifth-winner-in-five-years-at-first-safety.5mUfDxYMC0wzslttHeAY9f|archive-date=23 September 2024|access-date=23 September 2024}}</ref> By die [[2024 Verenigde State Grand Prix|Verenigde State Grand Prix]] het Norris vierde vir die naelloop gekwalifiseer en derde geëindig. Norris het sy sesde voorste wegspringposisie vir die hoofren behaal, maar het verloor terwyl hy teen Verstappen gesukkel het, wat beide Ferrari's toegelaat het om die voortou en uiteindelike wedrenoorwinning te neem. Norris het uiteindelik met Verstappen gesukkel vir die laaste plek op die podium, wat Norris geweier is nadat 'n vyf-sekonde straf toegeken is omdat hy Verstappen van die baan af verbygesteek het,<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/leclerc-leads-dominant-ferrari-one-two-in-austin-as-norris-loses-third-to.3VSTWKOy40Ta1vvtlwHBff|title=Leclerc leads dominant Ferrari one-two in Austin as Norris loses third to Verstappen after penalty|date=20 October 2024|website=Formula 1}}</ref> en Norris het derde gekwalifiseer vir die [[2024 Meksikostad Grand Prix|Meksikostad Grand Prix]] en tweede geëindig nadat hy 'n fout deur Charles Leclerc benut het.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/sainz-surges-to-mexico-victory-ahead-of-norris-and-leclerc-as-verstappen-hit.3duSNduH2cxC7K91WDSXda|title=Sainz surges to Mexico victory ahead of Norris and Leclerc as Verstappen hit with two penalties for Norris moves|date=27 October 2024|website=Formula 1}}</ref> Nadat hy die [[2024 São Paulo Grand Prix|São Paulo-naelren]] van tweede plek gewen het nadat Piastri opdrag gegee is om posisies te ruil,<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-takes-victory-in-the-sao-paulo-sprint-ahead-of-piastri-after-mclaren.QHFcxKEzd9OoGvjJRTYNk|title=Norris takes victory in the Sao Paulo Sprint ahead of Piastri after McLaren driver switch|website=Formula 1.com|date=2 November 2024|access-date=2 November 2024}}</ref> het Norris die voorste wegspringplek vir die reëngeteisterde Grand Prix verower; hy is beboet vir die oortreding van die afgebroke wegspringprosedure en moes die voortou aan Russell afstaan. Hy het na sesde teruggesak na 'n ongeleë [[Vlae gebruik in motorwedrenne|rooi vlag]] en 'n fout met die herbegin, aangesien Verstappen van sewentiende plek gewen het, wat sy kampioenskapshoop gedemp het.<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-wins-chaotic-sao-paulo-grand-prix-after-stunning-recovery-from.1DIc8pzRmGbC3jHJmvtBi1|title=Verstappen wins chaotic Sao Paulo Grand Prix after stunning recovery from P17 as Alpine score shock double podium|website=Formula 1|date=3 November 2024}}</ref> Voor die [[2024 Las Vegas Grand Prix|Las Vegas Grand Prix]] het Norris blykbaar toegegee dat enige realistiese hoop om die bestuurderskampioenskap van Verstappen weg te neem, verby was, hoewel hy gereken het dat sy seisoen steeds op dreef was.<ref>{{Cite web|url=https://www.the-race.com/formula-1/whats-changed-for-norris-after-brutal-f1-title-bid-collapse/|title=What's changed for Norris after brutal F1 title bid collapse|date=21 November 2024|website=The Race}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.the-race.com/formula-1/lando-norris-interview-max-verstappen-f1-2024-season/#disqus_thread|title=Hard lessons, racing Verstappen and fan criticism – Norris interview|date=20 November 2024|website=The Race}}</ref> Norris het ook erken dat hy nie voorberei het vir 'n potensiële bestuurderskampioenskapstitel-bod aan die begin van die 2024-seisoen nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cvgezg12d8xo|title=Las Vegas Grand Prix: Lando Norris 'wasn't ready' for Max Verstappen title fight|date=21 November 2024|website=BBC Sport}}</ref> Norris het die Las Vegas Grand Prix in die sesde plek gekwalifiseer en voltooi, terwyl mededinger Verstappen vyfde geëindig het, wat Norris se titelbod wiskundig met twee rondes oor beëindig het.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-crowned-champion-as-russell-heads-mercedes-1-2-in-las-vegas.3TZdhZEthj8sADUPU8p6Ni|title=Verstappen crowned champion as Russell heads Mercedes 1-2|website=Formula 1® - The Official F1® Website}}</ref> By die [[2024 Katarse Grand Prix|Katarse Grand Prix]] se naelren het Norris elke rondte van die voorste wegspringplek af gelei totdat hy doelbewus stadiger gejaag het nader aan die wenstreep, en die oorwinning aan Piastri oorhandig as 'n guns vir die São Paulo-naelren.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/c1dpdq1xedno|title=Norris hands Qatar sprint win to Piastri for McLaren one-two|date=30 November 2024|access-date=30 November 2024|first=Andrew|last=Benson|website=[[BBC Sport]]}}</ref> Nigel Chiu van Sky Sports het die skuif vergelyk met [[Michael Schumacher]] s'n by die [[2002 Verenigde State Grand Prix]].<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13263508/qatar-gp-lando-norris-explains-decision-to-let-oscar-piastri-win-sprint-after-late-mclaren-switch|title=Qatar GP: Lando Norris explains decision to let Oscar Piastri win Sprint after late McLaren switch|date=30 November 2024|access-date=30 November 2024|first=Nigel|last=Chiu|website=Sky Sports}}</ref> Hy het 'n stop-en-ry-straf van tien sekondes ontvang vir 'n spoedoortreding onder geel vlae terwyl hy tweede in die wedren was, en het uiteindelik tiende geëindig, terwyl Charles Leclerc van Ferrari, wat nou Norris se hoofuitdager vir die kampioenskap-naaswennerplek was, die Grand Prix tweede agter kampioen Verstappen voltooi het.<ref>{{Cite web|url=https://www.the-race.com/formula-1/i-f-ed-it-up-norris-makes-no-excuses-for-costly-qatar-f1-penalty/|title='I f***ed it up' – Norris makes no excuses for costly Qatar penalty|date=1 December 2024|website=The Race}}</ref> Norris se fout en sterk Ferrari-resultate in Katar het bygedra dat McLaren se voorsprong in die Vervaardigerskampioenskap tot die tweede geplaasde Ferrari tot 21 punte verminder is voor die laaste rondte van die 2024-seisoen by die [[2024 Aboe Dhabi Grand Prix|Aboe Dhabi Grand Prix]], en Norris se voorsprong bo Charles Leclerc vir die tweede plek in die jaerskampioenskap tot slegs agt punte verminder voor dieselfde byeenkoms.<ref>{{Cite web|url=https://www.statsf1.com/en/2024/qatar/championnat.aspx|title=Qatar 2024 – Championship • Stats F1|website=www.statsf1.com}}</ref> In Aboe Dhabi het Norris die voorste wegspringplek geneem en tot die geruite vlag gelei in sy vierde oorwinning van die seisoen, wat McLaren se eerste vervaardigerstitel sedert 1998 verseker het.<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-sails-to-victory-ahead-of-sainz-and-leclerc-in-abu-dhabi-as-mclaren.52fogZq77Kgmdt75WN8kGM|title=Norris sails to victory ahead of Sainz and Leclerc in Abu Dhabi as McLaren seal constructors' championship|website=Formula One|date=8 December 2024}}</ref> === 2025: Nooienstitel in die stryd teen Verstappen en Piastri === [[Lêer:2025 Japan GP - McLaren - Lando Norris - FP1.jpg|duimnael|regs|Norris bestuur die McLaren MCL39 tydens die [[2025 Japannese Grand Prix]].]] McLaren het [[2025 Formule Een-seisoen|2025]] as titelgunstelinge betree, met Norris wat verklaar het dat hy "baie lesse" geleer het in sy poging om Wêreldbestuurderskampioen te word.<ref>{{Cite news |url=https://www.nbcnews.com/sports/formula-1/lando-norris-formula-1-mclaren-rcna194264 |title=Formula 1 star Lando Norris is 'confident' he can win it all after a breakthrough year |last=Kapur |first=Sahil |date=7 March 2025 |work=NBC News|access-date=17 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317042233/https://www.nbcnews.com/news/amp/rcna194264 |archive-date=17 March 2025 |url-status=live}}</ref> Hy het die voorste wegspringplek vir die seisoen-openende [[2025 Australiese Grand Prix|Australiese Grand Prix]] geneem, en sy voorsprong oor spanmaat Oscar Piastri en Max Verstappen in nat toestande verdedig om die oorwinning en die kampioenskapsvoorsprong te behaal.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cr421xe109qo |title=Norris beats Verstappen in dramatic Australia opener |last=Benson |first=Andrew |date=16 March 2025 |work=[[BBC Sport]] |publisher=[[BBC]] |access-date=16 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250316070859/https://www.bbc.com/sport/formula1/articles/cr421xe109qo |archive-date=16 March 2025 |url-status=live}}</ref> Nadat hy agtste in die [[2025 Chinese Grand Prix|Chinese Grand Prix]]-naelren geëindig het, het hy tweede in die hoofren agter Piastri geëindig.<ref>{{Cite news |url=https://www.thetimes.com/sport/formula-one/article/chinese-grand-prix-oscar-piastri-lando-norris-vbzhtscnj |url-access=subscription |title=Chinese GP: Oscar Piastri claims dominant win with Lando Norris second |last=Hudson |first=Molly |date=23 March 2025 |work=[[The Times]] |access-date=23 March 2025 |issn=0140-0460 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250323113600/https://www.thetimes.com/sport/formula-one/article/chinese-grand-prix-oscar-piastri-lando-norris-vbzhtscnj |archive-date=23 March 2025 |url-status=live}}</ref> In [[2025 Japannese Grand Prix|Japan]] het hy tweede geëindig na Verstappen, wat sy kampioenskapsvoorsprong tot 'n enkele punt verminder het.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/athletic/6258403/2025/04/06/japanese-grand-prix-f1-briefing-max-verstappen-red-bull/ |title=F1 Japanese Grand Prix briefing: Max Verstappen's perfect win and Kimi Antonelli makes history |last1=Coleman |first1=Madeline |last2=Smith |first2=Luke |date=6 April 2025 |work=The Athletic |publisher=[[The New York Times]] |access-date=6 April 2025 |issn=1553-8095 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406081516/https://www.nytimes.com/athletic/6258403/2025/04/06/japanese-grand-prix-f1-briefing-max-verstappen-red-bull/ |archive-date=6 April 2025 |url-status=live}}</ref> Norris het sy kampioenskapsvoorsprong tot drie punte vergroot, nou voor Piastri, met sy derde plek by die Bahreinse Grand Prix nadat hy sesde gekwalifiseer het – en beweer het dat hy "onbewus" gevoel het in die MCL39 – en 'n straf vir 'n oortreding van die wegspring gekry het.<ref>{{Cite news |url=https://www.independent.co.uk/f1/f1-oscar-piastri-lando-norris-bahrain-mclaren-b2732526.html |title=Oscar Piastri lays down F1 title gauntlet to Lando Norris with victory in Bahrain |last=Hunt |first=Scott |date=13 April 2025 |work=[[The Independent]] |access-date=15 April 2025 |issn=1741-9743 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415161830/https://www.independent.co.uk/f1/f1-oscar-piastri-lando-norris-bahrain-mclaren-b2732526.html |archive-date=15 April 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.goodwood.com/grr/f1/2025-bahrain-grand-prix/ |title=Norris strains in Sakhir in the face of Piastri perfection |last=Smith |first=Damien |date=14 April 2025 |website=Goodwood Road & Racing |publisher=Goodwood House |access-date=18 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250422175036/https://www.goodwood.com/grr/f1/2025-bahrain-grand-prix/ |archive-date=22 April 2025 |url-status=live}}</ref> Norris het uit die kwalifisering vir die [[2025 Saoedi-Arabiese Grand Prix|Saoedi-Arabiese Grand Prix]] geval, van tiende tot vierde herstel en onder Piastri op die punteleer geval.<ref>{{Cite web |url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13352424/saudi-arabian-gp-lando-norris-hits-back-at-claims-of-mclaren-dominance-they-are-just-as-quick-as-us |title=Saudi Arabian GP: Lando Norris hits back at claims of McLaren dominance {{!}} 'They are just as quick as us' |date=20 April 2025 |website=Sky Sports |access-date=21 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250421213955/https://www.skysports.com/f1/news/12433/13352424/saudi-arabian-gp-lando-norris-hits-back-at-claims-of-mclaren-dominance-they-are-just-as-quick-as-us |archive-date=21 April 2025 |url-status=live}}</ref> Deur voordeel te trek uit 'n laat veiligheidsmotor om Piastri met 'n verkorte kuipestop verby te steek, het hy die Miami Grand Prix naelren gewen;<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2025/may/03/mclarens-norris-wins-miami-sprint-race-as-hamilton-grabs-third-place-for-ferrari |title=McLaren's Norris wins chaotic Miami sprint race as Hamilton grabs third |last=Richards |first=Giles |date=3 May 2025 |work=[[The Guardian]] |access-date=3 May 2025 |issn=1756-3224 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504013227/https://www.theguardian.com/sport/2025/may/03/mclarens-norris-wins-miami-sprint-race-as-hamilton-grabs-third-place-for-ferrari |archive-date=4 May 2025 |url-status=live}}</ref> hy het tweede na Piastri in die hoofwedren geëindig nadat hy plekke verloor het in 'n stryd met die voorste wegspringplek Verstappen.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cx20xkl8202o |title=Piastri wins from Norris in Miami to extend lead |last=Benson |first=Andrew |date=4 May 2025 |work=[[BBC Sport]] |publisher=[[BBC]] |access-date=24 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250505020637/https://www.bbc.com/sport/formula1/articles/cx20xkl8202o |archive-date=5 May 2025 |url-status=live}}</ref> Hy het tweede in [[2025 Emilia-Romagna Grand Prix|Emilia-Romagna]] geëindig voordat hy die [[2025 Monaco Grand Prix|Monaco Grand Prix]] van voorste wegspringplek af gewen het, wat Piastri se voorsprong tot drie punte verminder het.<ref>{{Cite web |url=https://www.autosport.com/f1/news/norris-max-was-too-quick-for-us/10724162/ |title=Norris on F1 Imola GP: "Max was too quick for us" |last=Bellwood |first=Owen |date=18 May 2025 |website=[[Autosport]] |access-date=24 May 2025 |issn=0269-946X |archive-url=https://web.archive.org/web/20250518190721/https://www.autosport.com/f1/news/norris-max-was-too-quick-for-us/10724162/ |archive-date=18 May 2025 |url-status=live}}</ref> Hy het vervolgens tweede na Piastri in Spanje geëindig.<ref>{{Cite magazine |url=https://www.motorsportmagazine.com/articles/single-seaters/f1/piastri-wins-from-norris-as-verstappen-gets-penalised-2025-spanish-gp-results/ |url-access=registration |title=Piastri wins from Norris as Verstappen gets penalised – 2025 Spanish GP results |last=Elizalde |first=Pablo |date=1 June 2025 |magazine=Motor Sport |access-date=29 June 2025 |issn=0027-2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250629152250/https://www.motorsportmagazine.com/articles/single-seaters/f1/piastri-wins-from-norris-as-verstappen-gets-penalised-2025-spanish-gp-results/ |archive-date=29 June 2025 |url-status=live}}</ref> 'n Botsing met Piastri in 'n stryd om die vierde plek by die Kanadese Grand Prix het Norris uit die wedren laat onttrek, waarvoor hy om verskoning gevra het en gestraf is.<ref>{{Cite web |url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13384479/lando-norris-mclaren-driver-must-bring-a-game-to-2025-f1-championship-after-clumsy-canadian-gp-error-says-martin-brundle |title=Lando Norris: McLaren driver must bring A-game to 2025 F1 championship after 'clumsy' Canadian GP error says Martin Brundle |last=Brundle |first=Martin |date=17 June 2025 |website=Sky Sports |access-date=25 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250617150516/https://www.skysports.com/f1/news/12433/13384479/lando-norris-mclaren-driver-must-bring-a-game-to-2025-f1-championship-after-clumsy-canadian-gp-error-says-martin-brundle |archive-date=17 June 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.the-race.com/formula-1/why-penalised-lando-norris-avoids-a-grid-drop-for-oscar-piastri-clash/ |title=Why penalised Norris avoids a grid drop for Piastri clash |last=Mitchell-Malm |first=Scott |date=16 June 2025 |website=The Race |publisher=The Race Media |access-date=25 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250616011641/https://www.the-race.com/formula-1/why-penalised-lando-norris-avoids-a-grid-drop-for-oscar-piastri-clash/ |archive-date=16 June 2025 |url-status=live}}</ref> ==== 2025 Tweede deel ==== [[Lêer:Lando Norris 2025 Italian Grand Prix qualifying.jpg|duimnael|links|Norris bestuur die McLaren MCL39 tydens die [[2025 Italiaanse Grand Prix]].]] Norris het met meer as 'n halwe sekonde die voorste wegspringplek in [[2025 Oostenrykse Grand Prix|Oostenryk]] ingepalm,<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2025/jun/28/lando-norris-storms-to-pole-at-austrian-grand-prix-while-verstappen-slumps-to-seventh |title=Lando Norris storms to Austrian F1 GP pole as angry Verstappen slumps to seventh |last=Richards |first=Giles |date=28 June 2025 |work=[[The Guardian]] |access-date=28 June 2025 |issn=1756-3224 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250628162109/https://www.theguardian.com/sport/2025/jun/28/lando-norris-storms-to-pole-at-austrian-grand-prix-while-verstappen-slumps-to-seventh |archive-date=28 June 2025 |url-status=live}}</ref> voordat hy Piastri teruggehou het om te wen.<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2025/jun/29/lando-norris-mclaren-oscar-piastri-austrian-gp-f1 |title=Lando Norris holds off pressure from Oscar Piastri to win Austrian F1 GP |last=Richards |first=Giles |date=29 June 2025 |work=[[The Guardian]] |access-date=29 June 2025 |issn=1756-3224 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250629151659/https://www.theguardian.com/sport/2025/jun/29/lando-norris-mclaren-oscar-piastri-austrian-gp-f1 |archive-date=29 June 2025 |url-status=live}}</ref> Hy het munt geslaan uit 'n straf vir Piastri om sy [[2025 Britse Grand Prix|eerste Britse Grand Prix]] te wen.<ref>{{Cite news |url=https://edition.cnn.com/2025/07/06/sport/lando-norris-british-grand-prix-spt-intl |title=Lando Norris wins controversial British Grand Prix after Oscar Piastri incurs penalty and heavy rain wreaks havoc on the race |last=Ronald |first=Issy |date=6 July 2025 |work=[[CNN]] |access-date=4 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250724113923/https://edition.cnn.com/2025/07/06/sport/lando-norris-british-grand-prix-spt-intl |archive-date=24 July 2025 |url-status=live}}</ref> Hy was derde in die Belgiese naelren en het die voorste wegspringplek vir die [[2025 Belgiese Grand Prix|Grand Prix]] geneem voordat hy verskeie foute gemaak het en tweede na Piastri geëindig het.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/ckg4nn77j5xo |title=Fine margins: How Norris lost out to Piastri in Belgium |last=Benson |first=Andrew |date=27 July 2025 |work=[[BBC Sport]] |publisher=[[BBC]] |access-date=4 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250728083754/https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/ckg4nn77j5xo |archive-date=28 July 2025 |url-status=live}}</ref> Met 'n alternatiewe eenstopstrategie in [[2025 Hongaarse Grand Prix|Hongarye]] het hy die voortou vanaf die vierde plek geneem en 'n laat aanval deur Piastri afgeweer om te wen en sy voorsprong tot nege punte te verminder.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/athletic/6533320/2025/08/03/lando-norris-hungarian-gp-strategy-oscar-piastri/ |title=Did McLaren favor Lando Norris over Oscar Piastri in Hungary? Why the team says no |last=Coleman |first=Madeline |date=3 August 2025 |work=The Athletic |publisher=[[The New York Times]] |access-date=4 August 2025 |issn=1553-8095 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250804162318/https://www.nytimes.com/athletic/6533320/2025/08/03/lando-norris-hungarian-gp-strategy-oscar-piastri/ |archive-date=4 August 2025 |url-status=live}}</ref> Hy het in [[2025 Italiaanse Grand Prix|Italië]] 'n stadige kuipestop gehad wat hom agter Piastri laat val het, wat kontroversieel beveel is om die posisie af te staan en tweede plek aan Norris teruggegee is.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cx2rn7y5r36o |title=Piastri told to let Norris past as Verstappen wins |last=Benson |first=Andrew |date=7 September 2025 |work=[[BBC Sport]] |publisher=[[BBC]] |access-date=7 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907154224/https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cx2rn7y5r36o |archive-date=7 September 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.the-race.com/formula-1/needless-silly-our-verdict-on-mclaren-oscar-piastri-lando-norris-team-order |title='Needless and silly'? Our verdict on McLaren's Piastri team order |date=7 September 2025 |website=The Race |publisher=The Race Media |access-date=7 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907165723/https://www.the-race.com/formula-1/needless-silly-our-verdict-on-mclaren-oscar-piastri-lando-norris-team-order/ |archive-date=7 September 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2025/sep/07/max-verstappen-victory-italian-f1-grand-prix-red-bull-lando-norrris-oscar-piastari-mclaren-lewis-hamilton-ferrari |title=Verstappen wins F1 Italian GP as Norris closes gap on Piastri amid pit-stop controversy |last=Richards |first=Giles |date=7 September 2025 |work=[[The Guardian]] |access-date=7 September 2025 |issn=1756-3224 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907163554/https://www.theguardian.com/sport/2025/sep/07/max-verstappen-victory-italian-f1-grand-prix-red-bull-lando-norrris-oscar-piastari-mclaren-lewis-hamilton-ferrari |archive-date=7 September 2025 |url-status=live}}</ref> Nadat hy sy motor in die tweede vrye oefensessie beskadig het, kon Norris nie munt slaan uit foute wat Piastri in [[2025 Azerbeidjanse Grand Prix|Azerbeidjan]] gemaak het nie, en het gekwalifiseer en sewende geëindig, asook 'n stadige kuipestop tydens die wedren verduur. Norris het ses punte op Piastri ingehaal.<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-claims-dominant-azerbaijan-win-over-russell-and-sainz-after.gT4fbKTwpl3dI79nDmrHS|title=Verstappen claims dominant Azerbaijan win over Russell and Sainz after Piastri crashes out|website=Formula 1.com|date=21 September 2025|access-date=21 September 2025}}</ref> Hy het toe vyfde in [[2025 Singapoerse Grand Prix|Singapoer]] gekwalifiseer,<ref>{{Cite web | url=https://www.formula1.com/en/results/2025/races/1270/singapore/qualifying| title= Formula 1 Singapore Airlines Singapore Grand Prix 2025 – Qualifying|publisher= Formula One|date=4 October 2025}}</ref> agter sy titelmededinger voordat hy teen Piastri gebots het terwyl hy hom in die eerste rondte probeer verbysteek het – 'n skuif wat Piastri geglo het "nie regverdig" was nie.<ref>{{Cite web | url=https://racingnews365.com/oscar-piastri-fumes-over-team-radio-after-lando-norris-collision|title=Oscar Piastri fumes over team radio after Lando Norris collision|publisher = RacingNews365|date=5 October 2025}}</ref> Hy het die wedren derde voltooi, voor Piastri, terwyl McLaren die Vervaardigerskampioenskap met ses wedrenne oor gewen het. Norris was 22 punte agter Piastri na die wedren.<ref>{{Cite web | url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-storms-to-victory-in-singapore-as-mclaren-seal-teams-championship.7cMITGtnc9fdxEaukmGVvI| date= 5 October 2025|publisher=Formula One| title= Russell storms to victory in Singapore as McLaren seal Teams' Championship amid Norris/Piastri clash}}</ref> Nadat hy, soos sy spanmaat Piastri, in die eerste rondte van die [[2025 Verenigde State Grand Prix|Verenigde State se naelren]] uitgeval het, het hy gekwalifiseer en tweede geëindig vir die hoofwedren, wat die gaping met Piastri tot 14 punte verminder het. Norris het die kampioenskapsvoorsprong met een punt by [[2025 Meksikostad Grand Prix|Meksikostad]] herwin nadat hy sy voorste wegspringposisie in 'n oorheersende oorwinning omskep het, en agt verdere punte daarby gevoeg deur die [[2025 São Paulo Grand Prix|São Paulo-naelren]] vanaf voorste wegspringposisie te wen. Hy het toe voorste wegspringposisie vir die hoofren ingeneem, met titelmededingers Piastri en Verstappen onderskeidelik in die vierde en sestiende plek. Norris het die hoofren gewen, met Verstappen wat derde geëindig het, wat vanaf die kuipelaan weggespring het, en Piastri wat vyfde geëindig het na hy 'n straf van tien sekondes gekry het.<ref>{{Cite web |last=Benson |first=Andrew |date=9 November 2025 |title=Sao Paulo Grand Prix result: Lando Norris wins with Max Verstappen third after starting in pits |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cd9kp2421p3o |access-date=9 November 2025 |website=BBC Sport |language=en}}</ref> Op die voorste wegspringplek tydens sy 150ste wedren, die [[2025 Las Vegas Grand Prix|Las Vegas Grand Prix]], het hy die voortou aan Verstappen verloor nadat hy 'n fout gemaak het, en is hy gediskwalifiseer<ref>{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-and-piastri-disqualified-from-las-vegas-gp-as-mclarens-fail-post-race.10uHwsN6mLfCNoZ6nKQvPy |title=Norris and Piastri disqualified from Las Vegas GP as McLarens fail post-race inspection |date=23 November 2025 |work=Formula 1}}</ref> vanaf tweede plek agter Verstappen weens 'n oortreding van plankslytasie.<ref>{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-beats-norris-for-dominant-las-vegas-gp-victory-as-piastri.6u1Op0SO7YQa2bwJOq8DVI |title=Verstappen beats Norris for dominant Las Vegas GP victory as Piastri recovers to fourth |date=23 November 2025 |work=Formula 1}}</ref> Die diskwalifikasies van Norris en spanmaat Piastri vir oormatige plankslytasie het beteken dat Norris 'n voorsprong van 24 punte in die jaerskampioenskap oor Piastri behou het met twee rondes oor. Norris se diskwalifikasie het sy punte-marge oor Verstappen meer as gehalveer (ook 24 punte). Piastri en Verstappen was gelykop met jaerskampioenskapspunte as gevolg van die wedrenuitslag.<ref>{{cite web | title=Las Vegas 2025 – Championship • Stats F1 | url=https://www.statsf1.com/en/2025/las-vegas/championnat.aspx }}</ref> Norris het 'n geleentheid gehad om die titel by die [[2025 Katarse Grand Prix|Katarse Grand Prix]] te wen as hy Piastri en Verstappen met twee punte oortref. Norris het derde agter Piastri geëindig tydens die naelren en vierde in die hoofwedren geëindig, met Verstappen wat gewen het en Piastri tweede om die kampioenskap na die laaste rondte van die seisoen te bring. In [[2025 Aboe Dhabi Grand Prix|Aboe Dhabi]] het Norris derde geëindig en sy eerste Wêreldbestuurderskampioenskap verower.<ref>{{Cite web |date=2025-12-07 |title=The questions Norris's F1 title answers – and those it doesn't |url=https://www.the-race.com/formula-1/the-questions-norriss-f1-title-answers-and-those-it-doesnt/ |access-date=2025-12-07 |website=The Race |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.bbc.com/sport/formula1/articles/czrk61y2nyjo|title=Briton Norris wins his first F1 title in Abu Dhabi|date=7 December 2025|work=BBC Sport|access-date=9 December 2025}}</ref> Norris het ook die DHL Vinnigste Rondte-toekenning vir die tweede agtereenvolgende jaar gewen.<ref name="DHL">{{cite web | title=DHL Fastest Lap Award | url=https://inmotion.dhl/en/formula-1/fastest-lap-award }}</ref> === 2026: Titelverdediging === Norris het vir [[2026 Formule Een-seisoen|2026]] by McLaren gebly, met Piastri wat vir 'n vierde agtereenvolgende seisoen as sy spanmaat voortgegaan het. Norris het sy reg as die verdedigende Bestuurderskampioen uitgeoefen om die nommer 1 op sy motor gedurende die 2026-seisoen te gebruik.<ref name="DHL" /> == Persoonlike lewe == Lando Norris is in [[Bristol]] gebore, sy ouers is Adam en Cisca Norris. Sy pa is 'n afgetrede pensioenfondsbestuurder,<ref name=":0" /> en is een van Bristol se rykste mense sowel as die 501ste rykste persoon in Brittanje.<ref name="wealth" /> Sy moeder is afkomstig uit die Vlaandere-streek van België.<ref name="Belg" /> Hy is die tweede oudste kind, met twee jonger susters en 'n ouer broer Oliver wat ook aan karting deelgeneem het op 'n mededingende vlak.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Norris het beide Britse en Belgiese burgerskap.<ref name=":3" /> Norris, wat aanvanklik in [[Woking]] naby die hoofkwartier van die McLaren-span gewoon het, het in 2022 na [[Monaco]] verhuis en finansiële redes aangevoer as die belangrikste rede vir sy skuif na die belastingparadys.<ref name="tax haven" /> == Galery == <gallery mode="packed"> Lando Norris, Formel 4 2015.JPG|Norris in Formule 4 in 2015. Lando Norris, Carlin F2 Team (42837180405).jpg|Norris in Formule 2 in 2018. 2018 Japanese Grand Prix Norris (31662861328).jpg|Vrydagtoetse in die [[McLaren]] MCL33 tydens die [[2018 Japannese Grand Prix]]. AI2019 United Autosports IMG 4123 (39811671093).jpg|Renmotor van United Motorsports waarmee Norris deelgeneem het aan die 24 uur van Daytona in 2018. </gallery> == Formule 1-uitslae == {{F1 bestuurders resultate legende (weergawe 4)}} <div class="overflowbugx" style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%" !Jaar !Inskrywer !Onderstel !Enjin !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 !21 !22 !23 !24 !Plek !Punte |-style="border-top:3px solid #aaaaaa" ! [[2018 Formule Een-seisoen|2018]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL33 | [[Renault]] <br />R.E.18 [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |[[2018 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />{{0}} |[[2018 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />{{0}} |[[2018 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />{{0}} |[[2018 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />{{0}} |[[2018 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />{{0}} |[[2018 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{0}} |[[2018 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />{{0}} |[[2018 Franse Grand Prix|FRA]]<br />{{0}} |[[2018 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />{{0}} |[[2018 Britse Grand Prix|GBR]]<br />{{0}} |[[2018 Duitse Grand Prix|DUI]]<br />{{0}} |[[2018 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />{{0}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />{{small|TD}} |[[2018 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />{{0}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Russiese Grand Prix|RUS]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Meksikaanse Grand Prix|MEX]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Brasiliaanse Grand Prix|BRA]]<br />{{small|TD}} |[[2018 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />{{0}} | | | |bgcolor=efefef|'''–''' |bgcolor=efefef|'''–''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ! [[2019 Formule Een-seisoen|2019]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL34 | [[Renault]] <br />E-Tech 19 [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />{{small|12}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />{{small|6}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />{{small|18}}† |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />{{small|8}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2019 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|11}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2019 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Franse Grand Prix|FRA]]<br />{{small|9}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />{{small|6}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Britse Grand Prix|GBR]]<br />{{small|11}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2019 Duitse Grand Prix|DUI]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />{{small|9}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />{{small|11{{smallsup|†}}}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />{{small|10}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />{{small|7}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Russiese Grand Prix|RUS]]<br />{{small|8}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|11}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2019 Meksikaanse Grand Prix|MEX]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />{{small|7}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Brasiliaanse Grand Prix|BRA]]<br />{{small|8}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />{{small|8}} | | | |bgcolor=efefef|'''11''' |bgcolor=efefef|'''49''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2020 Formule Een-seisoen|2020]] |[[McLaren]] |[[McLaren]] MCL35 |[[Renault]] <br />E-Tech 20 [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=ffdf9f| [[2020 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br /><small>''3''</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Stiermarkse Grand Prix|STI]]<br /><small>5</small> |bgcolor=cfcfff| [[2020 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br /><small>13</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Britse Grand Prix|GBR]]<br /><small>5</small> |bgcolor=dfffdf| [[70ste Herdenking Grand Prix|70J]]<br /><small>9</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br /><small>10</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br /><small>7</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br /><small>4</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Toskaanse Grand Prix|TOS]]<br /><small>6</small> |bgcolor=cfcfff| [[2020 Russiese Grand Prix|RUS]]<br /><small>15</small> |bgcolor=efcfff| [[2020 Eifelse Grand Prix|EIF]]<br /><small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff| [[2020 Portugese Grand Prix|POR]]<br /><small>13</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]]<br /><small>8</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Turkse Grand Prix|TUR]]<br /><small>''8''</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Bahreinse Grand Prix|BAH]]<br /><small>4</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Sakhir Grand Prix|SAK]]<br /><small>10</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br /><small>5</small> | | | | | | | |bgcolor=efefef|'''9''' |bgcolor=efefef|'''97''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ! [[2021 Formule Een-seisoen|2021]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL35M | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M12 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=dfffdf| [[2021 Bahreinse Grand Prix|BHR]] <br /><small>4</small> |bgcolor=ffdf9f| [[2021 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]] <br /><small>3</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Portugese Grand Prix|POR]] <br /><small>5</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Spaanse Grand Prix|SPA]] <br /><small>8</small> |bgcolor=ffdf9f| [[2021 Monaco Grand Prix|MON]]<br /><small>3</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] <br /><small>5</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Franse Grand Prix|FRA]] <br /><small>5</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Stiermarkse Grand Prix|STI]] <br /><small>5</small> |bgcolor=ffdf9f| [[2021 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] <br /><small>3</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Britse Grand Prix|GBR]] <br /><small>4</small> |bgcolor=efcfff| [[2021 Hongaarse Grand Prix|HON]] <br /><small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff| [[2021 Belgiese Grand Prix|BEL]] <br /><small>14</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Nederlandse Grand Prix|NED]] <br /><small>10</small> |bgcolor=dfdfdf| [[2021 Italiaanse Grand Prix|ITA]] <br /><small>2</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Russiese Grand Prix|RUS]] <br /><small>7</small>{{Pictogram poleposition|f=1|p=1}} |bgcolor=dfffdf| [[2021 Turkse Grand Prix|TUR]] <br /><small>7</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Verenigde State Grand Prix|VSA]] <br /><small>8</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Meksikostad Grand Prix|MXS]] <br /><small>10</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 São Paulo Grand Prix|SAP]] <br /><small>10</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Katarse Grand Prix|KAT]] <br /><small>9</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]] <br /><small>10</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] <br /><small>7</small> | | |bgcolor=efefef|'''6''' |bgcolor=efefef|'''160''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ! [[2022 Formule Een-seisoen|2022]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL36 | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M13 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=cfcfff| [[2022 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />15 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />5 |bgcolor=ffdf9f| [[2022 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]]<br />^'''5'''3 |bgcolor=efcfff| [[2022 Miami Grand Prix|MIA]]<br /><small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf| [[2022 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />8 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Monaco Grand Prix|MON]]<br />6{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfffdf| [[2022 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />9 |bgcolor=cfcfff| [[2022 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />15 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Britse Grand Prix|GBR]]<br />6 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Franse Grand Prix|FRA]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />7 |bgcolor=cfcfff| [[2022 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />12 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Italiaanse Grand Prix|ITA]] <br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />4 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />10 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />6 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br />9 |bgcolor=efcfff| [[2022 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br />^'''7'''<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf| [[2022 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />6{{Pictogram vinnigste ronde}} | | |bgcolor=efefef|'''7''' |bgcolor=efefef|'''122''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ! [[2023 Formule Een-seisoen|2023]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL60 | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M14 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=cfcfff| [[2023 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />17 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]]<br />17 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />6 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />9 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Miami Grand Prix|MIA]]<br />17 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Monaco Grand Prix|MON]]<br />9 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />17 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />13 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />4 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 Britse Grand Prix|GBR]]<br />2 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />2 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Italiaanse Grand Prix|ITA]] <br />8 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />2 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />2 |bgcolor=ffdf9f| [[2023 Katarse Grand Prix|KAT]]<br />^'''3'''3 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />^'''4'''2 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br />5 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br />^'''2'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff| [[2023 Las Vegas Grand Prix|LSV]]<br /><small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf| [[2023 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />5 | | |bgcolor=efefef|'''6''' |bgcolor=efefef|'''205''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ! [[2024 Formule Een-seisoen|2024]] | [[McLaren]] | [[McLaren MCL38]] | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M15 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=dfffdf| [[2024 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />6 |bgcolor=dfffdf| [[2024 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]]<br />8 |bgcolor=ffdf9f| [[2024 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />3 |bgcolor=dfffdf| [[2024 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />5 |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />^'''6'''2 |bgcolor=ffffbf| [[2024 Miami Grand Prix|MIA]]<br />1 |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]]<br />2 |bgcolor=dfffdf| [[2024 Monaco Grand Prix|MON]]<br />4 |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />2 |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />2{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=cfcfff| [[2024 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />^'''3'''20^† |bgcolor=ffdf9f| [[2024 Britse Grand Prix|GBR]]<br />3 |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />2{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfffdf| [[2024 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />5 |bgcolor=ffffbf| [[2024 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br />1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffdf9f| [[2024 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />3{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=dfffdf| [[2024 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />4{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf| [[2024 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfffdf| [[2024 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />^'''3'''4{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br />2 |bgcolor=dfffdf| [[2024 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br />^'''1'''6{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfffdf| [[2024 Las Vegas Grand Prix|LSV]]<br />6{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfffdf| [[2024 Katarse Grand Prix|KAT]]<br />^'''2'''10{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf| [[2024 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf|'''{{silwer}}''' |bgcolor=dfdfdf|'''374''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2025 Formule Een-seisoen|2025]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL39 | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M16 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=ffffbf| [[2025 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />^'''8'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />2 |bgcolor=ffdf9f| [[2025 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />3 |bgcolor=dfffdf| [[2025 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]]<br />4{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Miami Grand Prix|MIA]]<br />^'''1'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]]<br />2 |bgcolor=ffffbf| [[2025 Monaco Grand Prix|MON]]<br />1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />2 |bgcolor=cfcfff| [[2025 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />18^† |bgcolor=ffffbf| [[2025 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf| [[2025 Britse Grand Prix|GBR]]<br />1 |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />^'''3'''2{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf| [[2025 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />1 |bgcolor=efcfff| [[2025 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br /><small>DNF</small> |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfffdf| [[2025 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />7 |bgcolor=ffdf9f| [[2025 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />3 |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />2 |bgcolor=ffffbf| [[2025 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br />1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf| [[2025 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br />^'''1'''1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=000000 style=color:white| [[2025 Las Vegas Grand Prix|<span style=color:white;>LSV</span>]]<br /><small>DSQ</small>{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfffdf| [[2025 Katarse Grand Prix|KAT]]<br />^'''3'''4 |bgcolor=ffdf9f| [[2025 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />3 |bgcolor=ffffbf|'''{{Goud}}''' |bgcolor=ffffbf|'''423''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2026 Formule Een-seisoen|2026]]* | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL40 | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M17 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=dfffdf| [[2026 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />5 |bgcolor=ffffff| [[2026 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />^'''4'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf| [[2026 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />5 |bgcolor=dfdfdf| [[2026 Miami Grand Prix|MIA]]<br />^'''1'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff| [[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />^'''2'''<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff| [[2026 Monaco Grand Prix|MON]]<br /><small>DNF</small> |bgcolor=ffdf9f| [[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]]<br />3 |bgcolor=dfffdf| [[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2026 Britse Grand Prix|GBR]]<br />^'''3'''4 |bgcolor=dfffdf| [[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />7{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf| [[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf| [[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br />^'''3'''1 |bgcolor=| [[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] <br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Katarse Grand Prix|KAT]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />{{0}} | |bgcolor=efefef|'''{{F1stat|NOR|seasonposition}}'''* |bgcolor=efefef|'''{{F1stat|NOR|seasonpoints}}'''* |-style="border-top:3px solid #aaaaaa" !Jaar !Inskrywer !Onderstel !Enjin !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 !21 !22 !23 !24 !Plek !Punte |} </div> * {{smallsup|†}} Kon nie die ren voltooi nie, maar is geklassifiseer omrede hy meer as 90% van die wedrenafstand afgelê het. * '''*''' Seisoen is nog aan die gang. == Verwysings == {{Verwysings|2|verwysings= <ref name=":0">{{cite web|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/bristol-rich-list-2016-revealed-270|title=Bristol Rich List 2016 revealed: Who is worth the most money this year|first=Marc|last=Cooper|date=19 October 2016|website=bristolpost.co.uk|access-date=9 April 2018}}</ref> <ref name=":1">{{Cite web|last=Pinkham|first=Natalie|date=17 Mei 2020|title=In The Pink: Pinks talks racing and beyond with F1 starlet Lando Norris (time- 43:30)|url=https://play.acast.com/s/inthepink/fullepisode-pinkstalksracingandbeyondwithf1starletlandonorris|access-date=13 Julie 2020|website=acast}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|title=Oliver Norris {{!}} Racing career profile |url=https://www.driverdb.com/drivers/oliver-norris/|access-date=13 Julie 2020|website=DriverDB.com}}</ref> <ref name=":3">{{Cite web|title=Lando Norris F1 Driver Profile I PlanetF1|url=https://live.planetf1.com/f1-drivers/lando-norris|access-date=30 Julie 2020|website=live.planetf1.com}}</ref> <ref name="wealth">{{Cite web|url=https://www.bristolpost.co.uk/sport/other-sport/lando-norris-father-millionaire-wealth-1970987|title=Who is Adam Norris, millionaire father of Lando Norris, McClaren's new Bristol-born Formula 1 star?|first=Joseph|last=Wilkes|date=6 March 2019|website=bristolpost.co.uk|access-date=6 Maart 2019}}</ref> <ref name="Belg">{{Cite web|last=Tetaert|first=Chris|date=17 September 2019|title=Lance Stroll en Lando Norris: halve Belgen in de F1|url=https://sportmagazine.knack.be/sport/magazine/lance-stroll-en-lando-norris-halve-belgen-in-de-f1/article-normal-1510511.html|access-date=13 Julie 2020|website=Site-Sportmagazine-NL|language=nl}}</ref> <ref name="tax haven">{{Cite news|last=Benson|first=Andrew|date=30 November 2021|title=Lando Norris: 'I don't think there will be as much Mr Nice Guy'|work=[[BBC Sport]]|url=https://www.bbc.com/sport/formula1/59466111|access-date=1 Desember 2021}}</ref> }} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Norris, Lando}} [[Kategorie:Britse renjaers]] [[Kategorie:Engelse sportlui]] [[Kategorie:Formule Een-renjaers]] [[Kategorie:Geboortes in 1999]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Formule Een-Wêreldbestuurderskampioene]] 8hsb6t2wfxg5eoqcnq2zsieuzy97nzm 2963900 2963897 2026-08-30T20:12:46Z Aliwal2012 39067 /* 2020: Nooienspodium */ 2963900 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas renjaer | name = Lando Norris | image = 2024-08-25 Motorsport, Formel 1, Großer Preis der Niederlande 2024 STP 3968 by Stepro (cropped2).jpg | caption = Norris, wenner van die [[2024 Nederlandse Grand Prix]] | image_size = 200px | birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1999|11|13}} | birth_place = [[Bristol]], [[Verenigde Koninkryk]] | nationality = {{vlagikoon|GBR}} Brit | Years = [[2018 Formule Een-seisoen|2018]] - | Old Team = | 2026 Team = [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | Car number = 1 | Races = {{F1stat|NOR|entries}} ({{F1stat|NOR|starts}} begin) | Championships = 1 (2025) | Wins = {{F1stat|NOR|wins}} | Podiums = {{F1stat|NOR|podiums}} | Points = {{F1stat|NOR|careerpoints}} | Poles = {{F1stat|NOR|poles}} | Fastest laps = {{F1stat|NOR|fastestlaps}} | First race = [[2019 Australiese Grand Prix]] | First win = [[2024 Miami Grand Prix]] | Last win = [[2026 Nederlandse Grand Prix]] | Last race = {{laaste F1GP}} | Last season = 2025 | Last position = 1ste (423 punte) }} '''Lando Norris''' (* [[13 November]] [[1999]]) is 'n Brits-Belgiese professionele motorrenjaer wat tans vir die [[McLaren]]-span aan [[Formule Een]]renne onder die Britse vlag deelneem. Hy het die MSA Formule-kampioenskap in 2015 gewen, en die Toyota Racing-reeks, Eurocup Formule Renault 2.0 en Formule Renault 2.0 Noord-Europese Beker in 2016. Hy het ook daardie jaar die McLaren Autosport BRDC-toekenning ontvang. Hy het daarna die 2017 FIA Formule 3 Europese Kampioenskap gewen en het in 2018 naas [[George Russell]] in die FIA Formule 2-kampioenskap geëindig, beide saam met Carlin. Hy was 'n lid van die McLaren Jongbestuurderprogram. == Formule 1-renloopbaan == In Februarie 2017 is Norris as 'n junior bestuurder by McLaren onderteken.<ref>{{cite web|url=http://www.autosport.com/news/report.php/id/128207|title=McLaren F1 team signs Lando Norris to its junior programme|last=Khorounzhiy|first=Valentin|work=Autosport|date=22 Februarie 2017|access-date=22 Februarie 2017}}</ref> Later daardie jaar het Norris vir McLaren getoets in 'n geskeduleerde middelseisoentoets. Hy het die tweede vinnigste rondte in die tweede dag van toetse by die [[Hungaroring]] afgelê.<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/headlines/2017/8/kubica-fourth-fastest-on-return-as-vettel-sets-testing-pace.html|title=Kubica fourth fastest on return as Vettel sets testing pace|publisher=ESPN F1|date=2 Augustus 2017|access-date= 2 Augustus 2017}}</ref> Aan die einde van 2017 het Norris die amptelike McLaren-toets- en reserwejaer vir die [[2018 Formule Een-seisoen|2018-seisoen]] geword.<ref>{{Cite news|date=6 November 2017|title=McLaren Formula 1 – Lando Norris becomes official McLaren test and reserve driver for 2018|language=en|work=mclaren.com|url=http://www.mclaren.com/formula1/team/reserve-test-development-drivers/lando-norris-becomes-official-mclaren-test-reserve-driver-2018/|url-status=dead|access-date=6 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221051536/https://www.mclaren.com/formula1/team/reserve-test-development-drivers/lando-norris-becomes-official-mclaren-test-reserve-driver-2018/|archive-date=21 February 2018}}</ref> Norris het aan sy eerste amptelike oefensessie by die [[2018 Belgiese Grand Prix|Belgiese Grand Prix]] deelgeneem en 26 rondtes aangeteken.<ref>{{Cite web|last=Mitchell|first=Scott|title=Vettel heads Verstappen and Hamilton in 2018 Belgian Grand Prix FP1|url=https://www.autosport.com/f1/news/138217/vettel-heads-verstappen-and-hamilton-in-spa-fp1|access-date=7 November 2020|website=Autosport.com|language=en}}</ref> Norris het gedurende die jaar ses verdere oefensessies afgelê. === Sedert 2019 by McLaren === [[Lêer:Lando Norris, Chinese GP 2019.jpg|links|duimnael|Norris (afgebeeld by die [[Chinese Grand Prix]]) het in 2019 op 19-jarige ouderdom sy Formule Een-debuut by [[McLaren]] gemaak.]] Norris was gekontrakteer om vir McLaren te jaag vir die [[2019 Formule Een-seisoen|2019 Formule Een Wêreldkampioenskapseisoen]], saam met spanmaat [[Carlos Sainz jr.]]<ref>{{cite web |title=Lando Norris to drive for McLaren in 2019 |url=https://www.mclaren.com/formula1/team/lando-norris/lando-norris-drive-mclaren-2019/ |publisher=McLaren |access-date=3 September 2018}}</ref> Hy het met sy debuut by die [[2019 Australiese Grand Prix]] agtste gekwalifiseer en die wedren in die twaalfde plek voltooi. Hy het sy eerste Formule Een-punte behaal deur sesde te eindig by die volgende ren, die [[2019 Bahreinse Grand Prix|Bahreinse Grand Prix]].<ref>{{Cite news|last=Slater|first=Luke|date=2 April 2019|title=Lando Norris's impressive Bahrain Grand Prix hints at a McLaren revival|language=en|work=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2019/04/02/lando-norriss-impressive-bahrain-grand-prix-hints-mclaren-revival/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2019/04/02/lando-norriss-impressive-bahrain-grand-prix-hints-mclaren-revival/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=7 November 2020|issn=0307-1235}}</ref> Die [[2019 Chinese Grand Prix|Chinese Grand Prix]] was die eerste van Norris se onttrekkings daardie seisoen, nadat skade van 'n botsing met [[Daniil Kvyat]] op die eerste rondte veroorsaak het dat hy later aan die wedren onttrek het.<ref>{{Cite news|last=Duncan|first=Phil|date=14 April 2019|title=Lando Norris feared first lap Chinese Grand Prix crash would leave him upside down|language=en|work=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2019/04/14/lando-norris-feared-first-lap-chinese-grand-prix-crash-would/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2019/04/14/lando-norris-feared-first-lap-chinese-grand-prix-crash-would/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=7 November 2020|issn=0307-1235}}</ref> Verdere onttrekkings het gekom by die [[2019 Spaanse Grand Prix|Spaanse Grand Prix]] ná 'n botsing met [[Lance Stroll]] en by die [[2019 Kanadese Grand Prix|Kanadese Grand Prix]] toe 'n brand aan sy remme veroorsaak het dat sy suspensie ingegee het.<ref>{{cite web|url=https://www.autosport.com/f1/news/mclaren-f1-team-identifies-cause-of-norriss-canadian-gp-breakage-4986064/4986064/|title=McLaren F1 team identifies cause of Norris's Canadian GP breakage|website=autosport.com|first=Adam|last=Cooper|date=18 Junie 2019|accessdate=16 Julie 2021}}</ref> Norris was op koers om sewende by die [[2019 Franse Grand Prix|Franse Grand Prix]] te eindig, maar het laat in die wedren hidrouliese probleme ondervind, en is uiteindelik negende geklassifiseer. Dit is gevolg deur 'n sesde plek by die [[2019 Oostenrykse Grand Prix|Oostenrykse Grand Prix]], wat sy beste uitslag verteenwoordig het. Hy is gedwing om laaste by die [[2019 Duitse Grand Prix|Duitse Grand Prix]] weg te spring as gevolg van boetes vir die oorskryding van die toegelate aantal enjinkomponente vir die seisoen. Hy het later uit die wedren geval ná 'n kragverlies.<ref>{{Cite web|title=McLaren Racing – 2019 German Grand Prix|url=https://www.mclaren.com/racing/2019/german-grand-prix/2019-german-grand-prix/|access-date=7 November 2020|website=www.mclaren.com|language=en}}</ref> By die [[2019 Belgiese Grand Prix|Belgiese Grand Prix]] het hy sy pad van elfde tot vyfde in die vroeë stadiums van die wedren oopgeveg. Hy het hierdie posisie behou en was ingestel om sy beste loopbaanuitslag aan te teken, maar het 'n kragverlies op sy laaste rondte opgedoen en is elfde geklassifiseer.<ref>{{Cite web|last=Grounds|first=Ben|date=1 September 2019|title=Lando Norris left frustrated by final-lap mechanical failure at Belgian GP|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/11800151/lando-norris-left-frustrated-by-final-lap-mechanical-failure-at-belgian-gp|access-date=7 November 2020|website=Sky Sports|language=en}}</ref> Norris het sy [[2019 Formule Een-seisoen|debuut Formule Een-seisoen]] elfde in die jaerskampioenskap met 49 punte afgesluit. Spanmaat Sainz het 96 punte aangeteken, maar Norris het Sainz by elf van die een-en-twintig wedrenne uitgekwalifiseer. Tydens sy debuutjaar het Norris 'n meerjarige kontrak geteken om by McLaren te bly vir die [[2020 Formule Een-seisoen|2020-seisoen]] tot [[2022 Formule Een-seisoen|2022]].<ref>{{cite web|last=Richards|first=Giles|date=9 July 2019|title=Lando Norris signs new McLaren contract after superb start to F1 career|url=https://www.theguardian.com/sport/2019/jul/09/lando-norris-new-mclaren-contract-f1-carols-sainz|access-date=30 November 2019|website=The Guardian}}</ref> === 2020: Nooienspodium === By die seisoen-opener, die [[2020 Oostenrykse Grand Prix|Oostenrykse Grand Prix]] het Norris in die vierde plek gekwalifiseer, maar is na die derde plek bevorder na 'n roosterstraf vir [[Lewis Hamilton]], die hoogste roosterplek van sy loopbaan destyds en die hoogste vir McLaren sedert die [[2016 Oostenrykse Grand Prix]].<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.we-never-thought-we-could-beat-racing-point-admits-norris-after-career-best.709o2E45PFuzgfJnWrPrbH.html|title=Lando Norris admits McLaren 'never thought' they could beat Racing Point as he secures best-ever qualifying result in Austria &#124; Formula 1®|website=formula1.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122145434/https://www.formula1.com/en/latest/article.we-never-thought-we-could-beat-racing-point-admits-norris-after-career-best.709o2E45PFuzgfJnWrPrbH.html|archive-date=22 January 2021|access-date=26 February 2021}}</ref> In die laaste stadiums van die wedren is die derde geplaasde Hamilton 'n vyf-sekonde-straf opgelê vir die veroorsaak van 'n botsing met Alex Albon. Norris het die vinnigste rondte van die wedren in die laaste rondte opgestel om 4.802 sekondes agter Hamilton te eindig, en Norris behaal die eerste podiumplek van sy loopbaan.<ref>{{Cite news|last=Matthey|first=James|date=6 July 2020|title=Lando Norris was the highlight of the Austrian GP after snatching a podium finish|url=https://www.news.com.au/sport/motorsport/formula-one/lando-norris-was-the-highlight-of-the-austrian-gp-after-snatching-a-podium-finish/news-story/f523339baa3ee049753ef1c38bf630e9|access-date=6 July 2020|newspaper=News.com.au|language=en-AU|archive-date=6 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200706055837/https://www.news.com.au/sport/motorsport/formula-one/lando-norris-was-the-highlight-of-the-austrian-gp-after-snatching-a-podium-finish/news-story/f523339baa3ee049753ef1c38bf630e9|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Duncan|first1=Phil|last2=Slater|first2=Luke|date=5 July 2020|title=Valtteri Bottas wins chaotic Austrian Grand Prix as brilliant Lando Norris takes maiden podium for McLaren|url=https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2020/07/05/f1-austrian-grand-prix-2020-live-spielberg-race-results-hamilton/|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2020/07/05/f1-austrian-grand-prix-2020-live-spielberg-race-results-hamilton/|archive-date=11 January 2022|url-access=subscription|url-status=live|newspaper=The Telegraph}}</ref> By die [[2020 Stiermarkse Grand Prix|Stiermarkse Grand Prix]] het Norris sesde gekwalifiseer, maar is 'n drie-plek-roosterstraf opgelê vir verbysteek onder [[Vlae gebruik in motorwedrenne|geel vlae]] tydens oefening. Hy het drie motors in die laaste twee rondtes van die wedren verbygesteek om vyfde te eindig, in wat hy beskryf het as "een van die beste wedrenne van my loopbaan".<ref>{{Cite web|url=https://www.planetf1.com/news/lando-norris-styrian-gp-best-race/|title=Norris: Styrian GP best race of F1 career|date=12 July 2020|website=planetf1.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730131210/https://www.planetf1.com/news/lando-norris-styrian-gp-best-race/|archive-date=30 July 2021|access-date=16 July 2021}}</ref> Ses agtereenvolgende punteverdienstes is tussen die [[2020 Britse Grand Prix|Britse]] en [[2020 Toskaanse Grand Prix|Toskaanse]] Grands Prix behaal.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/results.html/2020/races/1053/tuscany/race-result.html|title=Tuscan Grand Prix race results|website=formula1.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921115214/https://www.formula1.com/en/results.html/2020/races/1053/tuscany/race-result.html|archive-date=21 September 2020|access-date=7 November 2020}}</ref> Norris het skade opgedoen tydens die eerste rondte van die [[2020 Russiese Grand Prix|Russiese Grand Prix]] en die wedren vyftiende geëindig. By die [[2020 Eifelse Grand Prix|Eifelse Grand Prix]] het hy van die sesde plek onttrek weens kragbronversaking. Tydens die [[2020 Portugese Grand Prix|Portugese Grand Prix]] het 'n botsing met [[Lance Stroll]] en 'n pap wiel tot 'n dertiende plek gelei.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.who-were-the-winners-and-losers-of-the-portuguese-grand-prix.8cSP4vj2v8wr1lpc9zwLd.html|title=Who were the Winners and Losers of the 2020 Portuguese Grand Prix?|website=formula1.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201102041951/https://www.formula1.com/en/latest/article.who-were-the-winners-and-losers-of-the-portuguese-grand-prix.8cSP4vj2v8wr1lpc9zwLd.html|archive-date=2 November 2020|access-date=7 November 2020}}</ref> Hierna het Norris kritiek gekry oor sy opmerkings dat Stroll "blykbaar nie leer nie"<ref>{{Cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/36306/12115132/lando-norris-angry-with-lance-stroll-after-crash-at-portuguese-gp|title=Lando Norris angry with Lance Stroll after crash at Portuguese GP|website=Sky Sports|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103200855/https://www.skysports.com/f1/news/36306/12115132/lando-norris-angry-with-lance-stroll-after-crash-at-portuguese-gp|archive-date=3 November 2020|access-date=9 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-says-stroll-doesnt-seem-to-learn-after-portuguese-gp-collision.3f9HSpByasXi9zkyJlUgqX.html|title=Norris says Stroll 'doesn't seem to learn' after Portuguese GP collision|date=25 October 2020|website=formula1.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028212500/https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-says-stroll-doesnt-seem-to-learn-after-portuguese-gp-collision.3f9HSpByasXi9zkyJlUgqX.html|archive-date=28 October 2020|access-date=7 November 2020}}</ref> en sy vermeende aftakeling van Lewis Hamilton se behaal van die meeste Grand Prix-oorwinnings, en dit beskryf as "niks vir hom" nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.essentiallysports.com/f1-news-emilia-romagna-grand-prix-lando-norris-explains-apology-tweet-was-for-lewis-hamilton-after-public-backlash/|title=Lando Norris explains apology Tweet was for Lewis Hamilton after public backlash|last=Gopal|first=Bhargav|date=30 October 2020|website=EssentiallySports|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202222115/https://www.essentiallysports.com/f1-news-emilia-romagna-grand-prix-lando-norris-explains-apology-tweet-was-for-lewis-hamilton-after-public-backlash/|archive-date=2 December 2020|access-date=9 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.essentiallysports.com/f1-news-emilia-romagna-grand-prix-last-few-days-have-been-the-worst-lando-norris-asserts-hes-a-nice-guy/|title="Last few days have been the worst"- Lando Norris asserts he's a "Nice Guy"|last=Manjunath|first=Ayush|date=31 October 2020|website=EssentiallySports|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421043124/https://www.essentiallysports.com/f1-news-emilia-romagna-grand-prix-last-few-days-have-been-the-worst-lando-norris-asserts-hes-a-nice-guy/|archive-date=21 April 2021|access-date=9 November 2020}}</ref> Daarna het Norris om verskoning gevra vir sy opmerkings oor Stroll en ook 'n persoonlike verskoning aan Hamilton aangebied, waarin hy gesê het dat sy opmerkings "onverskillig" was en dat hy "[nie] die respek getoon het wat ek aan sekere mense behoort te hê nie".<ref>{{Cite web|url=https://thesportsrush.com/f1-news-i-owe-an-apology-lando-norris-apologizes-to-lance-stroll-after-abusing-him-on-team-radio/|title="I owe an apology" – Lando Norris apologizes to Lance Stroll after abusing him on team radio during Portuguese Grand Prix|date=27 October 2020|website=The SportsRush|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122165048/https://thesportsrush.com/f1-news-i-owe-an-apology-lando-norris-apologizes-to-lance-stroll-after-abusing-him-on-team-radio/|archive-date=22 January 2021|access-date=9 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/12118961/lando-norris-sent-lewis-hamilton-apology-over-comments-on-f1-wins-record|title=Lando Norris sent Lewis Hamilton apology over comments on F1 wins record|website=Sky Sports|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109005919/https://www.skysports.com/f1/news/12433/12118961/lando-norris-sent-lewis-hamilton-apology-over-comments-on-f1-wins-record|archive-date=9 November 2020|access-date=9 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.essentiallysports.com/f1-news-lando-norris-concedes-hes-been-stupid-and-careless-over-recent-comments/|title=Norris concedes he's been "stupid and careless" over recent comments|last=Gopal|first=Bhargav|date=27 October 2020|website=EssentiallySports|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204211847/https://www.essentiallysports.com/f1-news-lando-norris-concedes-hes-been-stupid-and-careless-over-recent-comments/|archive-date=4 December 2020|access-date=9 November 2020}}</ref> By die [[2020 Turkse Grand Prix|Turkse Grand Prix]] het Norris wat hy "die swakste wegsprong van sy loopbaan" genoem het, gehad.<ref name="gert">{{Cite web|url=https://www.motorsport.com/f1/news/norris-made-worst-start-of-everyones-career-ever-in-turkey/4911396/|title=F1: Norris made 'worst start of everyone's career ever'|last=Cooper|first=Adam|date=16 November 2020|website=www.motorsport.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117193407/https://www.motorsport.com/f1/news/norris-made-worst-start-of-everyones-career-ever-in-turkey/4911396/|archive-date=17 November 2020|access-date=14 December 2020}}</ref> Hy het vanaf die veertiende plek weggespring na 'n vyf-plek-roosterstraf omdat hy nie geel vlae in kwalifisering gerespekteer het nie, maar het herstel om agtste te eindig en die vinnigste rondte van die wedren aan te teken.<ref name="gert" /> Norris het vierde geëindig by die [[2020 Bahreinse Grand Prix|Bahreinse Grand Prix]] en vyfde by die seisoenfinale [[2020 Aboe Dhabi Grand Prix|Aboe Dhabi Grand Prix]],<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-and-sainz-delighted-with-p4-and-p5-in-bahrain-gp-as-mclaren-jump-to.3rJI1QBfxpk2r6DUyuFkxn.html|title=Norris and Sainz delighted with P4 and P5 in Bahrain GP, as McLaren jump to third in constructors' battle|date=29 November 2020|website=www.formula1.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130005203/https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-and-sainz-delighted-with-p4-and-p5-in-bahrain-gp-as-mclaren-jump-to.3rJI1QBfxpk2r6DUyuFkxn.html|archive-date=30 November 2020|access-date=14 December 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.i-dont-know-where-it-came-from-norris-shocked-by-stunning-p4-in-abu-dhabi.7ffqnh8GiHYnP46VSzeUTL.html|title='I don't know where it came from' – Lando Norris shocked by stunning P4 in Abu Dhabi qualifying|date=12 December 2020|website=www.formula1.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212192814/https://www.formula1.com/en/latest/article.i-dont-know-where-it-came-from-norris-shocked-by-stunning-p4-in-abu-dhabi.7ffqnh8GiHYnP46VSzeUTL.html|archive-date=12 December 2020|access-date=14 December 2020}}</ref> wat, benewens die punte wat deur spanmaat Sainz aangeteken is, McLaren gehelp het om die derde plek in die vervaardigerskampioenskap voor [[Racing Point F1-span|Racing Point]]<ref>{{Cite news|last=Benson|first=Andrew|date=13 December 2020|title=Verstappen wins season finale in Abu Dhabi|language=en|work=BBC Sport|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/55294365|access-date=14 December 2020|archive-date=14 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201214011122/https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/55294365|url-status=live}}</ref> te behaal. Norris het die seisoen negende in die Bestuurderskampioenskap met 97 punte afgesluit, agt punte agter Sainz. === 2021 Eerste voorwegsprong === [[Lêer:FIA F1 Austria 2021 Nr. 4 Norris.jpg|duimnael|links|Norris jaag tydens die [[2021 Oostenrykse Grand Prix]]]] Norris het vir die 2021 seisoen by McLaren gebly, saam met Daniel Ricciardo terwyl Sainz die span verlaat het en na Ferrari oorgestap het.<ref>{{cite web|title=Daniel Ricciardo/Lando Norris will be the most exciting driver line up in 2021, says McLaren boss Zak Brown|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.ricciardo-norris-will-be-the-most-exciting-driver-line-up-in-2021-says-zak.3RCqTJxOAFyTfp9YxkAxVY.html|access-date=15 July 2020|website=formula1.com|date=26 June 2020|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116113436/https://www.formula1.com/en/latest/article.ricciardo-norris-will-be-the-most-exciting-driver-line-up-in-2021-says-zak.3RCqTJxOAFyTfp9YxkAxVY.html|url-status=live}}</ref> Norris het sewende gekwalifiseer vir die seisoen-opener Bahreinse Grand Prix en die wedren vierde geëindig.<ref>{{cite web|last=Noble|first=Jonathan|date=28 March 2021|title=McLaren insists it has no disappointment with Bahrain GP qualifying form|url=https://www.autosport.com/f1/news/mclaren-no-disappointment-bahrain-gp-qualifying/5953840/|access-date=18 April 2021|website=www.autosport.com|language=en|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418224658/https://www.autosport.com/f1/news/mclaren-no-disappointment-bahrain-gp-qualifying/5953840/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Qualifying Standings – Bahrain|url=https://www.formula1.com/en/results.html/2021/races/1064/bahrain/qualifying.html|access-date=18 April 2021|website=Formula 1|archive-date=28 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210328175040/https://www.formula1.com/en/results.html/2021/races/1064/bahrain/qualifying.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|date=28 March 2021|title=McLaren's Lando Norris had 'flashbacks' to maiden podium as he charged to P4 in Bahrain|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-had-flashbacks-to-maiden-podium-as-he-charged-to-p4-in-bahrain.5ksgDWSHznlTr9heyikSFz.html|access-date=18 April 2021|website=formula1.com|archive-date=15 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415025524/https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-had-flashbacks-to-maiden-podium-as-he-charged-to-p4-in-bahrain.5ksgDWSHznlTr9heyikSFz.html|url-status=live}}</ref> By die volgende wedren, die [[2021 Emilia-Romagna Grand Prix|Emilia-Romagna Grand Prix]], is 'n kwalifiserende tyd wat hom derde op die rooster sou geplaas het, verwyder omdat hy baanbeperkings oorskry het, en hy het sewende vir die wedren weggespring. Norris het in die tweede plek gehardloop voordat hy met drie rondtes oor deur Lewis Hamilton verbygesteek is. Hy het derde geëindig om sy tweede Formule Een-podiumplek te behaal.<ref>{{Cite news|last=Benson|first=Andrew|date=18 April 2021|title=Verstappen wins classic as Hamilton recovers|work=[[BBC Sport]]|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/56793486|access-date=18 April 2021|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418153031/https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/56793486|url-status=live}}</ref> By die [[2021 Monaco Grand Prix|Monaco Grand Prix]] het Norris vyfde weggespring en voordeel getrek uit [[Charles Leclerc]] se versuim om die wedren te begin en [[Valtteri Bottas]] se onttrekking om nog 'n podiumplek te behaal. Norris is 'n roosterstraf opgelê en het negende by die [[2021 Azerbeidjanse Grand Prix|Azerbeidjanse Grand Prix]] begin omdat hy nie by die kuipe aangedoen het tydens 'n rooi vlag-periode in kwalifisering nie, 'n sanksie wat hy as "onregverdig" gekritiseer het.<ref>{{cite web |last1=Scott Michell |first1=Valentin Khorounzhiy |title='Gutted' Norris: Baku grid penalty and license points unfair |url=https://the-race.com/formula-1/gutted-norris-baku-grid-penalty-and-licence-points-unfair/ |website=The Race |date=5 June 2021 |publisher=The Race Media Ltd |access-date=5 June 2021 |archive-date=5 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605155304/https://the-race.com/formula-1/gutted-norris-baku-grid-penalty-and-licence-points-unfair/ |url-status=live}}</ref> Hy het plekke in die wedren teruggewen om vyfde te eindig, gehelp deur ongelukke en foute van bestuurders voor hom. Norris het sy destydse hoogste plek op die baan geëwenaar by die [[2021 Stiermarkse Grand Prix|Stiermarkse Grand Prix]] in Oostenryk, deur derde te begin nadat Bottas 'n roosterstraf gekry het.<ref>{{cite web |title=Bottas Handed Three-place Grid Penalty |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-bottas-handed-three-place-grid-drop-and-penalty-points-for.5t4zHtuj4Z8pRjt7PFC6nn.html |website=Formula1 |access-date=28 June 2021 |archive-date=27 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210627202702/https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-bottas-handed-three-place-grid-drop-and-penalty-points-for.5t4zHtuj4Z8pRjt7PFC6nn.html |url-status=live }}</ref> Hy het vyfde geëindig vir die derde agtereenvolgende wedren.<ref>{{cite web |last1=McDonagh |first1=Connor |title=F1 2021 Styrian Grand Prix |url=https://www.crash.net/f1/results/982194/1/f1-2021-styrian-grand-prix-full-race-results-round-8 |website=Crash |date=27 June 2021 |publisher=Crash.net |access-date=28 June 2021 |archive-date=27 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210627143324/https://www.crash.net/f1/results/982194/1/f1-2021-styrian-grand-prix-full-race-results-round-8 |url-status=live }}</ref> Hy het hierdie kwalifiserende posisie by die volgende naweek se [[2021 Oostenrykse Grand Prix|Oostenrykse Grand Prix]] verbeter deur in die tweede plek weg te spring nadat hy 'n tyd van 0.048 sekondes agter die voorste wegspringplek van Max Verstappen opgestel het.<ref>{{cite web |title=2021 Austrian Grand Prix Qualifying Report |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.qualifying-verstappen-edges-out-sensational-norris-to-take-austrian-gp-pole.5X2ZtXmTdFw2ZjXFwRw1KJ.html |website=Formula1.com |access-date=4 July 2021 |archive-date=3 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210703192254/https://www.formula1.com/en/latest/article.qualifying-verstappen-edges-out-sensational-norris-to-take-austrian-gp-pole.5X2ZtXmTdFw2ZjXFwRw1KJ.html |url-status=live }}</ref> Norris het 'n straf tydens die wedren ontvang nadat daar beslis is dat hy [[Sergio Pérez]] van die baan gedwing het. Hy het die wedren derde voltooi om sy derde podiumplek van die seisoen te behaal.<ref>{{cite news |last1=Benson |first1=Andrew |title=Austrian GP Race Report |work=BBC Sport |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/57713734 |access-date=4 July 2021 |archive-date=4 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210704144330/https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/57713734 |url-status=live}}</ref> Hy het die sesde vinnigste tyd in Vrydag se kwalifisering by die [[2021 Britse Grand Prix|Britse Grand Prix]] opgestel, voordat hy vyfde in die nuwe-formaat naelren-kwalifisering en vierde in die Grand Prix geëindig het. Hierdie resultaat het hom na die derde plek in die jaerskampioenskap geskuif.<ref>{{cite web |title='I wanted a little bit more' – Lando Norris on British GP |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.i-wanted-that-little-bit-more-norris-disappointed-after-slow-pit-stop-costs.1cRqifHUHe5zn6Lny64DwN.html |website=Formula1.com |access-date=18 July 2021 |archive-date=18 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718201910/https://www.formula1.com/en/latest/article.i-wanted-that-little-bit-more-norris-disappointed-after-slow-pit-stop-costs.1cRqifHUHe5zn6Lny64DwN.html |url-status=live }}</ref> Hy het sesde gekwalifiseer vir die [[2021 Hongaarse Grand Prix|Hongaarse Grand Prix]]. Hy het tot derde plek verbeter met die eerste draai, maar is van agter deur Bottas getref, wat veroorsaak het dat hy met Verstappen gebots het. Norris het twee rondtes later weens ernstige skade uit die wedren onttrek. By die [[2021 Italiaanse Grand Prix|Italiaanse Grand Prix]] het Norris vierde in die naelren-kwalifisering geëindig, wat derde op die rooster vir die wedren geword het nadat Bottas 'n roosterstraf opgedoen het. Norris het die wedren tweede agter spanmaat Ricciardo voltooi, wat sy vierde podiumplek van die seisoen behaal het en McLaren se eerste een-twee-eindstryd sedert die 2010 Kanadese Grand Prix verseker het.<ref>{{cite web|title=2021 Italian Grand Prix race report and highlights: Ricciardo leads stunning McLaren 1-2 at Monza after Verstappen and Hamilton collide again|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.ricciardo-leads-stunning-mclaren-1-2-at-monza-after-verstappen-and-hamilton.2BH4g9dpznux3HTK3SXj9B.html|access-date=12 September 2021|website=formula1|archive-date=12 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912145723/https://www.formula1.com/en/latest/article.ricciardo-leads-stunning-mclaren-1-2-at-monza-after-verstappen-and-hamilton.2BH4g9dpznux3HTK3SXj9B.html|url-status=live}}</ref> Norris het sy eerste Formule Een-voorwegspringposisie in veranderende weersomstandighede tydens kwalifisering by die [[2021 Russiese Grand Prix|Russiese Grand Prix]] behaal. Hy het die voorsprong in die eerste rondte aan Carlos Sainz verloor voordat hy dit in rondte 13 herwin het. Norris het die wedren voortgesit met Lewis Hamilton kort agter hom totdat dit in die laaste rondtes begin reën het. Norris het besluit om op droëweerbande te bly terwyl Hamilton vir intermediêre bande kuipe toe is. Die reën het gou vererger, wat Hamilton toegelaat het om hom verby te steek en Norris gedwing het om vir intermediêre bande in te kuip. Norris het sewende geëindig en die vinnigste rondte van die wedren aangeteken. Norris het punte in elk van die oorblywende sewe wedrenne van die seisoen aangeteken, maar het nie hoër as sewende geëindig nie. Hy het derde gekwalifiseer by die seisoen-eindigende Abu Dhabi Grand Prix en was die eerste van die vyf motors wat kontroversieel toegelaat is om hulself op die voorlaaste rondte van die wedren te ontloop. Hy het die besluit gekritiseer om die wedren op die laaste rondte te hervat en dit beskryf as "vir die TV".<ref>{{cite web |title=F1 drivers left confused by "made for TV" safety car unlapping call |url=https://www.autosport.com/f1/news/f1-drivers-left-confused-by-made-for-tv-safety-car-unlapping-call/6880631/ |access-date=13 December 2021 |website=Autosport|date=13 December 2021 }}</ref> Die uitslag van die laaste wedren het Norris tot sesde in die Wêreldbestuurderskampioenskap laat val, 4.5 punte agter voormalige spanmaat Sainz. Nietemin het Norris sy loopbaanbeste resultaat op die punteleer behaal en 160 punte teenoor spanmaat Ricciardo se 115 aangeteken. === 2022 === In Februarie 2022 het Norris 'n kontrakverlenging met McLaren onderteken wat hom 'n plek tot ten minste 2025 by die span verseker het.<ref>{{Cite web|title=Lando Norris agrees major contract extension to stay at McLaren until 2025|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-norris-agrees-major-contract-extension-to-stay-at-mclaren-until.5bK60HZJ6ddtdr1R2yIPhX.html|access-date=9 February 2022|website=www.formula1.com|language=en}}</ref> Norris het al drie dae van die Bahrein-amptelike voorseisoentoetse voltooi nadat Ricciardo positief getoets het vir COVID-19 en dit nie kon bywoon nie.<ref>{{Cite web|title=McLaren driver Daniel Ricciardo tests positive for covid 19|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.mclaren-driver-daniel-ricciardo-tests-positive-for-covid-19.5ocJxEFaCjo8ZVK0npWRGs.html|access-date=19 March 2022|website=www.formula1.com|language=en}}</ref> Beide McLaren-bestuurders het gekwalifiseer en buite die top tien geëindig tydens die seisoen-opener [[2022 Bahreinse Grand Prix|Bahreinse Grand Prix]]. Norris het toe punte aangeteken by die [[2022 Saoedi-Arabiese Grand Prix|Saoedi-Arabiese]] en [[2022 Australiese Grand Prix|Australiese Grands Prix]] voordat hy die span se enigste podiumplek van die seisoen behaal het met 'n derde plek by die [[2022 Emilia-Romagna Grand Prix|Emilia-Romagna Grand Prix]].<ref>{{Cite web |last=Thurston |first=Emma |date=24 April 2022 |title=Lando Norris hails McLaren's teamwork after P3 finish in Imola |url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/12597826/emilia-romagna-gp-lando-norris-hails-mclarens-teamwork-after-p3-finish-in-imola |access-date=25 April 2022 |website=Sky Sports F1 |language=en |archive-date=24 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220424181333/https://www.skysports.com/f1/news/12433/12597826/emilia-romagna-gp-lando-norris-hails-mclarens-teamwork-after-p3-finish-in-imola |url-status=live }}</ref> By die nuwe [[2022 Miami Grand Prix|Miami Grand Prix]] is die veiligheidsmotor ontplooi toe Norris betrokke was in 'n ongeluk met [[Pierre Gasly]] se [[Scuderia AlphaTauri|AlphaTauri]].<ref>{{cite web |last1=Landman |first1=Declan |title=Norris laments 'silly accident' with Gasly in Miami |url=https://www.planetf1.com/news/lando-norris-pierre-gasly-miami-crash/ |website=plannetF1 |date=9 May 2022 |publisher=Sam Cooper |access-date=19 May 2022 |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519164549/https://www.planetf1.com/news/lando-norris-pierre-gasly-miami-crash/ |url-status=live }}</ref> Ten spyte van [[mangelontsteking]], het Norris sesde in die [[2022 Monaco Grand Prix|Monaco Grand Prix]] gekom en die vinnigste rondte aangeteken.<ref>{{cite web |title=Norris relieved to finish 'rewarding' Monaco GP in P6 after overcoming tonsillitis and torrential rain |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-relieved-to-finish-rewarding-monaco-gp-in-p6-after-overcoming.53UfNICh2UvdDlFtZP49tQ.html |access-date=31 May 2022 |website=www.formula1.com |language=en |archive-date=30 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530175447/https://www.formula1.com/en/latest/article.norris-relieved-to-finish-rewarding-monaco-gp-in-p6-after-overcoming.53UfNICh2UvdDlFtZP49tQ.html |url-status=live }}</ref> Hy het vyftiende gekwalifiseer by die [[2022 Oostenrykse Grand Prix|Oostenrykse Grand Prix]], maar het in die naelren en die wedren herstel om sewende te eindig. Hy het toe vierde gekwalifiseer vir die [[2022 Hongaarse Grand Prix|Hongaarse Grand Prix]] maar kon nie Lewis Hamilton en die twee [[Red Bull Racing|Red Bulls]] agterhou nie en het sewende geëindig. Norris het sewentiende by die [[2022 Belgiese Grand Prix|Belgiese Grand Prix]] weggespring met 'n kragonderdele-straf en kon nie punte aanteken nie en het twaalfde geëindig. Hy het derde by die [[2022 Italiaanse Grand Prix|Italiaanse Grand Prix]] weggespring, maar weer teen die Red Bulls verloor en sewende geëindig. Sy beste resultaat sedert Emilia-Romagna was by die [[2022 Singapoerse Grand Prix|Singapoerse Grand Prix]] waar hy en Ricciardo onderskeidelik vierde en vyfde geëindig het, wat McLaren kortliks tot die vierde plek bo Alpine in die vervaardigerskampioenskap opgeskuif het. Hy het punte in die São Paulo Grand Prix naelren aangeteken, maar 'n ratkasfout het hom uit die punteposisies in die wedren geskakel. Hy het die seisoen met die sesde plek en die vinnigste rondte by die [[2022 Aboe Dhabi Grand Prix|Aboe Dhabi Grand Prix]] afgesluit. Hy het sewende in die Bestuurderskampioenskap geëindig en in die jaar 122 punte teenoor Ricciardo se 37 aangeteken.<ref>{{cite web|url=https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2022%20Abu%20Dhabi%20Grand%20Prix%20-%20Championship%20Points.pdf|title=Championship Points|publisher=[[Fédération Internationale de l'Automobile]]|access-date=4 June 2025|archive-date=1 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201133412/https://www.fia.com/sites/default/files/decision-document/2022%20Abu%20Dhabi%20Grand%20Prix%20-%20Championship%20Points.pdf|url-status=live}}</ref> === 2023 === [[Lêer:FIA F1 Austria 2023 Nr. 4 (1).jpg|duimnael|links|Norris jaag vir McLaren tydens die [[2023 Oostenrykse Grand Prix]].]] Norris het vir [[2023 Formule Een-seisoen|2023]] by McLaren aangebly, saam met nuweling [[Oscar Piastri]] wat Ricciardo vervang het.<ref>{{cite web |url=https://www.mclaren.com/racing/team/2021-fia-f2-champion-oscar-piastri-join-mclaren-racing-2023/ |title=McLaren Racing – 2021 FIA F2 champion Oscar Piastri to join McLaren Racing in 2023 |publisher=Mclaren.com |date= |access-date=3 September 2022 |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925165603/https://www.mclaren.com/racing/team/2021-fia-f2-champion-oscar-piastri-join-mclaren-racing-2023/ |url-status=live }}</ref> By die [[2023 Bahreinse Grand Prix|eerste ren in Bahrein]] het beide McLaren-motors betroubaarheidsprobleme ondervind.<ref name="MCL60 Bahrain Issues">{{Cite web |last1=Kew |first1=Matt |last2=Cleeren |first2=Filip |last3=Cooper |first3=Adam |date=6 March 2023 |title=McLaren reveals Norris and Piastri reliability issues in Bahrain GP |url=https://www.autosport.com/f1/news/mclaren-reveals-norris-and-piastri-reliability-issues/10440344/ |url-access=limited |access-date=7 March 2023 |website=[[Autosport]] |publisher=Motorsport Network |language=en |publication-place=London |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306024419/https://www.autosport.com/f1/news/mclaren-reveals-norris-and-piastri-reliability-issues/10440344/ |url-status=live }}</ref> Norris moes ses kuipestoppe maak om die probleem te ondersoek en het sewentiende en laaste van die voltooide jaers geëindig.<ref>{{Cite web |date=5 March 2023 |title=2023 Bahrain Grand Prix race report and highlights: Verstappen leads 1-2 in Bahrain season opener as Leclerc retires and Alonso takes final podium place in style |url=https://www.formula1.com/en/latest/article.verstappen-leads-1-2-in-bahrain-season-opener-as-leclerc-retires-and-alonso.40788dU0VkiLz0gxRPo7n1.html |access-date=6 March 2023 |website=formula1.com |language=en}}</ref> Hy is vir die eerste keer sedert 2019 in die eerste kwalifiseringsessie by die [[2023 Saoedi-Arabiese Grand Prix|Saoedi-Arabiese Grand Prix]] uitgeskakel nadat hy teen 'n muur gebots het.<ref>{{cite web | url=https://www.formula1.com/en/latest/article.facts-and-stats-perez-matches-alesi-as-alonso-grabs-best-aston-martin-start.70Qj5u28UCVJf2b3Wc9eSf.html | title=Facts And Stats: Perez matches Alesi, as Alonso grabs best Aston Martin start since the 1950s &#124; Formula 1® | access-date=19 March 2023 | archive-date=19 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230319135630/https://www.formula1.com/en/latest/article.facts-and-stats-perez-matches-alesi-as-alonso-grabs-best-aston-martin-start.70Qj5u28UCVJf2b3Wc9eSf.html | url-status=live }}</ref> Hy het skade van puin in die eerste rondte opgedoen en weer sewentiende geëindig.<ref>{{Cite web |last=Cooper |first=Adam |date=20 March 2023 |title=McLaren's Piastri "surprised" by Gasly contact damage in Saudi Arabian GP |url=https://www.autosport.com/f1/news/piastri-surprised-by-gasly-contact-damage-in-saudi-arabian-gp/10446468/ |access-date=20 March 2023 |website=[[Autosport]] |publisher=Motorsport Network |language=en}}</ref> By die [[2023 Australiese Grand Prix|Australiese Grand Prix]] het McLaren hul eerste punte van die seisoen aangeteken; Piastri het agtste geëindig en Norris het van dertiende aan die begin tot sesde aan die einde verbeter. Nog 'n K1-eliminasie by die [[2023 Miami Grand Prix|Miami Grand Prix]] en kontak met [[Nyck de Vries]] by die wegsprong het gelei tot nog 'n uitslag sonder enige punte. Hy het derde gekwalifiseer by die [[2023 Spaanse Grand Prix|Spaanse Grand Prix]], maar kontak met Lewis Hamilton in die eerste rondte het hom laat terugsak. Hy is uit die punte-uitslag by die [[2023 Kanadese Grand Prix|Kanadese Grand Prix]] gestraf vir "onsportiewe gedrag" nadat hy buitensporig stadiger gery het terwyl hy die kuipelaan binnegegaan het, om sodoende 'n gaping vir Piastri voor hom te skep.<ref>{{cite web |date=2 July 2023 |title=McLaren's right of review over Norris's Canadian GP penalty rejected by the stewards |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/mclarens-right-of-review-over-norriss-canadian-gp-penalty-rejected-by-the.1sUxh4k9Xa0o55mCwo43J3 |website=formula1.com |publisher=Formula One Group |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526174534/https://www.formula1.com/en/latest/article/mclarens-right-of-review-over-norriss-canadian-gp-penalty-rejected-by-the.1sUxh4k9Xa0o55mCwo43J3 |archive-date=26 May 2024 |access-date=4 June 2025}}</ref> McLaren het opgraderings aan Norris se MCL60 vir die [[2023 Oostenrykse Grand Prix|Oostenrykse Grand Prix]] aangebring;<ref>{{cite web|url=https://speedcafe.com/no-mclaren-upgrades-for-piastri-in-austria/|title=No McLaren upgrades for Piastri in Austria|website=speedcafe.com|first=Mat|last=Coch|date=30 June 2023|access-date=7 November 2023|archive-date=30 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630035056/https://www.speedcafe.com/2023/06/30/no-mclaren-upgrades-for-piastri-in-austria/|url-status=live}}</ref> spanhoof Andrea Stella het opgemerk dat "feitlik die hele motor" herontwerp is.<ref>{{cite web|url=https://speedcafe.com/mclaren-b-spec-entire-car-redesigned/|title=McLaren admit 'entire car' has been redesigned|website=speedcafe.com|first=Ian|last=Parkes|date=17 June 2023|access-date=7 November 2023|archive-date=9 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064705/https://www.speedcafe.com/2023/06/17/mclaren-b-spec-entire-car-redesigned/|url-status=live}}</ref> Norris het vierde vir die wedren gekwalifiseer, derde vir die naelloop en vierde in die wedren geëindig. Meer sukses het by die [[2023 Britse Grand Prix|Britse Grand Prix]] gekom waar Norris en Piastri onderskeidelik tweede en derde gekwalifiseer het.<ref>{{Cite web |last=Boxall-Legge |first=Jake |date=8 July 2023 |title=F1 British GP: Verstappen on pole as McLaren drivers star |url=https://www.motorsport.com/f1/news/f1-british-gp-verstappen-on-pole-as-mclaren-drivers-star/10493329/ |access-date=8 July 2023 |website=www.motorsport.com |language=en |archive-date=9 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230709124942/https://www.motorsport.com/f1/news/f1-british-gp-verstappen-on-pole-as-mclaren-drivers-star/10493329/ |url-status=live }}</ref> Hy het Max Verstappen by die eerste draai verbygesteek en die wedren vir vier rondtes gelei voordat Verstappen die plek herwin het. In die latere stadiums van die wedren het Norris Lewis Hamilton afgeweer om tweede te eindig,<ref>{{Cite news|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/12918206/mclaren-and-rivals-surprised-by-lando-norris-pace-in-second-place-finish-at-british-grand-prix|work=Sky Sports|date=10 July 2023|access-date=10 July 2023|title=McLaren and rivals 'surprised' by Lando Norris' pace in second-place finish at British Grand Prix|archive-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709233648/https://www.skysports.com//f1/news/12433/12918206/mclaren-and-rivals-surprised-by-lando-norris-pace-in-second-place-finish-at-british-grand-prix|url-status=live}}</ref> wat hom die eerste McLaren-bestuurder maak wat op die podium by Silverstone geëindig het sedert Hamilton in 2010.<ref>{{Cite news|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.facts-and-stats-red-bull-match-mclarens-all-time-record-of-11-straight-wins.4mKBQZfrnz1SVcabfnmRbr.html|title=Facts And Stats: Red Bull match McLaren's all-time record of 11 straight wins|work=Formula 1|date=9 July 2023|access-date=10 July 2023|last=Kelly|first=Sean|archive-date=10 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230710011949/https://www.formula1.com/en/latest/article.facts-and-stats-red-bull-match-mclarens-all-time-record-of-11-straight-wins.4mKBQZfrnz1SVcabfnmRbr.html|url-status=live}}</ref> Hy het toe derde gekwalifiseer en teen Sergio Pérez verdedig om tweede te eindig by die [[2023 Hongaarse Grand Prix|Hongaarse Grand Prix]], die eerste agtereenvolgende podiumplekke van sy Formule Een-loopbaan. Hy het per ongeluk Verstappen se eersteplek-trofee – 'n handgemaakte Herend ter waarde van ongeveer VS$45&nbsp;000 – tydens die podiumvieringe gebreek; die trofee is later vervang.<ref>{{Cite web |url=https://thesportsrush.com/f1-news-watch-lando-norris-nearly-spoils-his-british-gp-heroics-while-spraying-300-prize-on-max-verstappen/ |title=Watch: Lando Norris Nearly Spoils His British GP Heroics While Spraying $300 Prize on Max Verstappen |last=Bhattacharjee |first=Somin |date=9 July 2023 |website=Thesportsrush.com |access-date=25 July 2023 |archive-date=25 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230725123448/https://thesportsrush.com/f1-news-watch-lando-norris-nearly-spoils-his-british-gp-heroics-while-spraying-300-prize-on-max-verstappen/ |url-status=live }}</ref> Hy het tweede by die [[2023 Nederlandse Grand Prix|Nederlandse Grand Prix]] weggespring, maar het sy span se besluit gekritiseer om nie bande tydens 'n reënbui te ruil nie; hy het toe sewende geëindig.<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12479/12951335/lando-norris-mclaren-driver-admits-to-looking-like-an-idiot-for-radio-rant-during-dutch-grand-prix|title=Lando Norris: McLaren driver admits to looking 'like an idiot' for radio rant during Dutch Grand Prix|website=skysports.com|date=31 August 2023|access-date=7 November 2023}}</ref> Vier agtereenvolgende podiumplekke het met die [[2023 Singapoerse Grand Prix|Singapoerse Grand Prix]] begin, waar Norris die Mercedes- duo van Hamilton en George Russell afgeweer het en minder as 'n sekonde agter die renwenner [[Carlos Sainz jr.]], sy voormalige McLaren-spanmaat, geëindig het. Sainz, wat Norris strategies albei Mercedesse laat terughou het, het Norris geprys omdat hy hom toegelaat het om die oorwinning te behaal; sy spanmaat Charles Leclerc is deur Hamilton en Russell, wat vir varser mediums kuipe toe is, verbygesteek en kon hulle dus nie terughou nie.<ref>{{cite web | url=https://www.formula1.com/en/latest/article.sainz-credits-key-carlando-moment-for-preventing-him-being-dead-meat-on-his.3EkQ4E8uKvn2kJdVgZksAE.html | title=Sainz credits key 'Carlando' moment for preventing him being 'dead meat' on his way to Singapore victory |website=Formula One |date=17 September 2023 |access-date=14 December 2023}}</ref> Hy het derde gekwalifiseer, agter spanmaat Piastri, by die [[2023 Japannese Grand Prix|Japannese Grand Prix]], maar hom in die wedren verbygesteek om tweede te eindig. Hy het 'n groot deel van die [[2023 Verenigde State Grand Prix|Verenigde State Grand Prix]] gelei nadat hy tweede gekwalifiseer het en Charles Leclerc aan die begin verbygesteek het, maar is uiteindelik deur Verstappen en Hamilton verbygesteek. Hamilton se diskwalifikasie na die wedren het Norris na die tweede plek bevorder.<ref>{{cite web |date=23 October 2023 |title=Hamilton and Leclerc disqualified from United States Grand Prix for technical breach |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-hamilton-and-leclerc-disqualified-from-united-states-grand-prix-for.10nvuyvEPfMgoeWxWOhw0a |website=Formula 1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330101423/https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-hamilton-and-leclerc-disqualified-from-united-states-grand-prix-for.10nvuyvEPfMgoeWxWOhw0a |archive-date=30 March 2024 |access-date=4 June 2025}}</ref> Norris het nie daarin geslaag om 'n mededingende kwalifiserende tyd by die [[2023 Meksikostad Grand Prix|Meksikostad Grand Prix]] op te stel nie en het sewentiende begin, maar het herstel om die wedren vyfde te voltooi. By die [[2023 São Paulo Grand Prix|São Paulo Grand Prix]] het hy die voorste wegspringplek in die naelren behaal, maar is deur Verstappen by die eerste draai verbygesteek en het tweede geëindig. Hy het ook tweede in die hoofwedren geëindig, nadat hy sesde weggespring het en vier plekke aan die begin ingehaal het. Sy enigste uitval van die seisoen was by die voorlaaste rondte, die [[2023 Las Vegas Grand Prix|Las Vegas Grand Prix]]. Hy het sestiende gekwalifiseer, maar 'n swaar ongeluk in die derde rondte gemaak. Hy is vir voorsorgmaatreëls hospitaal toe geneem en is dieselfde dag ontslaan.<ref>{{cite news |title=Lando Norris: How McLaren driver suffered huge accident at Las Vegas GP after first DNF of 2023 F1 season |url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13012155/lando-norris-how-mclaren-driver-suffered-huge-accident-at-las-vegas-gp-after-first-dnf-of-2023-f1-season |access-date=20 November 2023 |work=Sky Sports |date=10 November 2023 |language=en}}</ref> Norris het altesaam 205 punte teenoor Piastri se 97 behaal en sesde in die Bestuurderskampioenskap geëindig, wat sy resultaat van 2021 ewenaar. Hy het slegs een punt agter die vierde plek geëindig, terwyl [[Fernando Alonso]] en Charles Leclerc gelykop met 206 punte geëindig het.<ref>{{Cite web |title=F1 – The Official Home of Formula 1® Racing |url=https://www.formula1.com/ |access-date=2026-05-19 |website=Formula 1® - The Official F1® Website |language=en}}</ref> === 2024: Nooiensoorwinning === [[Lêer:Lando Norris,Chinese GP 2024 Race.jpg|duimnael|regs|Norris by die [[2024 Chinese Grand Prix]]]] Voor die [[2024 Formule Een-seisoen|2024-seisoen]] het Norris 'n nuwe meerjarige kontrak met McLaren geteken.<ref name="contract">{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-lando-norris-agrees-new-extended-multi-year-contract-with-mclaren.8rSSuSLeK21UXmWqBdXuL.html |title=Norris agrees new 'extended multi-year' contract with McLaren |website=Formula One |date=27 January 2024}}</ref> Hy het sesde geëindig by die eerste wedren, die [[2024 Bahreinse Grand Prix|Bahreinse Grand Prix]],<ref>{{cite web|url=https://www.autosport.com/f1/news/bahrain-f1-pace-a-good-sign-as-mclaren-weaknesses-remain-norris/10582701/|title=Bahrain F1 pace "a good sign" as McLaren weaknesses remain – Norris|website=autosport.com|first=Filip|last=Cleeren|date=3 March 2024|access-date=6 April 2024}}</ref> en sy eerste podium van die seisoen by die [[2024 Australiese Grand Prix|Australiese Grand Prix]] behaal, waar hy derde weggespring en geëindig het.<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13103567/lando-norris-when-and-where-is-mclaren-driver-most-likely-to-claim-an-elusive-first-f1-victory|title=Lando Norris: When and where is McLaren driver most likely to claim an elusive first F1 victory?|website=skysports.com|date=2 April 2024|access-date=6 April 2024}}</ref> Hy het die seisoen se eerste naelren-voorposisie by die [[2024 Chinese Grand Prix|Chinese Grand Prix]] behaal,<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-delighted-as-all-or-nothing-final-lap-nets-p1-during-sprint.1W3ZJnuE4wBuCCzFXYrMDI|title=Norris delighted as 'all or nothing' final lap nets P1 during Sprint Qualifying in Shanghai|website=formula1.com|date=19 April 2024|access-date=19 April 2024}}</ref> maar verskeie plekke in die eerste rondte van die naelren afgestaan en sesde geëindig.<ref>{{cite web |title=Verstappen beats Hamilton in dramatic Shanghai Sprint |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-charges-to-victory-over-hamilton-in-dramatic-shanghai-sprint.6B8IBGCczrPy6jLU3ztepf |publisher=Formula One |access-date=21 April 2024 |language=en |date=20 April 2024}}</ref> Vir die hoofwedren het hy vierde gekwalifiseer, Fernando Alonso verbygesteek en Sergio Pérez in die kuipe getroef om tweede te eindig,<ref>{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-charges-to-victory-over-norris-and-perez-in-action-packed-chinese.3Uz5CwNh5tEQt62umIGhob |title=Verstappen charges to victory over Norris and Perez in action-packed Chinese GP |date=21 April 2024 |access-date=22 April 2024 |website=Formula One}}</ref> sy vyftiende Formule Een-podium. By die [[2024 Miami Grand Prix|Miami Grand Prix]] het hy uit die naelren onttrek na 'n botsing met Alonso in die eerste draai.<ref>{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-charges-to-sprint-race-win-over-leclerc-and-perez-in-miami.3ziV5jwPsEc5HCQ1ODdIUF |title=Verstappen charges to Sprint win over Leclerc and Perez in Miami |date=4 May 2024 |access-date=5 May 2024 |website=Formula One}}</ref> Hy het vyfde vir die hoofwedren gekwalifiseer en die wedren gelei nadat die jaers voor hom by die kuipe aangedoen het. 'n Daaropvolgende veiligheidsmotor het Norris toegelaat om by die kuipe aan te doen en sy voorsprong te behou, wat hy voor Verstappen by die herbegin gehou het om sy eerste Grand Prix-oorwinning na 110 wedrenne en sy 16de podiumplek te behaal,<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-beats-verstappen-for-breakthrough-maiden-f1-victory-in-action-packed.7f9W6X9L3kPQILyO3NljL1 |title=Norris beats Verstappen for breakthrough maiden F1 victory in action-packed Miami Grand Prix |website=Formula One |date=5 May 2024}}</ref> en die rekord vir die meeste podiumplekke te ewenaar voordat hy 'n eerste oorwinning behaal het, 'n rekord wat hy nou deel met Patrick Depailler, [[Mika Häkkinen]], [[Eddie Irvine]] en [[Jean Alesi]].<ref>{{cite web |last1=Kelly |first1=Sean |title=Facts And Stats: Norris becomes 21st British winner on 110th McLaren start |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/facts-and-stats-norris-becomes-21st-british-winner-on-110th-mclaren-start.6FTFG2rWZK2QCRLWs8Q8tK |website=www.formula1.com |publisher=Formula One |access-date=5 May 2024}}</ref> Ná Miami het Norris vyf podiumplekke voor die somerpouse behaal. Hy het podiumplekke by [[2024 Emilia-Romagna Grand Prix|Imola]] behaal, waar hy Verstappen ingehaal het, maar hom nie kon verbysteek om te wen nie,<ref>{{cite news |date=19 May 2024 |title=Verstappen holds off thrilling late charge from Norris to win Emilia-Romagna Grand Prix |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-holds-off-thrilling-late-charge-from-norris-to-win-emilia-romagna.2CgBWm3GodjE3QIYIMWL0x|access-date=20 May 2024}}</ref> [[2024 Kanadese Grand Prix|Kanada]], waar hy die wedren vir 'n kort rukkie gelei het, maar deur strategie teen Verstappen verloor het,<ref>{{cite news |date=9 June 2024 |title=Verstappen beats Norris to victory in thrilling wet/dry Canadian GP |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-beats-norris-to-victory-in-thrilling-wet-dry-canadian-gp.6ytkbh7iDTWC3pJBwiaboI|access-date=10 June 2024}}</ref> en [[2024 Spaanse Grand Prix|Spanje]], waar hy voorste wegspringposisie geneem het, maar aan die begin uitgeval het.<ref>{{cite news |date=23 June 2024 |title=Verstappen beats Norris to victory in thrilling wet/dry Canadian GP |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-holds-of-norris-challenge-to-seal-victory-at-the-spanish-grand.7a5UhXMAtkhbslSDNiPVes|access-date=30 June 2024}}</ref> Ten spyte daarvan dat hy verskeie geleenthede kortgekom het, het Norris gesê dat hy homself as 'n kampioenskapsmededinger vir Verstappen beskou het na die opskudding van sy MCL38 se algehele vertoning.<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/we-can-do-it-norris-says-he-and-mclaren-have-what-it-takes-to-win-the-2024.oGANJUOwYD00f0nOexrUa|title='We can do it' – Norris says he and McLaren 'have what it takes' to win the 2024 title|access-date=23 September 2024}}</ref> Norris het nie daarin geslaag om 'n podiumplek by [[2024 Monaco Grand Prix|Monaco]] te behaal nie en het vierde geëindig agter spanmaat [[Oscar Piastri]],<ref>{{cite news |date=26 May 2024 |title=Leclerc clinches long-awaited home win in Monaco ahead of Piastri and Sainz after early drama |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/leclerc-clinches-long-awaited-home-win-in-monaco-ahead-of-piastri-and-sainz.4EmeQeb2P27aS8yGIVMOEO|access-date=26 May 2024}}</ref> en in [[2024 Oostenrykse Grand Prix|Oostenryk]], waar hy met Verstappen gespartel het voordat hy kontak met hom gemaak het wat die wedren beëindig het.<ref>{{cite news |date=30 June 2024 |title=Russell claims surprise win in Austria after Verstappen and Norris dramatically collide in battle for the lead |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-claims-surprise-win-in-austria-after-verstappen-and-norris.2Kmxvn4a42JYDFhvklagYk|access-date=30 June 2024}}</ref> Norris het verdere podiumplekke by die [[2024 Britse Grand Prix|Britse Grand Prix]] behaal en derde geëindig na 'n mislukte strategie,<ref>{{cite news |date=7 July 2024 |title=Hamilton beats Verstappen to first win since 2021 with record-breaking 9th British Grand Prix victory |website=Formula1.com |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/hamilton-beats-verstappen-to-first-win-since-2021-with-record-breaking-9th.3teU9bznaWJlC2TGAYh0Vl}}</ref> en [[2024 Hongaarse Grand Prix|Hongarye]], waar hy die voorste wegspringposisie geneem het, maar by draai een uitgeval het, wat sy spanmaat Oscar Piastri die voortou gegee het. Nadat strategie hom kontroversieel eerste geprioritiseer het, het McLaren spanbevele op Norris afgedwing en hom beveel om stadiger te ry om Piastri die voortou en uiteindelik die wedrenoorwinning te gee.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/piastri-wins-hungarian-grand-prix-as-norris-belatedly-hands-back-lead-in.70F4mNzYrbmvNYaj8KXm18|title=Piastri wins Hungarian Grand Prix as Norris belatedly hands back lead in McLaren intra-team drama|website=www.formula1.com|access-date=22 July 2024}}</ref> Norris het sesde geëindig tydens die [[2024 Belgiese Grand Prix|Belgiese Grand Prix]], agter Verstappen, maar is na vyfde bevorder na die diskwalifikasie van George Russell.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-takes-incredible-victory-in-belgium-on-aging-tyres-after-thrilling.3FufXdo4r40I7kv5mJLMMR|title=Hamilton wins thrilling Belgian Grand Prix with team mate Russell disqualified|website=www.formula1.com|access-date=28 July 2024}}</ref> [[Lêer:2024-08-25 Motorsport, Formel 1, Großer Preis der Niederlande 2024 STP 4003 by Stepro.jpg|duimnael|links|Norris ''(middel)'' op die podium om sy oorwinning in die [[2024 Nederlandse Grand Prix]] te vier.]] Na die somerpouse het Norris die voorste wegspringplek by die [[2024 Nederlandse Grand Prix|Nederlandse Grand Prix]] behaal. Tydens die wedren het hy teen die tweede geplaaste Verstappen aan die begin verloor, maar hy het uiteindelik die eerste plek deur DRS teruggeëwen. Hy het die voorsprong behou, wat hy met die geruite vlag tot 22 sekondes vergroot het, om sy tweede oorwinning te behaal; McLaren se eerste by die [[Zandvoort-renbaan]] sedert [[Niki Lauda]] se oorwinning in 1985, en die eerste nie-Red Bull- of Max Verstappen-oorwinning by die baan sedert die terugkeer na die Formule Een-kalender in 2021.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-fights-back-against-verstappen-to-end-home-heros-run-of-dutch-gp-wins.3IPKJnhPnBEjWGAfrGeZQo|title=Norris fights back against Verstappen to end home hero's run of Dutch GP wins|website=www.formula1.com|access-date=25 August 2024}}</ref> Norris het toe die voorste wegspringposisie vir die [[2024 Italiaanse Grand Prix|Italiaanse ren]] geneem,<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-seals-pole-position-ahead-of-piastri-at-monza-as-mclaren-secure-front.4ZYpKyV7XxYPQoJ8WzLTtX|title=Norris seals pole position ahead of Piastri at Monza as McLaren secure front row lockout|website=www.formula1.com|access-date=31 August 2024}}</ref> wat die eerste agtereenvolgende voorste wegspringposisies van sy loopbaan was en die eerste McLaren-bestuurder geword het om hierdie prestasie te behaal sedert Lewis Hamilton in 2012. Hy het die ren voor Piastri begin, wat McLaren se eerste voorste ry-uitsluiting by Monza sedert 2012 was.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/facts-and-stats-verstappen-endures-his-worst-qualifying-in-a-year-as-norris.1wAlSfP6zHLevFiFuyifbK|title=Facts And Stats: Verstappen endures his worst qualifying in a year as Norris scores back-to-back poles for the first time|website=www.formula1.com|access-date=31 August 2024}}</ref> Norris het egter teen sy spanmaat verloor, wat hom by draai vier verbygesteek het, en sou uiteindelik derde eindig agter Piastri en renwenner Charles Leclerc, hoewel hy steeds die vinnigste rondte op rondte 53 behaal het.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/leclerc-thrills-the-tifosi-to-triumph-at-monza-ahead-of-piastri-and-norris.1aiYZF3rWZp2Q9yQtcuvqV|title=Leclerc thrills the Tifosi as he triumphs at Monza ahead of Piastri and Norris with bold Ferrari strategy paying off|website=Formula1.com|date=1 September 2024|access-date=1 September 2024}}</ref> Norris het sy en McLaren se eerste K1-uitskakeling sedert die 2023 Las Vegas Grand Prix tydens kwalifisering vir die [[2024 Azerbeidjanse Grand Prix|Azerbeidjanse Grand Prix]] gely.<ref>{{Cite web|url=https://www.autosport.com/f1/news/norris-still-hopeful-of-good-result-despite-q1-exit-in-baku/10654166/|title=Norris suffers bizarre Azerbaijan Q1 exit|website=Autosport|date=14 September 2024|access-date=15 September 2024 |last=Mann-Bryans |first=Mark}}</ref> Norris het sy rondte gestaak nadat 'n kort geel vlag by sektor drie gewys is; Esteban Ocon het sy motor teen die muur geskuur en dit so beskadig. Norris, wat sektor drie genader het, is gedwing om as gevolg hiervan op te lig, wat hom gedwing het om die rondte te laat vaar.<ref>{{Cite web|url=https://www.autosport.com/f1/news/the-f1-safety-system-calls-behind-norriss-wrong-time-baku-qualifying-exit/10654290/|title=The F1 safety system calls behind Norris's Azerbaijan qualifying exit|website=Autosport|date=14 September 2024|access-date=15 September 2024 |last=Kalinauckas |first=Alex}}</ref> Hy het tot vierde herstel nadat hy Verstappen verbygesteek het, en die gekombineerde resultate van hom en sy spanmaat, die wedrenwenner Piastri, het McLaren die eerste keer sedert 2014 die voortou laat neem in die Vervaardigerskampioenskap. Norris het sy vyfde voorste wegspringposisie van die seisoen by die [[2024 Singapoerse Grand Prix|Singapoerse Grand Prix]] behaal en 'n nuwe kwalifiserende rondtetydrekord by die [[Marinabaai Straatrenbaan]] opgestel. 'n Dominante vertoning het hom sy derde oorwinning met 'n marge van 20 sekondes voor Verstappen laat behaal,<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/2024/sep/22/lando-norris-dominates-singapore-f1-gp-edges-closer-max-verstappen|title=Lando Norris eases to Singapore F1 GP win despite twice hitting wall|last=Richards|first=Giles|date=22 September 2024|website=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923182915/https://www.theguardian.com/sport/2024/sep/22/lando-norris-dominates-singapore-f1-gp-edges-closer-max-verstappen|archive-date=23 September 2024|access-date=23 September 2024}}</ref> en elke rondte tot oorwinning gelei.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/facts-and-stats-norris-becomes-fifth-winner-in-five-years-at-first-safety.5mUfDxYMC0wzslttHeAY9f|title=Facts And Stats: Norris becomes fifth winner in five years at first Safety Car-free Singapore Grand Prix|date=22 September 2024|website=Formula 1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923183313/https://www.formula1.com/en/latest/article/facts-and-stats-norris-becomes-fifth-winner-in-five-years-at-first-safety.5mUfDxYMC0wzslttHeAY9f|archive-date=23 September 2024|access-date=23 September 2024}}</ref> By die [[2024 Verenigde State Grand Prix|Verenigde State Grand Prix]] het Norris vierde vir die naelloop gekwalifiseer en derde geëindig. Norris het sy sesde voorste wegspringposisie vir die hoofren behaal, maar het verloor terwyl hy teen Verstappen gesukkel het, wat beide Ferrari's toegelaat het om die voortou en uiteindelike wedrenoorwinning te neem. Norris het uiteindelik met Verstappen gesukkel vir die laaste plek op die podium, wat Norris geweier is nadat 'n vyf-sekonde straf toegeken is omdat hy Verstappen van die baan af verbygesteek het,<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/leclerc-leads-dominant-ferrari-one-two-in-austin-as-norris-loses-third-to.3VSTWKOy40Ta1vvtlwHBff|title=Leclerc leads dominant Ferrari one-two in Austin as Norris loses third to Verstappen after penalty|date=20 October 2024|website=Formula 1}}</ref> en Norris het derde gekwalifiseer vir die [[2024 Meksikostad Grand Prix|Meksikostad Grand Prix]] en tweede geëindig nadat hy 'n fout deur Charles Leclerc benut het.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/sainz-surges-to-mexico-victory-ahead-of-norris-and-leclerc-as-verstappen-hit.3duSNduH2cxC7K91WDSXda|title=Sainz surges to Mexico victory ahead of Norris and Leclerc as Verstappen hit with two penalties for Norris moves|date=27 October 2024|website=Formula 1}}</ref> Nadat hy die [[2024 São Paulo Grand Prix|São Paulo-naelren]] van tweede plek gewen het nadat Piastri opdrag gegee is om posisies te ruil,<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-takes-victory-in-the-sao-paulo-sprint-ahead-of-piastri-after-mclaren.QHFcxKEzd9OoGvjJRTYNk|title=Norris takes victory in the Sao Paulo Sprint ahead of Piastri after McLaren driver switch|website=Formula 1.com|date=2 November 2024|access-date=2 November 2024}}</ref> het Norris die voorste wegspringplek vir die reëngeteisterde Grand Prix verower; hy is beboet vir die oortreding van die afgebroke wegspringprosedure en moes die voortou aan Russell afstaan. Hy het na sesde teruggesak na 'n ongeleë [[Vlae gebruik in motorwedrenne|rooi vlag]] en 'n fout met die herbegin, aangesien Verstappen van sewentiende plek gewen het, wat sy kampioenskapshoop gedemp het.<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-wins-chaotic-sao-paulo-grand-prix-after-stunning-recovery-from.1DIc8pzRmGbC3jHJmvtBi1|title=Verstappen wins chaotic Sao Paulo Grand Prix after stunning recovery from P17 as Alpine score shock double podium|website=Formula 1|date=3 November 2024}}</ref> Voor die [[2024 Las Vegas Grand Prix|Las Vegas Grand Prix]] het Norris blykbaar toegegee dat enige realistiese hoop om die bestuurderskampioenskap van Verstappen weg te neem, verby was, hoewel hy gereken het dat sy seisoen steeds op dreef was.<ref>{{Cite web|url=https://www.the-race.com/formula-1/whats-changed-for-norris-after-brutal-f1-title-bid-collapse/|title=What's changed for Norris after brutal F1 title bid collapse|date=21 November 2024|website=The Race}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.the-race.com/formula-1/lando-norris-interview-max-verstappen-f1-2024-season/#disqus_thread|title=Hard lessons, racing Verstappen and fan criticism – Norris interview|date=20 November 2024|website=The Race}}</ref> Norris het ook erken dat hy nie voorberei het vir 'n potensiële bestuurderskampioenskapstitel-bod aan die begin van die 2024-seisoen nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cvgezg12d8xo|title=Las Vegas Grand Prix: Lando Norris 'wasn't ready' for Max Verstappen title fight|date=21 November 2024|website=BBC Sport}}</ref> Norris het die Las Vegas Grand Prix in die sesde plek gekwalifiseer en voltooi, terwyl mededinger Verstappen vyfde geëindig het, wat Norris se titelbod wiskundig met twee rondes oor beëindig het.<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-crowned-champion-as-russell-heads-mercedes-1-2-in-las-vegas.3TZdhZEthj8sADUPU8p6Ni|title=Verstappen crowned champion as Russell heads Mercedes 1-2|website=Formula 1® - The Official F1® Website}}</ref> By die [[2024 Katarse Grand Prix|Katarse Grand Prix]] se naelren het Norris elke rondte van die voorste wegspringplek af gelei totdat hy doelbewus stadiger gejaag het nader aan die wenstreep, en die oorwinning aan Piastri oorhandig as 'n guns vir die São Paulo-naelren.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/c1dpdq1xedno|title=Norris hands Qatar sprint win to Piastri for McLaren one-two|date=30 November 2024|access-date=30 November 2024|first=Andrew|last=Benson|website=[[BBC Sport]]}}</ref> Nigel Chiu van Sky Sports het die skuif vergelyk met [[Michael Schumacher]] s'n by die [[2002 Verenigde State Grand Prix]].<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13263508/qatar-gp-lando-norris-explains-decision-to-let-oscar-piastri-win-sprint-after-late-mclaren-switch|title=Qatar GP: Lando Norris explains decision to let Oscar Piastri win Sprint after late McLaren switch|date=30 November 2024|access-date=30 November 2024|first=Nigel|last=Chiu|website=Sky Sports}}</ref> Hy het 'n stop-en-ry-straf van tien sekondes ontvang vir 'n spoedoortreding onder geel vlae terwyl hy tweede in die wedren was, en het uiteindelik tiende geëindig, terwyl Charles Leclerc van Ferrari, wat nou Norris se hoofuitdager vir die kampioenskap-naaswennerplek was, die Grand Prix tweede agter kampioen Verstappen voltooi het.<ref>{{Cite web|url=https://www.the-race.com/formula-1/i-f-ed-it-up-norris-makes-no-excuses-for-costly-qatar-f1-penalty/|title='I f***ed it up' – Norris makes no excuses for costly Qatar penalty|date=1 December 2024|website=The Race}}</ref> Norris se fout en sterk Ferrari-resultate in Katar het bygedra dat McLaren se voorsprong in die Vervaardigerskampioenskap tot die tweede geplaasde Ferrari tot 21 punte verminder is voor die laaste rondte van die 2024-seisoen by die [[2024 Aboe Dhabi Grand Prix|Aboe Dhabi Grand Prix]], en Norris se voorsprong bo Charles Leclerc vir die tweede plek in die jaerskampioenskap tot slegs agt punte verminder voor dieselfde byeenkoms.<ref>{{Cite web|url=https://www.statsf1.com/en/2024/qatar/championnat.aspx|title=Qatar 2024 – Championship • Stats F1|website=www.statsf1.com}}</ref> In Aboe Dhabi het Norris die voorste wegspringplek geneem en tot die geruite vlag gelei in sy vierde oorwinning van die seisoen, wat McLaren se eerste vervaardigerstitel sedert 1998 verseker het.<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-sails-to-victory-ahead-of-sainz-and-leclerc-in-abu-dhabi-as-mclaren.52fogZq77Kgmdt75WN8kGM|title=Norris sails to victory ahead of Sainz and Leclerc in Abu Dhabi as McLaren seal constructors' championship|website=Formula One|date=8 December 2024}}</ref> === 2025: Nooienstitel in die stryd teen Verstappen en Piastri === [[Lêer:2025 Japan GP - McLaren - Lando Norris - FP1.jpg|duimnael|regs|Norris bestuur die McLaren MCL39 tydens die [[2025 Japannese Grand Prix]].]] McLaren het [[2025 Formule Een-seisoen|2025]] as titelgunstelinge betree, met Norris wat verklaar het dat hy "baie lesse" geleer het in sy poging om Wêreldbestuurderskampioen te word.<ref>{{Cite news |url=https://www.nbcnews.com/sports/formula-1/lando-norris-formula-1-mclaren-rcna194264 |title=Formula 1 star Lando Norris is 'confident' he can win it all after a breakthrough year |last=Kapur |first=Sahil |date=7 March 2025 |work=NBC News|access-date=17 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317042233/https://www.nbcnews.com/news/amp/rcna194264 |archive-date=17 March 2025 |url-status=live}}</ref> Hy het die voorste wegspringplek vir die seisoen-openende [[2025 Australiese Grand Prix|Australiese Grand Prix]] geneem, en sy voorsprong oor spanmaat Oscar Piastri en Max Verstappen in nat toestande verdedig om die oorwinning en die kampioenskapsvoorsprong te behaal.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cr421xe109qo |title=Norris beats Verstappen in dramatic Australia opener |last=Benson |first=Andrew |date=16 March 2025 |work=[[BBC Sport]] |publisher=[[BBC]] |access-date=16 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250316070859/https://www.bbc.com/sport/formula1/articles/cr421xe109qo |archive-date=16 March 2025 |url-status=live}}</ref> Nadat hy agtste in die [[2025 Chinese Grand Prix|Chinese Grand Prix]]-naelren geëindig het, het hy tweede in die hoofren agter Piastri geëindig.<ref>{{Cite news |url=https://www.thetimes.com/sport/formula-one/article/chinese-grand-prix-oscar-piastri-lando-norris-vbzhtscnj |url-access=subscription |title=Chinese GP: Oscar Piastri claims dominant win with Lando Norris second |last=Hudson |first=Molly |date=23 March 2025 |work=[[The Times]] |access-date=23 March 2025 |issn=0140-0460 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250323113600/https://www.thetimes.com/sport/formula-one/article/chinese-grand-prix-oscar-piastri-lando-norris-vbzhtscnj |archive-date=23 March 2025 |url-status=live}}</ref> In [[2025 Japannese Grand Prix|Japan]] het hy tweede geëindig na Verstappen, wat sy kampioenskapsvoorsprong tot 'n enkele punt verminder het.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/athletic/6258403/2025/04/06/japanese-grand-prix-f1-briefing-max-verstappen-red-bull/ |title=F1 Japanese Grand Prix briefing: Max Verstappen's perfect win and Kimi Antonelli makes history |last1=Coleman |first1=Madeline |last2=Smith |first2=Luke |date=6 April 2025 |work=The Athletic |publisher=[[The New York Times]] |access-date=6 April 2025 |issn=1553-8095 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406081516/https://www.nytimes.com/athletic/6258403/2025/04/06/japanese-grand-prix-f1-briefing-max-verstappen-red-bull/ |archive-date=6 April 2025 |url-status=live}}</ref> Norris het sy kampioenskapsvoorsprong tot drie punte vergroot, nou voor Piastri, met sy derde plek by die Bahreinse Grand Prix nadat hy sesde gekwalifiseer het – en beweer het dat hy "onbewus" gevoel het in die MCL39 – en 'n straf vir 'n oortreding van die wegspring gekry het.<ref>{{Cite news |url=https://www.independent.co.uk/f1/f1-oscar-piastri-lando-norris-bahrain-mclaren-b2732526.html |title=Oscar Piastri lays down F1 title gauntlet to Lando Norris with victory in Bahrain |last=Hunt |first=Scott |date=13 April 2025 |work=[[The Independent]] |access-date=15 April 2025 |issn=1741-9743 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415161830/https://www.independent.co.uk/f1/f1-oscar-piastri-lando-norris-bahrain-mclaren-b2732526.html |archive-date=15 April 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.goodwood.com/grr/f1/2025-bahrain-grand-prix/ |title=Norris strains in Sakhir in the face of Piastri perfection |last=Smith |first=Damien |date=14 April 2025 |website=Goodwood Road & Racing |publisher=Goodwood House |access-date=18 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250422175036/https://www.goodwood.com/grr/f1/2025-bahrain-grand-prix/ |archive-date=22 April 2025 |url-status=live}}</ref> Norris het uit die kwalifisering vir die [[2025 Saoedi-Arabiese Grand Prix|Saoedi-Arabiese Grand Prix]] geval, van tiende tot vierde herstel en onder Piastri op die punteleer geval.<ref>{{Cite web |url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13352424/saudi-arabian-gp-lando-norris-hits-back-at-claims-of-mclaren-dominance-they-are-just-as-quick-as-us |title=Saudi Arabian GP: Lando Norris hits back at claims of McLaren dominance {{!}} 'They are just as quick as us' |date=20 April 2025 |website=Sky Sports |access-date=21 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250421213955/https://www.skysports.com/f1/news/12433/13352424/saudi-arabian-gp-lando-norris-hits-back-at-claims-of-mclaren-dominance-they-are-just-as-quick-as-us |archive-date=21 April 2025 |url-status=live}}</ref> Deur voordeel te trek uit 'n laat veiligheidsmotor om Piastri met 'n verkorte kuipestop verby te steek, het hy die Miami Grand Prix naelren gewen;<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2025/may/03/mclarens-norris-wins-miami-sprint-race-as-hamilton-grabs-third-place-for-ferrari |title=McLaren's Norris wins chaotic Miami sprint race as Hamilton grabs third |last=Richards |first=Giles |date=3 May 2025 |work=[[The Guardian]] |access-date=3 May 2025 |issn=1756-3224 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504013227/https://www.theguardian.com/sport/2025/may/03/mclarens-norris-wins-miami-sprint-race-as-hamilton-grabs-third-place-for-ferrari |archive-date=4 May 2025 |url-status=live}}</ref> hy het tweede na Piastri in die hoofwedren geëindig nadat hy plekke verloor het in 'n stryd met die voorste wegspringplek Verstappen.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cx20xkl8202o |title=Piastri wins from Norris in Miami to extend lead |last=Benson |first=Andrew |date=4 May 2025 |work=[[BBC Sport]] |publisher=[[BBC]] |access-date=24 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250505020637/https://www.bbc.com/sport/formula1/articles/cx20xkl8202o |archive-date=5 May 2025 |url-status=live}}</ref> Hy het tweede in [[2025 Emilia-Romagna Grand Prix|Emilia-Romagna]] geëindig voordat hy die [[2025 Monaco Grand Prix|Monaco Grand Prix]] van voorste wegspringplek af gewen het, wat Piastri se voorsprong tot drie punte verminder het.<ref>{{Cite web |url=https://www.autosport.com/f1/news/norris-max-was-too-quick-for-us/10724162/ |title=Norris on F1 Imola GP: "Max was too quick for us" |last=Bellwood |first=Owen |date=18 May 2025 |website=[[Autosport]] |access-date=24 May 2025 |issn=0269-946X |archive-url=https://web.archive.org/web/20250518190721/https://www.autosport.com/f1/news/norris-max-was-too-quick-for-us/10724162/ |archive-date=18 May 2025 |url-status=live}}</ref> Hy het vervolgens tweede na Piastri in Spanje geëindig.<ref>{{Cite magazine |url=https://www.motorsportmagazine.com/articles/single-seaters/f1/piastri-wins-from-norris-as-verstappen-gets-penalised-2025-spanish-gp-results/ |url-access=registration |title=Piastri wins from Norris as Verstappen gets penalised – 2025 Spanish GP results |last=Elizalde |first=Pablo |date=1 June 2025 |magazine=Motor Sport |access-date=29 June 2025 |issn=0027-2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250629152250/https://www.motorsportmagazine.com/articles/single-seaters/f1/piastri-wins-from-norris-as-verstappen-gets-penalised-2025-spanish-gp-results/ |archive-date=29 June 2025 |url-status=live}}</ref> 'n Botsing met Piastri in 'n stryd om die vierde plek by die Kanadese Grand Prix het Norris uit die wedren laat onttrek, waarvoor hy om verskoning gevra het en gestraf is.<ref>{{Cite web |url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13384479/lando-norris-mclaren-driver-must-bring-a-game-to-2025-f1-championship-after-clumsy-canadian-gp-error-says-martin-brundle |title=Lando Norris: McLaren driver must bring A-game to 2025 F1 championship after 'clumsy' Canadian GP error says Martin Brundle |last=Brundle |first=Martin |date=17 June 2025 |website=Sky Sports |access-date=25 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250617150516/https://www.skysports.com/f1/news/12433/13384479/lando-norris-mclaren-driver-must-bring-a-game-to-2025-f1-championship-after-clumsy-canadian-gp-error-says-martin-brundle |archive-date=17 June 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.the-race.com/formula-1/why-penalised-lando-norris-avoids-a-grid-drop-for-oscar-piastri-clash/ |title=Why penalised Norris avoids a grid drop for Piastri clash |last=Mitchell-Malm |first=Scott |date=16 June 2025 |website=The Race |publisher=The Race Media |access-date=25 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250616011641/https://www.the-race.com/formula-1/why-penalised-lando-norris-avoids-a-grid-drop-for-oscar-piastri-clash/ |archive-date=16 June 2025 |url-status=live}}</ref> ==== 2025 Tweede deel ==== [[Lêer:Lando Norris 2025 Italian Grand Prix qualifying.jpg|duimnael|links|Norris bestuur die McLaren MCL39 tydens die [[2025 Italiaanse Grand Prix]].]] Norris het met meer as 'n halwe sekonde die voorste wegspringplek in [[2025 Oostenrykse Grand Prix|Oostenryk]] ingepalm,<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2025/jun/28/lando-norris-storms-to-pole-at-austrian-grand-prix-while-verstappen-slumps-to-seventh |title=Lando Norris storms to Austrian F1 GP pole as angry Verstappen slumps to seventh |last=Richards |first=Giles |date=28 June 2025 |work=[[The Guardian]] |access-date=28 June 2025 |issn=1756-3224 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250628162109/https://www.theguardian.com/sport/2025/jun/28/lando-norris-storms-to-pole-at-austrian-grand-prix-while-verstappen-slumps-to-seventh |archive-date=28 June 2025 |url-status=live}}</ref> voordat hy Piastri teruggehou het om te wen.<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2025/jun/29/lando-norris-mclaren-oscar-piastri-austrian-gp-f1 |title=Lando Norris holds off pressure from Oscar Piastri to win Austrian F1 GP |last=Richards |first=Giles |date=29 June 2025 |work=[[The Guardian]] |access-date=29 June 2025 |issn=1756-3224 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250629151659/https://www.theguardian.com/sport/2025/jun/29/lando-norris-mclaren-oscar-piastri-austrian-gp-f1 |archive-date=29 June 2025 |url-status=live}}</ref> Hy het munt geslaan uit 'n straf vir Piastri om sy [[2025 Britse Grand Prix|eerste Britse Grand Prix]] te wen.<ref>{{Cite news |url=https://edition.cnn.com/2025/07/06/sport/lando-norris-british-grand-prix-spt-intl |title=Lando Norris wins controversial British Grand Prix after Oscar Piastri incurs penalty and heavy rain wreaks havoc on the race |last=Ronald |first=Issy |date=6 July 2025 |work=[[CNN]] |access-date=4 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250724113923/https://edition.cnn.com/2025/07/06/sport/lando-norris-british-grand-prix-spt-intl |archive-date=24 July 2025 |url-status=live}}</ref> Hy was derde in die Belgiese naelren en het die voorste wegspringplek vir die [[2025 Belgiese Grand Prix|Grand Prix]] geneem voordat hy verskeie foute gemaak het en tweede na Piastri geëindig het.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/ckg4nn77j5xo |title=Fine margins: How Norris lost out to Piastri in Belgium |last=Benson |first=Andrew |date=27 July 2025 |work=[[BBC Sport]] |publisher=[[BBC]] |access-date=4 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250728083754/https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/ckg4nn77j5xo |archive-date=28 July 2025 |url-status=live}}</ref> Met 'n alternatiewe eenstopstrategie in [[2025 Hongaarse Grand Prix|Hongarye]] het hy die voortou vanaf die vierde plek geneem en 'n laat aanval deur Piastri afgeweer om te wen en sy voorsprong tot nege punte te verminder.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/athletic/6533320/2025/08/03/lando-norris-hungarian-gp-strategy-oscar-piastri/ |title=Did McLaren favor Lando Norris over Oscar Piastri in Hungary? Why the team says no |last=Coleman |first=Madeline |date=3 August 2025 |work=The Athletic |publisher=[[The New York Times]] |access-date=4 August 2025 |issn=1553-8095 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250804162318/https://www.nytimes.com/athletic/6533320/2025/08/03/lando-norris-hungarian-gp-strategy-oscar-piastri/ |archive-date=4 August 2025 |url-status=live}}</ref> Hy het in [[2025 Italiaanse Grand Prix|Italië]] 'n stadige kuipestop gehad wat hom agter Piastri laat val het, wat kontroversieel beveel is om die posisie af te staan en tweede plek aan Norris teruggegee is.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cx2rn7y5r36o |title=Piastri told to let Norris past as Verstappen wins |last=Benson |first=Andrew |date=7 September 2025 |work=[[BBC Sport]] |publisher=[[BBC]] |access-date=7 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907154224/https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cx2rn7y5r36o |archive-date=7 September 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.the-race.com/formula-1/needless-silly-our-verdict-on-mclaren-oscar-piastri-lando-norris-team-order |title='Needless and silly'? Our verdict on McLaren's Piastri team order |date=7 September 2025 |website=The Race |publisher=The Race Media |access-date=7 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907165723/https://www.the-race.com/formula-1/needless-silly-our-verdict-on-mclaren-oscar-piastri-lando-norris-team-order/ |archive-date=7 September 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2025/sep/07/max-verstappen-victory-italian-f1-grand-prix-red-bull-lando-norrris-oscar-piastari-mclaren-lewis-hamilton-ferrari |title=Verstappen wins F1 Italian GP as Norris closes gap on Piastri amid pit-stop controversy |last=Richards |first=Giles |date=7 September 2025 |work=[[The Guardian]] |access-date=7 September 2025 |issn=1756-3224 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907163554/https://www.theguardian.com/sport/2025/sep/07/max-verstappen-victory-italian-f1-grand-prix-red-bull-lando-norrris-oscar-piastari-mclaren-lewis-hamilton-ferrari |archive-date=7 September 2025 |url-status=live}}</ref> Nadat hy sy motor in die tweede vrye oefensessie beskadig het, kon Norris nie munt slaan uit foute wat Piastri in [[2025 Azerbeidjanse Grand Prix|Azerbeidjan]] gemaak het nie, en het gekwalifiseer en sewende geëindig, asook 'n stadige kuipestop tydens die wedren verduur. Norris het ses punte op Piastri ingehaal.<ref>{{cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-claims-dominant-azerbaijan-win-over-russell-and-sainz-after.gT4fbKTwpl3dI79nDmrHS|title=Verstappen claims dominant Azerbaijan win over Russell and Sainz after Piastri crashes out|website=Formula 1.com|date=21 September 2025|access-date=21 September 2025}}</ref> Hy het toe vyfde in [[2025 Singapoerse Grand Prix|Singapoer]] gekwalifiseer,<ref>{{Cite web | url=https://www.formula1.com/en/results/2025/races/1270/singapore/qualifying| title= Formula 1 Singapore Airlines Singapore Grand Prix 2025 – Qualifying|publisher= Formula One|date=4 October 2025}}</ref> agter sy titelmededinger voordat hy teen Piastri gebots het terwyl hy hom in die eerste rondte probeer verbysteek het – 'n skuif wat Piastri geglo het "nie regverdig" was nie.<ref>{{Cite web | url=https://racingnews365.com/oscar-piastri-fumes-over-team-radio-after-lando-norris-collision|title=Oscar Piastri fumes over team radio after Lando Norris collision|publisher = RacingNews365|date=5 October 2025}}</ref> Hy het die wedren derde voltooi, voor Piastri, terwyl McLaren die Vervaardigerskampioenskap met ses wedrenne oor gewen het. Norris was 22 punte agter Piastri na die wedren.<ref>{{Cite web | url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-storms-to-victory-in-singapore-as-mclaren-seal-teams-championship.7cMITGtnc9fdxEaukmGVvI| date= 5 October 2025|publisher=Formula One| title= Russell storms to victory in Singapore as McLaren seal Teams' Championship amid Norris/Piastri clash}}</ref> Nadat hy, soos sy spanmaat Piastri, in die eerste rondte van die [[2025 Verenigde State Grand Prix|Verenigde State se naelren]] uitgeval het, het hy gekwalifiseer en tweede geëindig vir die hoofwedren, wat die gaping met Piastri tot 14 punte verminder het. Norris het die kampioenskapsvoorsprong met een punt by [[2025 Meksikostad Grand Prix|Meksikostad]] herwin nadat hy sy voorste wegspringposisie in 'n oorheersende oorwinning omskep het, en agt verdere punte daarby gevoeg deur die [[2025 São Paulo Grand Prix|São Paulo-naelren]] vanaf voorste wegspringposisie te wen. Hy het toe voorste wegspringposisie vir die hoofren ingeneem, met titelmededingers Piastri en Verstappen onderskeidelik in die vierde en sestiende plek. Norris het die hoofren gewen, met Verstappen wat derde geëindig het, wat vanaf die kuipelaan weggespring het, en Piastri wat vyfde geëindig het na hy 'n straf van tien sekondes gekry het.<ref>{{Cite web |last=Benson |first=Andrew |date=9 November 2025 |title=Sao Paulo Grand Prix result: Lando Norris wins with Max Verstappen third after starting in pits |url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/articles/cd9kp2421p3o |access-date=9 November 2025 |website=BBC Sport |language=en}}</ref> Op die voorste wegspringplek tydens sy 150ste wedren, die [[2025 Las Vegas Grand Prix|Las Vegas Grand Prix]], het hy die voortou aan Verstappen verloor nadat hy 'n fout gemaak het, en is hy gediskwalifiseer<ref>{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/norris-and-piastri-disqualified-from-las-vegas-gp-as-mclarens-fail-post-race.10uHwsN6mLfCNoZ6nKQvPy |title=Norris and Piastri disqualified from Las Vegas GP as McLarens fail post-race inspection |date=23 November 2025 |work=Formula 1}}</ref> vanaf tweede plek agter Verstappen weens 'n oortreding van plankslytasie.<ref>{{cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/verstappen-beats-norris-for-dominant-las-vegas-gp-victory-as-piastri.6u1Op0SO7YQa2bwJOq8DVI |title=Verstappen beats Norris for dominant Las Vegas GP victory as Piastri recovers to fourth |date=23 November 2025 |work=Formula 1}}</ref> Die diskwalifikasies van Norris en spanmaat Piastri vir oormatige plankslytasie het beteken dat Norris 'n voorsprong van 24 punte in die jaerskampioenskap oor Piastri behou het met twee rondes oor. Norris se diskwalifikasie het sy punte-marge oor Verstappen meer as gehalveer (ook 24 punte). Piastri en Verstappen was gelykop met jaerskampioenskapspunte as gevolg van die wedrenuitslag.<ref>{{cite web | title=Las Vegas 2025 – Championship • Stats F1 | url=https://www.statsf1.com/en/2025/las-vegas/championnat.aspx }}</ref> Norris het 'n geleentheid gehad om die titel by die [[2025 Katarse Grand Prix|Katarse Grand Prix]] te wen as hy Piastri en Verstappen met twee punte oortref. Norris het derde agter Piastri geëindig tydens die naelren en vierde in die hoofwedren geëindig, met Verstappen wat gewen het en Piastri tweede om die kampioenskap na die laaste rondte van die seisoen te bring. In [[2025 Aboe Dhabi Grand Prix|Aboe Dhabi]] het Norris derde geëindig en sy eerste Wêreldbestuurderskampioenskap verower.<ref>{{Cite web |date=2025-12-07 |title=The questions Norris's F1 title answers – and those it doesn't |url=https://www.the-race.com/formula-1/the-questions-norriss-f1-title-answers-and-those-it-doesnt/ |access-date=2025-12-07 |website=The Race |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.bbc.com/sport/formula1/articles/czrk61y2nyjo|title=Briton Norris wins his first F1 title in Abu Dhabi|date=7 December 2025|work=BBC Sport|access-date=9 December 2025}}</ref> Norris het ook die DHL Vinnigste Rondte-toekenning vir die tweede agtereenvolgende jaar gewen.<ref name="DHL">{{cite web | title=DHL Fastest Lap Award | url=https://inmotion.dhl/en/formula-1/fastest-lap-award }}</ref> === 2026: Titelverdediging === Norris het vir [[2026 Formule Een-seisoen|2026]] by McLaren gebly, met Piastri wat vir 'n vierde agtereenvolgende seisoen as sy spanmaat voortgegaan het. Norris het sy reg as die verdedigende Bestuurderskampioen uitgeoefen om die nommer 1 op sy motor gedurende die 2026-seisoen te gebruik.<ref name="DHL" /> == Persoonlike lewe == Lando Norris is in [[Bristol]] gebore, sy ouers is Adam en Cisca Norris. Sy pa is 'n afgetrede pensioenfondsbestuurder,<ref name=":0" /> en is een van Bristol se rykste mense sowel as die 501ste rykste persoon in Brittanje.<ref name="wealth" /> Sy moeder is afkomstig uit die Vlaandere-streek van België.<ref name="Belg" /> Hy is die tweede oudste kind, met twee jonger susters en 'n ouer broer Oliver wat ook aan karting deelgeneem het op 'n mededingende vlak.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Norris het beide Britse en Belgiese burgerskap.<ref name=":3" /> Norris, wat aanvanklik in [[Woking]] naby die hoofkwartier van die McLaren-span gewoon het, het in 2022 na [[Monaco]] verhuis en finansiële redes aangevoer as die belangrikste rede vir sy skuif na die belastingparadys.<ref name="tax haven" /> == Galery == <gallery mode="packed"> Lando Norris, Formel 4 2015.JPG|Norris in Formule 4 in 2015. Lando Norris, Carlin F2 Team (42837180405).jpg|Norris in Formule 2 in 2018. 2018 Japanese Grand Prix Norris (31662861328).jpg|Vrydagtoetse in die [[McLaren]] MCL33 tydens die [[2018 Japannese Grand Prix]]. AI2019 United Autosports IMG 4123 (39811671093).jpg|Renmotor van United Motorsports waarmee Norris deelgeneem het aan die 24 uur van Daytona in 2018. </gallery> == Formule 1-uitslae == {{F1 bestuurders resultate legende (weergawe 4)}} <div class="overflowbugx" style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%" !Jaar !Inskrywer !Onderstel !Enjin !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 !21 !22 !23 !24 !Plek !Punte |-style="border-top:3px solid #aaaaaa" ! [[2018 Formule Een-seisoen|2018]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL33 | [[Renault]] <br />R.E.18 [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |[[2018 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />{{0}} |[[2018 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />{{0}} |[[2018 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />{{0}} |[[2018 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />{{0}} |[[2018 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />{{0}} |[[2018 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{0}} |[[2018 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />{{0}} |[[2018 Franse Grand Prix|FRA]]<br />{{0}} |[[2018 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />{{0}} |[[2018 Britse Grand Prix|GBR]]<br />{{0}} |[[2018 Duitse Grand Prix|DUI]]<br />{{0}} |[[2018 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />{{0}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />{{small|TD}} |[[2018 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />{{0}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Russiese Grand Prix|RUS]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Meksikaanse Grand Prix|MEX]]<br />{{small|TD}} |style="background:#F1F8FF;"|[[2018 Brasiliaanse Grand Prix|BRA]]<br />{{small|TD}} |[[2018 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />{{0}} | | | |bgcolor=efefef|'''–''' |bgcolor=efefef|'''–''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ! [[2019 Formule Een-seisoen|2019]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL34 | [[Renault]] <br />E-Tech 19 [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />{{small|12}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />{{small|6}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />{{small|18}}† |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />{{small|8}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2019 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Monaco Grand Prix|MON]]<br />{{small|11}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2019 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Franse Grand Prix|FRA]]<br />{{small|9}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />{{small|6}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Britse Grand Prix|GBR]]<br />{{small|11}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2019 Duitse Grand Prix|DUI]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />{{small|9}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />{{small|11{{smallsup|†}}}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />{{small|10}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />{{small|7}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Russiese Grand Prix|RUS]]<br />{{small|8}} |style="background:#CFCFFF;"|[[2019 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />{{small|11}} |style="background:#EFCFFF;"|[[2019 Meksikaanse Grand Prix|MEX]]<br />{{small|DNF}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />{{small|7}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Brasiliaanse Grand Prix|BRA]]<br />{{small|8}} |style="background:#DFFFDF;"|[[2019 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />{{small|8}} | | | |bgcolor=efefef|'''11''' |bgcolor=efefef|'''49''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2020 Formule Een-seisoen|2020]] |[[McLaren]] |[[McLaren]] MCL35 |[[Renault]] <br />E-Tech 20 [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=ffdf9f| [[2020 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br /><small>''3''</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Stiermarkse Grand Prix|STI]]<br /><small>5</small> |bgcolor=cfcfff| [[2020 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br /><small>13</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Britse Grand Prix|GBR]]<br /><small>5</small> |bgcolor=dfffdf| [[70ste Herdenking Grand Prix|70J]]<br /><small>9</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br /><small>10</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br /><small>7</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br /><small>4</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Toskaanse Grand Prix|TOS]]<br /><small>6</small> |bgcolor=cfcfff| [[2020 Russiese Grand Prix|RUS]]<br /><small>15</small> |bgcolor=efcfff| [[2020 Eifelse Grand Prix|EIF]]<br /><small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff| [[2020 Portugese Grand Prix|POR]]<br /><small>13</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]]<br /><small>8</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Turkse Grand Prix|TUR]]<br /><small>''8''</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Bahreinse Grand Prix|BAH]]<br /><small>4</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Sakhir Grand Prix|SAK]]<br /><small>10</small> |bgcolor=dfffdf| [[2020 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br /><small>5</small> | | | | | | | |bgcolor=efefef|'''9''' |bgcolor=efefef|'''97''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ! [[2021 Formule Een-seisoen|2021]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL35M | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M12 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=dfffdf| [[2021 Bahreinse Grand Prix|BHR]] <br /><small>4</small> |bgcolor=ffdf9f| [[2021 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]] <br /><small>3</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Portugese Grand Prix|POR]] <br /><small>5</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Spaanse Grand Prix|SPA]] <br /><small>8</small> |bgcolor=ffdf9f| [[2021 Monaco Grand Prix|MON]]<br /><small>3</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] <br /><small>5</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Franse Grand Prix|FRA]] <br /><small>5</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Stiermarkse Grand Prix|STI]] <br /><small>5</small> |bgcolor=ffdf9f| [[2021 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] <br /><small>3</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Britse Grand Prix|GBR]] <br /><small>4</small> |bgcolor=efcfff| [[2021 Hongaarse Grand Prix|HON]] <br /><small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff| [[2021 Belgiese Grand Prix|BEL]] <br /><small>14</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Nederlandse Grand Prix|NED]] <br /><small>10</small> |bgcolor=dfdfdf| [[2021 Italiaanse Grand Prix|ITA]] <br /><small>2</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Russiese Grand Prix|RUS]] <br /><small>7</small>{{Pictogram poleposition|f=1|p=1}} |bgcolor=dfffdf| [[2021 Turkse Grand Prix|TUR]] <br /><small>7</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Verenigde State Grand Prix|VSA]] <br /><small>8</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Meksikostad Grand Prix|MXS]] <br /><small>10</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 São Paulo Grand Prix|SAP]] <br /><small>10</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Katarse Grand Prix|KAT]] <br /><small>9</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]] <br /><small>10</small> |bgcolor=dfffdf| [[2021 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] <br /><small>7</small> | | |bgcolor=efefef|'''6''' |bgcolor=efefef|'''160''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ! [[2022 Formule Een-seisoen|2022]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL36 | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M13 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=cfcfff| [[2022 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />15 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />5 |bgcolor=ffdf9f| [[2022 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]]<br />^'''5'''3 |bgcolor=efcfff| [[2022 Miami Grand Prix|MIA]]<br /><small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf| [[2022 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />8 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Monaco Grand Prix|MON]]<br />6{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfffdf| [[2022 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />9 |bgcolor=cfcfff| [[2022 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />15 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Britse Grand Prix|GBR]]<br />6 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Franse Grand Prix|FRA]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />7 |bgcolor=cfcfff| [[2022 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />12 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Italiaanse Grand Prix|ITA]] <br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />4 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />10 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />6 |bgcolor=dfffdf| [[2022 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br />9 |bgcolor=efcfff| [[2022 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br />^'''7'''<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf| [[2022 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />6{{Pictogram vinnigste ronde}} | | |bgcolor=efefef|'''7''' |bgcolor=efefef|'''122''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ! [[2023 Formule Een-seisoen|2023]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL60 | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M14 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=cfcfff| [[2023 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />17 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]]<br />17 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />6 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />9 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Miami Grand Prix|MIA]]<br />17 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Monaco Grand Prix|MON]]<br />9 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />17 |bgcolor=cfcfff| [[2023 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />13 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />4 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 Britse Grand Prix|GBR]]<br />2 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />2 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Italiaanse Grand Prix|ITA]] <br />8 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />2 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />2 |bgcolor=ffdf9f| [[2023 Katarse Grand Prix|KAT]]<br />^'''3'''3 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />^'''4'''2 |bgcolor=dfffdf| [[2023 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br />5 |bgcolor=dfdfdf| [[2023 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br />^'''2'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff| [[2023 Las Vegas Grand Prix|LSV]]<br /><small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf| [[2023 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />5 | | |bgcolor=efefef|'''6''' |bgcolor=efefef|'''205''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ! [[2024 Formule Een-seisoen|2024]] | [[McLaren]] | [[McLaren MCL38]] | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M15 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=dfffdf| [[2024 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />6 |bgcolor=dfffdf| [[2024 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]]<br />8 |bgcolor=ffdf9f| [[2024 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />3 |bgcolor=dfffdf| [[2024 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />5 |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />^'''6'''2 |bgcolor=ffffbf| [[2024 Miami Grand Prix|MIA]]<br />1 |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]]<br />2 |bgcolor=dfffdf| [[2024 Monaco Grand Prix|MON]]<br />4 |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />2 |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />2{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=cfcfff| [[2024 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />^'''3'''20^† |bgcolor=ffdf9f| [[2024 Britse Grand Prix|GBR]]<br />3 |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />2{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfffdf| [[2024 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />5 |bgcolor=ffffbf| [[2024 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br />1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffdf9f| [[2024 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />3{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=dfffdf| [[2024 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />4{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf| [[2024 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfffdf| [[2024 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />^'''3'''4{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf| [[2024 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br />2 |bgcolor=dfffdf| [[2024 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br />^'''1'''6{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfffdf| [[2024 Las Vegas Grand Prix|LSV]]<br />6{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfffdf| [[2024 Katarse Grand Prix|KAT]]<br />^'''2'''10{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf| [[2024 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf|'''{{silwer}}''' |bgcolor=dfdfdf|'''374''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2025 Formule Een-seisoen|2025]] | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL39 | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M16 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=ffffbf| [[2025 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />^'''8'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />2 |bgcolor=ffdf9f| [[2025 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />3 |bgcolor=dfffdf| [[2025 Saoedi-Arabiese Grand Prix|SAU]]<br />4{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Miami Grand Prix|MIA]]<br />^'''1'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Emilia-Romagna Grand Prix|EMI]]<br />2 |bgcolor=ffffbf| [[2025 Monaco Grand Prix|MON]]<br />1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />2 |bgcolor=cfcfff| [[2025 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />18^† |bgcolor=ffffbf| [[2025 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf| [[2025 Britse Grand Prix|GBR]]<br />1 |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />^'''3'''2{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf| [[2025 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />1 |bgcolor=efcfff| [[2025 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br /><small>DNF</small> |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Italiaanse Grand Prix|ITA]]<br />2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfffdf| [[2025 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />7 |bgcolor=ffdf9f| [[2025 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />3 |bgcolor=dfdfdf| [[2025 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />2 |bgcolor=ffffbf| [[2025 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br />1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf| [[2025 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br />^'''1'''1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=000000 style=color:white| [[2025 Las Vegas Grand Prix|<span style=color:white;>LSV</span>]]<br /><small>DSQ</small>{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfffdf| [[2025 Katarse Grand Prix|KAT]]<br />^'''3'''4 |bgcolor=ffdf9f| [[2025 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />3 |bgcolor=ffffbf|'''{{Goud}}''' |bgcolor=ffffbf|'''423''' |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" ![[2026 Formule Een-seisoen|2026]]* | [[McLaren]] | [[McLaren]] MCL40 | [[Mercedes-Benz|Mercedes]] <br />F1 M17 E Performance [[V6-enjin|V6]] [[Turboaanjaer|t h]] |bgcolor=dfffdf| [[2026 Australiese Grand Prix|AUS]]<br />5 |bgcolor=ffffff| [[2026 Chinese Grand Prix|CHN]]<br />^'''4'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf| [[2026 Japannese Grand Prix|JPN]]<br />5 |bgcolor=dfdfdf| [[2026 Miami Grand Prix|MIA]]<br />^'''1'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff| [[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]]<br />^'''2'''<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff| [[2026 Monaco Grand Prix|MON]]<br /><small>DNF</small> |bgcolor=ffdf9f| [[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]]<br />3 |bgcolor=dfffdf| [[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]]<br />7 |bgcolor=dfffdf| [[2026 Britse Grand Prix|GBR]]<br />^'''3'''4 |bgcolor=dfffdf| [[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]]<br />7{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf| [[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]]<br />1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf| [[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]]<br />^'''3'''1 |bgcolor=| [[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] <br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Bahreinse Grand Prix|BHR]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Katarse Grand Prix|KAT]]<br />{{0}} |bgcolor=| [[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]]<br />{{0}} | |bgcolor=efefef|'''{{F1stat|NOR|seasonposition}}'''* |bgcolor=efefef|'''{{F1stat|NOR|seasonpoints}}'''* |-style="border-top:3px solid #aaaaaa" !Jaar !Inskrywer !Onderstel !Enjin !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 !21 !22 !23 !24 !Plek !Punte |} </div> * {{smallsup|†}} Kon nie die ren voltooi nie, maar is geklassifiseer omrede hy meer as 90% van die wedrenafstand afgelê het. * '''*''' Seisoen is nog aan die gang. == Verwysings == {{Verwysings|2|verwysings= <ref name=":0">{{cite web|url=https://www.bristolpost.co.uk/news/bristol-news/bristol-rich-list-2016-revealed-270|title=Bristol Rich List 2016 revealed: Who is worth the most money this year|first=Marc|last=Cooper|date=19 October 2016|website=bristolpost.co.uk|access-date=9 April 2018}}</ref> <ref name=":1">{{Cite web|last=Pinkham|first=Natalie|date=17 Mei 2020|title=In The Pink: Pinks talks racing and beyond with F1 starlet Lando Norris (time- 43:30)|url=https://play.acast.com/s/inthepink/fullepisode-pinkstalksracingandbeyondwithf1starletlandonorris|access-date=13 Julie 2020|website=acast}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|title=Oliver Norris {{!}} Racing career profile |url=https://www.driverdb.com/drivers/oliver-norris/|access-date=13 Julie 2020|website=DriverDB.com}}</ref> <ref name=":3">{{Cite web|title=Lando Norris F1 Driver Profile I PlanetF1|url=https://live.planetf1.com/f1-drivers/lando-norris|access-date=30 Julie 2020|website=live.planetf1.com}}</ref> <ref name="wealth">{{Cite web|url=https://www.bristolpost.co.uk/sport/other-sport/lando-norris-father-millionaire-wealth-1970987|title=Who is Adam Norris, millionaire father of Lando Norris, McClaren's new Bristol-born Formula 1 star?|first=Joseph|last=Wilkes|date=6 March 2019|website=bristolpost.co.uk|access-date=6 Maart 2019}}</ref> <ref name="Belg">{{Cite web|last=Tetaert|first=Chris|date=17 September 2019|title=Lance Stroll en Lando Norris: halve Belgen in de F1|url=https://sportmagazine.knack.be/sport/magazine/lance-stroll-en-lando-norris-halve-belgen-in-de-f1/article-normal-1510511.html|access-date=13 Julie 2020|website=Site-Sportmagazine-NL|language=nl}}</ref> <ref name="tax haven">{{Cite news|last=Benson|first=Andrew|date=30 November 2021|title=Lando Norris: 'I don't think there will be as much Mr Nice Guy'|work=[[BBC Sport]]|url=https://www.bbc.com/sport/formula1/59466111|access-date=1 Desember 2021}}</ref> }} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Norris, Lando}} [[Kategorie:Britse renjaers]] [[Kategorie:Engelse sportlui]] [[Kategorie:Formule Een-renjaers]] [[Kategorie:Geboortes in 1999]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Formule Een-Wêreldbestuurderskampioene]] 3izz2qe3t49x840nf8ng11wma3wayjp 1 264559 2963887 2906242 2026-08-30T19:34:16Z SpesBona 2720 + [[Sjabloon:Voorbladartikel]] 2963887 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} {{voorbladartikel |week = 36 |jaar = 2026 }} tqcm2d8sld4l13rrrh6uapapkcsmia5 0 285460 2963842 2963416 2026-08-30T18:00:56Z SpesBona 2720 Paar goed 2963842 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbyspan | land = Kenia | beeld = Kenteken van die Keniaanse nasionale rugbyspan.png | unie = [[Keniaanse Rugbyunie]] (KRU) | bynaam = ''Simbas'' (“die leeus”) | embleem = die [[leeu]] | stadion = [[RFUEA-veld]], [[Nairobi]] | kapasiteit = 6&nbsp;000 | kaptein = [[Daniel Sikuta]] | afrigter = {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Jerome Paarwater]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://citizen.digital/article/paarwater-back-as-simbas-head-coach-n316254 |title=Paarwater back as Simbas head coach |publisher=Citizen Sports |date=16 Maart 2023 |accessdate=16 November 2025}}</ref> <small>(sedert 2023)</small> | patroon_la1 = _Kenyaleft | patroon_b1 = _Kenyakitb | patroon_ra1 = _Kenyaright | patroon_sh1 = | patroon_so1 = _Kenyasocks16 | linkerarm1 = 3c7c7c | liggaam1 = dd2222 | regterarm1 = 3c7c7c | broek1 = 000000 | kouse1 = 000000 | patroon_la2 = _Kenyaleft | patroon_b2 = _Kenyakit | patroon_ra2 = _Kenyaright | patroon_sh2 = | patroon_so2 = _Kenyasocks16 | linkerarm2 = dd2222 | liggaam2 = 3c7c7c | regterarm2 = dd2222 | broek2 = 000000 | kouse2 = 000000 | statistiek = Statistiek | toetse = [[Darwin Mukidza]] (30)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=matches;team=35;template=results;type=player |title=Most matches |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 November 2025}}</ref> | toptoetspuntebehaler = [[Darwin Kinyangi]] (302)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=points;team=35;template=results;type=player |title=Most points |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 November 2025}}</ref> | meestedrieë = [[Darwin Kinyangi]] (13)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=tries;team=35;template=results;type=player |title=Most tries |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 November 2025}}</ref> | jongstespeler = | eerste = {{vlagikoon|Kenia|koloniaal}} '''Kenia''' ''wen teen'' [[Tanganjika]] {{vlagikoon|Tanganjika|1923}}<ref name="East Africa">{{en}} {{cite book |author1=M. Campbell |author2=E.J. Cohen |title=Rugby Football in East Africa 1909–1959 |year=1960 |publisher=Rugby Football Union of East Africa |pages=41}}</ref><br />([[Arusha]], [[Tanganjika]], 1954) | grootwen = {{KENru}} 96–3 {{NIGru-r}}<br />([[Nairobi]], [[Kenia]]; 10 Augustus 1987) | grootverloor = {{PORru}} 85–0 {{KENru-r}}<br />([[Doebai (stad)|Doebai]], [[Verenigde Arabiese Emirate]]; 12 November 2022) | Wêreldbekerverskynings = | jaar = | beste = | url = www.kru.co.ke | unieurl = }} Die '''Keniaanse nasionale rugbyspan''' ([[Engels]]: ''Kenya national rugby union team''; [[Swahili]]: ''Timu ya raga ya Kenya'') is die nasionale [[rugby]]span wat [[Kenia]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Hulle dra die bynaam ''Simbas'' (“die leeus”), genoem na die [[leeu]] (''Panthera leo''), Kenia se wapendier. Rugby word in Kenia geadministreer deur die [[Keniaanse Rugbyunie]] (''Kenya Rugby Union'', KRU; Swahili: ''Shirikisho la Raga Kenya'') wat in 1970 gestig is. Kenia word deur [[Wêreldrugby]] as ’n vlak drie-span erken. Die Keniaanse rugbyspan is tans (November 2025) 36ste op Wêreldrugby se wêreldranglys gelys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 November 2025}}</ref> Saam met [[Ivoriaanse nasionale rugbyspan|Ivoorkus]] en [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan|Zimbabwe]] is Kenia tradisioneel een van die sterker nasionale [[Afrika]]rugbyspanne na die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] en die [[Namibië|Namibiese]] [[Namibiese nasionale rugbyspan|''Welwitschias'']]. Rugby in Kenia dateer uit die [[Britse Ryk|Britse koloniale tydperk]] en word sedertdien sterk deur die voormalige koloniale mag beïnvloed. Kenia het in 1954 sy eerste toetswedstryd teen [[Tanganjika]] (nou [[Tanzanië]]) gespeel. Hulle tuisveld is die RFUEA-veld in [[Nairobi]] wat in 1955 vir ’n Oos-Afrika-span teen die [[Britse en Ierse Leeus|Britse Leeus]] voorberei is. Die span het tydens die Afrikabeker twee titels ingepalm, vier keer in die derde en vier keer in die vierde plek geëindig. Hulle kon nog nie vir ’n [[rugbywêreldbeker]]toernooi kwalifiseer nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.kenyarfu.com/index.php/about-us |title=About Us – Kenya Rugby Union |publisher=[[Keniaanse Rugbyunie]] |accessdate=5 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905215808/http://www.kenyarfu.com/index.php/about-us |archive-date=5 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Keniaanse span speel tradisioneel in rooi truie met swart broeke en groen sokkies – wat aan die kleure van die [[vlag van Kenia]] ontleen is. Een voormalige Keniaanse rugbyspeler is in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Keniaanse Rugbyunie}} Die beheerliggaam vir rugby in Kenia is die Keniaanse Rugbyunie (Engels: ''Kenya Rugby Union'', KRU; Swahili: ''Shirikisho la Raga Kenya''). Die KRU is in 1970 gestig en het in 1990 ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref name="Wêreldrugby">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/africa/kenya |title=Kenya |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 November 2025}}</ref> Daarbenewens was die Keniaanse Rugbyunie ’n stigterslid van die Konfederasie van Afrikarugby (Engels: ''Confederation of African Rugby''; Frans: ''Confédération africaine de rugby''; nou [[Rugby Afrika]], RA) wat in 1986 in [[Tunis]] deur agt beheerliggame gestig is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyafrique.com/unions/ |title=Rugby Africa Unions |publisher=[[Rugby Afrika]] |date=2020 |accessdate=16 November 2025}}</ref> Die hoogste rugbyliga in Kenia is die Keniaanse Beker met elf spanne. Die meeste spelers van die Keniaanse nasionale span speel in dié liga. Van die ander spelers is veral in veral in Suid-Afrika of [[Europa]] op professionele vlak aktief. Naas die amptelike nasionale span roep die Keniaanse Rugbyunie ook ander keurspanne byeen. Net soos ander rugbylande beskik Kenia oor ’n o/20-nasionale span wat aan die [[Wêreldrugby o/20-trofee]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/u20/trophy |title=World Rugby U20 Trophy |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 November 2025}}</ref> Die ''Kenia Sevens'' is die Keniaanse [[sewesrugby]]span. Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. == Geskiedenis == === Invoering en vestiging van rugby === Aan die begin van die 20ste eeu het [[Verenigde Koninkryk|Britse]] setlaars rugby na die destydse kolonie [[Brits-Oos-Afrika]] saamgebring; in 1909 is die eerste gedokumenteerde wedstryd gespeel.<ref name="History">{{en}} {{cite web |url=http://www.kenyarfu.com/KRFU%20DOCS/Kenya%20Rugby%20History%20Highlights.pdf |title=Kenya Rugby Historical Highlights |publisher=[[Keniaanse Rugbyunie]] |accessdate=4 Februarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204162006/http://www.kenyarfu.com/KRFU%20DOCS/Kenya%20Rugby%20History%20Highlights.pdf |archive-date=4 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Aan die begin is slegs “wit” setlaars toegelaat om rugby te speel, terwyl inheemses verbied is om dié sport te beoefen.<ref name="Review">{{en}} {{cite web |url=http://wesclark.com/rrr/kenya_rugby.html |title=A Review of Kenyan Rugby |publisher=Wesclark |author=Michael Mundia Kamau |accessdate=22 Februarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222001453/http://wesclark.com/rrr/kenya_rugby.html |archive-date=22 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Rugbyvoetbalunie van Kenia (Engels: ''Rugby Football Union of Kenia'', “RFUK”) is in Augustus 1921 gestig en het teen 1923 operasioneel geword, nadat die eerste klub in Kenia, Nairobi-distrik, weens sy oorvleuelende sterkte in Nondescripts RFC en Harlequins verdeel is (moenie verwar word met die Kenia Harlequin FC nie).<ref name="History" /> Van die vroeë toernooie sluit in die Nairobi-distrikkampioenskap van 1925 af, die Enterprise-beker sedert 1930 en ’n Koninklike Gewapende Magte-toernooi sedert 1937.<ref name="History" /> Van die 1920’s tot die 1950’s het verskeie noemenswaardige spanne toere na Kenia onderneem, waaronder keurspanne van die [[Universiteit van Kaapstad]], [[Universiteit Stellenbosch]] en in 1951 ’n saamgestelde Universiteitspan ([[Universiteit van Oxford|Oxford]] en [[Universiteit van Cambridge|Cambridge]]). Hierdie wedstryde is op die Mitchell Park-stadion gehuisves, voordat een jaar later die RFUEA-veld in [[Nairobi]] opgerig is.<ref name="History" /> In 1950 is die [[Oos-Afrikaanse nasionale rugbyspan]] gestig as keurspan vir die beste spelers uit die kolonies Kenia, [[Tanganjika]] (nou [[Tanzanië]]) en [[Uganda]] na aanleiding van die [[Britse en Ierse Leeus|Britse Leeus]]. Dié span is ook ''Tuskers'' genoem, ’n term wat na [[Savanne-olifant]]e met baie groot [[slagtand]]e verwys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://kenyapage.net/rugby/history/early.html |title=The Early Days of Kenya Rugby |website=KenyaPage.Net |accessdate=12 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240912165317/https://kenyapage.net/rugby/history/early.html |archive-date=12 September 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die ''Tuskers'' het gedurende die drie daaropvolgende dekades verskeie toere onderneem, onder andere na [[Engeland]] (in 1966) en [[Ierland]] (in 1972). Net só het hulle ook in Nairobi teen besoekende spanne te staan gekom, waaronder die Britse Leeus (in 1955 en 1962), die [[Britse Barbarians|Barbarians]] (in 1958), die Suid-Afrikaanse [[Springbokke]] (in 1961) en die [[Walliese nasionale rugbyspan|Walliese span]] (in 1964).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1955-south-africa/ |title=1955 South Africa |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=16 November 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lions-tour.com/1962-south-africa/ |title=1962 South Africa |publisher=Lions-Tour.com |accessdate=16 November 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/157 |title=1960/61 South Africa tour to Europe and East Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/173 |title=1964 Wales tour to Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> In 1953 het Tanganjika en Uganda as subunies by die RFUK aangesluit om die ''Rugbyvoetbalunie van Oos-Afrika'' (Engels: ''Rugby Football Union of East Africa'', “RFUEA”) te vorm.<ref>{{en}} {{cite book|author=John Nauright|title=Sports around the World: History, Culture, and Practice &#91;4 volumes&#93;: History, Culture, and Practice|url=https://books.google.com/books?id=mYBtMajLAaAC&pg=PA146|date=6 April 2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-301-9|pages=146–}}</ref> In 1954 het ’n Keniaanse span in [[Arusha]] vir die eerste keer teen ’n Tanganjikaanse span gespeel en hierdie ontmoeting gewen. Dit het gedien as ’n seleksieproef vir die ''Tuskers'' se toer na die [[Koperstreek]] in [[Noord-Rhodesië]] later dieselfde jaar.<ref name="East Africa" /> In 1955 is die wedstryd weer gespeel en dié keer het Tanganjika met 11–3 geseëvier. In 1956 is in Arusha die derde wedstryd tussen albei spanne gereël wat Kenia met 13–0 gewen het.<ref name="East Africa" /> In 1956 is die RFUK, wat nog slegs formeel bestaan het, ontbind, aangesien die subunies reeds op hul eie lede van die RFUEA was. In 1958 het ’n Keniaanse span die Ugandese s’n met 21–11 geklop.<ref name="East Africa" /> Vir beide die Keniaanse span en die ''Tuskers'' is dikwels spelers van ander Oos-Afrikaanse lande gekeur en ook spelers met ’n Europese afkoms opgeroep. Hoewel die uitslae soms eensydig was, het hierdie wedstryde rugby in Kenia gewild gemaak.<ref name="History" /> === Onafhanklikheid en integrasie === In 1963 het Kenia sy [[onafhanklikheid]] verkry. Ná die gepaardgaande einde van die rassesegregasie in die skoolstelsel is die inheemse bevolking (of ten minste die hoër klas) toegelaat om eliteskole soos ''Duke of York'' en ''Prince of Wales'' te besoek wat tradisionele rugbyvestings was. Spelers soos Chris Onsotti, John Gichinga, Dennis Awori, George Kariuki, Jackson “Jacko” Omaido en Jim Owino was deel die eerste generasie van inheemse Keniaanse rugbyspelers. Hierdie eerste spelergenerasie het ’n belangrike grondslag geleë vir die daaropvolgende spelergenerasie wat die Keniaanse rugby verder laat opbloei het.<ref name="Review" /> In 1970 is daar besluit om die bestaande plaaslike subunies in die [[Keniaanse Rugbyunie]] (Engels: ''Kenya Rugby Union'', KRU; Swahili: ''Shirikisho la Raga Kenya'') met sy setel in Nairobi te verenig. In dieselfde jaar is die Keniaanse Beker vir die eerste keer beslis.<ref name="History" /> In 1972 het Ted Kabetu die eerste inheemse speler geword wat vir die ''Tuskers'' uitgedraf het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.paukwa.or.ke/story-series/kewachezaji/watembezi-rfc/ |title=Watembezi RFC |publisher=paukwa.or.ke |date=2024 |accessdate=16 November 2025}}</ref> ’n Toestroom van Tanzaniese spelers het aan die Keniaanse span ’n hupstoot besorg. Gedurende die vroeë 1970’s het verskeie Engelse klubs na Kenia begin toer vir nieamptelike toetse teen die Oos-Afrikaners. Dit sluit ’n byna-oorwinning oor [[Harlequins]] in, nadat hulle naelskraap met 15–20 geklop is. Ná uitnodigings in plaaslike dagblaaie aan Afrikarugbyspelers is Miro RFC as ’n uitnodigingspan soortgelyk aan die [[Britse Barbarians]], of meer plaaslik, die Scorpions RFC, gestig. Miro was ’n span vir “swart” spelers en het twee “wit” spelers (Doug Hamilton en Pat Orr) ingesluit; dié span het ’n belangrike rol gespeel om rugby onder Afrikane in Kenia te vestig. In 1976 het die span teen Rugby Roma Olimpic gespeel en met 20–12 gewen. Die span is egter ontbind oor vrae rakende die rasseseleksie van spelers. Die Oos-Afrikaanse keurspan, wat teen die middel-1970’s uit beide “swart” en “wit” spelers bestaan het, het teen Zambië te staan gekom; hulle kon vier van hul vyf toetswedstryde wen. Teen dié tyd het sommige klubs begin vou weens die migrasie van “wit” spelers. Ondanks die vordering het daar konflik ontstaan tussen die Keniaanse spelers en die talle klubs wat steeds deur uitgewekenes bestuur is; in 1979 het die Miro RFC weer begin speel en kon teen Blackheath FC met 32–19 seëvier wat aan die “swart” rugbyspelers nuwe hoop besorg het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://johnkagagi.com/those-magnificent-flying-minds/ |title=Miro RFC: Those magnificent flying minds |publisher=johnkagagi.com |author=John Kagagi |date=30 Junie 2021 |accessdate=16 November 2025}}</ref> In 1977 is beide Mean Machine RFC en Mwamba RFC as aparte spanne vir inheemse spelers gestig.<ref name="History" /> Mean Machine, ’n verteenwoordigende span van die Nairobi-universiteit bestaande uit spelers soos Absalom “Bimbo” Mutere, Tom Oketch en Joe “JJ” Masiga, het die Keniaanse beker in die eerste seisoen ingepalm. Dit was veral ’n noemenswaardige prestasie omdat rugby in Kenia destyds steeds ’n “wit” oorheersde sport was met klubs soos Kenya Harlequins, Nondescripts, Impala en Western Kenya/Oribis.<ref name="Review" /> Volgens die historikus Michael Mundia Kamau het met die stigting van Mean Machine by die [[Universiteit van Nairobi]] die transformasie in Keniaanse rugby afgeskop. Sedertdien beoefen in Kenia veral inheemse studente rugby.<ref name="Richards">{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich |publisher=Mainstream |location=Edinburgh |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5 |pages=[https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich/page/278 278]}}</ref> Black Blad RFC van die Kenyatta Universiteitskollege het in die volgende jaar die beker ingepalm. Dit was veral spelers van die tweede generasie wat ’n leidende rol gespeel het by die stigtings van albei klubs.<ref name="Review" /> As gevolg van die mislukte [[staatsgreep]]poging teen president [[Daniel arap Moi]] in Augustus 1982 en die daaropvolgende sluiting van die Nairobi-universiteit moes die Mean Machine RFC sy speelprogram vir een jaar staak.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://meanmachine.co.ke/history/the-political-era/ |title=The Political Era 1983 – 1987 |publisher=Mean Machine FC |date=2009 |accessdate=8 Junie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608030517/http://meanmachine.co.ke/history/the-political-era/ |archive-date=8 Junie 2010}}</ref> Die beheerliggame van Kenia, Uganda en Tanzanië het toenemend uitmekaar gespat en hul belangstelling in die Oos-Afrikaanse keurspan het aansienlik verdwyn. In 1982 het die ''Tuskers'' hul laaste toer onderneem. Aan die ander kant het die Keniaanse Rugbyunie van 1979 af aktief daarop gefokus dat die voorheen verwaarloosde nasionale span elke jaar minstens een toetswedstryd teen ander Afrikaspanne speel. Gedurende die 1980’s het hulle veral teen [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan|Zimbabwe]], Zambië, Madagaskar en Nigerië te staan gekom. Veral Zimbabwe en ná 1990 se onafhanklikwording het [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]] groot mededingers vir Kenia in die Afrikabeker en die [[rugbywêreldbeker]]kwalifiserings geword. In Januarie 1986 was die Keniaanse beheerliggaam in [[Tunis]] een van die stigterslede van die vastelandse beheerliggaam Konfederasie van Afrikarugby (Engels: ''Confederation of African Rugby''; Frans: ''Confédération africaine de rugby''; nou [[Rugby Afrika]], RA). Die ander stigterslede was [[Ivoriaanse Rugbyfederasie|Ivoorkus]], Madagaskar, Marokko, Senegal, Seychelle, Tanzanië en Tunisië.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyafrique.com/about-us/ |title=About us |publisher=[[Rugby Afrika]] |accessdate=16 November 2025}}</ref> In 1985 het die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]), wat destyds baie eksklusief was en slegs agt lede gehad het, op die invoering van die [[rugbywêreldbeker]]toernooi besluit. Vir die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] het die IRVR nege spanne vir deelname genooi, maar Kenia het geen uitnodiging ontvang nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1987-rugby-world-cup/the-world-cup-is-born |title=1987 Rugby World Cup: The long road to the cup |publisher=New Zealand History |date=2021 |accessdate=16 November 2025}}</ref> === Langdurige krisis === In 1990 het die Keniaanse Rugbyunie by die Internasionale Rugbyvoetbalraad aangesluit<ref name="Wêreldrugby" /> en in dieselfde jaar is rugby as ’n skoolsport by [[Hoërskool|hoërskole]] ingevoer.<ref name="History" /> Die Keniane het egter nie aan die [[Rugbywêreldbeker 1991]]-kwalifisering deelgeneem nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/171?Stagione=1991 |title=1991 Rugby World Cup – African qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> Oor die algemeen het die Keniaanse rugbysport gedurende die 1990’s in ’n krisis verkeer. Een van die redes was die tragiese dood van Ken Kanyi in 1992, wie as een van die land se beste spelers beskou is. Hy is tydens ’n toernooi van die Impala RFC onder ongelukkige omstandighede dood, waarna byna ’n hele spelergenerasie die sport laat vaar het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.standardmedia.co.ke/sunday-magazine/article/2000199365/kenyan-rugby-has-mauled-and-rucked-its-way-to-the-top |title=Oyunga Pala |publisher=The Standard |date=18 April 2016 |accessdate=16 November 2025}}</ref> Die nasionale span moes opnuut opgebou word en kon slegs op ’n sporadiese vlak toetswedstryde speel. Daarbenewens het die variant [[sewesrugby]] ’n toenemende mededinger geword, wat veral danksy internasionale suksesse in gewildheid gegroei het. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1995]]-kwalifisering is Kenia deur beide Zimbabwe en Namibië geklop, terwyl hulle teen Arabië ’n naelskraapse oorwinning kon behaal, waarmee hulle die hooftoernooi misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/171?Stagione=1995 |title=1995 Rugby World Cup – African qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1999]]-kwalifisering kon die Keniane Arabië verslaan, terwyl hulle teen Tunisië verloor het, waarmee hulle met ’n swakker punteverskil weer uitgeskakel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/171?Stagione=1999 |title=1999 Rugby World Cup – African qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> [[Lêer:National Guard sponsorship of USA Rugby (3309784330).jpg|duimnael|Kenia teen die Weermag se nasionale wag in 2009]] Daarna het die Keniaanse rugby ’n stewige vordering beleef, nadat die spel se gewildheid onder die bevolking gegroei het. Nuwe toernooie het met meer geleenthede vir toetswedstryde gepaard gegaan wat die voorheen jarelange pouses beëindig het. Nadat die eerste Afrikabeker in 2000 nog sonder Kenia beslis is,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2000 |title=2000 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> het die ''Simbas'' een jaar later die tweede afdeling se finale rondte in die tweede plek agter Madagaskar afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/36?Stagione=2001 |title=2001 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> In die tweede afdeling van die Afrikabeker 2002, wat ook as [[Rugbywêreldbeker 2003]]-kwalifisering gedien het, het op die naelskraapse oorwinning oor Kameroen ’n ewe naelskraapse nederlaag teen Uganda gevolg, waarmee hulle die daaropvolgende rondte misgeloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/37?Stagione=2002 |title=2002 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> Van die Afrikabeker 2003 af het die span in die eerste afdeling gespeel, waar hulle tweede agter Namibië geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2003 |title=2003 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> Een jaar later het hulle dieselfde uitslag behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2004 |title=2004 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> Ook in 2004 het die Keniane die eerste jaarlikse wedstryd om die nuwe Elgonbeker teen Uganda met 18–8 beklink. Tydens die Afrikabeker 2005 het hulle hul groep weer in die tweede plek afgesluit, dié keer agter die Marokkane.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2005 |title=2005 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> Een jaar later was die Afrikabeker 2006 gelyktydig deel van die [[Rugbywêreldbeker 2007]]-kwalifisering. Die span kon beide Tunisië en Namibië tuis klop, terwyl hulle twee wegnederlae gely het; as gevolg van hul swakker punteverskil is hulle weer uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2006 |title=2006 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> Tydens die Afrikabeker 2007 het die Keniane hul groepwedstryde teen Marokko en Kameroen gewen. In die halfeindstryd het hulle teen Uganda vasgeval, terwyl hulle in die uitspeelwedstryd om die derde plek oor Ivoorkus met 20–17 geseëvier het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2007 |title=2007 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> Die Afrikabeker 2008/09 het oor twee jaar gestrek en as die [[Rugbywêreldbeker 2011]]-Afrikakwalifisering gedien. Ná ’n oorwinning oor Kameroen en ’n nederlaag teen Tunisië het die Keniane hul groep tweede afgesluit en die halfeindrondte misgeloop, waarmee hulle ook versuim het om vir die toernooi te kwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2008%2F09 |title=2008/09 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> === Geleidelike vestiging === [[Lêer:Hage-geingob-stadium inside2018.jpg|duimnael|Kenia teen Namibië tydens die Afrikabeker 2018 op die Hage Geingob Rugbystadion in [[Windhoek]]]] [[Lêer:Canada vs. Kenya, Qualifier in Marseille, November 2018.jpg|duimnael|Kenia teen Kanada tydens die rugbywêreldbekerkwalifisering in [[Marseille]] in 2018]] Marokko en Namibië het weens finansiële beperkings hulself onttrek aan die Afrikabeker 2011. Die gasheer Kenia het die afwesigheid van albei gunstelinge benut, Tunisië in die eindstryd met 16–7 verslaan en daarmee vir die eerste keer die vastelandse toernooi beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2011 |title=2011 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> Tydens die Afrikabeker 2012 het die Keniane in die halfeindstryd teen hul buurland Uganda vasgeval, maar in die uitspeelwedstryd om die derde plek Tunisië geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2012 |title=2012 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> Die Afrikabeker 2013 is in Madagaskar beslis en dit was deurslaggewend vir die Keniaanse rugby. In die halfeindstryd het die nasionale span Uganda getroef en in die eindstryd Zimbabwe, waarmee hulle hul tweede vastelandse titel ingepalm het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2013 |title=2013 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> In 2014 het die Keniane onder die naam “Simba XV” aan die [[Suid-Afrika]]anse [[Vodacombeker]] deelgeneem. Hulle het hul tuiswedstryde in [[Kaapstad]] gespeel en hul openingswedstryd teen die [[Oostelike Provinsie]] met 17–10 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.sarugby.co.za/article.aspx?id=2349414&leagueid=1734 |title=Simba off to a winning start |publisher=[[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] |date=8 Maart 2014 |accessdate=1 Julie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160701195941/http://www.sarugby.co.za/article.aspx?id=2349414&leagueid=1734 |archive-date=1 Julie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Keniane is egter in hul oorblywende ses wedstryde verslaan en het die suidelike afdeling in die sewende plek afgesluit. Die toernooideelname was vir die Keniaanse span ’n goeie voorbereiding op die daaropvolgende Afrikabeker 2014, wat saam met die 2013-toernooi getel het as die vastelandse [[Rugbywêreldbeker 2015]]-kwalifisering. Die Keniane kon in die eerste wedstryd Namibië klop en Madagaskar afransel. Nadat hulle egter deur Zimbabwe verslaan is, is hulle gelyk aan punte met Namibië en Zimbabwe uit die kwalifisering geskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2014 |title=2014 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> In Mei 2015 het Kenia vir die eerste keer sedert die Oos-Afrikaanse keurspan se wedstryde in die 1970’s en 1980’s weer teen Europese spanne te staan gekom en [[Portugese nasionale rugbyspan|Portugal]] in ’n toetswedstryd op die RFUEA-veld met 41–15 geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nation.co.ke/sports/rugby/Kenya-Simbas-go-on-the-rampage-against-Portugal/-/1106/2734944/-/e703u6/-/index.html |title=Kenya Simbas go on the rampage against Portugal |publisher=Daily Nation |date=30 Mei 2015 |accessdate=29 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191229213225/https://www.nation.co.ke/sports/rugby/Kenya-Simbas-go-on-the-rampage-against-Portugal/-/1106/2734944/-/e703u6/-/index.html |archive-date=29 Desember 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die daaropvolgende Afrikabeker 2015 het die span ná nederlae teen Zimbabwe en Namibië, asook ’n oorwinning oor Tunisië in die derde plek afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2015 |title=2015 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> Een jaar later het Kenia tydens die Afrikabeker 2016 as naaswenner agter Namibië geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2016 |title=2016 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> Ook in 2016 het die [[Keniaanse Rugbyunie]] ’n borgskapstransaksie met Sportpesa ter waarde van KES&nbsp;607 miljoen onderteken. Dit is die winsgewendste borgskapstransaksie in die Keniaanse rugbygeskiedenis. Die inkomste sal nie net die sewes- en mansspanne se ontwikkeling steun nie, maar ook die vroue- en jeugspanne s’n.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nation.co.ke/sports/rugby/Betting-firm-SportPesa-KRU-sign-Sh600m-deal/1106-3303754-6kxx5u/index.html |title=Betting firm SportPesa, KRU sign Sh600m deal |author=Isaac Swila |publisher=Daily Nation |date=20 Julie 2016 |accessdate=29 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191229210008/https://www.nation.co.ke/sports/rugby/Betting-firm-SportPesa-KRU-sign-Sh600m-deal/1106-3303754-6kxx5u/index.html |archive-date=29 Desember 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In September 2016 het die Keniaanse Rugbyunie formeel aansoek gedoen om aan die Suid-Afrikaanse [[Curriebeker]] deel te neem,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.the-star.co.ke/sports/2016-09-06-kenya-eye-currie-cup/ |title=Kenya eye Currie Cup |publisher=The Star |author=William Nuguna |date=6 September 2016 |accessdate=29 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191229210007/https://www.the-star.co.ke/sports/2016-09-06-kenya-eye-currie-cup/ |archive-date=29 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> maar hulle kon geen ooreenkoms met die [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] bereik nie. Die Afrikabekertoernooie in 2017 en 2018 het gesamentlik as [[Rugbywêreldbeker 2019]]-Afrikakwalifisering gedien en Kenia het albei toernooie tweede agter Namibië geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2017 |title=2017 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2018 |title=2018 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> Gevolglik het die span die uitspeelrondte om die laaste plek vir die hooftoernooi gehaal. Tydens die in November 2018 in [[Marseille]] besliste uitspeelrondte is die Keniane egter deur [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]], [[Hongkongse nasionale rugbyspan|Hongkong]] en [[Duitse nasionale rugbyspan|Duitsland]] verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/176?Stagione=2019 |title=2019 Rugby World Cup – Qualifiers repechage |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> Nadat die toernooi twee keer vanweë die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] gekanselleer is, het die Keniane wel deelgeneem aan die Afrikabeker 2021/22, wat by uitsteek oor twee jaar gestrek het. Die eerste rondte, wat in 2021 in Nairobi beslis is, het met ’n naelskraapse nederlaag teen Senegal en ’n maklike oorwinning oor Zambië afgeskop, waarmee die Keniane die uitklopfase gehaal het. Om epidemiologiese redes is dit in Julie 2022 in die Franse stede [[Marseille]] en [[Aix-en-Provence]] beslis. Ná hul kwarteindstrydoorwinning oor Uganda en hul naelskraapse halfeindstrydoorwinning oor Algerië is die span egter in die eindstryd deur die Namibiërs verneder.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/731445/qualifier-africa-one-rugby-world-cup-france-2023 |title=Namibia win Rugby Africa Cup to secure place at Rugby World Cup 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=10 Julie 2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> Daarmee het die Keniane weer die interkontinentale kwalifisering vir die [[Rugbywêreldbeker 2023]] gehaal, wat in [[Doebai (stad)|Doebai]] beslis is. Hulle het dié keer egter teen die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]], Portugal en Hongkong vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/777606/rugby-world-cup-2023-final-qualification-tournament-match-day-three-recap |title=Samuel Marques kicks Portugal to Rugby World Cup 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=18 November 2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> Tydens die Afrikabeker 2024 het die Keniane in die halfeindstryd teen Algerië ’n verrassende 12–20-nederlaag gely, waarna hulle in die bronseindstryd teen Namibië met 27–38 vasgeval het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://scrummage.co.ke/2024/07/28/4th-for-kenya-simbas-in-rugby-africa/ |title=4th place for Kenya Simbas in 2024 Rugby Africa Cup after Namibia loss |publisher=[[Rugby Afrika]] |date=28 Julie 2024 |accessdate=16 November 2025}}</ref> Die Afrikabeker 2025 was deel van die [[Rugbywêreldbeker 2027]]-kwalifisering, maar Kenia het in die halfeindstryd naelskraap teen die Zimbabwiërs met 23–29 vasgeval en hulle is ook in die bronseindstryd deur die Algeryne met 15–5 geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/1001963/zimbabwe-namibia-rugby-africa-cup-final-2025 |title=Zimbabwe hold on to book first Rugby World Cup spot since 1991 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=19 Julie 2025 |accessdate=16 November 2025}}</ref> == Kleure, embleem en bynaam == [[Lêer:Lion waiting in Namibia.jpg|duimnael|Die [[leeu]], embleem van die Keniaanse nasionale rugbyspan]] Kenia speel tradisioneel in ’n rooi trui met swart-rooi-groen moue, swart broeke en groen-rooi sokkies, die kleure van die [[Vlag van Kenia|nasionale vlag]]. Hul alternatiewe trui is groen met swart-rooi-groen moue, swart broeke en groen-rooi sokkies. Die huidige truiverskaffer is die Britse sportuitruster [[Umbro]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.pulsesports.co.ke/rugby/story/new-era-as-kenya-rugby-union-secure-deal-with-international-kit-makers-2024010509023331673 |title=RUGBY New era as Kenya Rugby Union secure deal with international kit makers |publisher=Pulse Sports |author=Festus Chuma |date=5 Januarie 2024 |accessdate=16 November 2025}}</ref> en die truiborg is die Keniaanse dobbelmaatskappy SportPesa.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nation.africa/kenya/sports/rugby/sportpesa-make-timely-return-to-rugby-sponsorship-4049288 |title=SportPesa make timely return to rugby sponsorship |publisher=[[Daily Nation]] |author=Ayumba Ayodi |date=9 Desember 2022 |accessdate=16 November 2025}}</ref> Die beheerliggaam se kenteken verskyn op die regterbors, die truiverskaffer se kenteken links en die borgkenteken in die middel. Die [[Keniaanse Rugbyunie]] se kenteken, wat ook op die trui verskyn, toon ’n Leeu, Kenia se wapendier, en die belettering ''KENYA RUGBY''. Die nasionale span se bynaam is ''Simbas'' ([[Swahili]] vir: “die leeus”). == Tuisstadion == [[Lêer:RFUEA looking SouthWest.png|duimnael|Die [[RFUEA-veld]] in [[Nairobi]], tuiste van Keniaanse rugby]] Kenia se tuisstadion is die [[RFUEA-veld]] in [[Nairobi]] met ’n kapasiteit van sowat 6&nbsp;000. Dit is in besit van die [[Keniaanse Rugbyunie]] en word vir amper al die tuiswedstryde gebruik. Die Keniaanse regering het intussen grond vir die oprigting van ’n nuwe stadion beskikbaar gestel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.dw.com/en/rugby-in-africa-much-more-than-the-springboks/a-66042836 |title=Rugby in Africa: Much more than the Springboks |publisher=[[Deutsche Welle]] |author=Jonathan Harding |date=28 Junie 2023 |accessdate=18 Februarie 2025}}</ref> == Toetswedstryde == Kenia het 84 van sy 149 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 56,38%. Kenia se statistieke in toetswedstryde teen alle lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen November 2025):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=team;team=35;template=results;type=team;view=opposition |title=International Rugby Union Statistics – Kenya |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 November 2025}}</ref> {| class="sortable wikitable" ! Teenstander ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{ALGru}} || 3 || 1 || 2 || 0 || 33,33 |- | [[Lêer:GCC Flag.svg|20px]] Arabië || 4 || 4 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{BOTru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{BRAru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{CHIru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{GERru}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0,00 |- | {{HKGru}} || 7 || 1 || 5 || 1 || 14,29 |- | {{CIVru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{CMRru}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{CANru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{MADru}} || 4 || 1 || 2 || 1 || 25,00 |- | {{MARru}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 50,00 |- | {{MAUru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NAMru}} || 15 || 3 || 12 || 0 || 20,00 |- | {{NIGru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{PORru}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 50,00 |- | {{RUSru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{SENru}} || 3 || 2 || 1 || 0 || 66,67 |- | {{ESPru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{vlagland|Tanganjika|1923}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{TUNru}} || 10 || 8 || 2 || 0 || 80,00 |- | {{UGAru}} || 44 || 30 || 12 || 2 || 68,18 |- | {{UAEru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ZAMru}} || 8 || 7 || 1 || 0 || 87,50 |- | {{ZIMru}} || 24 || 9 || 15 || 0 || 37,50 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''149''' || '''84''' || '''61''' || '''4''' || '''56,38''' |} == Rekords == === Wêreldbekerrekord === Kenia kon tot dusver nog nie vir ’n [[rugbywêreldbeker]]toernooi kwalifiseer nie. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Nie genooi nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Nie deelgeneem nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Afrikabeker === Kenia neem sedert 2001 aan die tweejaarlikse Afrikabeker deel. Hulle het sedertdien twee toernooie gewen. * Titeloorwinnings (2): 2011, 2013 === Ander toetswedstryde === [[Lêer:Elgon Cup 2007.png|duimnael|upright|Die Elgonbeker in 2007]] Vanweë sy laat vestiging in 1981 het Kenia gedurende die amateurtydperk min toere volgens die ou tradisie onderneem, aangesien dit teen die jaar 2000 tot ’n einde gekom het. Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Noordelike Halfrond tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se [[midjaarrugbytoetsreeks]] vertrek Europese spanne na Kenia en gedurende Novembermaand se [[eindjaarrugbytoetsreeks]] reis die Keniane na Europa. As deel daarvan ding Kenia sedert 2004 met Uganda om die Elgonbeker mee (genoem na [[Elgon]], ’n [[berg]] op die grens tussen Kenia en Uganda).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irb.com/rugbyandtheolympics/news/newsid%3D2033337.html?att=&cid=rssfeed |title=Helen Buteme: A breakthrough year |publisher=[[Wêreldrugby]] |author=Helen Buteme |date=4 September 2009 |accessdate=12 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012033540/http://www.irb.com/rugbyandtheolympics/news/newsid%3D2033337.html?att=&cid=rssfeed |archive-date=12 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Buite die Afrikabeker neem die span ook aan die sporadiese Victoriabeker deel, saam met die Oos-Afrikaanse lande Uganda, Zambië en Zimbabwe. Wedstryde teen nie-Afrikaspanne is skaars. == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Keniaanse span gevorm tydens die Rugbywêreldbeker 2023-uitspeelrondte: {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers ''(backs)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub |- | [[Samuel Asati]] || [[Skrumskakel]] || Kenya Commercial Bank SC |- | [[Brian Tanga]] || Skrumskakel || Kabras Sugar RC |- | [[Samson Onsumu]] || Skrumskakel || Menengai Oilers RC |- | [[Amon Wamalwa]] || [[Losskakel]] || Homeboyz RC |- | [[Geoffrey Ominde]] || Losskakel || Menengai Oilers RC |- | [[Bryceson Adaka]] || [[Senter]] || Kabras Sugar RC |- | [[John Okoth]] || Senter || Menengai Oilers RC |- | [[Peter Kilonzo]] || Senter || Kenya Commercial Bank SC |- | [[Timothy Omela]] || [[Vleuel]] || Menengai Oilers RC |- | [[Beldad Peter Ogeta Obia]] || Vleuel || Menengai Oilers RC |- | [[Jacob Ojee]] || Vleuel || Kenya Commercial Bank SC |- | [[Geoffrey Okwach]] || Vleuel || Kenya Commercial Bank SC |- | [[Darwin Mukidza]] || [[Heelagter]] || Kenya Commercial Bank SC |} | | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Voorspelers ''(forwards)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub |- | [[Teddy Akala]] || [[Haker]] || Kabras Sugar RC |- | [[Eugene Sifuna]] || Haker || Kabras Sugar RC |- | [[Brian Waraba]] || Haker || Kenya Harlequins |- | [[Edward Mwaura]] || [[Stut]] || Menengai Oilers RC |- | [[Joseph Odero]] || Stut || Kabras Sugar RC |- | [[Ephraim Oduor]] || Stut || Kabras Sugar RC |- | [[Patrick Ouko]] || Stut || Kenya Commercial Bank RFC |- | [[Andrew Simiyu]] || Stut || [[Universiteit van Johannesburg]] |- | [[Ian Masheti]] || Stut || Impala Saracens |- | [[Brian Juma Otieno]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || Kabras Sugar RC |- | [[Thomas Okeyo Ongera]] || Slot || Universiteit van Johannesburg |- | [[Malcolm Onsando]] || Slot || CS Dinamo București |- | [[Clinton Odhiambo]] || Slot || Menengai Oilers RC |- | [[Daniel Sikuta]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || [[Losvoorspeler]] || Kabras Sugar RC |- | [[Joshua Weru]] || Losvoorspeler || Northampton Saints |- | [[Martin Owilah]] || Losvoorspeler || Kenya Commercial Bank RFC |- | [[Bethwel Anami]] || [[Agsteman]] || Strathmore University RFC |} |} === Bekende spelers === Een voormalige Keniaanse speler is vir sy uitstekende prestasie in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees |title=Inductees |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 November 2025}}</ref> {| class="wikitable" ! Speler !! Posisie !! Inskrywing |- | [[Humphrey Kayange]] || [[Senter]] || 2011 |} === Spelerstatistieke === Vervolgens die belangrikste statistieke van Kenia se spelers. Die spelers wat met <nowiki>*</nowiki> gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter. <small>(Korrek teen November 2025)</small> {| | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=35;template=results;type=player |title=Total matches played (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 November 2025}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Darwin Mukidza]] || 2015–2021 || 30 |- | {{0}}2 || [[Moses Amusala]] || 2014–2018 || 27 |- | {{0}}3 || [[Samson Onsomu]] || 2016–2021 || 25 |- | {{0}}4 || [[Peter Karia]] || 2015–2018 || 24 |- | {{0}}5 || [[Oliver Kizito]] || 2014–2018 || 24 |- | {{0}}6 || [[Tony Opondo]] || 2014–2018 || 24 |- | {{0}}7 || [[Isaac Adimo]] || 2011–2018 || 21 |- | {{0}}8 || [[Davis Chenge]] || 2014–2021 || 21 |- | {{0}}9 || [[Curtis Lilako]] || 2011–2018 || 20 |- | 10 || [[Martin Owilah]] || 2014–2018 || 19 |} <!-- | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde as kaptein<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?captain=1;class=1;filter=advanced;orderby=matches;team=35;template=results;type=player |title=Total matches played as captain (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 November 2025}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || || || |- | {{0}}2 || || || |- | {{0}}3 || || || |- | {{0}}4 || || || |- | {{0}}5 || || || |- | {{0}}6 || || || |- | {{0}}7 || || || |- | {{0}}8 || || || |- | {{0}}9 || || || |- | 10 || || || |} --> |} {| | {| class="wikitable" |+ Meeste punte aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=points;team=35;template=results;type=player |title=Total points scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 November 2025}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Punte |- | {{0}}1 || [[Darwin Kinyangi]] || 2015–2021 || 302 |- | {{0}}2 || [[Tony Opondo]] || 2014–2018 || {{0}}55 |- | {{0}}3 || [[Davis Chenge]] || 2014–2021 || {{0}}50 |- | {{0}}4 || [[Jacob Ojee]] || 2015–2018 || {{0}}42 |- | {{0}}5 || [[Samson Onsomu]] || 2016–2021 || {{0}}35 |- | {{0}}6 || [[David Ambunya]] || 2011–2017 || {{0}}32 |- | {{0}}7 || [[Fabian Ogutu]] || 2015–2016 || {{0}}28 |- | {{0}}8 || [[Samuel Oliech]] || 2015–2018 || {{0}}25 |- | {{0}}9 || [[Martin Owilah]] || 2014–2018 || {{0}}25 |- | 10 || [[Oliver Kizito]] || 2014–2018 || {{0}}22 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |+ Meeste drieë gedruk<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=tries;team=35;template=results;type=player |title=Total tries scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 November 2025}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Drieë |- | {{0}}1 || [[Darwin Kinyangi]] || 2015–2021 || 13 |- | {{0}}2 || [[Tony Opondo]] || 2014–2018 || 11 |- | {{0}}3 || [[Davis Chenge]] || 2014–2021 || 10 |- | {{0}}4 || [[Jacob Ojee]] || 2015–2018 || {{0}}8 |- | {{0}}5 || [[Samson Onsomu]] || 2016–2021 || {{0}}7 |- | {{0}}6 || [[David Ambunya]] || 2011–2017 || {{0}}6 |- | {{0}}7 || [[Martin Owilah]] || 2014–2018 || {{0}}5 |- | {{0}}8 || [[William Ndayara]] || 2018–2018 || {{0}}4 |- | {{0}}9 || [[Moses Amusala]] || 2014–2018 || {{0}}4 |- | 10 || [[Oliver Kizito]] || 2014–2018 || {{0}}4 |} |} == Afrigters == [[Lêer:Benjamin Ayimba LQ 2016.jpg|duimnael|upright|Benjamin Ayimba (2016)]] Die volgende persone het al as hoofafrigters van die Keniaanse nasionale rugbyspan gedien: {| class="wikitable sortable" ! Naam !! Tydperk |- | {{vlagikoon|Kenia}} Ken Thimba || 2001–2003 |- | {{vlagikoon|Kenia}} Benjamin Ayimba (tussentyds) || 2003 |- | {{vlagikoon|Kenia}} Thomas Odundo || 2004–2006 |- | {{vlagikoon|Kenia}} Manuel Okoth || 2006 |- | {{vlagikoon|Kenia}} Michael Otieno || 2007–2012 |- | {{vlagikoon|Suid-Afrika}} Jerome Paarwater || 2013–2017 |- | {{vlagikoon|Nieu-Seeland}} Ian Snook || 2018–2019 |- | {{vlagikoon|Kenia}} Paul Odera || 2019–2022 |- | {{vlagikoon|Suid-Afrika}} Jerome Paarwater || sedert 2023 |} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Keniaanse nasionale krieketspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |url=https://archive.org/details/gameforhooligans0000rich |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburg |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5}} * {{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |url=https://archive.org/details/rugby0000rich |publisher=Seven Oaks |year=1997 |isbn=1-86200-013-1}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Kenya national rugby union team|Keniaanse nasionale rugbyspan}} * {{en}} [https://www.kru.co.ke/ Amptelike webwerf van die Keniaanse Rugbyunie] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/africa/kenya Kenia by Wêreldrugby] {{Nasionale rugbyspanne}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Rugby in Kenia]] [[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Afrika]] 2a81vas59baw5yelh0u4ow0jw7y910q 0 310071 2963814 2953900 2026-08-30T15:57:45Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963814 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | eretitelvoorvoegsel = | naam = Samuel Pauw | eretitelagtervoegsel = | beeld = <!-- slegs lêernaam, geen "Lêer:" of "Beeld:", en geen omsluitende [[hake]] --> | beeld_regop = | dwarsformaat = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | beeldbeskrywing = <!-- beskrywing van beeld vir teks-na-spraak-sagteware (bv. vir siggestremdes) --> | beeldonderskrif = | inheemse_naam = | inheemse_naam_taal = | uitspraak = | geboortenaam = <!-- slegs indien verskillend van algemene naam --> | geboortedatum = {{Geboortedatum|1936|6|17}} | geboorteplek = [[Germiston]] | gedoop = <!-- slegs sigbaar indien geen geboortedatum --> | verdwyndatum = <!-- {{Disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) --> | verdwynplek = | verdwynstatus = | sterfdatum = {{SDEO|1936|6|17|2016|5|18}} | sterfplek = [[Pretoria]] | doodsoorsaak = | lyk_ontdek = | rusplek = | rusplekkoördinate = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | plek_begrawe = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | plek_begrawe_koördinate = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monumente = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]]ans | ander_name = | siglum = | burgerskap = | uitbeelding = | alma_mater = [[Universiteit van Pretoria]] | beroep = Argitek | jare_aktief = | era = | werkgewer = | organisasie = | agent = <!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --> | bekend_vir = | noemenswaardige_werke = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works"; or by |label_name=, which produces label "Label(s)" --> | styl = | tuisdorp = | netto_batewaarde = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | lengte = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | televisie = | titel = <!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as "Office" (e.g. public office or appointments) --> | termyn = | voorganger = | opvolger = | party = | beweging = | opponente = | boards = | kriminele_aanklagte = <!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | kriminele_straf = | kriminele_status = | eggenoot = Dr. Rina Thom<br/>Dr. Elsabé Smuts | lewensmaat = <!-- (unmarried long-term partner) --> | kinders = | ouers = Prof. Samuel Pauw (vader) | moeder = <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | vader = | familielede = | familie = | roepsein = | toekennings = | webwerf = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | handtekening = | handtekeninggrootte = | handtekeningbeskrywing = | voetnotas = }} '''Samuel Pauw''' (*17 Junie 1936 – †18 Mei 2016) was ’n Suid-Afrikaanse argitek en kunstenaar. == Beginjare == Pauw is op [[17 Junie]] [[1936]] in [[Germiston]] in Transvaal gebore as seun van Samuel Pauw en sy vrou (née Heroldt). Hy het twee broers, Koos en Heroldt. Sy opvoeding ontvang hy aan die Pretoria-Oos Laerskool en hy matrikuleer in 1953 aan die [[Paul Roos Gimnasium]] te [[Stellenbosch]] waar sy vader, Samuel Pauw, professor in Maatskaplike Werk en Sosiologie aan die [[Universiteit Stellenbosch|Universiteit van Stellenbosch]] was. In sy grootwordjare het sy moeder graag werke van Suid-Afrikaanse kunstenaars soos [[Maggie Laubser]] versamel en hom also aan die kunste bekendgestel. Pauw is doelbewus na skool van Kaapland terug na die Noorde “omdat hy gevoel het dat die erns om die [[Afrikaner]] hier dieper gaan”.<ref name="Lantern">{{cite journal |last=van der Westhuizen |first=Ena |title=Samuel Pauw: van modernis tot postmodernis |volume=40 |issue=1 |month=2 |year=1991 |journal=Lantern: die kultuurtydskrif }}</ref> In 1954 sluit hy hom by die Lëergimnasium aan waarna hy sy studie aan die [[Universiteit van Pretoria]] begin en sy B.Arch.-graad in 1961 behaal.<ref name="Artefacts">{{cite web |title=Pauw, Samuel |url=http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/archframes.php?archid=2497 |format=html |accessdate=31 Julie 2020 |archive-date= 8 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808233458/https://artefacts.co.za/main/Buildings/archframes.php?archid=2497 |url-status=dead }}</ref> Op universiteit het Pauw bewus geword van bekende argitekte soos [[Frank Lloyd Wright]] en [[Le Corbusier]]. Na sy studies begin hy in 1962 ’n privaatpraktyk. In dié tyd het Suid-Afrika ’n bloeityd beleef waarin daar oormatig baie werk vir argitekte was. == Werkende == Op 28-jarige ouderdom het hy saam met Piet Moolman opdrag van die Transvaalse Provinsiale Administrasie gekry om ’n operahuis vir Johannesburg te ontwerp. Die gebou, wat uit ’n operasaal, ’n teater, ’n balletskool en ’n werkswinkel sou bestaan is weens voortdurende uitstelling nooit opgerig nie. Pauw en Botha, soos Pauw se firma destyds bekend gestaan het, het die hoofkantoor van [[Volkskas]], langs die [[Strijdomplein]] ontwerp. Die gebou is 38 verdiepings hoog en in die heroïse tradisie wat die groei van die Afrikaner versinnebeeld.<ref name="Lantern"/> As praktiserende argitek het Pauw tussen 1965 en 1991 verskeie studietoere na die buiteland onderneem, onder meer na Europa, die V.S.A., Kanada, Australië en die Ooste.<ref name="Artefacts"/> Van 1966 tot 1976 was Pau die direkteur van die multidissiplinêre firma Plan Medewerkers. Gedurende ’n praktykperiode van 32 jaar is ’n groot reeks geboutipes deur Pauw ontwerp. Dit sluit in kantoor-, woon-, kulturele, opvoedkundige, navorsings-, kommersiële, ontspannings- en industriëile geboue. Pauw was onder andere lid van die Instituut van Suid-Afrikaanse Argitekte, die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]], Pretoria Argitektevereniging, [[Stigting Simon van der Stel]], die Suid-Afrikaanse Kunsvereniging en die Middeleeuse Vereniging. In 1986 het Samuel Pauw Argitekte die Y-Design Architectural School in [[Mamelodi]] gestig waar studente ’n tweejaarkursus as ontwerpers en tekenaars deurloop. Aldaar het ’n ateljeemeester en argitektuurstudente die opleiding gedoen. == Privaat lewe == In 1990 verwerf Pauw die M.Arch.-graad aan die Universiteit van Pretoria met ’n verhandeling getiteld “’n Vertolking van [[Le Corbusier]] se mensbeskouing soos dit in sy geskrifte voorkom”. Pauw het ’n lewendige belangstelling in die natuur, boerdery, sport (soos [[gholf]], [[muurbal]] en [[skubaduik]]) en besigheid gehad. == Geboue == * [[Kliëntedienssentrum, Universiteit van Pretoria]] * RGN-hoofgebou, Pretoria * Ekonomiese en Bestuurswetenskappegebou, Universiteit van Pretoria * Konferensiesentrum, Universiteit van Pretoria * Sapekoe-hoofkwartier, Tzaneen == Toekennings == * 1978 – Meriete-toekenning van die Instituut van Suid-Afrikaanse Argitekte * 1985 – Fulton Beton eervolle vermelding * 1986 – Toekenning van die Baksteenvereniging en Fulton Beton-toekenning * 1987 – Meriete-toekenning van die Instituut van Suid-Afrikaanse Argitekte * 1990 – Meriete-toekenning van die Instituut van Suid-Afrikaanse Argitekte * 1995 – Eremedalje vir Argitektuur van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns|SA Akademie]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Pauw, Samuel}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse argitekte]] [[Kategorie:Geboortes in 1936]] [[Kategorie:Sterftes in 2016]] 64e9udkuf3lx7k2to067m4t7v8darwi 0 374828 2963970 2956991 2026-08-31T08:24:26Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963970 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Antieke terreine | naam = Tirus | beeld = SubmergedEgyptianHarbour TyreSour Lebanon RomanDeckert04112019.jpg | onderskrif = Onderwater pilare, met die moderne stad op die agtergrond. | koördinate = | plaaslik = صور, ''Ṣūr'' ([[Arabies]]) <br>''Tyr'' ([[Frans]]) <br>''Sour'' (Libanese Frans) | land = {{vlagland|Libanon}} | soort = [[Stad]] | streek1 = Goewernoraat Suid-Libanon | bouer = | stigter = | gestig = c. 2750 v.C. | periodes = | kulture = | uitgrawings = | bewoners = 174 000 | deelvan = | oppervlakte = 16,7&nbsp;km² | tipe = Kultureel | kriteria = iii, vi | verwysings = [http://whc.unesco.org/en/list/299 299] | inskripsie = 1984 (8ste sessie) | toestand = | streek = | beskrywing = Stad en distrik Tirus, goewernoraat Suid-Libanon | unesco = <span style="margin:0.5em; color:#555;">* [http://whc.unesco.org/en/list Naam soos op die Wêrelderfenislys]</span> }} [[Beeld:TyrePeninsula WesternWaterfront-SeenFromSea RomanDeckert04102019.jpg|thumb|269px|Die Tiriese skiereiland uit die weste gesien.]] '''Tirus''' ([[Arabies]]: صور ''Ṣūr''; [[Frans]]: ''Tyr''; [[Grieks]]: Τύρος ''Tyros'') is een van die oudste aaneenlopend bewoonde [[Stad|stede]] in die wêreld,<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/The-worlds-20-oldest-cities/1old-tyre/|title=The world's 20 oldest cities|date=30 Mei 2017|website=The Telegraph|access-date=25 Maart 2020}}</ref> hoewel dit ’n paar eeue in die [[Middeleeue]] net ’n klein inwonertal gehad het. Dit was een van die eerste [[Fenisië|Fenisiese]] stede en die legendariese geboorteplek van die Fenisiese prinses [[Europa (mitologie)|Europa]], haar broers Cadmus en Phoenix, sowel as [[Kartago]] se legendariese stigter, [[Dido]] (Elissa). [[Herodotos]] het Tirus omstreeks 450&nbsp;v.C. besoek en gesê volgens die plaaslike priesters is die stad omstreeks 2750&nbsp;v.C. gestig.<ref name=":29"/> Volgens [[argeologie]]se bewyse was egter reeds omstreeks 2900&nbsp;v.C. nedersettings op die terrein. Die stad het baie antieke terreine, soos ’n hippodroom, en kom as geheel voor op [[Unesco]] se lys van [[wêrelderfenisgebied]]e.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/299|title=World Heritage List: Tyre|year=2020|website=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|access-date=13 Maart 2020}}</ref> Die historikus Ernest Renan het gesê: "'n Mens kan Tirus ’n stad van ruïnes noem wat van ruïnes gebou is."<ref name=":54">{{Cite book|title=Tyre and its history|last1=Medlej|first1=Youmna Jazzar|last2=Medlej|first2=Joumana|publisher=Anis Commercial Printing Press s.a.l.|year=2010|isbn=978-9953-0-1849-2|location=Beiroet|pages=1–30}}</ref><ref>{{Cite book|title=Colour: Travels Through the Paintbox|last=Finlay|first=Victoria|publisher=Hachette UK|year=2014|isbn=9780340733295|location=Londen}}</ref> Die [[Bybel]] verwys verskeie kere na Tirus, veral in [[Jesaja]] 23, waar die stad se ondergang voorspel word. Koning Hiram I was ’n tydgenoot van [[Dawid]] en [[Salomo]]. Jesus het ook die streke Tirus en Sidon besoek. Tirus is vandag die grootste stad in [[Libanon]] naas [[Beiroet]], Tripoli en Sidon.<ref>{{Cite web |url=http://tyros.leb.net/tyre/ |title=Tyre City, Lebanon |access-date= 5 Julie 2021 |archive-date= 1 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701222648/http://tyros.leb.net/tyre/ |url-status=dead }}</ref> Dit is sowat 80&nbsp;km suid van die hoofstad, Beiroet, geleë. Dit het aanvanklik uit twee afsonderlike gebiede bestaan: 'n [[eiland]] naby die kus en ’n verwante nedersetting op die vasteland. [[Alexander die Grote]] het in 332&nbsp;v.C. 'n straatweg laat bou om die eiland met die vasteland te verbind en Tirus vorm dus nou 'n [[skiereiland]]. Tirus is die hoofstad van die Tirus-distrik in die goewernoraat Suid-Libanon. In die stedelike gebied was daar in 2006 sowat 200&nbsp;000 inwoners. Dit sluit baie vlugtelinge in, omdat drie van die land se 12 [[Palestina|Palestynse]] vlugtelingkampe in Tirus geleë is.<ref name=":34">{{Cite web|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/UN-Habitat_2017.05.22_CP_Tyre_web.pdf|title=Tyre City Profile|last1=Maguire|first1=Suzanne|last2=Majzoub|first2=Maya|year=2016|editor-last=Osseiran|editor-first=Tarek|website=reliefweb|publisher=UN HABITAT Lebanon|pages=12, 16, 33–34, 39–43, 57, 72|access-date=29 Oktober 2019}}</ref> Buite die moderne stad lê ’n [[argeologie]]se terrein met oorblyfsels van die antieke stad. Tirus het ’n [[Middellandse See|Mediterreense]] klimaat met warm [[somer]]s. Dit is ses maande per jaar droog, met ’n jaarlikse gemiddelde temperatuur van 20,8&nbsp;[[Celsius|°C]]. Die [[reën]]val is gemiddeld 645&nbsp;mm per jaar. ==Omgewing== [[Beeld:Palestine and Syria with the chief routes through Mesopotamia and Babylonia; handbook for travellers; (1906) (14804481453) cropped.jpg|thumb|links|220px|’n Kaart van Tirus.]] Tirus steek ’n ent in die [[Middellandse See]] uit aan die weskus van Libanon en is sowat 80&nbsp;km suid van Beiroet geleë. Dit het aanvanklik uit twee afsonderlike gebiede bestaan: Tirus self, wat op ’n eiland naby die kus geleë was, en ’n verwante nedersetting, Oesjoe, op die vasteland; dit is later Palaetyrus genoem ("Ou Tirus" in antieke Grieks).<ref name=":38">Presutta, David. ''The Biblical Cosmos Versus Modern Cosmology''. 2007, page 225, referencing: Katzenstein, H.J., ''The History of Tyre'', 1973, p.9</ref> [[Beeld:A woman standing in front of the reservoirs of Ras El 'Ain a Wellcome V0020147.jpg|thumb|220px|'n Vrou dra water van Ras al-Ain af; 1881-houtgraveerwerk deur John Douglas Woodward.]] [[Beeld:OffTyreRockyIslands RomanDeckert04102019.jpg|thumb|220px|links|’n Groep rotsagtige eilande naby Tirus.]] Deur die loop van die [[Wêreldgeskiedenis|geskiedenis]], van die [[voorgeskiedenis]] af, het nedersettings in die Tirusomgewing baat gevind by die oorvloed [[vars water]], veral van die [[fontein]]e van die nabygeleë Rashidieh en Ras al-Ain in die suide. Daar is ook die fonteine van Al Bagbog en Ain Ebreen in die noorde en die [[Litani]]rivier.<ref>{{Cite book|last=Badawi|first=Ali Khalil|title=Tyre|publisher=Al-Athar Magazine|year=2018|edition=4th|location=Beirut|pages=5, 7}}</ref> Die hedendaagse stad dek ’n groot deel van die oorspronklike eiland, asook die grootste deel van die straatweg wat [[Alexander die Grote]] in 332&nbsp;v.C. laat bou het. Dié [[landengte]] het deur die eeue aansienlik groter geword vanweë slikdeposito's aan albei kante. Die deel van die oorspronklike eiland wat nie deur die moderne stad beslaan word nie, is grootliks ’n [[argeologie]]se terrein met oorblyfsels van die antieke stad. Tirus, met sy oppervlakte van 16,7&nbsp;km², bestaan uit vier munisipaliteite en is op ’n vrugbare kusvlakte geleë. Daarom word interstedelike [[landbou]] op sowat 44% van die gebied beoefen. Die beboude gebiede maak net meer as 40% uit.<ref name=":34" /> Tirus lê naby die Roum- en Yammoune-[[Geologiese breuke|breuk]]. Hoewel dit in sy geskiedenis ’n paar vernietigende [[aardbewing]]s ondervind het, is die bedreiging relatief klein op die meeste plekke en hoogstens gemiddeld op ’n paar ander plekke. ’n [[Tsoenami]] ná ’n aardbewing, en waarskynlike grondstortings en [[oorstroming]]s daarna, is egter ’n groot moontlike natuurramp wat die inwoners in die gesig staar.<ref name=":34" /> ==Klimaat== [[Beeld:TyreAlMinaCitySite RoundRainbow RomanDeckert11122020.jpg|thumb|220px|’n Halo van 22° oor die Al Mina-terrein, 2019.]] Tirus het ’n [[Mediterreense klimaat]] met warm [[somer]]s (as ''Csa'' geklassifiseer volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]). Dit beteken dit het ses maande per jaar droogte, van Mei tot Oktober. Dit het gemiddeld 300 dae per jaar met sonskyn en ’n jaarlikse temperatuur van 20,8&nbsp;[[Celsius|°C]]. Die gemiddelde maksimum temperatuur is tot 30,8&nbsp;°C in Augustus en die gemiddelde minimum temperatuur tot sowat 10&nbsp;°C in Januarie. Die jaarlikse [[reën]]val is gemiddeld 645&nbsp;mm. Die seewater se minimum temperatuur is 17&nbsp;°C in Februarie en die maksimum 32&nbsp;°C in Augustus. Op ’n diepte van 70&nbsp;m is dit konstant 17-18&nbsp;°C.<ref name=":103">{{Cite web|url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/LB980_RIS170706.pdf|title=Information Sheet on Ramsar Wetlands (RIS)–2009-2012version|last1=Yacoub|first1=Adel|last2=El Kayem|first2=Cynthia|date=15 September 2011|website=Ramsar Sites Information Service|access-date=15 Maart 2020|last3=Moukaddem|first3=Tala}}</ref> Die styging van seevlakke weens [[aardverwarming]] dra by tot die bedreiging van [[erosie]] aan die skiereiland en baaigebiede van Tirus.<ref>{{Cite web|url=https://www.southampton.ac.uk/news/2018/10/climate-change-threat.page|title=University research shows world heritage sites under threat from climate change|last=Brown|first=Sally|date=16 Oktober 2018|publisher=University of Southampton|access-date=18 Maart 2020}}</ref> ==Geskiedenis== [[Beeld:Melqart god of the Phoenician city of Tyre.jpg|links|thumb|150px|'n Borsbeeld van Melqart in die Nasionale Museum van Denemarke.]] ===Stigting (2750-1700 v.C.)=== [[Beeld:AbductionOfEuropa ByblosMosaic200-300CE NationalMuseumOfBeirut Carole Raddato09102019.jpg|thumb|220px|''Die Ontvoering van Europa'', ’n Romeinse [[mosaïek]] uit Biblos, 200-300&nbsp;n.C., Nasionale Museum van Beiroet.]] Die Romeinse historikus Justinius het geskryf die oorspronklike stigters van Tirus het van die noordelike stad Sidon gekom om ’n nuwe hawe te stig.<ref name=":30" /><ref name=":20">{{Cite book|title=lonely planet: Syria & Lebanon|last1=Carter|first1=Terry|last2=Dunston|first2=Lara|last3=Jousiffe|first3=Ann|last4=Jenkins|first4=Siona|publisher=Lonely Planet Publications|year=2004|isbn=1-86450-333-5|edition=2nd|location=Melbourne|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781864503333/page/345 345–347]|url=https://archive.org/details/isbn_9781864503333/page/345}}</ref> Volgens [[Herodotos]], wat Tirus in omtrent 450&nbsp;v.C. besoek het, het die plaaslike priesters gesê die stad is omstreeks 2750&nbsp;v.C. gestig<ref name=":29">{{Cite book|title=TYRE Through The Ages|last=Jidejian|first=Nina|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3rd|location=Beirut|pages=13–17}}</ref> as ’n ommuurde plek op die vasteland<ref>{{cite book|last=Bement|first=R B|title=Tyre; the history of Phoenicia, Palestine and Syria, and the final captivity of Israel and Judah by the Assyrians|publisher=Ulan Press|asin=B009WP2MR8|page=47}}</ref> wat nou as ''Paleotyre'' ("Ou Tirus") bekend is. [[Argeologie]]se bewyse het dié tyd bevestig. Uit uitgrawings is ook ontdek daar was reeds omstreeks 2900&nbsp;v.C. nedersettings op die terrein,<ref name=":29" /> maar dat die bewoners weggetrek het.<ref name=":30">{{Cite book|title=TYRE Through The Ages|last=Jidejian|first=Nina|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3rd|location=Beirut|pages=39–58}}</ref> Die Griekse geskiedkundige [[Eusebius van Caesarea|Eusebius]] het vertel van die algemene mite dat die [[Godheid|god]] [[Melqart]] die stad gebou het as guns vir die meermin Tiros en dit na haar genoem het.<ref name=":372">{{Cite book|title=History of the Lebanese Worldwide Presence – The Phoenician Epoch|last=Khoury Harb|first=Antoine Emile|publisher=The Lebanese Heritage Foundation|year=2017|isbn=9789953038520|location=Beiroet|pages=33–34, 44–49}}</ref> Daar is egter ook verskeie ander legendes oor Tirus se stigting. In die [[Griekse mitologie]] het die hoofgod, [[Zeus]], die vorm van ’n bul aangeneem om die Tiriese prinses Europa na [[Kreta]] te ontvoer. Daar het die paartjie drie seuns gehad: Minos, Radamantos en Sarpedon, wat konings van Kreta geword het en ná hulle dood regters van die [[Hiernamaals|onderwêreld]]. Die kontinent [[Europa]] is na haar genoem. ===Egiptiese tydperk (1700-1200 v.C.)=== [[Beeld:NationalMuseumBeirut RamsesII-BasaltStele-Tyre-13cBC RomanDeckert31102019.jpg|thumb|220px|’n [[Stele]] van [[Ramses II]] wat in Tirus ontdek is, in die Nasionale Museum van Beiroet.]] In die 17de eeu&nbsp;v.C. het die nedersetting onder die heerskappy van die [[farao|farao's]] van [[Antieke Egipte|Egipte]] gekom. In die daaropvolgende jare het dit voordeel getrek uit die beskerming deur Egipte se [[18de Dinastie van Egipte|18de Dinastie]] en het dit kommersieel vooruitgegaan.<ref name=":20" /> Volgens argeologiese bewyse het Tirus reeds teen die middel 2de millennium&nbsp;v.C. begin met die vervaardiging van ’n seldsame en buitengewoon duur soort [[pers]] kleurstof,<ref name=":57">{{Cite book|title=International Dictionary of Historic Places: Middle East and Africa|last=La Boda|first=Sharon|publisher=Fitzroy Dearborn|year=1994|isbn=1-884964-03-6|volume=4|location=Chicago en Londen|pages=711}}</ref> [[Tiriese pers]]. Dit was bekend daarvoor dat dit mooi en ligbestand was.<ref name=":252">{{Cite book|title=TYRE Through The Ages|last=Jidejian|first=Nina|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3rd|location=Beirut|pages=278–304}}</ref> Dit is gemaak van ’n ekstrak van die seeslakke ''Murex trunculus'' en ''Murex brandaris''. Die kleur is in antieke kulture uitgesonder vir gebruik deur koninklikes, of minstens adellikes.<ref>Bariaa Mourad. ''"Du Patrimoine à la Muséologie : Conception d'un musée sur le site archéologique de Tyr",''(Tesis); Museum National d'Histoire Naturelle (MNHN), Study realised in cooperation with the Unesco, Secteur de la Culture, Division du Patrimoine Culturel, Paris, 1998</ref> [[Beeld:Amarna letter- Royal Letter from Abi-milku of Tyre to the king of Egypt MET 24.2.12 EGDP021809.jpg|thumb|150px|links|’n [[Amarna-briewe|Amarna-kleibrief]] deur die Tiriese prins Abimilku aan farao [[Achenaten]], Metropolitaanse Kunsmuseum.]] [[Beeld:Peter Paul Rubens - La découverte de la pourpre.JPG|thumb|220px|"Die ontdekking van pers", deur [[Peter Paul Rubens]], omstreeks 1636.]] Die Tiriërs was uiters diskreet oor die bedryf om ’n absolute [[monopolie]] te verseker.<ref name=":372"/> Volgens die mitologie het die god Melqart op die strand geloop saam met die nimf Tiro, vir wie hy die hof gemaak het, toe sy hond ’n seeslak byt en die weekdier sy bek pers vlek. Tiro wou ’n rok van dieselfde kleur by Melqart hê, en so het die bedryf ontstaan. Die antieke skrywer [[Strabo]], wat Tirus ook besoek het, het gesê die kleurstofbedryf [[Lugbesoedeling|besoedel]] die lug so dat die stank sy verblyf in die stad baie onaangenaam gemaak het.<ref name=":252" /> Kenners het bereken sowat 8&nbsp;000 seeslakke sou vermorsel moes word om een gram van die kleurstof te onttrek,<ref name=":372" /> en dit kon dieselfde gekos het as omtrent 20&nbsp;gram [[goud]].<ref name=":93">{{Cite journal|last1=Noureddine|first1=Ibrahim|last2=Mior|first2=Aaron|year=2018|title=Archaeological Survey of the Phoenician Harbour at Tyre, Lebanon|url=https://www.academia.edu/38076831|journal=Bulletin d'Archéologie et d'Architecture Libanaises |volume=18|pages=95–112|via=Academia.edu}}</ref> Die eerste duidelike verslae oor die stad word gegee deur die [[Amarna-briewe]] van omstreeks 1350&nbsp;v.C. wat die prins van Tirus, [[Abimilku]], aan farao [[Achenaten]] geskryf het. Die onderwerp is dikwels water, hout en die [[Habiru]] wat die platteland van die vasteland oorneem en hoe dit die eiland-stad<!-- dis reg so --> beïnvloed.<ref name=":29" /> Egiptiese magte het eindelik ’n [[Hetiete|Hetitiese]] leër verslaan wat Tirus beleër het.<ref name=":54" /> Hoewel die stad eers Melqart genoem is, na die stadsgod, verskyn die naam Tirus reeds van 1300&nbsp;v.C. af op monumente. In die 12de eeu v.C. het Egipte se farao's geleidelik politieke beheer oor die [[Levant]] verloor,<ref name=":30" /> hoewel Egiptiese kuns Tiriese kuns meer as ’n halwe millennium daarna steeds beïnvloed het.<ref name=":100">{{Cite book|last=Gubel|first=Éric|title=Art in Tyre in the First and Second Iron Age|work=Redt Tyrus/Sauvons Tyr: Histoire phénicienne/Fenincische Geschiedenis|publisher=Peeter|year=1983|isbn=9789070192136|editor-last=Gubel|editor-first=Éric|location=Leuven|pages=23–52|editor-last2=Lipinski|editor-first2=Edward|editor-last3=Servais-Soyez|editor-first3=Brigitte}}</ref> ===Onafhanklike Fenisiese tydperk (1200-868 v.C.)=== {{Multibeeld | align = left | direction = vertical | background color = | voetskrif = | header=Terracottabeelde uit Tirus | beeld1 = FemaleFigurines-Tyre-IronAge-II NationalMuseumOfBeirut 06102019.jpg | width1 = 240 | onderskrif1 = Vrouekoppe, Ystertydperk. | beeld2 = PhoenicianTerracottaMaleFigurineHeads Tyre IronAge NationalMuseumOfBeirut RomanDeckert06102019.jpg | width2 = 240 | onderskrif2 = Manskoppe, Ystertydperk. | beeld3 = MusiciansFigurines Tyre -IronAge-II NationalMuseumOfBeirut 06102019.jpg | width3 = 240 | onderskrif3 = Musikante, Ystertydperk. }} In die 11de eeu&nbsp;v.C. het die groep maritieme stadstate wat [[Fenisië]] uitgemaak het, begin met ’n kommersiële uitbreiding. Veral Tirus en Sidon het voordeel getrek uit die uitskakeling van die voormalige handelsentrums in [[Oegarit]] en [[Alalakh]].<ref name=":31">{{Cite book|last=Jidejian|first=Nina|title=TYRE Through The Ages|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3rd|location=Beirut|pages=57–99}}</ref> Dus is Fenisië deur buitelanders en die Fenisiërs vereenselwig met ''Sidonia'' of ''Tyria''. Tirus se maritieme oorheersing was so groot dat die Middellandse See bekend geraak het as die "Tiriese See".<ref name=":20" /> [[Beeld:NMBStelaPhoenicianNecropolis.jpg|thumb|160px|’n Stele van die Al Bass-terrein in Tirus, die grootste bekende Fenisiese nekropolis, in die Nasionale Museum van Beiroet.]] Daar is baie min argeologiese data oor Tirus uit dié deel van die [[Ystertydperk]] II, en daarom is dit nie bekend hoe hy sy heerskappy aan ander opgedwing het nie.<ref name=":99">{{Cite book|last=Aubet|first=María Eugenia|title=Phoenicia during the Iron Age II period|work=The Oxford Handbook of the Archaeology of the Levant c.8000–332 BCE|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0199212972|editor-last=Steiner|editor-first=Margreet L.|location=Oxford|pages=709–714|editor-last2=Killebrew|editor-first2=Ann E.}}</ref> Daar word egter algemeen aanvaar die stad het staatgemaak op handel en kulturele uitwisseling, eerder as op militêre oorwinnings. Tirus is veral bekend vir die verspreiding van sy [[alfabet]] en ’n telstelsel wat op 20 gebaseer was.<ref name=":45">{{Cite book|title=Highlights of the Achievements and Accomplishments of the Tyrian Civilization And Discovering the lost Continent|last=Mroue|first=Youssef|year=2010|location=Pickering|pages=9–34}}</ref> ’n Belangrike faktor in dié globale opkoms was blykbaar die buitengewone kundigheid van Tiriese geleerdes in [[sterrekunde]] om hulle skepe te navigeer.<ref name=":52">{{Cite book|title=Begleitheft zur Ausstellung Tyros, Hafenstadt Phöniziens|last=Krause|first=Günter|publisher=Museum der Deutschen Binnenschifffahrt|year=1985|location=Duisburg-Ruhrort|pages=1–5, 12–14}}</ref> Ook het die Tiriërs meerverdiepinggeboue opgerig vanweé die beperkte ruimte op die eiland. Hulle het dus ook die reputasie verwerf dat hulle goeie bouers en ingenieurs was, asook metaalwerkers en veral skeepsbouers.<ref name=":54" /> In geskrewe tradisies word die sterk groei van Tirus se vooruitgang van die 10de eeu&nbsp;v.C. af veral aan een individu toegeskryf: [[Hiram I]], wat sy pa, Abibaal, in 969&nbsp;v.C. opgevolg het. Meer as ’n millennium later het [[Josephus|Flavius Josephus]] die legende aangeteken dat Hiram die stedelike gebied uitgebrei het deur projekte wat twee eilande verbind het om ’n enkele eiland te vorm, waarop hy [[tempel]]s laat bou het vir Melqart, Astarte en [[Baalsamin]].<ref name=":99" /> Buite sy grense het Hiram blykbaar sterk bande gevorm met die [[Israel]]itiese konings [[Dawid]] en [[Salomo]]. Hy het na berig word sederhout en geskoolde werkers gestuur om die groot [[Salomo se Tempel|Tempel in Jerusalem]] te help bou.<ref name=":31" /> Invoer van [[Siprus]] het ’n belangrike rol in dié tydperk gespeel.<ref name=":99" /> Verder het Hiram se samewerking met ander lande in die streek en sy bevegting van [[Filistyne|Filistynse]] [[seerower]]s<ref name=":54" /> gehelp om handelsbande met [[Arabiese Skiereiland|Arabië]] en [[Noord-Afrika|Noord-]] en [[Oos-Afrika]] aan te knoop. Hulle het ook <blockquote>"kolonies gestig aan die kuslyne en op naburige eilande in die [[Egeïese See]], in [[Griekeland]], aan die noordkus van Afrika, by Kartago en ander plekke, op [[Sisilië]] en [[Korsika]], in [[Iberiese Skiereiland|Spanje]] by Tartessos en selfs anderkant die pilare van [[Hercules]] by Gadeira (Cádiz)."<ref>uit "Tyre" in Easton's Bible Dictionary</ref>''</blockquote> Ná Hiram se bewind van 34 jaar is verskeie Tiriese konings ná mekaar in gevegte gedood. ===Nieu-Assiriese tydperk (868-612 v.C.)=== [[Beeld:PhoenicianTerracottaFuneraryMask Tyre 7cBCE NationalMuseumOfBeirut RomanDeckert04102019.jpg|180px|thumb|’n Begrafnismasker van Tirus, 7de eeu&nbsp;v.C., Nasionale Museum van Beiroet.]] In die loop van die 9de eeu&nbsp;v.C. het die stad noue bande met die Israeliete bly handhaaf, soos blyk uit die troue van [[Isebel]] van Tirus se koninklike familie met [[Agab]], koning van Israel.<ref>[[1 Konings]] 16:31</ref><ref name=":57" /> Tirus het egter heffings aan die [[Nieu-Assiriese Ryk]] begin betaal<ref name=":20" /> en dié land het geleidelik oor Fenisië begin heers. Tirus het egter blykbaar ’n groot mate van onafhanklikheid behou terwyl dit kommersieel voordeel uit die stabiliteit van die sterk streeksmag getrek het.<ref name=":31" /> Dus het Tirus een van die magtigste stede in die Oos-Mediterreense gebied gebly. Een van sy konings, die priester [[Itobaal I]] (887-856&nbsp;v.C.), het tot in Beiroet in die noorde regeer en tot in ’n deel van [[Siprus]].<ref>{{cite web|url=https://www.livius.org/sources/content/the-founding-of-carthage|website=Livius.org|title=Founding of Carthage|access-date=2020-05-13}}</ref> Volgens mites is die Noord-Afrikaanse stad Kartago in 814&nbsp;v.C. gestig deur Tirus se prinses Elissa, algemeen bekend as Dido ("Die Swerweling"), wat met ’n vloot skepe ontsnap het ná ’n magstryd met haar broer, Pigmalion.<ref name=":20" /> [[Beeld:TributeOfShipsOfTyreAndSidonToShalmaneserII GatesOfBalawat.nypl.digitalcollections.jpg|thumb|240px|links|Skepe van Tirus bring heffings vir Salmanasser&nbsp;II.]] In die loop van die 8ste eeu&nbsp;v.C. het die Nieu-Assiriese konings probeer om hulle heerskappy oor Tirus se versterk.<ref name=":54" /> [[Tiglat-Pileser III]] (744-727&nbsp;v.C.) het heffings van Hiram II geëis en probeer om handel tussen Tirus en nedersettings in die suide te verbied.<ref name=":93" /> Sy opvolger, [[Salmanasser V]], het die stad van omstreeks 725 tot 720&nbsp;v.C. probeer beleër met die hulp van die Fenisiërs van die vasteland, maar kon dit nie inneem nie.<ref name=":21">{{cite book|last=Bement|first=R B|title=Tyre; the history of Phoenicia, Palestine and Syria, and the final captivity of Israel and Judah by the Assyrians|publisher=Ulan Press|asin=B009WP2MR8|page=48}}</ref> Siprus het homself egter in 709&nbsp;v.C. van Tiriese oorheersing bevry.<ref name=":52" /> [[Sanherib]], wat van 705 tot 681&nbsp;v.C. oor die Nieu-Assiriese Ryk regeer het, kon Tirus nie in sy militêre veldtogte oorwin nie, maar die Tiriese koning Elulaios het beheer oor die gebiede buite die stad verloor en het gevlug. Hy is opgevolg deur pro-Assiriese monarge en goewerneurs. Die Tiriese koning Baäl&nbsp;I het na berig word die Nieu-Assiriese heerser [[Esarhaddon]] (680-669&nbsp;v.C.) gehelp om ’n Sidoniese opstand te onderdruk en het as ’n beloning beheer oor ’n groot deel van die kus van Palestina gekry. Baäl het egter ’n ooreenkoms met die Egiptiese farao [[Taharqa]] aangegaan en is deur Esarhaddon gestraf.<ref name=":31" /> [[Assurbanipal]], Esarhaddon se opvolger van 669 tot 631&nbsp;v.C., het die agterland van Tirus verwoes, maar die weer eens rebellerende stad bewaar vanweë sy ekonomiese potensiaal. Tirus het daarna sy handel hervat en aanhou vooruitgaan.<ref name=":99" /> Terwyl Nieu-Assirië in die 7de eeu&nbsp;v.C. verbrokkel het, het Tirus en die ander Fenisiese stadstate nie net aansienlike onafhanklikheid geniet nie, maar ook bloeiende handelsbedrywighede.<ref name=":57" /> ===Onafhanklikheid en Neo-Babiloniese tydperk (612-539 v.C.)=== [[Beeld:LimestonePhoenicianKingPharaohStyle 700-600BCE Tyre.jpg|thumb|180px|’n Beeld van ’n Fenisiese koning in die styl van ’n farao, uit Tirus, 7de eeu v.C.]] [[Beeld:Seated woman with tiara-AO 1579-IMG 4681-gradient.jpg|thumb|180px|’n Terracottabeeld van ’n sittende vrou met ’n tiara op, van Tirus, 6de eeu&nbsp;v.C., in die [[Louvre]].]] Ná die val van die Assiriërs in 612&nbsp;v.C. het Tirus en die ander Fenisiese stadstate aanvanklik nog ’n opbloei in hulle handel beleef sonder die betaling van heffings. Dié tydperk het egter ná ’n paar jaar geëindig toe [[Nebukadnesar II]] in 605&nbsp;v.C. met militêre veldtogte in die Levant begin het.<ref name=":28" /> Die Tiriese heersers het hulle aan die kant van Egipte, die koninkryke [[Juda]], [[Edom]] en [[Moab]] sowel as ander Fenisisese stede geskaar teen [[Neo-Babiloniese Ryk|Neo-Babiloniese]] ambisies oor die uitbreiding van sy grondgebied. Hulle het daarin geslaag om hulle onafhanklikheid te behou.<ref name=":57" /> In 586&nbsp;v.C. het Nebukadnesar II met ’n beleg van Tirus begin wat 13 jaar geduur het.<ref name=":20" /> Dit het misluk, maar die verswakte stad het eindelik ingestem om heffings te betaal.<ref name=":21"/> Weens die lang beleg het Tirus ekonomiese skade gely en sy handelsbedrywighede is in ’n groot mate deur die onstabiliteit geknou. Die stad het ook sy tradisionele wedywering met die naburige Sidon verloor,<ref name=":28">{{Cite book|title=TYRE Through The Ages|last=Jidejian|first=Nina|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3rd|location=Beirut|pages=107–117}}</ref> en laasgenoemde stad het die oorhand gekry.<ref name=":99" /> Terselfdertyd het die invloed van die Egiptiese kuns, wat ’n "gekoesterde bron van inspirasie" gebly het selfs ná die beëindiging van Egipte se oorhand oor die streek in die 12de eeu v.C., eindelik afgeneem.<ref name=":100" /> ===Persiese tydperk (539-332 v.C.)=== Die [[Achaemenidiese Ryk]] van die Persiese koning [[Kores die Grote]] het die stad in 539&nbsp;v.C. verower.<ref name="JSTOR">{{Cite journal|title=Tyre in the early Persian period (539-486 B.C)|journal = The Biblical Archaeologist|volume = 42|issue = 1|pages = 23–34|jstor = 3209545|last1 = Katzenstein|first1 = H. Jacob|year = 1979|doi = 10.2307/3209545|s2cid = 165757132}}</ref> Die Perse het Fenisië in vier [[vasal]]koninkryke verdeel: Sidon, Tirus, Arwad en Biblos. Hulle het floreer deur skepe vir die Persiese konings se vlote te bou. Toe Kambuses II ’n veldtog teen Kartago reël, het Tirus egter geweier om teen sy dogterstad te veg.<ref name=":28" /> {{Multibeeld | align = left | direction = vertical | background color = | voetskrif = | header= | beeld1 = Gallica-BNF Monnaie 1 4 de sicle (...)Tyr Phénicie btv1b10322884x.jpg | width1 = 180 | onderskrif1 = ’n Silwermuntstuk uit Tirus uit 437-425 v.C.. Links is ’n dolfyn en seeslak en regs ’n uil met ’n Egiptiese septer. | beeld2 = PhoenicianSilverCoinTyre MelqartDolphin 347-346 BNF-Gallica.jpg | width2 = 180 | onderskrif2 = ’n Silwermuntstuk uit Tirus uit 347-346 v.C.. Links is Melqart wat op ’n perd ry en regs ’n uil met ’n Egiptiese septer. }} Onder Persiese heerskappy is Tirus, nes die ander Fenisiese stadstate, toegelaat om sy eie koning te behou,<ref name=":57" /> maar eindelik is die ou stelsel van koningshuise afgeskaf. Die stadstate het republieke geword, met ''suffetes'' (regters) wat vir ses jaar die mag behou het.<ref name=":54" /></blockquote> Tirus se ekonomie het steeds gesteun op die vervaardiging van pers kleurstof uit seeslakke, wat op ’n silwermuntstuk van Titus van omstreeks 450-400&nbsp;v.C. verskyn,<ref name=":252"/> toe die stad sy eie geld begin munt het. Ander motiewe op munstukke het dolfyne en uile ingesluit.<ref name=":57" /> Herodotos het Tirus omstreeks 450&nbsp;v.C. besoek en die tempel van Melqart gesien. "Dit was ryklik versier met offerandes, en daar was tussenin twee pilare, een van goud en een van smarag, wat snags helder geskyn het."<ref>{{Cite book|title=The Histories, Book 2|last=Herodotus|pages=115 §44}}</ref> Sommige historici meen die smaragpilaar was van glas en is met ’n lamp verlig.<ref name=":54" /> Volgens die Romeinse historikus Justinus het ’n opstand deur [[Slaaf|slawe]] in die Persiese tydperk plaasgevind. Die lewe van net een slawemeester met die naam Straton is gespaar. Die voormalige slawe het hom toe as die nuwe koning gekies en ’n dinastie gestig.<ref name=":28" /> In 392&nbsp;v.C. het Evagoras, die prins van [[Siprus]], met [[Athene|Atheense]] en Egiptiese steun ’n opstand teen die Persiese heerskappy begin. Sy magte het Tirus ingeneem – óf deur hulle aan te val óf deur die geheime instemming van die Tiriërs. Hy het die rebellie egter ná 10 jaar beëindig en Tirus het weer onder Persiese beheer gekom. Die stad het nie deelgeneem aan Sidon se opstand in 352&nbsp;v.C. nie en het voordeel getrek uit die buurstat se daaropvolgende verwoesting.<ref name=":28" /> ===Hellenistiese tydperk (332-126 v.C.)=== [[Beeld:A naval action during the siege of Tyre by Andre Castaigne (1898-1899).jpg|thumb|180px|Optrede deur die vloot tydens die beleg van Tirus; tekening deur André Castaigne, 1888/'89.]] Ná sy oorwinning oor die Persiese koning [[Darius III]] in 333&nbsp;v.C. het [[Alexander die Grote]] sy leërs suid na [[Sirië]] en die [[Levant]] geneem en heffings geëis van al die Fenisiese stadstate aan die kus. Omdat hulle moeg was van Persiese onderdrukking, het die meeste die nuwe heerser verwelkom. Tirus het egter hewig weerstand gebied.<ref name=":412">{{Cite book|title=A visit to the Museum... The short guide of the National Museum of Beirut, Lebanon|publisher=Ministry of Culture/Directorate General of Antiquities|year=2008|isbn=978-9953-0-0038-1|location=Beiroet|pages=}}</ref> [[File:Antikensammlung Berlin 578.JPG|links|thumb|180px|’n Blou marmertorso uit Tirus, Altes Museum in [[Berlyn]].]] Alexander het die stad beleër ondanks sy reputasie dat hy nie ingeneem kan word nie.<ref name=":20" /> Die [[Masedonië (Griekeland)|Masedoniese]] veroweraar het binne sewe maande daarin geslaag om die stad te beleër deur die ou stad op die vasteland af te breek en die geboue se stene te gebruik om ’n straatweg na die eiland te bou.<ref name=":38" /><ref>Robin Lane Fox, ''Alexander the Great'' 1973:181f.</ref> [[Beeld:Demetrius Nicator, King of Syria, Killed as He Attempts to Land at Tyre - Google Art Project cropped.jpg|thumb|180px|Demetrius II word vermoor, Franse illustrasie van omstreeks 1413-1415.]] Sowat 8&nbsp;000 Tiriërs is tydens die beleg dood en hoewel Alexander koning Azemilcus en die hoofmagistrate begenadig het, is sowat 30&nbsp;000 burgers as slawe verkoop.<ref name=":27">{{Cite book|title=TYRE Through The Ages|last=Jidejian|first=Nina|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3de|location=Beiroet|pages=119–141}}</ref> Tirus is vandag steeds ’n skiereiland in plaas van ’n eiland.<ref name=":20" /><ref name=":372" /> Kort ná Alexander se dood in 323&nbsp;v.C. het [[Ptolemeus I Soter|Ptolemeus]] van Egipte die streek geannekseer, maar dit net ’n paar jaar lank behou.<ref name=":27" /> In 315&nbsp;v.C. het Alexander se voormalige generaal [[Antigonos I Monoftalmos|Antigonos]] Tirus self beleër.<ref name="315 B.C. – events and references">[http://www.attalus.org/bc4/year315.html#20 315 B.C. – events and references]</ref> Antigonos se seun, Demetrios, het tot in 287&nbsp;v.C. oor Fenisië regeer, maar Ptolemeus het dit teruggewen. Dit was daarna sowat 70 jaar lank onder beheer van Ptolemeus se opvolgers, totdat die [[Seleukidiese Ryk]] onder [[Antiogos III die Grote|Antiogos III]] Fenisië in 198&nbsp;v.C. verower het.<ref name=":27" /> In 275&nbsp;v.C. het Tirus besluit om ’n republiek te word.<ref name=":52" /> Terwyl die mag van die Seleukidiese Ryk begin verbokkel het en sy leiers in dinastiese gevegte betrokke geraak het, het hulle houvas op Fenisië ook afgeneem. ===Onafhanklikheid van die Seleukiede (126-64 v.C.)=== In 126&nbsp;v.C. het Tirus onafhanklik van die kwynende Seleukidiese Ryk geword.<ref>[http://www.attalus.org/bc2/year126.html#9 126 B.C. – events and references]</ref> ’n Jaar later het die Seleukidiese koning [[Demetrius II Nicator]] na Tirus gevlug nadat hy van die troon gesit is. Die prefek van Tirus het hom egter laat vermoor toe hy sy skip verlaat.<ref>{{Cite web|url=http://www.getty.edu/art/collection/objects/105180/unknown-maker-demetrius-nicator-king-of-syria-killed-as-he-attempts-to-land-at-tyre-french-about-1413-1415/?dz=0.5000,0.7418,0.38|title=Demetrius Nicator, King of Syria, Killed as He Attempts to Land at Tyre|website=The J. Paul Getty Museum|access-date=8 Januarie 2020}}</ref> In 88&nbsp;v.C. het Tirus se handelsbedrywighede begin ly onder die onstabiliteit in die gebied. Vyf jaar later, in 83&nbsp;v.C., het die heersersklasse van die Levant [[Tigranes die Grote]], koning van [[Armenië]], gevra om die heerser van Fenisië te word en orde te herstel. Tirus het egter daarin geslaag om onafhanklik te bly.<ref name=":102">{{Cite book|last=Badawi|first=Ali Khalil|title=TYRE|publisher=Al-Athar Magazine|year=2018|edition=4de|location=Beiroet|pages=33, 76}}</ref> ===Romeinse tydperk (64 v.C. - 395&nbsp;n.C.)=== [[Beeld:AinSur-AinHiram Tyre RomanDeckert07082019.jpg|links|thumb|180px|Ain Sur.]] In 64&nbsp;v.C. het [[Syria (Romeinse provinsie)|Sirië]] eindelik ’n provinsie van die laat [[Romeinse Republiek]] geword, net voordat laasgenoemde die [[Romeinse Ryk]] geword het.<ref>[http://www.attalus.org/bc1/year64.html#31 64 B.C. – events and references]</ref> Tirus is toegelaat om sy onafhanklikheid in ’n groot mate te behou as ’n "civitas foederata" (vrye stad).<ref>E. G. Hardy, Roman Laws and Charters, New Jersey 2005, p.95</ref> Tirus het dus ’n groot deel van sy kommersiële belangrikheid behou. Benewens pers kleurstof, was die vervaardiging van [[linne]] ’n belangrike nywerheid.<ref name=":26" /> Sy ligging het Tirus die "natuurlike" hawestad gemaak van [[Damaskus]], waaraan dit in die Romeinse tydperk met ’n pad gekoppel is.<ref name=":32">{{Cite book|title=TYRE Through The Ages|last=Jidejian|first=Nina|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3rd|location=Beirut|pages=19–37}}</ref> Dit was ook ’n belangrike ontmoetingsplek aan die [[Syroete]].<ref name=":45" /> [[Beeld:NationalMuseumOfBeirut EmperorHadrianMarble-Tyre RomanDeckert06102019.jpg|thumb|150px|’n Marmerstandbeeld van [[Hadrianus]] uit Tirus, Nasionale Museum van Beiroet.]] [[Beeld:Tyre Triumphal Arch.jpg|thumb|180px|links|Die Triomfboog (herbou).]] [[Beeld:NationalMuseumOfBeirut SeptimiusSverus-marble-Tyre RomanDeckert06102019.jpg|thumb|150px|’n Borsbeeld van Septimius Severus uit Tirus.]] In die [[Nuwe Testament]] word genoem dat [[Jesus]] Sidon en Tirus besoek het. Hy het duiwels uit ’n vrou se dogter gedryf<ref>[[Matteus]] 15:21; [[Markus]] 7:24</ref> en baie mense het van Tirus en Sidom gekom om Hom te hoor preek.<ref>Markus 3:8; [[Lukas]] 6:17, Matteus 11:21-23</ref> ’n [[Christelik]]e gemeente is in Tirus gestig kort ná die dood van sint Stefanus. [[Paulus van Tarsus|Paulus]] het op die terugkeer van sy derde sendingsreis ’n week daar in gesprek met die dissipels deurgebring.<ref name=":26">{{Cite book|title=TYRE Through The Ages|last=Jidejian|first=Nina|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3de|location=Beiroet|pages=142–169}}</ref> In die vroeë 2de eeu&nbsp;n.C. het keiser [[Hadrianus]], wat die stad van die ooste omstreeks 130&nbsp;n.C. besoek het, die titel "metropolis" aan Tirus gegee. Sy status was van "uiterste belang",<ref name=":55">{{Cite book|title=Beyond Greece and Rome: Foundation Myths on Tyrian Coinage in the Third Century AD|last=Hirt|first=Alfred|work=Foundation Myths in Ancient Societies: Dialogues and Discourses|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2015|isbn=978-0812246421|editor-last=Mac Sweeney|editor-first=Naoíse|location=Philadelphia|pages=191–226}}</ref> want dit het die antieke wedywering met Sidon in Tirus se guns beklink – vir eers.<ref name=":26" /> Daarna is die beroemde Triomfboog en Tiriese Hippodroom, een van die grootste hippodrome ter wêreld (480&nbsp;m lank en 160&nbsp;m breed), gebou.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=kilb7bDgSSA Video showing the Roman hippodrome of Tyre]</ref> Die amfiteater vir die perderesiesbaan kon sowat 30&nbsp;000 toeskouers huisves. ’n [[Akwaduk]] van omtrent 5&nbsp;km lank is gebou om die stad van water uit die Ras Al Ain-bekkens in die suide te voorsien.<ref name=":372"/> Toe [[Septimius Severus]] en [[Pescennius Niger]] in 193&nbsp;n.C. met mekaar meeding om die troon van [[Rome]], het Tirus hom aan Severus se kant geskaar, want hy was gebore in die voormalige Tiriese kolonie Leptis Magna.<ref>{{Cite book|title=History of the Lebanese Worldwide Presence – The Phoenician Epoch|last=Khoury Harb|first=Antoine Emile|publisher=The Lebanese Heritage Foundation|year=2017|isbn=9789953038520|location=Beirut|pages=166}}</ref> Uit weerwraak het Niger se soldate Tirus geplunder en baie van sy inwoners vermoor. Ná Niger se nederlaag het Severus Tirus se trou egter beloon met die status van ’n kolonie, wat die stad in staat gestel het om ’n deel van sy rykdom te herwin,<ref name=":26" /> want dit het aan Tiriërs Romeinse burgerskap gegee, met dieselfde regte as Romeine self.<ref name=":54" /> In 198 het Tirus die hoofstad van die provinsie Syria Phoenice geword.<ref name=":52" /> Met die groei van die Christendom in die 3de eeu het die Romeinse owerhede [[paganisme]] gesteun en die aanbidding van Tirus se antieke gode, veral Melqart, aangemoedig. Toe keiser [[Dekius]] in 250-251 opdrag gee dat Christene vervolg word, het volgelinge van Jesus in Tirus ook gely. In 304 is sowat 500 Christene in Tirus na berig word vervolg, gemartel en vermoor.<ref>{{Cite web|url=https://livingmaronite.com/resources/feast-days/500-martyrs-of-tyre/|title=500 Martyrs of Tyre|date=19 Februarie 2017|website=Living Maronite|access-date=8 Oktober 2019|archive-date= 5 Desember 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221205110359/https://livingmaronite.com/resources/feast-days/500-martyrs-of-tyre/|url-status=dead}}</ref> Omstreeks 316 het Frumentius, wat omtrent in die tyd van die vervolging in Tirus gebore is, die eerste biskop van die [[Ethiopies-Ortodokse Tewahedo-kerk]] geword nadat hy en sy broer, Edesius, saam met hulle oom na die [[Rooisee]] gevaar en aan die [[Eritrea|Eritrese]] kus gestrand het. Terwyl Edesius na Tirus teruggekeer het om ’n priester te word, het Frumentius die Christendom glo na die [[Koninkryk Aksum]] gebring.<ref name=":54" /> ===Bisantynse tydperk (395-640)=== [[Beeld:TyreAlMinaCitySite ByzantineMosaicHearts RomanDeckert030102018.jpg|thumb|200px|links|’n Mosaïek met hartvormige wingerdblare by die ingang van die Al Mina-terrein, moontlik Bisantyns.]] In 395 het Tirus deel van die [[Bisantynse Ryk]] geword en aanhou floreer. Sy tradisionele nywerhede was in dié tydperk steeds belangrik,<ref name=":20" /> maar die stad het die meeste voordeel getrek uit sy strategiese ligging aan die Syroete,<ref name=":45" /> wat hom ook in staat gestel het om [[sy]] te vervaardig nadat die geheime prosedures uit [[China]] gesmokkel is.<ref name=":54" /> [[Beeld:ByzantineTomb-Tyre-VirginMaryHalo NationalMuseumOfBeirut RomanDeckert06102019.jpg|thumb|200px|Uit die nekropolis van Al Bass, 440&nbsp;n.C., "moontlik die oudste fresko van die [[Maagd Maria]] in die wêreld",<ref name=":102"/> Nasionale Museum van Beiroet.]] Die [[nekropolis]] in die vastelandse Tirus met sy meer as driehonderd sarkofae uit die Romeinse en die Bisantynse tydperk, het gegroei totdat dit een van die grootstes in die wêreld was. In Bisantynse tye is ’n hoofpad van 400&nbsp;m lank en 4,5&nbsp;m breed gebou wat met [[sandsteen]] geplaveisel is.<ref name=":372" /> Daarnaby is twee kerke met marmerversierings in die 5de en 6de eeu gebou toe die boubedryf in Tirus sy hoogtepunt bereik het.<ref name=":39">{{Cite book|title=TYRE|last=Badawi|first=Ali Khalil|publisher=Al-Athar Magazine|year=2018|edition=4de|location=Beiroet|pages=62, 74, 102}}</ref> In die 6de eeu, vanaf 502,<ref name=":95" /> het ’n reeks [[aardbewing]]s Tirus getref en beskadig. Die ergste een was in 551,<ref name=":54" /> toe die aardbewing ook ’n [[tsoenami]] veroorsaak het.<ref name=":95">{{Cite book|last=Gatier|first=Pierre-Louis|url=https://www.academia.edu/30352235|title=Sources de l'histoire de Tyr. Textes de l'Antiquité et du Moyen Âge|work=Tyr l'instable : pour un catalogue des séismes et tsunamis de l'Antiquité et du Moyen Âge|publisher=Co-édition Presses de l'Ifpo / Presses de l'Université Saint-Joseph|year=2011|isbn=978-2-35159-184-0|editor-last=Gatier|editor-first=Pierre-Louis|location=Beiroet|pages=263|language=fr|format=PDF|editor-last2=Aliquot|editor-first2=Julien|editor-last3=Nordiguian|editor-first3=Lévon}}</ref> Dit het die Triomfboog op die vasteland vernietig,<ref name=":22">{{Cite book|title=lebanon – THROUGH THE LENS OF MUNIR NASR|last=Zoghaib|first=Henri|publisher=Arab Printing Press sal|year=2004|isbn=9789953023854|location=Beiroet|pages=74}}</ref> terwyl die Egiptiese hawe en dele van die voorstad aan die suidelike kant van die skiereiland onder die see verdwyn het.<ref name=":39" /> Die stad en sy inwoners het ook in die 6de eeu al hoe meer gely onder die chaos wat ontstaan het deurdat die Bisantynse Ryk deur oorloë geteister is.<ref name=":54" /> Tirus het onder Bisantynse heerskappy gebly totdat dit met die eeuwisseling deur die [[Sassanidiese Ryk|Sassanidiese]] sjah [[Khusro II]] verower is en daarna, in 640 tydens die [[Moslems]]e verowering van die Levant, deur Arabiese magte van die [[Rasjidoen-kalifaat]].<ref name=":45"/> ===Vroeë Moslemtydperk (640-1124)=== [[Beeld:FatimidGrandMosque TyreSour RomanDeckert23112019.jpg|thumb|200px|Oorblyfsels van die Fatimidiese [[moskee]].]] Onder [[Islam]] is vrede en orde herstel. Tirus het onder beheer van die [[Kalifaat]] gou weer vooruitgegaan. Die voorspoed het ’n halwe millennium geduur,<ref name=":22" /> ondanks die feit dat die stad beperk was tot ’n deel van die ou eiland ná die verwoesting van die aardbewings in die 6de eeu.<ref name=":39" /> [[Beeld:Vase-VII-VIIIc Tyre NationalMuseumOfBeirut RomanDeckert06102019.jpg|thumb|links|150px|’n Vaas uit die 7de-8ste eeu, Nasionale Museum van Beiroet.]] [[File:GlassFurnaces AlMinaCitySite TyreSourLebanon RomanDeckert09102019.jpg|thumb|200px|Glasballe by Al Mina.]] In die laat 640's het die kalief se goewerneur, Muawiyah, sy vlootinvalle in Siprus van Tirus af geloods,<ref name=":20"/> maar die Rasjidoentydperk het net tot in 661 geduur.<ref name=":45" /> Dit is gevolg deur die [[Omajjadiese Kalifaat]] (tot in 750) en die [[Abbasidiese Kalifaat]]. Tirus het ’n kultuursentrum van die Arabiese wêreld geword, met baie bekende geleerdes en kunstenaars.<ref name=":45" /> Deur die loop van die eeue het Islam versprei en [[Arabies]] het [[Grieks]] as die taal van administrasie vervang,<ref name=":45" /><ref name=":412" /> hoewel sommige mense blykbaar steeds die antieke kultus van Melqart aangehang het.<ref name=":54" /> In die tyd van die [[Fatimidiese Kalifaat]] is ’n Groot Moskee gebou,<ref name=":13">{{Cite book|last=Badawi|first=Ali Khalil|title=TYRE|publisher=Al-Athar Magazine|year=2018|edition=4de|location=Beiroet|pages=94, 103–121}}</ref> waarskynlik op die plek waar die tempel van Melqart voorheen gestaan het.<ref name=":372" /> Intussen het Tirus deel van die [[Syroete]] gebly<ref name=":45" /> en steeds sy tradisionele vervaardiging van [[Tiriese pers]] en [[glas]] voortgesit.<ref name=":54" /> In uitgrawings op die Al Mina-terrein is glasoonde uit die vroeë Islamitiese tydperk ontdek wat die kapasiteit het om in ’n enkele sessies meer as 50&nbsp;ton glas te smelt. Daarbenewens het die vervaardiging van [[suiker]] van suikerrietlanderye om die stad ook belangrik geword.<ref name=":96">{{Cite journal|last1=Freestone|first1=Ian|last2=Jennings|first2=Sarah|last3=Aldsworth|first3=Fred|last4=Haggerty|first4=George|last5=Whitehouse|first5=David B.|year=2001|title=The Glass-Making Area on the Island Site at Tyre, Southern Lebanon|url=https://www.academia.edu/24388439|journal=Bulletin d'Archéologie et d'Architecture Libanaises |publisher=MINISTÈRE DE LA CULTURE, Direction Générale des Antiquités|volume=5|pages=219–239|via=Academia.edu}}</ref> In die Tiriese Opstand (996-998) het die inwoners gerebelleer teen die Fatimidiese heerskappy. Dit is gelei deur ’n gewone matroos met die naam 'Allaqa. Die stad is egter deur die Fatimidiese Kalifaat beleër. ’n Bisantynse eskadron wat probeer het om die stad se verdedigers te help, is verslaan. Ná ’n beleg van twee jaar het die Fatimiede die stad geplunder en baie inwoners vermoor.<ref>{{cite book | title = A History of Palestine, 634–1099 | last = Gil | first = Moshe | translator = Ethel Broido | url = | year = 1997 | isbn = 0-521-59984-9 | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press }}</ref> In 1086 het dit in die hande van die [[Seldjoekse Ryk]] geval, wat dit in 1089 weer aan die Fatimiede moes afstaan. Teen daardie tyd was die inwoners sowat 20&nbsp;000.<ref name=":42">{{Cite book|title=Lebanon: A History, 600–2011|url=https://archive.org/details/lebanonhistory600000harr|last=Harris|first=William|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0195181111|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/lebanonhistory600000harr/page/48 48], 53, 67}}</ref> Die meerderheid was blykbaar [[Sjia|Sjiiete]].<ref name=":67">{{Cite book|url=https://www.academia.edu/12778980|title=The battle for South Lebanon: Radicalisation of Lebanon's Shi'ites 1982–1985|last=Smit|first=Ferdinand|publisher=Bulaaq, Uitgeverij|year=2006|isbn=978-9054600589|location=Amsterdam|pages=23, 36, 61–62, 71, 90, 115, 127–128, 133–134, 152, 164, 175, 183, 220, 269–274, 297–298, 300|format=PDF}}</ref> Tien jaar later het Tirus voorkom dat hulle aangeval word deur heffings te betaal aan die [[Kruisvaarders]] wat na Jerusalem opgeruk het. Laat in 1111 het koning [[Baldwin I van Jerusalem]] die stad beleër,<ref name=":24">{{Cite book|title=TYRE Through The Ages|last=Jidejian|first=Nina|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3rd|location=Beirut|pages=248–271}}</ref> wat homself onder die beskerming van die Seldjoekse militêre leier [[Toghtekin]] geplaas het. Met die steun van Fatimidiese magte het Toghtekin tussenbeide getree en die Franke gedwing om die beleg in April 1112 op te hef nadat sowat 2&nbsp;000 van Baldwin se soldate gedood is.<ref name=":20" /> ’n Dekade later het die Fatimiede Tirus aan Toghtekin verkoop en hy het ’n garnisoen daar opgerig. ===Kruisvaardertydperk (1124-1291)=== [[Beeld:Tyre being blockaded by the Venetian fleet and besieged by Crusader knighthood.PNG|thumb|200px|Die 1124-beleg van Tirus, 12de-eeuse illustrasie.]] Op 7 Julie 1124, in die nasleep van die [[Kruistog|Eerste Kruistog]], was Tirus die laaste stad wat eindelik deur die Christelike vegters ingeneem is – 'n [[Frankiese Ryk|Frankiese]] leër aan die kus en 'n [[Venesië|Venesiese]] vloot van die see se kant af<ref name=":24" /> – nà 'n beleg van vyf en 'n halwe maande.<ref name=":20" /> {{Multibeeld | align = left | direction = vertical | background color = | voetskrif = Die ruïnes van die Kruisvaarders se katedraal, met oorblyfsels van die Fatimidiese Groot Moskee waarop dit gebou is (voorgrond, middel), 2019 | header= | beeld1 = CrusaderCathedral TyreSourLebanon RomanDeckert07112019.jpg | width1 = 220 | onderskrif1 = | beeld2 = CrusaderCathedralPanorama-TyreSour-Lebanon RomanDeckert04092019.jpg | width2 = 220 | onderskrif2 = }} [[Beeld:TerracottaCup Tyre 12-13c NationalMuseumOfBerlin 06102019.jpg|thumb|200px|'n Terracottabeker uit Tirus uit die Kruisvaardertydperk.]] Onder sy nuwe heersers is Tirus in drie dele opgedeel: Twee derdes het gegaan aan Baldwin van Jerusalem en 'n derde was outonome handelskolonies vir die Italiaanse handelstede, veral Venesië.<ref name=":54" /> Tirus was een van belangrikste stede van die Koninkryk Jerusalem, want dit het die Syroete oopgestel aan die koninkryke in die [[Weste]].<ref name=":45" /> Die stad was die setel van die [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] aartsbisdom. Verskeie kerke is gebou, onder meer die Katedraal van Sint Markus op die ruïnes van die Fatimidiese Groot Moskee<ref name=":13" /> Ten spyte van die Christelike oorheersing was daar vrede tussen aanhangers van verskillende gelowe: die Christendom, [[Judaïsme]], Islam en blykbaar steeds die kultus van Melqart.<ref name=":54" /> In 1210 is Jan van Brienne en sy vrou, Maria van Montferrat, in Tirus gekroon as koning en koningin van Jerusalem.<ref>{{Cite book|title=Crusader Art in the Holy Land, From the Third Crusade to the Fall of Acre|url=https://archive.org/details/crusaderartinhol0000fold|last=Folda|first=Jaroslav|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0521835831|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/crusaderartinhol0000fold/page/105 105]}}</ref> Ná die Sesde Kruistog, van 1231 af, het die magte van Riccardo Filangieri Tirus meer as 'n dekade lank beset namens die Heilige Romeinse keiser Frederick. Hulle is in 1242 deur die Kruistog van die Baronne en hulle Venesiese bondgenote verslaan. In 1257 – 'n jaar ná die begin van 'n oorlog tussen [[Genua]] en Venesië oor beheer oor [[Akko]] – is die Venesiërs uit hulle derde van die stad verban.<ref name=":44">{{Cite book|title=A History of the Crusades|last=Runciman|first=Steven|publisher=Cambridge University Press|year=1987|isbn=0521347726|volume=3|location=Cambridge|pages=283, 353}}</ref> In Mei 1269 het sultan Baibars van die [[Mameluk]]ke 'n mislukte strooptog op Tirus uitgevoer nadat onderhandelings oor 'n wapenstilstand skeefgeloop het.<ref name=":43">{{Cite book|title=Early Mamluk Diplomacy, 1260–1290: Treaties of Baybars and Qalāwūn with Christian Rulers|url=https://archive.org/details/earlymamlukdiplo00holt|url-access=limited|last=Holt|first=Peter Malcolm|publisher=E.J. Brill|year=1995|isbn=978-9004102460|location=Leiden / New York / Köln|pages=[https://archive.org/details/earlymamlukdiplo00holt/page/n114 106]–117}}</ref> In September dié jaar is Hugo III van Siprus in Tirus gekroon as koning van Jerusalem.<ref name=":24" /> ===Mameluktydperk (1291-1516)=== [[Beeld:Lorrain - Seascape with Ezekiel Crying on the Ruins of Tyre, 1667.jpg|thumb|200px|''Seetoneel met Esegiël wat huil op die ruïnes van Tirus'', ’n olieverfskildery van 1667 deur Claude Lorrain, wys die Weste se betowering van vroeg af deur die verbrokkelde metropolis.]] In 1291 is Tirus weer ingeneem, dié keer deur die Mamelukleër van Al-Ashraf Khalil.<ref name=":20" /> Al die inwoners het die stad na berig word per skip verlaat op die dag dat Akko, een van die laaste Kruisvaardervestings wat bly staan het, ná ’n twee maande lange beleg geval het. Die Mamelukke het Tirus dus feitlik leeg aangetref.<ref name=":50">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/antiquitiesofori00reddrich/antiquitiesofori00reddrich#page/n166/mode/1up|title=Antiquities of the Orient unveiled, containing a concise description of the remarkable ruins of King Solomon's temple, and store cities, together with those of all the most ancient and renowned cities of the East, including Babylon, Nineveh, Damascus, and Shushan|last=Redding|first=Moses Wolcott|publisher=Temple Publishing Union|year=1875|location=New York|pages=145; 154|format=PDF}}</ref> Sultan Khalil het al die versterkings laat afbreek.<ref name=":42" /> Die Kruisvaarders se katedraal, wat reeds in 1202 in ’n aardbewing beskadig is, is verder deur die veroweraars verwoes.<ref name=":12">{{Cite web|url=https://www.goethe.de/ins/lb/de/kul/sup/spu/20928357.html|title=Deutsche Spuren im Libanon: Auf den Spuren Barbarossas – Deutsche Kaiser-Gebeine in Tyros?|last=Altaner|first=Jan|year=2019|website=Goethe Institute Libanon|language=de|access-date=24 September 2019}}</ref> Daar is van Akko af oor die stad regeer en dit het dus deel van Palestina geword.<ref name=":63">{{Cite book|url=https://epdf.pub/download/the-shia-of-lebanon-clans-parties-and-clerics-library-of-modern-middle-east-stud.html|title=The Shi'a of Lebanon – The Shi'a of Lebanon Clans, Parties and Clerics|last=Shanahan|first=Rodger|publisher=Taurus Academic Studies|year=2005|isbn=9781850437666|location=Londen, New York|pages=16, 41–42, 46–48, 80–81, 104|format=PDF}}</ref> Erdeware en glasartikels is steeds in die vroeë Mameluktydperk vervaardig,<ref name=":412"/> maar die vervaardiging van Tiriese pers is nooit weer hervat nie, want goedkoper kleurstowwe het intussen op die mark gekom.<ref name=":252"/> Terwyl die sultanaat deur faksiegevegte en politieke onstabiliteit geteister is ná Khalil se dood in 1293, het Tirus – die "Londen"<ref name=":50" /> of "New York"<ref name=":58">{{Cite book|url=https://play.google.com/store/books/details?id=2yUKAAAAIAAJ&rdid=book-2yUKAAAAIAAJ&rdot=1|title=Freemasonry in the Holy Land: Or, Handmarks of Hiram's Builders|last=Morris|first=Robert|publisher=Knight & Leonard|year=1876|edition=10de|location=Chicago|pages=35, 93, 95, 97}}</ref> van die [[Ou Wêreld]] – sy belangrikheid verloor. Toe die [[Marokko|Marokkaanse]] ontdekker Ibn Battuta Tirus dit in 1355 besoek, was dit ’n hoop ruïnes.<ref>{{Cite book|title=TYRE Through The Ages|last=Jidejian|first=Nina|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3rd|location=Beirut|pages=265, 272}}</ref> Baie stene is as boumateriaal na buurstede soos Sidon, Akko, Beiroet en Jaffa geneem.<ref name=":50" /><ref name=":29" /> In 1610 het die Engelse reisiger George Sandys ná sy besoek aan Tirus opgemerk: <blockquote>"Dié eens beroemde Tirus is nou niks anders as 'n hoop ruïnes nie; tog het hulle 'n eerbiedwaardige aspek en onderrig hulle die peinsende aanskouer met hulle voorbeeldige broosheid".<ref name=":50" /></blockquote> ===Ottomaanse tydperk (1516-1918)=== ====Maan-clan en feodale landhere==== {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | background color = | voetskrif = | header=Die Maan-paleis | beeld1 = Tyre KhanSour-KhanAshkar RomanDeckert23102019.jpg | width1 = 200 | onderskrif1 = | beeld2 = KhanSour-KhanAlAshkar TyreSour RomanDeckert16082019.jpg | width2 = 200 | onderskrif2 = | beeld3 = KhanSour-KhanAlAshkar-UpperGallery-TyreSour RomanDeckert20082019.jpg | width3 = 200 | onderskrif3 = }} Die [[Ottomaanse Ryk]] het die Levant in 1516 verower,<ref name=":20" /> maar Tirus het nog 90 jaar lank feitlik onaangeraak gebly, tot aan die begin van die 17de eeu toe die Ottomaanse leiers die [[Droese]]leier Fakardin II van die Maan-familie as [[emir]] aangestel het om Jabal Amel (die huidige Suid-Libanon) en [[Galilea]] te administreer, asook die distrikte Beiroet en Sidon.<ref name=":46">{{Cite book|url=http://etheses.dur.ac.uk/1521/|title=Political awareness of the Shi'ites in Lebanon: the role of Sayyid 'Abd al-Husain Sharaf al-Din and Sayyid Musa al-Sadr|last=Gharbieh|first=Hussein M.|publisher=Centre for Middle Eastern and Islamic Studies, University of Durham|year=1996|location=Durham|format=PDF|type=Doktoraat}}</ref> [[Beeld:Emir Faḫereddin Ibn Ma'n ( Faḫereddin II)-2.png|thumb|links|170px|Fakardin "die Grote".]] Een van sy eerste projekte was die bou van ’n paleis vir sy broer, prins Younis Al-Maani. Die ruïes daarvan staan vandag steeds in die middel van die hedendaagse Souk-markgebied en is nou bekend as Khan Abdo El-Ashqar,<ref name=":61">{{Cite book|title=Memory of the South|last=Jaber|first=Kamel|publisher=South for Construction|year=2005|location=Beiroet|pages=94, 96–97}}</ref> Khan Al-Askar<ref name=":13" /><ref name=":16">{{Cite book|title=Tyr - L'histoire d'une Ville|last=Badawi|first=Ali Khalil|publisher=Municipalité de Tyr / Tyre Municipality / Baladia Sour|year=2008|location=Tyre/Sour/Tyr|pages=80–103}}</ref> of Khan Sour. Fakardin het Sjiiete en Christene aangemoedig om hulle oos van Tirus te vestig om die pad na Damaskus te beveilig. Hy het dus die fondament gelê van die moderne Tiriese [[demografie]], want baie van dié setlaars of hulle nakomelinge het later na die stad getrek.<ref name=":67" /> Fakardin het ook probeer om ’n onafhanklike staat te stig<ref name=":94">{{Cite book|last=Bayeh|first=Joseph|title=A History of Stability and Change in Lebanon: Foreign Interventions and International Relations|publisher=I.B.Tauris|year=2017|isbn=978-1784530976|location=Londen / New York|pages=19–20, 33}}</ref> en het Tirus se Kruisvaarderkatedraal in 1610 in ’n militêre fort omskep.<ref name=":23">{{Cite book|title=Meerfahrt nach Tyros zur Ausgrabung der Kathedrale mit Barbarossa's Grab|last=Sepp|first=Johann Nepomuk|publisher=Verlag von E.A. Seemann|year=1879|location=Leipzig|pages=112–113, 247}}</ref> Die Turke het hom egter verdryf en hy het in bannelingskap gegaan.<ref name=":94" /> In 1618 het Fakardin na die Levant teruggekeer nadat baie van sy vyande uit die Ottomaanse regering gesit is. Hy het teen 1631 die grootste dele van Sirië, Libanon en Palestina beheer, maar die Maantydperk het geëindig toe sultan [[Murat IV]] die Droese-emir asook een of twee van sy seuns in 1635 laat teregstel het weens sy politieke ambisies.<ref name=":40">{{Cite book|title=TYRE|last=Badawi|first=Ali Khalil|publisher=Al-Athar Magazine|year=2018|edition=4th|location=Beirut|pages=46–49}}</ref> ====Feodale ''Zu'ama'': opkoms en mededinging==== In die volgende dekades het Ali al-Saghir – ’n leier van die Metwali, [[Sjia]]-Moslems van wat nou Libanon is – ’n dinastie gestig.<ref name=":77">{{Cite book|title=The Shiites of Lebanon under Ottoman Rule, 1516–1788|url=https://archive.org/details/shiiteslebanonun00wint|url-access=limited|last=Winter|first=Stefan|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521765848|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/shiiteslebanonun00wint/page/n138 126], 129–134, 2019}}</ref> In 1697 het die Engelse geleerde Henry Maundrell Tirus besoek en "’n paar" inwoners aangetref wat hoofsaaklik van [[hengel]] gelewe het.<ref name=":32" /> Hulle situasie is vererger deur Toskaanse, Maltese en Monegaskiese [[Seerowery|seerowers]] wat die Tiriese kus soms geplunder het, asook deur swaar belasting. Die Tiriese agterland "is algemeen beskou as ’n wettelose gebied waarheen misdadigers sou vlug om skuiling by die Sjiiete te vind".<ref name=":77" /> [[Beeld:KhanRabu TyreSourLebanon RomanDeckert23122019.jpg|thumb|links|230px|Die bouval van Khan Rabu (2019).]] Omstreeks 1750 het sjeik Nasif al-Nassar, die heerser van Jabal Amel uit Ali al-Saghir se Sjiitiese dinastie,<ref name=":46" /> ’n paar bouprojekte begin om nuwe inwoners na die toe byna verlate stad te lok.<ref name=":40" /> Onder sy projekte was ’n mark. In 1752 is begin met die bou van die [[Melkitiese Grieks-Katolieke Kerk|Melkitiese]] Katedraal van Sint Tomas<ref>{{Cite book|title=Tyre Through The Ages|last=Jidejian|first=Nina|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3rd|location=Beirut|pages=272–277}}</ref> danksy skenkings deur George Mashakka, ’n ryk sy- en [[tabak]]handelaar wat deur Al-Nassar oorreed is om van Sidon na Tirus te verhuis. Baie Grieks-Katolieke gesinne het hom daarheen gevolg. Mashakka het ook baie bygedra tot die bou van ’n Groot Moskee,<ref name=":24" /> wat vandag as die "Ou Moskee" bekend is.<ref name=":61" /> Tirus is egter terselfdertyd deur ’n paar rampe getref. ’n Aardbewing het in 1759 dele van die stad verwoes en ’n onbekende aantal mense gedood.<ref name=":58" /> In 1781 is Al-Nassar gedood in ’n magstryd met die Ottomaanse goewerneur van Sidon, Ahmad Pasha al-Jazzar, wat die Sjiitiese inwoners in wreedaardige veldtogte uitgewis het. Die Sjiitiese outonomie in Jabal Amel het vir ’n kwarteeu geëindig.<ref name=":46" /> Aan die begin van die 19de eeu het nog ’n bloeitydperk egter begin. In 1810 is ’n [[karavanserai]], Khan Rabu, naby die voormalige paleis van emir Younes Maani en die mark gebou.<ref name=":13" /> Dit het gou ’n belangrike kommersiële sentrum geword.<ref name=":13" /> ’n Paar jaar later is die voormalige Maan-paleis self ook in ’n karavanserai omskep.<ref name=":13" /><ref name=":16" /> =====Egiptiese besetting (1831-1839)===== [[Beeld:The ancient city of Tyre, taken from the isthmus. Coloured l Wellcome V0049481.jpg|thumb|220px|Tirus van die landengte af gesien, ’n kleurlitografie deur Louis Haghe van ’n 1839-tekening deur David Roberts, wat in 1843 gepubliseer is.]] In Desember 1831 het Tirus onder die heerskappy van Mehmet Ali Pasja van Egipte beland nadat ’n Egiptiese leër Jaffa en Haifa sonder weerstand binnemarsjeer het.<ref>{{Cite book|title=Ottoman Wars, 1700–1870: An Empire Besieged|last=Aksan|first=Virginia|publisher=Routledge|year=2014|isbn=9780582308077|location=New York|pages=370–371}}</ref> Daarna het ’n aantal Egiptenare hulle in Tirus gevestig; dit het vandag steeds ’n "Straat van die Egiptenare" in die ou stad.<ref name=":40" /> Twee jaar later het Sjiitiese magte onder Hamad al-Mahmud van die Ali al-Saghir-dinastie teen die besetting gerebelleer.<ref name=":46" /> Hulle is ondersteun deur die [[Britse Ryk|Britse]] en [[Keiserryk Oostenryk|Oostenrykse Ryk]]: Tirus is op 24 September 1839 ingeneem ná geallieerde vlootbombardemente.<ref>{{Cite book|title=Politics of Interventionism in Ottoman Lebanon, 1830–61|last=Farah|first=Caesar E.|publisher=I.B.Tauris / Centre for Lebanese Studies|year=2000|isbn=978-1860640568|location=Oxford / Londen|pages=42}}</ref> =====Franse invloedsone (middel 19de eeu en later)===== [[Beeld:Tyre-Sour Lebanon StThomas-GreekOrthodoxChurch RomanDeckert02112018.jpg|thumb|220px|Die Grieks-Ortodokse kerk van Sint Tomas, 2019.]] [[Beeld:VueGeneraleDeTyrSour1868-1869.jpg|220px|thumb|’n Algemene uitsig op Tirus, 1868/'69, op 'n poskaart wat die Maronitiese kerk wys.]] [[Beeld:General view, Tyre, Holy Land, (i.e., Lebanon)-LCCN2002725061.jpg|thumb|220px|Tirus tussen 1890 en 1900.]] Vir hulle stryd teen die Egiptiese invallers is Al-Mahmud en sy opvolger, Ali al-As'ad, ’n familielid, deur die Ottomaanse leiers beloon met die herstel van Sjiitiese outonomie in Jabal Amel.<ref name=":46" /> In Tirus was dit egter die Mamlouk-familie wat ’n oorheersende posisie ingeneem het. Die hoof van die familie, Jussuf Aga Ibn Mamluk was na berig word ’n seun van die Anti-Sjiiet Jazzar Pasja.<ref name=":23" /> Intussen het die Egiptiese besetting die deur geopen vir Europese ingryping in Ottomaanse sake deur verskeie Libanese gemeenskappe. Frankryk onder [[Napoleon III]] en sy bondgenote die [[Maroniete|Maronitiese]] leiers het byvoorbeeld van die middel 19de eeu af hulle invloed dwarsoor Libanon uitgebrei.<ref name=":46" /> Toe die Franse keiser dus in 1860, tydens die Libanese burgeroorlog tussen die Droese en Maroniete, ’n ekspedisie met 7 000 troepe na Beiroet stuur, het hy ook die eerste [[argeologie]]se opgrawings in Tirus gelas. Dit is deur Ernest Renan onderneem. Ná sy vertrek het onreëlmatige opgrawings die historiese terreine versteur.<ref name=":29" /> In dieselfde jaar is die [[Grieks-Ortodokse Kerk van Antiogië|Grieks-Ortdokse kerk]] van Sint Tomas naby die ou Grieks-Katolieke katedraal van Sint Tomas ingewy. In min of meer dié tyd is die Latyns-Katolieke kerk van die Heilige Land deur die [[Franciskane|Franciskanerorde]] gebou.<ref name=":16" /><ref name=":13" /> In 1865 is die heerser van Jabal Amel, Ali al-As'ad, dood tydens ’n magstryd met sy neef, Thamir al-Husain.<ref name=":46" /> Intussen het die Ottomaanse grondhervormings van 1858 daartoe gelei dat ’n paar families groot stukke grond besit het, ten koste van die boere. Terwyl Al-As'ad se afstammelinge hulle feodale grondeiendom uitgebrei het as die provinsiale leiers in Jabal Amel, het ’n ander rolspeler uit die stedelike handelsklas gestyg tot ''Zu'ama'' (feodale landhere) in Tirus:<ref name=":90">{{Cite book|last1=Abisaab|first1=Rula Jurdi|title=The Shi'ites of Lebanon: Modernism, Communism, and Hizbullah's Islamists|last2=Abisaab|first2=Malek|publisher=Syracuse University Press|year=2017|isbn=9780815635093|location=New York|pages=9–11, 16–17, 24, 107}}</ref> Dit was<blockquote>"’n donker tyd van onkunde en feodalisme; dit was ’n tyd toe die massas, ''al ama'', hulle meesters en landhere en die Ottomaanse amptenary gevrees het, ’n tyd toe die skare [..] die lewe beskou het as bestaande uit slawerny en gehoorsaamheid".<ref name=":51">{{Cite book|last=Ajami|first=Fouad|title=The Vanished Imam: Musa al Sadr and the Shia of Lebanon|publisher=I.B.Tauris & CO. Ltd.|year=1986|isbn=9781850430254|location=Londen|pages=42–45, 85–86}}</ref></blockquote> [[Beeld:Along the sea coast. Street in Tyre LOC matpc.22598.jpg|thumb|220px|links|’n Straattoneel in Tirus, omstreeks 1900.]] Weens dié massaverarming het baie van Tirus en Jabal Amil se inwoners in die 1880's na [[Wes-Afrika]] geïmmigreer.<ref name=":2">{{Cite book|title=Shi'i Cosmopolitanisms in Africa: Lebanese Migration and Religious Conversion in Senegal|url=https://archive.org/details/bwb_W6-AAM-771|last=Leichtman|first=Mara|publisher=Indiana University Press|year=2015|isbn=978-0253015990|location=Bloomington and Indianapolis|pages=[https://archive.org/details/bwb_W6-AAM-771/page/26 26], 31, 51, 54, 86, 157}}</ref> Die [[Jong Turke|Jong Turke-rewolusie van 1908]] en sy oproep om verkiesings vir ’n Ottomaanse parlement het ’n magstryd in Jabal Amel ontketen. Aan die een kant was daar Rida al-Sulh, van ’n [[Soenni]]tiese dinastie van Sidon met die steun van vooraanstaande Sjiitiese families soos die Al-Khalil-clan in Tirus, en aan die ander kant was daar Kamil Al-As'ad van die Ali al-Saghir-dinastie wat steeds die agterland oorheers het.<ref name=":46" /> Laasgenoemde het dié ronde van die magstryd gewen, maar die politieke mededinging tussen Al-Khalil en Al-As'ad sou die volgende 60 jaar die hoofeienskap van Sjiitiese politiek in Libanon wees.<ref name=":63" /> Teen daardie tyd het Tirus sowat 2 800 Sjiitiese, 2 700 Christelike en 500 Soennitiese inwoners gehad. In die hele distrik was daar sowat 40 000 Sjiiete en 8 000 Christene.<ref name=":46" /> =====Eerste Wêreldoorlog===== [[Beeld:Destree-Bougault.jpg|left|thumb|220px|links|Die Franse kruiser D'Estrés.]] Aan die begin van die [[Eerste Wêreldoorlog]] in 1914 is baie Sjiiete in Jabal Amel opgeroep en moes hulle dus hulle plase verlaat. ’n Jaar later was daar ’n [[hongersnood]] nadat [[Sprinkaan|sprinkane]] die landerye verwoes het. Dit het nog ’n golf van immigrasie na die res van Afrika en ook na VSA tot gevolg gehad.<ref name=":46" /> In 1915 het Tirus in die gevegte betrokke geraak. In November dié jaar is vier plaaslike inwoners wat vir die Franse intelligensie gespioeneer het, na berig word in Tirus gevang en twee van hulle is in Beiroet tereggestel. Die bevelvoerder van die Franse vlootkruiser D'Estrés, wat hulle vrylating geëis het, het opdrag gegee vir die bombardering van Tirus se hawe. Vier bote is gesink. In Februarie 1917 het die Britse intelligensie nog ’n operasie na die Tirus-gebied onderneem om inligting in te samel oor die Ottomaanse teenwoordigheid daar.<ref>{{Cite journal|last=Ajay Jr.|first=Nicholas Z.|date=April 1974|title=Political Intrigue and Suppression in Lebanon during World War I|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1974-04_5_2/page/140|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=5|issue=2|pages=140–160|jstor=162586|doi=10.1017/S0020743800027793}}</ref> In September 1918, ná die Britte se oorwinning in die Slag van Megiddo oor die Ottomaanse Yildirim-leërgroep, het laasgenoemde se oorblywende lede na Damaskus teruggetrek. Die bevelvoerder van die Egiptiese Ekspedisiemag, generaal Edmund Allenby, het opdrag gegee dat Britse magte die hawens van Beiroet en [[Tripoli]] beset om sy magte wat die terugvallende Ottomaanse troepe agtervolg het, van voorraad te voorsien. Tirus was ’n strategiese voorraadpos op dié roete. === Pan-Arabiese koninkryk vs. Frans-Britse regime (1918-1920) === [[Beeld:Kamel khalil alasaad.jpg|thumb|180px|Kamil al-As'ad.]] Nadat die Arabiese opstand teen die Ottomaanse heerskappy in 1916 begin het en die Arabiese leër die Levant in 1918 oorgeneem het met die steun van die Britse Ryk, het die feodale leier van Jamal Amil, Kamil al-As'ad, wat voorheen ’n ondersteuner van die Ottomaanse bewind was, die gebied – insluitende Tirus – op 5 Oktober 1918 verklaar tot deel van die Arabiese Koninkryk Sirië.<ref name=":46" /> Die pro-Damaskus-regime in Beiroet het egter Riad al-Sulh as goewerneur van Sidon aangestel, en hy het weer Abdullah Yahya al-Khalil in Tirus aangestel as die verteenwoordiger van Faisal I (van die Arabiese Koninkryk Sirië).<ref name=":64">{{Cite book|title=The Shi'is of Jabal 'Amil and the New Lebanon: Community and Nation-State, 1918–1943|last=Chalabi|first=Tamara|publisher=Springer|year=2006|isbn=9781349531943|location=New York|pages=25, 62–63}}</ref><ref name=":63" /> Terwyl die feodale landhere van die Al-Saghir- en die Al-Sulh-dinastie om mag meegeding het, het hulle steun van die Arabiese koninryk hulle laat bots met die belange van die Franse koloniale ryk. Op 23 Oktober 1918 is die gesamentlik Britse en Franse militêre regime van die "Administrasie van Vyandbesette Gebiede" (OETA) afgekondig, met Jabal Amel onder Franse beheer.<ref name=":46" /> 'n Guerrillagroep het Franse troepe en Fransgesinde elemente in Tirus in die omringende gebiede begin aanval onder leiding van Sadiq al-Hamza van die Al-Saghir-clan.<ref name=":46" /> [[Beeld:SayedAbdulHusseinSharafeddin ID-photo 1938.jpg|thumb|links|200px|''Sajjid'' Abdul Hussein Sharafeddin.]] [[Beeld:Riadh elsolh.jpg|thumb|180px|Riad Al Sulh.]] In teenstelling hiermee was die grootste organiseerder van niegewelddadige verset teen die Franse ambisies in Jabil Amil die Sjiitiese geleerde ''[[sajjid]]'' Abdel Hussein Sharafeddine (gebore 1872), die [[imam]] van Tirus. Hy het ’n beslissende rol gespeel in die 1908-magstryd tussen die Al-As'ad-clan aan die een kant en die Al-Sulh-dinastie met hulle Tiriese bondgenote van die Al-Khalil-familie aan die ander. Sy simpatie het by eersgenoemde gelê. Sharafeddine het die grootste ondersteuner van ’n Groter Sirië geword,<ref name=":67"/> terwyl Al-As'ad "gewag het om te kyk wat gebeur".<ref name=":87">{{Cite book|last=Hakim|first=Carol|title=The Origins of the Lebanese National Idea 1840–1920|publisher=University of California Press|year=2013|isbn=9780520273412|location=Berkeley|pages=251–252}}</ref> Sharafeddine het in 1919 Amerikaanse ondersteuning van ’n verenigde Sirië geëis met Faisal as koning. "Dit het die Franse kwaad gemaak, wat blykbaar ’n onsuksesvolle sluipmoord op Sharafeddine aangemoedig het."<ref name=":46" /> Vroeg in 1920 het Sharafeddin ’n Sjiitiese afvaardiging na Damaskus gelei om sy saak oor eenheid met Sirië te stel.<ref name=":51" /> Terselfdertyd het spanning tussen Sjiitiese en Maronitiese groepe in Jabal Amel toegeneem, terwyl Sharafeddin en Al-As'ad ’n vreedsame benadering en de-eskalasie gesteun het.<ref name=":46" /> In baie Franse berigte is die aanvalle deur gewapende Sjiiete egter toegeskryf aan Sharafeddin se finansiering en aanmoediging.<ref name=":90" /> Toe gewelddadige botsings tussen Sjiitiese en Maronitiese groepe in April 1920 in die Jabal Amel-gebied plaasvind,<ref name=":46" /> het baie Christene wat in die agterland van Jabal Amel gewoon het, na Tirus gevlug.<ref name=":87" /> ’n Franse koloniale leër het toe met die hulp van Maronitiese vrywilligers die Sjiitiese rebellie onderdruk.<ref name=":46" /> ===Franse mandaat (1920-1943)=== [[Beeld:Proclamation of the state of Greater Lebanon.jpg|links|thumb|220px|Generaal Gouraud op 1 September 1920 in Beiroet.]] Op 1 September 1920 het die Franse koloniale heersers die nuwe [[Staat Groter Libanon]] afgekondig onder voogdyskap van die [[Volkebond]] en verteenwoordig deur Frankryk. Generaal Henri Gouraud het die Franse hoëkommissaris in Libanon en Sirië geword. Tirus en die Jabal Amel-gebied is as die suidelike deel by die mandaat gevoeg.<ref name=":14">{{Cite book|title=In the Path of Hizbullah|url=https://archive.org/details/inpathofhizbulla0000hamz|last=Hamzeh|first=Ahmad Nizar|publisher=Syracuse University Press|year=2004|isbn=978-0815630531|location=New York|pages=[https://archive.org/details/inpathofhizbulla0000hamz/page/11 11], 82, 130, 133}}</ref> Die eerste munisipaliteit van Tirus is ook in 1920 gestig, met as leier Ismail Yehia Khalil<ref name=":33">{{Cite web|url=http://nna-leb.gov.lb/en/show-report/81/Tyre|title=TYRE|date=17 Oktober 2012|website=National News Agency – Ministry of Information Lebanese Republic|access-date=28 Oktober 2019}}</ref> van die Sjiitiese feodale dinastie Al-Khalil. As die prominentse teenstander van die Franse moes Sharafeddin uit die stad vlug. [[Beeld:Flag of Lebanon during French Mandate (1920-1943).svg|thumb|220px|Die vlag van Groter Libanon.]] Intussen het die gewone mense in Tirus en die hele Suid-Libanon gely onder hoë belasting<ref name=":90" /> en boetes op hulle ekonomie om hulle te straf vir hulle mislukte rebellie.<ref name=":46" /> Die Franse het ook landbouprodukte van Suid-Libanon na Sirië herlei en so die handelsbedrywighede in Tirus se hawe geweldig verminder.<ref name=":25">{{Cite book|url=https://www.researchgate.net/publication/275948695|title= Expansion of Shi'a schools (1960–2009): Factors and dynamics|last=Dakroub|first=Sabah|publisher=American University of Beirut|year=2009|location=Beiroet|pages=84|format=PDF|doi=10.13140/RG.2.1.2938.0005}}</ref> Immigrasie van Tirus na Wes-Afrika het nog ’n hoogtepunt bereik. Dié neiging is eers beëindig toe die Franse koloniale heersers in Afrika aan die einde van die 1920's strenger beheer oor immigrasie ingestel het.<ref name=":2" /> [[Beeld:SayedAbdulHusseinSharafeddin Carte-d-Identite ID 1938.jpg|thumb|280px|links|’n Skandering van Sharafeddin se paspoort van 1938, waarin aangedui word hy is "geletterd".]] In 1922 het Kamil al-As'ad uit bannelingskap teruggekeer en ’n rebellie teen Franse besetting gereël. Dit is vinnig onderdruk en hy is in 1924 dood.<ref name=":46" /> Intussen het imam Sharafeddin vriendskaplike betrekkinge met die koloniale regering gehandhaaf.<ref name=":89">{{Cite book|last=Weiss|first=Max|title=In the Shadow of Sectarianism - Law, Shi'ism, and the Making of Modern Lebanon|url=https://archive.org/details/inshadowofsectar0000weis|publisher=Harvard University Press|year=2010|isbn=978-0674052987|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/inshadowofsectar0000weis/page/71 71]–73, 140, 144, 159–160, 169–170, 206}}</ref> [[Beeld:Tyre-aerial-photo-by-France-Military-1934.jpg|thumb|220px|’n Foto van Tirus deur die Franse lugmag, vroeg 1930's.]] In 1926 het die koloniale regering die Sjiitiese Djafari-regswetenskap erken en in Tirus – nes in ander stede – ’n Djafari-tribunaal daargestel. In die munisipaliteit en regering is "feitlik al die" sensitiewe posisie deur lede van die Christelike Salim-familie gevul weens die koloniale aanstellingsbeleid.<ref name=":82" /> Volgens die 1921-sensus was 83% van Tirus se inwoners Sjiiete, 4% Soenniete en 13% Christene.<ref name=":67" /> Die regering het egter niks gedoen om dié onderverteenwoordiging van die Sjiitiese meerderheid reg te stel nie. In plaas daarvan het hulle Sjitiese feodale families soos Al-As'ad en Khalil "vrye teuels gegee om hulle persoonlike rykdom te vergroot en hulle clan se mag af te dwing".<ref name=":82">{{Cite book|title=Inventing Lebanon: Nationalism and the State Under the Mandate|last=Firro|first=Kais|publisher=I. B. Tauris|year=2002|isbn=978-1860648571|location=London and New York|pages=159, 166}}</ref> In 1938 het ’n historiese keerpunt plaasgevind toe imam Sharafeddine ’n skool vir seuns en meisies stig. Hoewel die Al-Khalil-familie daarteen gekant was, het dit gou uitgebrei, ook danksy skenkings deur die Al-As'ad-clan.<ref name=":46" /> Hoewel Christene uit sendingskole voordeel getrek het, was opvoeding in die Sjiitiese gemeenskap swak voor die stigting van die Djafarija-skool. "Dit het die hoeksteen geword wat die lewe van die Sjiiete in Jabal Amel in die algemeen en Tirus in besonder verander het." Die skool het gou die middelpunt van politieke bedrywighede geword, met Sharafeddin wat veral [[Palestina|Palestynse]] eise vir onafhanklikheid gesteun het.<ref name=":46" /> ===Tweede Wêreldoorlog en onafhanklikheid=== [[Beeld:WWII 2-3rdAustralianInfantryBattalion TyreLebanon June1941 JamesFrankHurley AustralianWarMemorial.jpg|thumb|220px|Australiese troepe tydens die amptelike oorname van Tirus in Junie 1941.]] In 1940 het Franse troepe ’n anti-tenk-loopgraaf by Tirus gegrawe op die pad suid toe hulle ’n marmarsarkofaag uit die 1ste of 2de eeu ontdek. Dit word nou in die Nasionale Museum in Beiroet uitgestal.<ref>{{Cite book|title=TYRE Through The Ages|last=Jidejian|first=Nina|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3rd|location=Beiroet|pages=174–176}}</ref> In middel 1941 het die gesamentlike Brits-[[Vrye Frankryk|Vrye Franse]] veldtog in Sirië en Libanon begin om die Franse Vichy-regering in dié lande omver te werp. Hulle het swaar gesteun op Indiese soldate<ref>{{Cite book|title=The Politics and Security of the Gulf: Anglo-American Hegemony and the Shaping of a Region|url=https://archive.org/details/politicssecurity0000macr|last=Macris|first=Jeffrey R.|publisher=Routledge|year=2010|isbn=978-0415778718|pages=[https://archive.org/details/politicssecurity0000macr/page/36 36]}}</ref> en ook gebruik gemaak van die Australiese 21ste Brigade.<ref>{{Cite book|title=The Silent 7th: An Illustrated History of the 7th Australian Division 1940–46|last=Johnston|first=Mark|publisher=Allen & Unwin|year=2005|isbn=978-1-74114-191-7|location=Crows Nest, Nieu-Suid-Wallis|pages=46–48}}</ref> Dié magte het Tirus op 8 Junie van [[Nazi-Duitsland|Nazi]]-kollaborateurs bevry.<ref>{{Cite book|title=Germany and the Second World War, Band 3 von|last1=Schreiber|first1=Gerhard|last2=Stegemann|first2=Bernd|last3=Vogel|first3=Detlef|publisher=Clarendon Press|year=1990|isbn=978-0198228844|volume=3|location=Oxford|pages=615}}</ref> In 1946 is die Djafarija-skool tot ’n hoërskool opgegradeer: die eerste in Suid-Libanon. Imam Sharafeddine het as die eerste direkteur ’n Libanese Christen, George Kenaan, aangestel. ====Palestynse uittog, 1948==== [[Beeld:Refugees in Galilee.jpg|links|thumb|220px|Palestyne vlug in Oktober/November 1948 uit Galilea na Libanon.]] Toe [[Israel]] in Mei 1948 gestig word, is Tirus dadelik beïnvloed – deur die [[Palestina|Palestynse]] uittog, ook bekend as die ''Nakba''. Duisende Palestyne het na Tirus gevlug, dikwels per boot. Imam Sharafeddin het aan baie van hulle skuiling in die Djafarija-skool gegee.<ref name=":46" /> [[Beeld:Zicht op de stad Tyrus met het strand en de Middellandse Zee, Bestanddeelnr 255-6310.jpg|thumb|220px|Die Ou Stad van Tirus in 1950, afgeneem deur Willem van de Poll.]] Op 17 Julie 1948 het twee Israeliese fregatte Tirus gebombardeer<ref>{{Cite journal|year=1975|title=Proceedings of the Naval Institute|publisher=United States Naval Institute|volume=101|pages=49}}</ref> om ’n eenheid van Fawzi al-Qawuqji se [[Arabiese Bevrydingsleër]] (ABL) aan te val.<ref>{{Cite journal|last=Kaplansky|first=Eddy|date=Fall 2003|title=Israel Navy's First Warship|url=http://www.machal.org.il/index.php?option=com_content&view=article&id=536&Itemid=883&lang=he|journal=American Veterans of Israel Newsletter|access-date=22 November 2019|via=WORLD MACHAL volunteers from overseas in the Israel Defense Forces|archive-date= 9 Januarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200109212745/http://www.machal.org.il/index.php?option=com_content&view=article&id=536&Itemid=883&lang=he|url-status=dead}}</ref> Toe die Israeliese weermag in Oktober 1948 sy Operasie Hiram uitvoer om Bo-Galilea van die ABL af te neem, het nog duisende Palestyne na Suid-Libanon gevlug. Die Burj El Shimali-kamp is ook in 1948 langs die Tiriese skiereiland opgerig,<ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.unrwa.org/where-we-work/lebanon/burj-shemali-camp|title=Burj Shemali Camp|date=n.d.|website=United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees in the Near East (UNRWA)|access-date=19 September 2019}}</ref> asook een op die Jal Al Bahar-kusstrook in Noord-Tirus.<ref name=":9">{{Cite web|url=https://issuu.com/beyondtherefuge/docs/camp_studies|title=CASE Study of an unregulated camp: Jal al Bahar, Sur, Lebanon|date=3 Oktober 2015|website=Refugee Camp studies|access-date=21 September 2019|archive-date= 2 Januarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220102172836/https://issuu.com/beyondtherefuge/docs/camp_studies|url-status=dead}}</ref> Palestynse vlugtelinge het ’n sleutelrol gespeel in die ontwikkeling van die [[sitrus]]plantasies in die Tirus-streek, maar het ook met die Libanese meegeding om goedkoop arbeidsgeleenthede op dié gebied.<ref name=":25" /> Aan die ander kant was baie onderwysers van die Djafarija-skool goed opgevoede vlugtelinge van Palestina.<ref>{{Cite web|url=http://www.handala.org/about/iam.html|title=I AM FROM AIN AL-HELWA|last=Al-Ali|first=Naji|date=n.d.|website=Handala|access-date=21 September 2019|archive-date= 2 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902021620/http://www.handala.org/about/iam.html|url-status=dead}}</ref> In 1956 was die Djafarija-skool die platform vir ’n guerrillagroep van 25 Libanese en Palestynse studente vir ’n militêre aanslag op Israel. Aan die einde van dié jaar is egter beslag gelê op hulle wapens en die Palestynse skoolhoof is in hegtenis geneem.<ref name=":46" /> Op 31 Desember 1957 is imam Sharafeddine op 85-jarige ouderdom oorlede, op ’n tydstip toe spanning weer eens toegeneem het.<ref name=":46" /> ====Musa Sadr-tydperk (1959-1978)==== [[Beeld:Along the Mediterranean coast, southward. Tyre, harbor. Acts 21-3 LOC matpc.22994.jpg|links|180px|thumb|Die hawe tussen 1950 en 1977.]] Ná Sharafeddin se dood het sy seuns en ander verteenwoordigers van die Sjiitiese gemeenskap van Suid-Libanon sy familielid ''sajjid'' Musa Sadr gevra om hom as imam op te volg.<ref name=":4">{{Cite book|title=Amal and the Shi'A: Struggle for the Soul of Lebanon|url=https://archive.org/details/amalshiastruggle0000nort|last=Norton|first=Augustus Richard|publisher=University of Texas Press|year=1987|isbn=978-0292730403|location=Austin|pages=[https://archive.org/details/amalshiastruggle0000nort/page/39 39]}}</ref> [[Beeld:Imam Musa Sadr in his House in Sour (cropped).jpg|thumb|220px|Sadr in sy huis in Tirus.]] In 1959 het Sadr na Tirus verhuis en het hy aanvanklik nie net met wantroue te doen gehad nie, maar ook met teenstand.<ref name=":51" /> Binne ’n paar jaar het hy egter ’n groot gevolg opgebou.<ref name=":67" /> Hy het onder meer ’n beroepsopleidingsentrum in die naburige Burj El Shimali geopen wat ’n belangrike simbool van sy leierskap geword het,<ref name=":4" /> sowel as ander welsynorganisasies.<ref name=":46" /> Teen die 1960's het Tirus ’n inwonertal van sowat 15&nbsp;000 gehad.<ref name=":40" /> In die loop van die dekade was daar ’n groot verskuiwing van die platteland na die stad, ’n proses wat steeds voortduur.<ref name=":34" /> Daarbenewens het die aankoms van Palestynse vlugtelinge voortgeduur: In 1963 is nog ’n vlugtelingkamp in Rashidieh, 5&nbsp;km suid van Tirus, geopen.<ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.unrwa.org/where-we-work/lebanon/rashidieh-camp|title=Rashidieh Camp|date=n.d.|website=United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees in the Near East (UNRWA)|access-date=19 September 2019}}</ref> Teen die einde van die dekade het openbare ontevredenheid in Tirus toegeneem, nes in ander dele van die land. ’n Protesbeweging is in Maart 1967 begin met ’n staking deur leerlinge van die hoërskool wat onder meer laer tariewe geëis het.<ref name=":71">{{Cite book|title=A History of Modern Lebanon|last=Traboulsi|first=Fawwaz|publisher=Pluto Press|year=2012|isbn=9780745332741|location=London|pages=169–170|jstor = j.ctt183p4f5.16|chapter = From Social Crisis to Civil War (1968–1975)}}</ref> In Mei 1967 het Sadr die Opperste Islamitiese Sjiaraad (OISR) gestig – ’n strategiese stap wat die politieke landskap van nie net Jabal Amel nie, maar van die hele Libanon sou verander.<ref name=":46" /> =====Libanese Burgeroorlog (1975-1990)===== ======"Volksrepubliek Tirus" ====== [[Beeld:MarkabSavoy7031975.jpg|thumb|links|180px|Die vaartuig wat in die Savoy Hotel-aanval gebruik is.]] In Januarie 1975 het 'n eenheid van die [[Populêre Front vir die Bevryding van Palestina]] (PFBP) die Tiriese kasernes van die Libanese weermag aangeval.<ref name=":67" /> In Februarie 1975 was daar demonstrasies vir die [[Palestynse Bevrydingsorganisasie]] (PBO) en teen die regering nadat die Arabiese Nasionalistiese parlementslid Maruf Sad in Sidon vermoor is, na bewering deur die weermag.<ref name=":101">{{Cite book|last=El Khazen|first=Farid|title=The Breakdown of the State in Lebanon, 1967–1976|publisher=I.B. Tauris|year=1999|isbn=978-1860643200|location=Londen / New York|pages=198, 268.269}}</ref> In Maart 1975 het 'n PBO-kommando van agt militante van die kus van Tirus af na [[Tel Aviv]] gevaar en die Savoy Hotel aangeval waarin agt burgerlike gyselaars, drie Israeliese soldate en sewe van die aanvallers gedood is.<ref>{{Cite book|last=Nisan|first=Mordechai|title=Politics and War in Lebanon: Unraveling the Enigma|publisher=Transaction Publishers|year=2015|isbn=978-1412856676|location=New Brunswick / London|pages=55}}</ref> Vyf maande later, op 5 Augustus 1975, het Israel Tirus van die land en see en uit die lug aangeval. Nog aanvalle het op 16 en 29 Augustus en 3 September gevolg.<ref>{{Cite book|title=Lebanon: Dynamics of Conflict – A Modern Political History|last=Odeh|first=B.J.|publisher=Zed Books|year=1985|isbn=978-0862322120|location=Londen|pages=[https://archive.org/details/lebanondynamicso0000odeh/page/45 45, 141-142, 144]|url=https://archive.org/details/lebanondynamicso0000odeh/page/45}}</ref> [[Beeld:Visit of Imam Musa al-Sadr from the bombarded areas of southern Lebanon (2).jpg|thumb|220px|Musa Sadr besoek gebombardeerde gebiede in Suid-Libanon.]] {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | background color = | voetskrif = Die ruïnes van Beit Shaddad in die Christelike kwartier in die noordweste van die skiereiland (2019). | header= | beeld1 = BeitShaddadRuins-TyreSourLebanon RomanDeckert11082019.jpg | width1 = 180 | onderskrif1 = | beeld2 = BeitShaddadRuins TyreSourLebanon RomanDeckert23082019.jpg | width2 = 180 | onderskrif2 = }} In 1976 het plaaslike aanvoerders van die PBO die munisipale regering van Tirus met die hulp van hulle bondgenote in die Libanese Arabiese Leër (LAL) oorgeneem.<ref name=":76">{{Cite book|title=Sovereignty and Leadership in Lebanon, 1943–76|url=https://archive.org/details/sovereigntyleade0000gori|last=Goria|first=Wade R.|publisher=Ithaca Press|year=1985|isbn=978-0863720314|location=Londen|pages=[https://archive.org/details/sovereigntyleade0000gori/page/90 90], 179, 222}}</ref> Hulle het die stigting van die "Volksrepubliek Tirus" afgekondig.<ref name=":106">{{Cite book|last=Fisk|first=Robert|title=Pity the Nation: Lebanon at War|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=978-0-19-280130-2|location=Oxford|pages=36–39, 115–118, 126–127, 131–135, 211, 255, 458–461, 550–551, 580–581, 608, 617}}</ref> Hulle het egter gou die steun van die Tiriese bevolking verloor<ref name=":91">{{Cite book|title=Who's Who in Lebanon 2007–2008|publisher=Publitec Publications & De Gruyter Saur|year=2007|isbn=978-3-598-07734-0|location=Beiroet/München|pages=49, 84, 88, 196, 391–392, 398–399, 416–417}}</ref> weens hulle "arbitrêre en soms gewelddadige optrede".<ref name=":80">{{Cite book|title=Israel's Lebanon War|last1=Schiff|first1=Ze'ev|last2=Ya'ari|first2=Ehud|publisher=Simon and Schuster|year=1985|isbn=978-0671602161|location=New York|pages=[https://archive.org/details/israelslebanonwa00zeev/page/79 79–80, 139]|url=https://archive.org/details/israelslebanonwa00zeev/page/79}}</ref> Toe [[Sirië]] Libanon in die middel van 1976 aanval, het dit 'n voorstel deur die [[Arabiese Liga]] gevolg dat hulle nie die Litanirivier na die suide oorsteek nie. Terwyl die Libanese Burgeroorlog dus in Suid-Libanon begin het, het dit verdere interne gevegte gespaar gebly. Baie jong mans van die suide het egter in die noorde aan gevegte gaan deelneem.<ref>{{Cite book|title=Christliche Gruppen im Libanon: Kampf um Ideologie und Herrschaft in einer unfertigen Nation|last=Kuderna|first=Michael|publisher=Franz Steiner Verlag|year=1983|isbn=978-3515040716|location=Wiesbaden|pages=246|language=de}}</ref> In dié tyd het Israel 'n vlootblokkade van die Titiese hawe en ander Suid-Libanese hawens uitgevoer om voorrade aan die PBO af te sny, en so is ander seehandel ook afgesny.<ref>{{Cite book|title=Syrian Intervention in Lebanon: The 1975–76 Civil War|url=https://archive.org/details/syrianinterventi00wein|url-access=limited|last=Weinberger|first=Naomi Joy|publisher=OXFORD UNIVERSITY PRESS|year=1986|location=New York en Oxford|pages=[https://archive.org/details/syrianinterventi00wein/page/n232 218]–219}}</ref> ======1978-konflik tussen Suid-Libanon en Israel====== Op 11 Maart 1978 het Dalal Mughrabi, 'n jong vrou van die Palestynse vlugtelingkamp in Beiroet, en etlike [[fedajeen]]-vegters van Tirus na 'n strand noord van Tel Aviv geseil. Hulle het toe die [[Kuswegaanslag]] uitgevoer waarin 38 Israeliese burgers, insluitende 13 kinders, gedood en 71 gewond is. Nege van die elf aanvallers is ook gedood.<ref name=":73">{{Cite book|last=Hirst|first=David|title=Beware of Small States: Lebanon, Battleground of the Middle East|publisher=Faber and Faber|year=2010|isbn=9780571237418|location=London|pages=30–31, 42, 118, 141, 196–197}}</ref> Drie dae later het die Israeliese weermag Libanon binnegeval en die hele suidelike deel van die land buiten Tirus en die omringende gebied beset.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://unifil.unmissions.org/unifil-background|title=UNIFIL Background|website=United Nations Interim Force in Lebanon|access-date=18 September 2019|archive-date=13 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313205515/https://unifil.unmissions.org/unifil-background|url-status=dead}}</ref> Tirus is egter kwaai geraak deur die week lange operasie. Die Israeliese lugmag het veral drie Palestynse vlugtelingkampe geteiken, asook die hawe ná gerugte dat die PBO wapens van daar af kry. 'n Paar historiese geboue is vernietig, soos Beit Shaddad in die Christelike kwartier, of beskadig.<ref>{{Cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20190613-remembering-the-israeli-withdrawal-from-south-lebanon/|title=Remembering the Israeli withdrawal from south Lebanon|last=Hussein|first=Muhammad|date=13 Junie 2019|website=Middle East Monitor|access-date=1 Januarie 2020}}</ref><ref>{{Cite book|last=Randal|first=Jonathan C.|title=Going All the Way: Christian Warloards, Israeli Adventurers, and the War in Lebanon|publisher=Vintage Books|year=1984|isbn=978-0394723594|pages=209}}</ref> Vier dae later, op 23 Maart 1978, het die VN se tussentydse mag in Libanon (UNIFIL) gearriveer: 'n bataljon Franse valskermsoldate onder kolonel Jean Germain Salvan. Die volgende paar dae is verskeie mense gedood en 'n paar gewond, onder andere kolonel Salvan, wat in albei bene geword is.<ref name=":106" /> Ná nog aanvalle moes UNIFIL noodgedwonge hulle basis in Tirus ontruim. Hulle het hulle hoofkwarter geskuif na 'n strook suidwaarts wat deur Israel beheer is.<ref>{{Cite news|last=Howe|first=Marvine|date=1978-05-09|title=U.N. LEBANON FORCES MOVE HEADQUARTERS|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1978/05/09/archives/un-lebanon-forces-move-headquarters-they-pull-out-of-city-north-of.html|access-date=2020-10-20|issn=0362-4331}}</ref> Die PBO het beheer oor Tirus behou.<ref name=":67" /> ====Tydperk ná Sadr (sedert 1978)==== =====Amal-PBO-Israeliese konflikte===== [[Beeld:Banner-MusaAlSadr-40yearsDisappearanceCommemoration-Tyre-NabihBerri-Amal RomanDeckert06092018.jpg|thumb|300px|’n Banier vir die 40-jarige herdenking van Sadr se verdwyning.]] Op 31 Augustus 1978 het Musa Sadr geheimsinnig verdwyn ná ’n besoek aan [[Moeammar Ghaddafi]] van [[Libië]].<ref name=":51" /> Gereelde bombarderings van Tirus het voortgeduur.<ref name=":60">{{Cite journal|last=Sayigh|first=Yezid|date=Herfs 1983|title=Israel's Military Performance in Lebanon, June 1982|url=https://www.paljourneys.org/sites/default/files/Israels_Military_Performance_in_Lebanon_June_1982-Yezid_sayigh.pdf|journal=Journal of Palestine Studies|volume=13|issue=1|pages=31, 59|doi=10.2307/2536925|jstor=2536925|access-date=12 Julie 2021|archive-date=16 Desember 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216081158/https://www.paljourneys.org/sites/default/files/Israels_Military_Performance_in_Lebanon_June_1982-Yezid_sayigh.pdf|url-status=dead}}</ref> Israel het aanvalle op Tirus gedoen en die PBO het bomme in Israel gegooi – tot met ’n skietstilstand in Julie 1981.<ref name=":67" /> Terwyl ontevredenheid onder die Sjiitiese bevolking toegeneem het oor die lyding weens die konflik tussen Israel en die Palestynse faksies, het spanning tussen Amal (Sadr se militêre vleuel van sy beweging, die ''Afwaj al-Muqawama al-Lubnaniyya'') en die Palestynse militante gestyg.<ref name=":75">{{Cite book|title=The Lebanon War|url=https://archive.org/details/lebanonwar0000abra|last=Abraham|first=Antoine J.|publisher=Praeger|year=1996|isbn=978-0275953898|location=Westport, Conn.|pages=[https://archive.org/details/lebanonwar0000abra/page/123 123]}}</ref> Eindelik het gewelddadige botsings op baie dorpe in Suid-Libanon voorgekom, insluitende die Tirus-gebied.<ref name=":75" /> =====1982-oorlog tussen Libanon en Israel===== Ná ’n mislukte sluipmoordaanval op die Israeliese ambassadeur in Londen, Shlomo Argov, het die Israeliese weermag op 6 Junie 1982 met ’n inval in Libanon begin. Tirus is weer swaar getref, want aanvalle het van alle kante gekom. Sowat 80 mense is op die eerste dag net in lugaanvalle dood. Die meeste aanvalle was op die Palestynse kampe, want baie guerrillas het tot die einde bly veg.<ref name=":73" /> [[Beeld:Tyre headquarters bombings.jpg|thumb|180px|links|Die vernietigde Israeliese hoofkwartier, 1982.]] Die gevegte het ná twee dae geëindig, maar die humanitêre gevolge was groot.<ref>{{Cite web|title=Masada wird nie wieder fallen - DER SPIEGEL 29/1982|url=https://www.spiegel.de/spiegel/print/d-14350145.html|access-date=2020-10-15|website=www.spiegel.de}}</ref> Die Libanese regering het beweer dat die Israeliese weermag sowat 1&nbsp;200 burgerlikes gedood en meer as 2&nbsp;000 gewond het in Tirus,<ref>{{Cite book|last=Clodfelter|first=Michael|title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015|publisher=McFarland|year=2017|isbn=9780786474707|edition=4th|location=Jefferson|pages=590}}</ref><ref name=":106" /> terwyl 5&nbsp;000 Palestyne dakloos gelaat is.<ref name=":6" /> Israel het beweer net 56 burgerlikes is dood. Amal het in September 1982 sowat 250&nbsp;000 ondersteuners in Tirus bymekaargemaak om die verdwyning van Musa Sadr te gedenk.<ref name=":67" /> Kort daarna het ’n nuwe geheime mag aktief geword wat die toneel sou oorheers – [[Hezbollah]]. Op 11 November 1982 het die 15-jarige Ahmed Qasir, wat glo verskeie familielede in die Israeliese inval van 1978 verloor het,<ref name=":73" /> ’n selfmoordaanval met ’n motor met plofstof uitgevoer. Sy teiken was die Israeliese militêre hoofkwartier in Tirus. Al sewe<ref name=":81">{{Cite book|title=Beirut Rules: The Murder of a CIA Station Chief and Hezbollah's War Against America|url=https://archive.org/details/beirutrulesmurde0000burt|last1=Burton|first1=Fred|last2=Katz|first2=Samuel|publisher=Berkley|year=2018|isbn=978-1101987469|location=New York|pages=7–11}}</ref> of agt van die verdiepings het ingestort.<ref name=":106" /> Verslae oor die ongevalle wissel: van 90 Israeliese soldate en ’n onbekende aantal Palestynse aangehoudenes tot 67 Israeli's en 15 aangehoudenes. In Junie 1983 het die Israeli's ’n reeks massa-arrestasies in die Palestynse vlugtelingkampe uitgevoer, omdat geen groep verantwoordelikheid vir die aanvalle aanvaar het nie. Op 10 Junie het ’n groep ongeïdentifiseerde gewapendes twee Israeliese pantservoertuie aangeval en drie soldate gedood. Byna ’n jaar ná die eerste selfmoordaanval, in Oktober 1983, is nog een uitgevoer op die nuwe Israeliese hoofkwartier in Tirus. Altesaam 29 Israeliese soldate en offisiere is dood en nog 30 gewond.<ref name=":14" /><ref name=":15">{{Cite book|last=Alagha|first=Joseph Elie|url=https://archive.org/details/shiftshizbullahs00alag|title=The Shifts in Hizbullah's Ideology: Religious Ideology, Political Ideology and Political Program|publisher=Amsterdam University Press|year=2006|isbn=978-9053569108|location=Amsterdam|pages=[https://archive.org/details/shiftshizbullahs00alag/page/n35 35], 37|url-access=limited}}</ref> Ook 32 Libanese en Palestynse aangehoudenes is dood.<ref name=":67" /> Hezbollah het eers twee jaar later verantwoordelikheid vir die twee aanvalle aanvaar.<ref name=":14" /> In Februarie 1985 het ’n Tiriese lid van Amal nog ’n selfmoordaanval op ’n Israeliese konvooi in Burj El Shimali gedoen,<ref name=":68">{{Cite book|title=Martyr Cults and Political Identities in Lebanon: "Victory or Martyrdom" in the Struggle of the Amal Movement|last=Bonsen|first=Sabrina|publisher=Springer Nature|year=2019|isbn=978-3-658-28098-7|location=Wiesbaden|pages=214, 248}}</ref> en 10 soldate is gewond. In Israeliese wraakaanvalle in die gebied oos van Tirus is 15 mense gedood en honderde beseer.<ref name=":67" /> Vanweë toenemende druk het die Israeliese magte teen die einde van April 1985 aan Tirus onttrek<ref name=":67" /> en ’n selfverklaarde "veiligheidsone" in Suid-Libanon gevestig saam met sy bondgenote die Suid-Libanese Leër. =====Ná die burgeroorlog===== Ná die einde van die burgeroorlog in Maart 1991 het eenhede van die Libanese weermag aan die kussnelweg en om die Palestynse vlugtelingkampe van Tirus ontplooi.<ref name=":72">{{Cite book|title=The Lebanese Army: A National Institution in a Divided Society|url=https://archive.org/details/lebanesearmynati0000bara|last=Barak|first=Oren|publisher=State University of New York Press|year=2009|isbn=978-0-7914-9345-8|location=Albany|pages=[https://archive.org/details/lebanesearmynati0000bara/page/67 67], 180}}</ref> Die lang oorlog het sy merk op Tirus en die res van Suid-Libanon gelaat, veral in ekonomiese terme.<ref name=":20" /> Algaande het die openbare lewe in Tirus egter meer ontspanne geraak. In April 1996 het Israel ’n 16-daagse veldtog teen Libanon geloods in ’n poging om ’n einde te bring aan vuurpylaanvalle deur Hezbollah. As deel van die konflik het die Israeliese vloot Tirus se hawe afgesper en Israel het na berig word op ’n konvooi van UNIFIL geskiet wat kosvoorraad na die beleërde dorpenaars naby Tirus vervoer het. Toe die UNIFIL-kamp op die dorp Qana op 18 April getref word in ’n bombardement deur Israel, is 106 burgerlikes dood en 116 gewond (onder andere vier VN-werkers van Fidji). ’n Geraamde meer as 20&nbsp;000 mense het ná die skietstaking einde April hulde aan die slagoffers gebring, onder andere die eerste minister, speaker van die parlement en verskeie Moslem- en Christenleiers.<ref name=":98">{{Cite book|last=Volk|first=Lucia|title=Memorials and Martyrs in Modern Lebanon|publisher=Indiana University Press|year=2010|isbn=978-0-253-22230-5|location=Bloomington|pages=122–129, 137, 177, 228}}</ref> ======Libanese Oorlog van 2006====== [[Beeld:Tyre Lebanon 2006.JPG|thumb|180px|Vlugtelinge word uit Tirus vervoer, 20 Julie 2006.]] [[Beeld:Tyre air strike.jpg|links|thumb|220px|Stof styg omhoog ná ’n Israeliese lugaanval op Tirus, 26 Julie 2006.]] Tydens Israel se inval in Julie 2006 in Libanon is verskeie lanseringsterreine vir vuurpyle van Hezbollah in plattelandse gebiede om Tirus ontdek.<ref>Butcher, Tim. [https://www.smh.com.au/news/world/rebels-were-ready-for-attacks/2006/07/26/1153816254833.html Rebels were ready for attacks]. ''The Sydney Morning Herald'' 27 Julie 2006.</ref> Israel het ’n gebou aan die buitewyke van Tirus bestorm en minstens twee Hezbollah-vegters gedood,<ref name=":11">{{Cite web|url=https://www.hrw.org/report/2007/09/05/why-they-died/civilian-casualties-lebanon-during-2006-war|title=Why They Died: Civilian Casualties in Lebanon during the 2006 War|date=5 September 2007|publisher=Human Rights Watch|access-date=24 September 2019}}</ref> Ander Hezbollah-teikens in die stad is ook aangeval.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5247670.stm Israeli commandos stage Tyre raid] ''BBC'' 5 Augustus 2006.</ref> [[Beeld:South Lebanon refugee.jpg|thumb|180px|’n Vroulike vlugteling huil terwyl sy Tirus verlaat, 27 Julie 2006.]] Hoewel sommige soldate van die Libanese weermag ook in sulke aanvalle dood is,<ref name=":78">{{Cite book|url=http://etheses.dur.ac.uk/775/|title=The Making of Lebanese Foreign Policy: Understanding the 2006 Hezbollah-Israeli War|last=Wilkins|first=Henrietta|publisher=Durham University|year=2011|location=Durham|pages=95, 155|type=Doctoral Thesis|format=PDF}}</ref> was die meeste van die slagoffers burgerlikes. Duisende gesinne het probeer om uit Suid-Libanon te vlug. Minstens een dorp en verskeie terreine in die stad is ook deur Israel aangeval.<ref>Engel, Richard. [http://www.nbcnews.com/id/14030075 Desperation descends on Tyre, Lebanon.] MSNBC 25 Julie 2006.</ref> Ná ’n maand het die VN se [[Veiligheidsraad]] op 11 Augustus resolusie 1701 aanvaar waarin ’n beroep op Hezbollah en Israel gedoen word om alle vyandelikhede te staak. Dit het ook ’n buffersone sonder enige gewapende personeel en wapens buiten dié van die regering van Libanon en UNIFIL tot aan die Litanirivier geskep.<ref name=":1" /> Die Veiligheidsraad het ook UNIFIL se 2&nbsp;000 soldate tot 15&nbsp;000 verhoog.<ref name=":1" /> =====Ná die 2006-oorlog===== Sedert 2006 is Tirus en die omliggende streke in die suide deel van die Italiaanse sektor van UNIFIL, terwyl sy omringende streke in die noorde deel van die Koreaanse sektor is.<ref name=":8">{{Cite web|url=https://unifil.unmissions.org/sites/default/files/deployment_map_feb2019.pdf|title=UNCLASSIFIED UNIFIL DEPLOYMENT|date=February 2019|website=United Nations Interim Force in Lebanon|access-date=18 September 2019|archive-date=14 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014011704/https://unifil.unmissions.org/sites/default/files/deployment_map_feb2019.pdf|url-status=dead}}</ref> UNIFIL word bygestaan deur die VN se Truce Supervision Organization (UNTSO). Aangesien UNIFIL ’n begroting vir klein gemeenskapsprojekte ook het,<ref>{{Cite web|url=https://unifil.unmissions.org/faqs|title=FAQs|date=6 September 2019|website=United Nations Interim Force in Lebanon|access-date=18 September 2019}}{{Dooie skakel|date=Maart 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ondersteun veral die Italiaanse afvaardiging ’n verskeidenheid burgerlike bedrywighede, soos die bewaring van Tirus se [[argeologie]]se erfenis,<ref name=":35">{{Cite web|url=https://unifil.unmissions.org/preserving-phoenician-heritage-between-lebanese-and-italian-cities|title=Preserving Phoenician heritage between Lebanese and Italian cities|date=18 Junie 2019|website=United Nations Interim Force in Lebanon|access-date=18 September 2019|archive-date=16 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916221458/https://unifil.unmissions.org/preserving-phoenician-heritage-between-lebanese-and-italian-cities|url-status=dead}}</ref> hulpverlening vir artistieke uitdrukking en interaksie,<ref>{{Cite web|url=https://unifil.unmissions.org/music-friendship|title=Music for Friendship|date=21 Maart 2014|website=United Nations Interim Force in Lebanon|access-date=18 September 2019|archive-date=14 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014013917/https://unifil.unmissions.org/music-friendship|url-status=dead}}</ref> om mediese veldtogte uit te voer,<ref>{{Cite web|url=https://unifil.unmissions.org/italian-peacekeepers-launch-medical-campaign-tyre|title=Italian peacekeepers launch medical campaign in Tyre|date=26 Julie 2017|website=United Nations Interim Force in Lebanon|access-date=18 September 2019|archive-date=14 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014014159/https://unifil.unmissions.org/italian-peacekeepers-launch-medical-campaign-tyre|url-status=dead}}</ref> en om kinders te help speel deur speelterreine op te rig en narterapie vir kinders met spesiale behoeftes te reël.<ref>{{Cite web|url=https://unifil.unmissions.org/clown-therapy-laugh-love-and-health|title=Clown Therapy: Laugh, Love, and Health|date=18 Maart 2014|website=United Nations Interim Force in Lebanon|access-date=18 September 2019|archive-date=14 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014014445/https://unifil.unmissions.org/clown-therapy-laugh-love-and-health|url-status=dead}}</ref> [[Beeld:Graffiti in Rashidieh camp.JPG|thumb|200px|links|Graffiti in Rashidieh, 2011.]] Toe die Libanese betogings van 2019-'20 teen regeringskorrupsie en besuinigingsmaatreëls op 17 Oktober 2019 oor die hele land begin, het massas Tiriese burgers na die sentrale Elissaplein (genoem na die legendariese stigter van [[Kartago]]) opgeruk om aan die niesektariese demonstrasies deel te neem.<ref>{{Cite web|url=https://www.lbcgroup.tv/news/d/lebanon-news/477463/tyres-fishermen-take-part-in-lebanons-revolution-p/en|title=Tyre's fishermen take part in Lebanon's revolution (Photos & Video)|date=20 Oktober 2019|website=Lebanese Broadcasting Corporation International (LBCI) TV|access-date=12 Desember 2019}}</ref> [[Beeld:Torched-RestHouse TyreSourLebanon RomanDeckert26102019.jpg|thumb|260px|Die ruïnes van die Rest House Hotel.]] 'n Dag later is die Rest House Hotel op die Tiriese strand in ’n brandstigting verwoes. Die volgende dag het ’n teendemonstrasie "deur ’n groep gewapende individue wat glo by die Amalbeweging geaffilieer is", volgens UNIFIL, tot onluste ontwikkel. Die Amalbeweging het betrokkenheid ontken.<ref>{{Cite web|url=https://unifil.unmissions.org/sites/default/files/s2019889.pdf|title=Implementation of Security Council resolution 1701 (2006) during the period from 25 June to 31 October 2019 – Report of the Secretary-General|last=Guterres|first=Antonio|date=18 November 2019|website=United Nations Interim Force in Lebanon|publisher=United Nations|page=10|access-date=26 November 2019}}</ref> Die betogers het maande lank ’n teenwoordigheid om Elissaplein gehandhaaf. Met die ineenstorting van die [[Libanese pond]] in die eerste maande van 2020 het hulle weer momentum in Tirus en elders gekry<ref>{{Cite web|date=22 April 2020|title=Lebanon's Protests Regain Momentum|url=https://english.aawsat.com//home/article/2246521/lebanon%e2%80%99s-protests-regain-momentum|access-date=3 Junie 2020|website=Asharq Al-Awsat}}</ref> deur die publiek se woede oor [[Inflasie|hiperinflasie]] teen die banke te rig. In een geval het ’n groep betogers ’n bank in Tirus toegemaak "as ’n teken van burgerlike ongehoorsaamheid" nadat die bank geweier het om geld aan ’n kliënt uit te betaal vir sy ma se mediese behandeling.<ref>{{Cite web|last=Abdul Reda|first=Nour|title=Lebanese Man Just Pulled a La Casa De Papel on a Bank in Tyre|url=https://www.the961.com/lebanese-pulled-la-casa-de-papel-on-bank/|access-date=3 Junie 2020|website=The961}}</ref> Op 8 Mei 2020 was daar 15 gevalle van [[Covid-19-pandemie|Covid-19]] in Libanon<ref>{{Cite news|date=8 May 2020|title=Repatriated Lebanese Expats Pose New Challenge in Virus Fight|work=ASHARQ AL-AWSAT|url=https://english.aawsat.com/home/article/2273686/repatriated-lebanese-expats-pose-new-challenge-virus-fight|access-date=3 Junie 2020}}</ref> en laat in Julie dié jaar was ’n jong dokter van Tirus se Libanees-Italiaanse Hospitaal die eerste geneesheer in Libanon wat daaraan gesterf het.<ref>{{Cite news|last=HOUSSARI|first=NAJIA|date=22 July 2020|title='Martyr of duty': Young doctor's coronavirus death shocks Lebanon|work=Arab News|url=https://www.arabnews.com/node/1708226/middle-east|access-date=6 Augustus 2020}}</ref> ==Kultuurerfenis== [[Beeld:Tyre in Lebanon marking as protected cultural property.jpg|links|thumb|220px|’n Teken wat Tirus aandui as ’n kultuureiendom volgens 1954 se Haagse Konvensie vir die Beskerming van Kultuureiendom in die Geval van Gewapende Konflik. Mamelukhuis links agter is sedertdien herstel.]] [[Beeld:Joseph Ernest Renan by Erwin.jpg|thumb|200px|Renan in die 1860's.]] Moontlik die langsdurende Fenisiese nalatenskap vir die Tiriese bevolking is die taalinvloed wat [[Siries]] en [[Akkadies]] gehad het op die [[Arabies]] wat in die omgewing van Tirus gepraat word.<ref name=":45" /> Die sigbaarste deel van die antieke en Middeleeuse geskiedenis is egter die argeologiese terreine. [[Beeld:Honor Frost.jpg|links|220px|thumb|Honor Frost.]] Ná die eerste argeologiese opgrawings deur Renan en Sepp in die 1860's en '70's onderskeidelik, is nog in 1903 gedoen deur die Griekse argeoloog Theodore Makridi, kurator van die Keiserlike Museum in [[Konstantinopel]]. Belangrike ontdekkings soos fragmente van marmersarkofae is na die [[Ottomaanse Ryk|Ottomaanse]] hoofstad gestuur.<ref name=":293">{{Cite book|last=Jidejian|first=Nina|title=TYRE Through The Ages|publisher=Librairie Orientale|year=2018|isbn=9789953171050|edition=3de|location=Beiroet|pages=13–17}}</ref> ’n Argeologiese opname van Tirus is in 1921 gedoen deur ’n Franse span onder Denyse le Lasseur, gevolg deur nog een tussen 1934 en '36 wat lugopnames en duikekspedisies ingesluit het. Die spanleier was die sendeling Antoine Poidebard, ’n pionier van lugargeologie.<ref name=":293"/> Grootskaalse opgrawings het in 1946 begin onder leiding van emir Maurice Chéhab (1904-1994),<ref name=":29" /> "die vader van moderne Libanese argeologie". Hy was dekades lank hoof van die Antiekdiens in Libanon en kurator van die Nasionale Museum van [[Beiroet]]. In die 1960's het Honor Frost, die Sipries gebore pionier van onderwaterargeologie, verskeie ondersoeke geïnisieer "met die doel om die belangrike argeologiese potensiaal vir hawegeriewe aan die kus van Tirus te identifiseer en dokumenteer". Gebaseer op die resulte het sy voorgestel die Al Mobarakee-toring in Tirus se hawe kan dalk van [[Hellenistiese Griekeland|Hellenistiese]] tye dateer.<ref name=":93"/> Al die opgrawings het egter tot stilstand gekom met die uitbreek van die burgeroorlog in 1975 en baie rekords het verlore gegaan.<ref name=":19">{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/311583768|title=Belgian archaeologists in Tyre (Lebanon): UNESCO Heritage, Phoenician Seals and Ancient Curses|last=Boschloos|first=Vanessa|date=January 2016|website=ResearchGate|pages=1–3|format=PDF|access-date=7 Oktober 2019}}</ref> In 1984 het [[Unesco]] Tirus verklaar tot ’n [[wêrelderfenisgebied]] in ’n poging om ’n einde te bring aan die skade wat aan argeologiese terreine aangerig word deur gewapende konflik en wanordelike stedelike ontwikkeling.<ref name=":20" /> {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | background color = | voetskrif = Die ruïnes van Khan Rabu. | header= | beeld1 = KhanRabu Balcony Tyre RomanDeckert16082019.jpg | width1 = 200 | onderskrif1 = | beeld2 = Tyre KhanRabu-ruins MainroomBalcony RomanDeckert21112019.jpg | width2 = 200 | onderskrif2 = | beeld3 = Tyre KhanRabu InteriorPanorama RomanDeckert22082019.jpg | width3 = 200 | onderskrif3 = }} Gereelde opgrawings is eers in 1995 hervat onder toesig van Ali Khalil Badawi.<ref name=":39" /> Kort daarna het ’n Israeliese bom ’n woonstelblok in die stad verwoes en bewyse van ’n vroeë kerk is onder die rommel ontdek. Die ongewone ontwerp daarvan dui aan dit is die terrein van die Katedraal van Paulinus wat in 315&nbsp;n.C. ingewy is.<ref>{{Cite web|url=http://architectureandasceticism.exeter.ac.uk/items/show/204|title=The Church of Paulinus, Tyre|last=Loosley|first=Emma|date=n.d.|website=Architecture and Asceticism|access-date=22 November 2019}}</ref> In 1997 is die eerste Fenisiese verassingsterrein op die Al Bass-terrein ontdek, naby die Romeinse nekropolis.<ref name=":412" /> Intussen het Honor Frost plaaslike Libanese aregoloë gementor om nog onderwaterondersoeke uit te voer. Dit het in 2001 die bestaan van ’n mensgemaakte struktuur in die noordelike hawegebied van Tirus bevestig.<ref name=":93" /> [[Beeld:TyreCitySite ArchaeologicalExcavations UniversityOfLyon RomanDeckert09102019.jpg|links|thumb|220px|Opgrawings in 2019 deur argeoloë van die Universiteit van [[Lyon]] by die Al Mina/Stad-terrein.]] Die vyandelikhede van die Libanese Oorlog van 2006 het die antieke strukture by Tirus in gevaar gestel en Unesco se direkteur-generaal het ’n waarskuwing daaroor uitgereik.<ref>{{cite news|url=https://whc.unesco.org/en/news/276|title=UNESCO Director-General Launches "Heritage Alert" for the Middle East|author1=Koïchiro Matsuura|date=11 Augustus 2006|publisher=UNESCO World Heritage Centre|author2=The Director-General of UNESCO}}</ref> Ná die staking van vyandelikhede in September 2006 het bewaringskundiges geen direkte skade aan die antieke stad van Tirus bespeur nie. Die bombardement het egter muurskilderings in ’n Romeinse begrafnisgrot in die nekropolis beskadig. Bykomende agteruitgang is ook op die terrein opgemerk, insluitende "'n gebrek aan onderhoud, die verwering van ontblote strukture weens die gebrek aan reënwaterbeheer en die verwering van poreuse en sagte stene".<ref name="icomos118">Toubekis, Georgios (2010). "Lebanon: Tyre (Sour)". In Christoph Machat, Michael Petzet en John Ziesemer (reds.), {{cite web |url=http://www.international.icomos.org/risk/world_report/2008-2010/H@R_2008-2010_final.pdf |title=Heritage at Risk: ICOMOS World Report hey a report 2008-2010 on Monuments and Sites in Danger }}. Berlyn: hendrik Bäßler verlag, 2010, p. 118.</ref> Sedert 2008 het ’n Libanees-Franse span onder leiding van Pierre-Louis Gatier van die Universiteit van [[Lyon]] argeologiese en topografiese werk gedoen. Toe internasionale argeologiese sendings in [[Sirië]] ná 2012 beëindig is weens die oorlog daar, het van die argeoloë opgrawings in Tirus kom doen, onder andere ’n span onder Leila Badre, direkteur van die Argeologiese Museum van die Amerikaanse Universiteit van Beiroet, en Belgiese kenners.<ref name=":19" /> Bedreigings van Tirus se antieke kultuurerfenis sluit in die eise vir ontwikkeling en die onwettige antiekhandel.<ref>{{cite news|title=Lebanon's Archaeological Heritage|author=Helga Seeden|date=2 December 2000}}</ref> In ’n studie van Mediterreense wêrelderfenisterreine in 2018 is bevind Tirus het "die hoogste risiko van kuserosie onder huidige klimaatstoestande, asook ’n gemiddelde risiko weens uiterse seevlakke".<ref>{{Cite web|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2018/Nov-01/468042-tyres-historic-sites-in-fight-to-stay-above-the-water.ashx|title=Tyre's historic sites in fight to stay above the water|last=Mukhamdov|first=Anton|date=1 November 2018|website=The Daily Star|access-date=24 September 2019|archive-date=24 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924182452/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2018/Nov-01/468042-tyres-historic-sites-in-fight-to-stay-above-the-water.ashx|url-status=dead}}</ref> Intussen het historiese geboue uit die Ottomaanse tydperk soos Khan Rabu en Khan Sour gedeeltelik inmekaargeval ná dekades van algehele verwaarlosing en ’n gebrek aan onderhoud. ===Uit die Bybel=== [[Beeld:John Martin - Destruction of Tyre - Google Art Project.jpg|thumb|220px|Die voorspelde verwoesting van Tirus, soos geskilder deur John Martin.]] Die [[Bybel]] verwys verskeie kere na Tirus: * Volgens [[Josua]] 19:29 is Tirus ’n "vestingstad" en is dit toegeken aan die stam Aser. * Koning Hiram I van Tirus was ’n tydgenoot van [[Dawid]] en [[Salomo]], volgens [[2 Samuel]] 5:11, [[1 Konings]] 5:1 en [[1 Kronieke]] 14:1. * Tirus word genoem in [[Jesaja]] 23, [[Jeremia]] 25:22, Jeremia 47:4, [[Joël]] 3:4-8, [[Amos]] 1:9-10, [[Psalms]] en [[Sagaria]] 9:3-4, waarin Tirus se verwoesting voorspel word. In [[Esegiël]] staan "jy sal nie terugkom nie", "wie jou soek, sal jou nie kry nie", "al jou mense is daarmee heen saam met jou" en "dit is vir altyd klaar met jou".<ref>Esegiël 26:20, Esegiël 26:21, Esegiël 27:34, Esegiël 28:19</ref> * Jesus het die streke Tirus en Sidon besoek ([[Matteus]] 15:21; [[Markus]] 7:24), en uit dié streke het baie mense gekom om hom te hoor preek (Markus 3:8; [[Lukas]] 6:17). Dit lei tot die sterk kontras in Matteus 11:21-23 oor sy ontvangs in [[Gorasin]] en [[Betsaida]]. * In [[Openbaring]] 18 word uitvoerig gesinspeel op die beskrywing in Esegiël 26-28 van die handelsomgewing van Tirus. ==Kultuurlewe== [[Beeld:HamraCinema TyreSour RomanDeckert09082019.jpg|thumb|links|220px|Die Al Hamra-teater, 2019.]] Die eerste [[rolprent]]teater in Tirus het sy deure laat in die 1930's geopen.<ref name=":17">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2016/06/championing-culture-lebanon-south-160628100019493.html|title=Championing culture in Lebanon's south|last=Stoughton|first=India|date=8 Augustus 2016|publisher=Al Jazeera|access-date=4 Oktober 2019}}</ref> Hamid Istanbouli, ’n visserman en tradisionele storieverteller (''hakawati''), was ook in rolprente geïnteresseerd en het prente teen die muur van ’n Turkse [[hamam]] geprojekteer.<ref name=":62">{{Cite web|url=https://www.agendaculturel.com/article/Scene_Le_festival_international_de_theatre_du_Liban_a_Nabatiyeh_semer_la_culture_et_la_joie|title=Le festival international de théâtre du Liban à Nabatieh : semer la culture et la joie|last=Hélou|first=Nelly|year=2016|website=Agenda Culturel|access-date=21 Desember 2019|archive-date=21 Desember 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221152437/https://www.agendaculturel.com/article/Scene_Le_festival_international_de_theatre_du_Liban_a_Nabatiyeh_semer_la_culture_et_la_joie|url-status=dead}}</ref> In 1939 het die Roxy geopen, gevolg deur die Empire in 1942.<ref name=":18">{{Cite web|url=http://al-ghorba6.blogspot.com/2018/04/kassem-istanbouli-re-opens-rivoli-cinema.html|title=Kassem Istanbouli re-opens the Rívoli Cinema|date=April 2018|website=Al-Ghorba|access-date=5 Oktober 2019}}</ref> Teen die middel van die 1950's was daar vier rolprentteaters in Tirus, en nog vier het kort daarna in die nabygeleë Nabatieh oopgemaak. In baie is ook lewende vertonings deur beroemde akteurs en musikante aangebied.<ref name=":17" /> [[Beeld:KassemIstanbouli CinemaRivoli TyreSour-RomanDeckert30092019.jpg|thumb|220px|Istanbouli in 2019 tydens die Palestynse Kultuurfees by die Rivoli.]] [[Beeld:Centre-de-Lecture-et-d-Animation-Culturelle-Tyr RomanDeckert09112018.jpg|thumb|220px|CLAC, 2018.]] In 1959 het die Rivoli-teater sy deure geopen en dit het gou een van die gewildste teaters in die land geword. Dit is deur bekende sterre besoek, onder andere [[Brigitte Bardot]].<ref>{{Cite web|url=https://unifil.unmissions.org/promoting-culture-peace-through-arts|title=Promoting culture of peace through arts|last=Monzer|first=Hiba|date=5 Oktober 2018|website=United Nations Interim Force in Lebanon|access-date=4 Oktober 2018|archive-date=14 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191114171208/https://unifil.unmissions.org/promoting-culture-peace-through-arts|url-status=dead}}</ref> In 1964 het die Dunia geopen<ref>{{Cite web|url=https://tiroarts.com/cinema-rivoli/|title=Cinema Rivoli|last=Istanbouli|first=Kassem|date=n.d.|website=Tiro Association for Arts|access-date=21 December 2019|archive-date= 1 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001120923/https://tiroarts.com/cinema-rivoli/|url-status=dead}}</ref> en twee jaar later die Al Hamra,<ref name=":18" /> wat ’n venue vir sommige van die [[Arabiese wêreld]] se beroemdste kunstenaars geword het.<ref name=":17" /> Intussen het twee Tiriese kunstenaars ’n groot invloed gehad op die ontwikkeling van Libanese [[musiek]]: Halim el-Roumi (1919-1983) en Ghazi Kahwaji (1945-2017). Roumi het ’n tyd lank as onderwyser aan die Djafarija-hoërskool gewerk. In 1950 het hy direkteur van Radio Libanon se musiekafdeling geword,<ref>{{Cite book|last=Burkhalter|first=Thomas|title=Local Music Scenes and Globalization – Transnational Platforms in Beirut|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1138849716|location=New York|pages=154–155}}</ref> waar hy die sangeres [[Fairuz]] ontmoet en aan die Rahbani-broers voorgestel het.<ref>{{Cite web|url=https://insidearabia.com/fairuz-rahbani-brothers-musical-legends/|title=Fairuz and the Rahbani Brothers: Musical Legends Who Shaped Modern Lebanese Identity|last=Rachidi|first=Soukaina|date=24 Maart 2019|access-date=21 Desember 2019}}</ref> Hy het musiek vir hulle en saam met hulle gekomponeer.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenational.ae/arts-culture/music/fairuz-the-voice-of-lebanon-1.553510?videoId=5747539112001|title=Fairuz: the voice of Lebanon|last=Makarem|first=Racha|date=4 November 2010|website=The National|access-date=21 Desember 2019}}</ref> [[Beeld:HALIM EL-ROUMI.jpg|links|160px|thumb|Halim el-Roumi.]] In die middel van die 1970's is die kultuurlewe in Tirus kwaai beïnvloed deur die gewapende konflik. In 1975 moes die opening van die kommersiële Festivals de Tyr gekanselleer word toe die burgeroorlog uitbreek.<ref>{{Cite web|last=Henoud|first=Carla|date=6 Julie 2002|title=Femmes...Maha el-Khalil Chalabi, un combat incessant pour Tyr|url=https://www.lorientlejour.com/article/379690/Femmes...Maha_el-Khalil_Chalabi%252C_un_combat_incessant_pour_Tyr%2528PHOTO%2529.html|access-date=20 November 2020|website=L'Orient - Le Jour|language=fr}}</ref> Sommige teaters is in 1982 deur Israeliese bomme beskadig en almal het eindelik toegemaak, waarvan die laaste in 1989 was.<ref name=":17" /><ref name=":18" /> In die middel van die 1990's het die idee van ’n kommersiële, internasionale Tirusfees herlewe. Dit word sedertdien jaarliks aangebied op die antieke terrein van die Romeinse hippodroom, met internasionale kunstenaars soos [[Elton John]], [[Sarah Brightman]] en [[Demis Roussos]],<ref>{{Cite book|title=Lebanon: The Official Guide|url=https://archive.org/details/isbn_9789953002880|publisher=Paravision S.A.L. / Ministry of Tourism|year=n.d.|isbn=978-9953002880|pages=[https://archive.org/details/isbn_9789953002880/page/119 119]}}</ref> sowel as Libanese sterre soos [[Majida El Roumi]],<ref name=":16" /> die dogter van Halim el-Roumi. In 2006 het die Centre de Lecture et d’Animation Culturelle (CLAC) in die ou stad geopen as Tirus se eerste openbare [[biblioteek]].<ref>{{Cite web|url=https://mediakitab.com/liban/le-centre-de-lecture-et-danimation-culturelle-de-tyr-sud-liban/|title=Le Centre de Lecture et d'Animation Culturelle de Tyr – Sud Liban|date=15 Junie 2009|website=MEDiakitab|access-date=5 Oktober 2019}}</ref> In 2014 het die [[nieregeringsorganisasie]] Tirovereniging vir die Kunste die ou Al Hamra-teater herstel onder leiding van die Palestyns-Libanese akteur en komediant<ref>{{Cite web|url=https://homenewhome.gr/index.php/en/home-en/tutors-en/lebanon-tutors-en/istanbouli-tutor-en|title=Kassem Istanbouli|year=2017|website=Home New Home|access-date=4 October 2019}}</ref> Kassem Istanbouli. Die Tirovereniging het die Libanese Internasionale Teaterfees begin (met storievertellings, dans en monodrama), asook die Libanese Internasionale kortfliekfees, die Tiriese Internasionale Musiekfees, die Palestynse Kultuurfees, die Tiruskunsfees en ’n paar ander feeste. In 2018 het die Istanbouli-teatergeselskap die Rivoli-teater herstel en daarheen getrek.<ref>{{Cite web|url=https://tiroarts.com/tiro-arts-association/|title=About|date=n.d.|website=Tiro Association for Arts|access-date=1 Oktober 2019|archive-date= 1 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001120854/https://tiroarts.com/tiro-arts-association/|url-status=dead}}</ref> Dit was sedert 1988 gesluit.<ref>{{Cite web|url=http://ftp.dailystar.com.lb/Arts-and-Ent/Culture/2018/Aug-30/461642-bringing-culture-to-your-doorstep.ashx|title=Bringing culture to your doorstep|last=Ghali|first=Maghie|date=30 August 2018|website=The Daily Star|access-date=1 Oktober 2019|archive-date= 1 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191001122004/http://ftp.dailystar.com.lb/Arts-and-Ent/Culture/2018/Aug-30/461642-bringing-culture-to-your-doorstep.ashx|url-status=dead}}</ref> Die geselskap het die niekommersiële Libanese Nasionale Teater gestig as ’n vrye kultuurruimte met gratis toegang en ’n spesiale fokus op die opleiding van kinders en die jeug in die kunste. Dit bevorder ook die kunste in die omringende plattelandse gebiede.<ref>{{Cite web|url=https://unifil.unmissions.org/peace-bus-wheels-out-art-and-culture-south-lebanon|title=Peace Bus wheels out art and culture in south Lebanon|date=7 September 2018|website=United Nations Interim Force in Lebanon|access-date=28 Oktober 2019|archive-date=28 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191028104700/https://unifil.unmissions.org/peace-bus-wheels-out-art-and-culture-south-lebanon|url-status=dead}}</ref> ==Opvoeding== [[Beeld:Tyre-Sour Lebanon JaafareyaHighSchool RomanDeckert02112018.jpg|160px|links|thumb|Die Djafarija-skool in 2018.]] [[Beeld:Islamic university building in Tyre.jpg|thumb|220px|Die IUL in 2009.]] Die Djafarija-skool is in 1938 deur imam Abdul Hussein Sharafeddin gestig.<ref name=":46" /> Dit is gou uitgebrei, veral danksy skenkings deur ryk [[ekspat]]s, en het in 1946 die eerste hoërskool in Suid-Libanon geword. Dit is sedertdien een van die toonaangewende skole in Tirus.<ref name=":2" /> ’n Belangrike rol in opvoeding in Tirus word gespeel deur die welsynorganisasie van imam Musa Sadr wat sedert sy verdwyning in 1978 deur sy suster, Rabab al-Sadr, bestuur word.<ref>{{Cite book|last=Norton|first=Augustus Richard|title=Hezbollah: A Short History|url=https://archive.org/details/hezbollahshorthi0000nort|publisher=Princeton University Press|year=2014|isbn=978-0691160818|location=Princeton and Oxford|pages=[https://archive.org/details/hezbollahshorthi0000nort/page/109 109]}}</ref> Hoewel sy werksaamhede dwarsdeur die land plaasvind, is die organiosasie se basis in Tirus. ’n Belangrike fokus is sy kinderhuise, maar dit bied ook opvoeding vir volwassenes en beroepsopleiding aan, veral vir jong vroue, en het gesondheids- en ontwikkelingsprojekte.<ref>{{Cite book|last=Marusek|first=Sarah|title=Faith and Resistance: The Politics of Love and War in Lebanon|publisher=Pluto Press|year=2018|isbn=978-0745399935|location=Londen|pages=127–150}}</ref> Musa Sadr het ook die fondament gelê vir die stigting van die Islamitiese Universiteit van Libanon (IUL), wat ’n kampus in Tirus het. Sy beheerraad word oorheers deur verteenwoordigers van die Opperste Sjiitiese Raad, wat in 1967 deur Sadr gestig is.<ref>{{Cite web|url=http://www.iul.edu.lb/page/?id=309|title=The vision of the University|date=n.d.|website=Islamic University of Lebanon|access-date=29 Februarie 2020|archive-date=19 Februarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219130048/http://www.iul.edu.lb/page/?id=309|url-status=dead}}</ref> Die Libanese Evangeliese Skool, met ’n geskiedenis van meer as 150 jaar, is waarskynlik die grootste skool in Tirus. Collège Élite, ’n Franse internasionale skool, het sy deure in 1996 geopen en is een van verskeie privaat skole. Cadmous-kollege, wat deur Maronitiese sendelinge bestuur word, het sowat 10% Christen- en 90% Moslemleerlinge.<ref>{{Cite web|last=Abi Raad|first=Doreen|date=29 Mei 2020|title=Lebanon's 'Pillar' of Catholic Education at Risk of Collapsing|url=https://www.ncregister.com/daily-news/lebanons-pillar-of-catholic-education-at-risk-of-collapsing|access-date=3 Junie 2020|website=National Catholic Register}}</ref> ==Demografie== [[Beeld:Shia-Sunna-Mosques-Churches-TyreSourLebanon RomanDeckert07112019.jpg|220px|thumb|Op een foto kan die Abdel Hussein-moskee (Sjia, links voor), die Ou Moskee (Soenni, regs voor), die Franciskaanse Latyns-Katolieke Kerk (links agter) en die Maronities-Katolieke katedraal (regs agter) gesien word.]] [[Beeld:AvenueDuSenegalSign TyreSourLebanon RomanDeckert11112018.jpg|thumb|220px|Avenue du Senegal.]] Dit is nie moontlik om ’n statisties akkurate syfer vir die grootte van die bevolking te gee nie, want die Libanese regering het sedert 1932 net rowwe ramings bekend gemaak.<ref>{{Cite web|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-7956.html|title=Lebanon - POPULATION|website=www.country-data.com}}</ref> Volgens ’n skatting in 2016 deur UN HABITAT is daar 201&nbsp;208 inwoners in Tirus, van wie baie vlugtelinge is.<ref name=":34" /> Die meeste Libanese in die stad is [[Sjia|Sjiiete]], met ’n klein maar merkbare Christengemeenskap. In 2010 is geraam 15% van die inwoners is Christene.<ref>{{Cite web|url=http://www.asianews.it/news-en/Bishop-of-Tyre:-Christians-in-Lebanon-have-become-a-minority-in-their-country-17638.html|title=Bishop of Tyre: Christians in Lebanon have become a minority in their country|website=www.asianews.it}}</ref> In 2017 het die Maronities-Katolieke Kerk 42&nbsp;500 lidmate in Tirus gehad. Die meeste woon in die berge van Suid-Libanon, terwyl net sowat 500 Maroniete in Tirus self woon. Die Melkities-Griekse Katolieke Kerk in Tirus, wat ook naburige gebiede insluit, het in dié jaar 2&nbsp;857 lidmate gehad.<ref>{{Cite web|last=Roberson|first=Ronald|date=28 Julie 2017|title=The Eastern Catholic Churches 2017|url=http://www.cnewa.org/source-images/Roberson-eastcath-statistics/eastcatholic-stat17.pdf|access-date=18 September 2019|website=Catholic Near East Welfare Association (CNEWA)|pages=4, 6|archive-date=24 Oktober 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024215818/http://www.cnewa.org/source-images/Roberson-eastcath-statistics/eastcatholic-stat17.pdf|url-status=dead}}</ref> Tirus is die tuiste van meer as 60&nbsp;000 Palestynse vlugtelinge, wat hoofsaaklik [[Soenni]]ete is met ’n paar Christengesinne. In Junie 2018 was daar 12&nbsp;281 geregistreerde mense in die Al Buss-kamp,<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.unrwa.org/where-we-work/lebanon/el-buss-camp|title=El Buss Camp|date=n.d.|website=United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees in the Near East (UNRWA)|access-date=19 September 2019}}</ref> 24&nbsp;929 in Burj El Shimali<ref name=":7" /> en 34&nbsp;584 in Rashidieh.<ref name=":6" /> In die informele gebied van Jal Al Bahar langs die kussnelweg is daar na raming sowat 2&nbsp;500 mense (2015).<ref name=":9" /> Sjiiete uit sewe dorpe wat in 1948 ontvolk is, woon ook in voorstede soos Shabriha. In al die kampe het die getal Siriese vlugtelinge in onlangse jare toegeneem.<ref name=":6" /> Spanning het sedertdien ontwikkel omdat hulle dikwels op die sitrus- en piesangplantasies werk vir "die helfte van die daaglikse loon" wat plaaslike Palestynse vlugtelinge verdien het.<ref>{{Cite journal|last=Perdigon|first=Sylvain|date=Oktober 2015|title="For Us It Is Otherwise": Three Sketches on Making Poverty Sensible in the Palestinian Refugee Camps of Lebanon|journal=Current Anthropology|volume= 56| issue = S11 (Volume Supplement)|pages=S88–S96|doi=10.1086/682354|s2cid=141892419}}</ref> Tirus is bekend as "Klein-Wes-Afrika". Baie mense het familie in die diaspora van [[Wes-Afrika]], veral in [[Senegal]], [[Sierra Leone]], [[Liberië]], die [[Ivoorkus]] en [[Nigerië]]. In Senegal is die meeste Libanese immigrante van Tirus. Baie woon al vir die tweede, derde en vierde geslag daar en was nog nooit in Libanon nie. Een van Tirus se hoofpaaie se naam is juis Avenue du Senegal.<ref name=":2" /> ==Ekonomie== [[Beeld:TyreHarbour AbouMerhiGroupCarCarrier 19112019RomanDeckert.jpg|links|thumb|220px|’n Motorvragskip in die Tiriese hawe, 2019.]] Tirus se ekonomie steun op toerisme, kontrakdienste, die boubedryf en geld wat deur Tiriërs in die diaspora, veral Wes-Afrika, gestuur word.<ref name=":34" /> UNIFIL dra ook aansienlik by tot die koopkrag: deur geldbesteding deur individuele lede sowel as deur projekte soos die herstel en verbetering van paaie en geboue.<ref name=":65">{{Cite web|url=http://www.thenewhumanitarian.org/analysis/2013/02/15/ten-ways-develop-southern-lebanon|title=Ten ways to develop southern Lebanon|date=15 Februarie 2013|website=The New Humanitarian|access-date=4 Desember 2019}}</ref> In 2016 het [[olyf]]bome 38% van Tirus se landbougrond uitgemaak, maar vervaardigers het nie ’n kollektiewe bemarkingstrategie gehad nie. Hoewel [[sitrus]] sowat 25% van die landbougrond uitmaak, word 20% van die oeste vermors.<ref name=":36">{{Cite web|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/UN-Habitat_2017.05.04_NPS_Maachouk.pdf|title=Maachouk Neighbourhood Profile & Strategy, Tyre, Lebanon|last1=Harake|first1=Dani|last2=Kuwalti|first2=Riham|date=31 Mei 2017|website=reliefweb|publisher=UN HABITAT Lebanon|pages=2, 25–26|access-date=5 November 2019}}</ref> [[Beeld:BarbourBoatBuilding-TyreSourLebanon RomanDeckert23122019.jpg|thumb|220px|Barbour-bootbouers.]] Tirus het een van die land se groot hawens, maar dit is kleiner as dié in Beiroet, Tripoli en Sidon. Die vrag is beperk tot die periodieke invoer van gebruikte motors. Ná die [[ontploffing in die Beiroet-hawe in 2020|ontploffing in die Beiroet-hawe]] op 4 Augustus 2020 wat ’n groot deel van die hawe verwoes het, het die regering besluit om die Tiriese hawe as ’n bystandhawe vir die een in Tripoli te gebruik.<ref>{{Cite news|last=Akleh|first=Tony|date=6 August 2020|title=Beirut port: irreplaceable importance in the middle of Lebanon's geography|work=Arabian Business|url=https://www.arabianbusiness.com/politics-economics/450512-beirut-port-irreplaceable-importance-in-the-middle-of-lebanons-geography|access-date=6 Augustus 2020}}</ref> In die hawegebied bou die Barbour-familie van skeepsbouers steeds houtbote.<ref name=":22" /> Tirus is dus een van die min stede in die Mediterreense streek wat so ’n antieke tradisie behou het, hoewel die familie ook sukkel om ’n bestaan te maak. Teen 2004 was daar net "meer as 600 vissermanne" in Tirus.<ref>{{Cite web|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2004/Sep-13/2997-wooden-boat-makers-in-tyre-struggle-to-survive.ashx|title=Wooden-boat makers in Tyre struggle to survive|last=El-Ghoul|first=Adnan|date=13 September 2004|website=The Daily Star|access-date=24 Desember 2019|archive-date=24 Desember 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224094642/http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2004/Sep-13/2997-wooden-boat-makers-in-tyre-struggle-to-survive.ashx|url-status=dead}}</ref> Aan die Tiriese kus boor ’n konsortium van ’n Franse, Italiaanse en Russiese maatskappy vir [[aardgas]].<ref>{{Cite web|url=https://www.petroleum-economist.com/articles/upstream/exploration-production/2019/lebanon-s-gas-hopes-threatened-by-corruption|title=Lebanon's gas hopes threatened by corruption|last=Butt|first=Gerald|date=28 Oktober 2019|website=Petroleum Economist|access-date=2 Maart 2020}}</ref> ==Kusnatuurreservaat== [[Beeld:PalestineSunbird TyreSourLebanon RomanDeckert03122019.jpg|thumb|links|180px|’n Palestyne suikerbekkie, die nasionale voël van [[Palestina]], naby Al Mina.]] [[Beeld:GreenTurtle TyreSourLebanon SubmergedAncientHarbour RomanDeckert18102019.jpg|thumb|200px|’n Groenseeskilpad.]] Tirus is bekend vir sy skoon strande,<ref name=":20" /><ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/travel/lists/seasonal/best-beaches-in-the-middle-east/|title=Discover the best beaches in the Middle East|last=Sewell|first=Abby|date=29 Mei 2019|website=National Geographic|access-date=28 Oktober 2019}}</ref> hoewel in ’n VN-verslag bevind is seewater word deur afval besoedel, veral in die hawegebied.<ref name=":34" /><ref name=":56">{{Cite web|url=https://www.executive-magazine.com/special-report/the-peoples-beaches|title=The people's beaches|last=Rahhal|first=Nabila|date=5 Julie 2018|website=Executive Magazine|access-date=4 Desember 2019|archive-date=31 Mei 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531115838/https://www.executive-magazine.com/special-report/the-peoples-beaches|url-status=dead}}</ref> Die Tiriese Kusnatuurreservaat bestaan sedert 1998. Dit is ’n gebied van meer as 380&nbsp;[[Hektaar|ha]] wat 3,5&nbsp;[[Kilometer|km]] lank is. Dit word in twee seksies verdeel: een ’n strand van 1,8&nbsp;km lank en ’n 2&nbsp;km lange strook met landbougrond, klein plase en waterputte.<ref name=":103"/> Dansky sy uiteenlopende [[flora]] en [[fauna]] is die reservaat ’n bewaringsgebied. Daar is talle [[voël]]spesies, seeskilpaaie, [[geitjie]]s, [[vlermuis]]e en Europese dassies.<ref>{{cite web|title=Protecting marine biodiversity in Lebanon|url=https://www.iucn.org/about/union/secretariat/offices/iucnmed/iucn_med_programme/?9741/Protecting-marine-biodiversity-in-Lebanon|publisher=International Union for Conservation of Nature (IUCN)|date=2 Mei 2012|access-date=17 Augustus 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811180131/http://www.iucn.org/about/union/secretariat/offices/iucnmed/iucn_med_programme/?9741%2FProtecting-marine-biodiversity-in-Lebanon|archive-date=11 Augustus 2014|url-status=dead}}</ref> [[Dolfyne]] word ook dikwels aan die Tiriese kus gesien.<ref>{{Cite web|url=https://www.the961.com/news/a-giant-dolphin-was-just-found-stuck-between-rocks-on-tyre-shore|title=A Giant Dolphin Was Just Found Stuck Between Rocks on Tyre Shore|last=Kabboul|first=Tamarah|date=Oktober 2019|website=The961|access-date=28 Oktober 2019|archive-date=28 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191028071719/https://www.the961.com/news/a-giant-dolphin-was-just-found-stuck-between-rocks-on-tyre-shore|url-status=dead}}</ref> Die reservaat het 275 [[spesie]]s uit meer as 50 [[Familie (biologie)|families]]. Daar is sewe streek- en nasionaal [[bedreigde spesie]]s, vier endemiese en tien seldsame spesies, terwyl 59 spesies tot die oostelike Mediterreense gebied beperk is. Altesaam 25 [[Medisyne|medisinale]] platspesies is ook geïdentifiseer. ==Sport== [[Beeld:TadamonTyreMunicipalStadium RomanDeckert20092019.jpg|thumb|200px|Die verbleikte teken van Tadamon SC op die dak van die munisipale stadion.]] [[Beeld:Roda Antar 1. FC Köln, 2008.jpg|links|thumb|200px|Roda Antar by [[1. FC Köln]].]] [[Beeld:TadamonSur SportsCulturalAssociation1946 RomanDeckert01102019.jpg|thumb|200px|’n Teken teen Tadamon SC se klubhuis.]] Die Tadamon Sour-sportklub, of bloot Tadamon ("Solidariteit"), met die bynaam "Die Ambassadeur van die Suide", is in 1946 gestig en is die oudste [[sokker]]klub in Tirus. Hulle speel hulle tuiswedstryde op die Tiriese minisipale stadion en het al een Libanese Sokkerverenigingbeker (2000-'01) en twee Libanese Uitdaagbekers (2013 en 2018) gewen. Tadamon se tradisionele teenstanders, Salam Sour SC, is ook in Tirus gebaseer. Volgens BBC-verslae is Tadamon SC in 2001 van sy Libanese Eersteliga-kampioenskapstitel gestroop ná bewerings van wedstrydknoeiery.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/1429258.stm|title=Fifa suspends Lebanese FA|date=8 Julie 2001|work=BBC Sport|access-date=5 Februarie 2020}}</ref> In dieselfde jaar is Roda Antar van Tirus vir twee seisoene aan [[Duitsland]] se [[Hamburger SV]] geleen. Ná agt jaar in Duitsland by Hamburg, [[SC Freiburg]] en [[1. FC Köln]] het hy nog ses jaar in die Chinese Superliga gespeel en daarna vir ’n finale seisoen na Tadamon teruggekeer voordat hy afgetree het. Twee spelers van die Libanese Eersteliga wat ook vir die Libanese nasionale span gespeel het, kom van Tirus. Hulle is Rabih Ataya<ref name=":83">{{Cite web|url=https://globalsportsarchive.com/people/soccer/rabih-ataya/65007/|title=Rabih Ataya – Player Info|website=Global Sports Archive|access-date=1 Februarie 2020}}</ref> en Nassar Nassar.<ref name=":84">{{Cite web|url=https://globalsportsarchive.com/people/soccer/nassar-nassar/148752/|title=Nassar Nassar – Player Info|website=Global Sports Archive|access-date=1 Februarie 2020}}</ref> ==Sterrekundige voorwerpe== {{Multibeeld | align = right | direction = horizontal | background color = | voetskrif = | header= | beeld1 = PIA01633 Tyre impact structure Europa.jpg | width1 = 142 | onderskrif1 = Tirus op Europa. | beeld2 = 209 Dido.png | width2 = 230 | onderskrif2 = 209 Dido se wentelbaan. }} ’n Gestruktureerde gebied met ringe op [[Europa (maan)|Europa]], die kleinste van die vier [[Mane van Galilei]] wat om [[Jupiter]] wentel, is genoem na Tirus, die legendariese geboorteplek van prinses Europa. Die gebied is sowat 140&nbsp;km breed en vermoedelik die plek waar ’n [[asteroïde]] of [[komeet]] Europa se yskors getref het.<ref>{{Cite web|url=https://europa.nasa.gov/resources/100/tyre-region-of-europa/|title=Tyre Region of Europa|date=7 Januarie 2019|website=NASA [[Europa Clipper]]}}</ref> Die asteroïde [[209 Dido]] is genoem na die legendariese Tiries-Kartaagse prinses [[Dido]]. Dit is ’n baie groot asteroïde, wat as ’n C-tipe geklassifiseer is en moontlik uit [[koolstof]]houdende materiale bestaan. 209&nbsp;Dido is in 1879 deur C.H.F. Peters ontdek. ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== * [https://web.archive.org/web/20100825092114/http://lebanon360hd.com/videos/video_tyr_en.html Panorama van Tirus se argeologiese terrein] * [http://tyros.leb.net/tyre "Lebanon, the Cedars' Land: Tyre"] * [https://www.worldhistory.org/image/537/ Alexander se Beleg van Tirus in die World History Encyclopedia] deur Grant Nell * [https://www.academia.edu/25791422/Mission_arch%C3%A9ologique_de_Tyr Mission archéologique de Tyr], in Frans * {{Wikivoyage-inlyn|Tyre|Tirus}} {{CommonsKategorie-inlyn|Tyre}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Tyre, Lebanon}} {{koördinate|33|16|15|N|35|11|46|O|aansig=titel}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Geografie van Libanon]] [[Kategorie:Nedersettings langs die Middellandse See]] [[Kategorie:Geskiedenis van Libanon]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Asië]] [[Kategorie:Tirus| ]] drm23txxzzv9k9cdo8kj09qu9ke8i25 0 388225 2963924 2963611 2026-08-30T21:46:45Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963924 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Humorstefan.jpg|thumb|220px|'n Miniatuurskildery van Stefanus uit 1473.]] '''Stefanus III van Moldawië''', algemeen bekend as '''Stefanus die Grote''' ([[Roemeens]]: ''Ștefan cel Mare''; oorlede 2 Julie 1504), was van 1457 tot 1504 ''woiwode'' (prins) van [[Moldawië (prinsdom)|Moldawië]]. Hy was die seun en medeheerser van [[Bogdan II van Moldawië|Bogdan II]], wat in 1451 vermoor is in 'n sameswering wat deur sy broer en Stefanus se oom [[Pieter Aron|Pieter III Aron]] gerëel is. Aron het daarna die troon oorgeneem. Stefanus het na [[Hongarye]] gevlug en later na [[Walachye]]. Met die hulp van [[Vlad Dracula]], ''woiwode'' van Walachye, het hy egter in die somer van 1457 na Moldawië teruggekeer en Aron gedwing om na [[Pole]] te vlug. Stefanus het Pole aangeval en voorkom dat die koning, Kasimir IV Jagiellon, Aron kan steun. In 1459 het egter Kasimir se heerskappy erken. ==Bewind== Stefanus het besluit om Chilia (nou Kilija in Oekraïne), 'n belangrike hawe aan die [[Donau]], aan te val en dit het hom met Hongarye en Walachye laat bots. Hy het die dorp in 1462 beset tydens die [[Ottomaanse Ryk]] se inval in Walachye, maar is tydens die beleg ernstig gewond. Twee jaar later het hy die dorp oorgeneem. Hy het in 1467 aan die burgers van [[Transsilvanië]] steun belowe teen [[Matthias Corvinus]], koning van Hongarye. Corvinus het Moldawië binnegeval, maar Stefanus het hom in die Slag van Baia verslaan. [[Beeld:Manastirea Putna.jpg|thumb|240px|links|Die Poetnaklooster, wat deur Stefanus laat bou is.]] Pieter Aron het Moldawië in 1470 met Hongaarse steun aangeval, maar is deur Stefanus verslaan en tereggestel, saam met die Moldawiese [[Bojaar|bojare]] wat hom steeds gesteun het. Stefanus het ou forte gerestoureer en nuwes laat bou, en dit het Moldawië se verdedigingstelsel en sentrale administrasie versterk. Ottomaanse uitbreiding het Moldawiese hawens om die [[Swartsee]] bedreig. In 1473 het Stefanus opgehou om heffings aan die sultan te betaal en 'n reeks veldtogte geloods teen Walachye, wat Ottomaanse heerskappy aanvaar het, om sy heersers met mense van sy keuse te vervang. Elke prins wat die troon met Stefanus se hulp oorgeneem het, moes egter noodgedwonge gou heffings aan die sultan betaal. Stefanus het eindelik in 1475 'n groot Ottomaanse leër verslaan. Die volgende jaar het die Ottomaanse sultan, [[Mehmet II]], Stefanus verslaan, maar 'n gebrek aan voorraad en die uitbreek van 'n pes het hom gedwing om aan Moldawië te onttrek. Ná daaropvolgende Ottomaanse suksesse het Stefanus van 1486 af weer 'n jaarlikse heffing aan die sultan betaal. In die volgende paar jaar is dosyne [[Kerk (gebou)|klipkerke]] en [[klooster]]s in Moldawië gebou, en dit het bygedra tot die ontwikkeling van 'n spesifieke Moldawiese [[argitektuur]]. Gedurende Stefanus se laaste jare het sy seun en medeheerser, [[Bogdan III van Moldawië|Bogdan III]], 'n aktiewe rol in die regering gespeel. Stefanus se lang bewind het 'n rydperk van stabiliteit in Moldawië ingelui. Van die 16de eeu af onthou sy onderdane en buitelanders hom as 'n groot leier. Moderne [[Roemene]] beskou hom as een van hulle grootste nasionale helde. Nadat die [[Roemeens-Ortodokse Kerk]] hom in 1992 tot heilige verklaar het, word hy vereer as "Stefanus die Grote en Heilige" (''Ștefan cel Mare și Sfânt''). === Trivia === In die 2008 program [[100 Beste Roemeniërs]] het die Roemeniese publiek gestem dat Stefanus die Beste '''Roemeniër''' van alle tyd is.<ref>{{Cite web|url=http://www.mariromani.ro/primapagina.php|title=|access-date=29 Augustus 2026|archive-date=16 Julie 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060716010334/http://www.mariromani.ro/primapagina.php|url-status=bot: unknown}}</ref> ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Ștefan III cel Mare}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Stephen the Great}} {{Normdata}} [[Kategorie:Prinsdom Moldawië]] ks194j1qdgrex6dm94wksyatkb4dmui 0 393479 2963828 2907883 2026-08-30T16:46:07Z Brodolò1 211395 2963828 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon |naam = Charlbi Dean Kriek |beeld = CHARLBI DEAN - 2022 CANNES FILM FESTIVAL (cropped).png |beeldonderskrif= Charlbi tydens die Cannes-rolprentfees in Mei 2022 |geboortenaam = Charlbi Dean Kriek |geboortedatum = {{geboortedatum|1990|02|05|}} |geboorteplek = [[Kaapstad]], Suid-Afrika |sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|2022|08|29|1990|02|05|}} |sterfplek = [[New York Stad]], [[New York (deelstaat)|New York]], [[VSA]] |beroep = {{Hlist|Aktrise|model}} |aktiewe_jare = 2004–2022 |television = ''Black Lightning'' (TV-reeks) |lewensmaat =Luke Volker (2018–2022)}} '''Charlbi Dean Kriek''' ( {{IPAc-en|ˈ|ʃ|ɑːr|l|b|i}} SHARL -bee ; <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=_g6NpWkrOi0|title=An Interview With God: Charlbi Dean Interview|date=13 Julie 2018|website=An Interview with God|access-date=15 Oktober 2021}}</ref> [[5 Februarie]] [[1990]] – [[29 Augustus]] [[2022]]) was 'n Suid-Afrikaanse aktrise en model. <ref>{{Cite journal|url= https://www.fashionmodeldirectory.com/magazines/marie-claire-south-africa/editorials/june-2018/like-its-98-53612/charlbi-dean-kriek-by-justin-polkey-520266/|title=Like It's '98 with Charlbi Dean Kriek|journal=Marie Claire South Africa|accessdate=18 November 2021|archive-date=18 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211118080519/https://www.fashionmodeldirectory.com/magazines/marie-claire-south-africa/editorials/june-2018/like-its-98-53612/charlbi-dean-kriek-by-justin-polkey-520266/|url-status=live}}</ref> Sy was veral bekend vir haar rolle in die ''Spud''-films (2010–2013), die superheld-dramareeks ''Black Lightning'' (2018) en die [[Palme d'Or|Palme d'Or-]] wenner, ''Triangle of Sadness'' (2022). == Vroeë lewe en loopbaan == Kriek is gebore op 5 Februarie 1990 <ref name="Deadline-1235103229"/><ref name="RollingStone-Obit">{{cite magazine |last1=Dillon |first1=Nancy |title=Charlbi Dean, Breakout Star of Palme d'Or-Winning 'Triangle of Sadness,' Dead at 32 |url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-news/charlbi-dean-obit-triangle-of-sadness-actress-dead-1234584722/ |magazine=Rolling Stone |access-date=31 Augustus 2022 |date=31 Augustus 2022}}</ref> en het in [[Kaapstad]] grootgeword. Haar ouers was Joanne Muller en Johan Kriek. Sy het 'n broer, Alex Jacobs, gehad. <ref>{{Cite journal|url=https://www.news24.com/channel/gossip/news/charlbi-deans-family-pay-tribute-to-the-up-and-coming-star-we-love-you-forever-and-always-20220831|title=Charlbi Dean's family pay tribute to the up-and-coming star: 'We love you forever and always'|journal=Channel24|first=Bronwyn|last=McKay|date=31 Augustus 2022|accessdate=31 Augustus 2022}}</ref> Sy het op die ouderdom van 6 begin modelwerk doen en in advertensies en katalogusse verskyn. Sy het op 12-jarige ouderdom 'n betrekking by Alfa Model Management aanvaar en van 14-jarige ouderdom tuisonderrig ontvang. Tydens haar loopbaan het sy gereeld rondgerits tussen Kaapstad; waar sy Waterfront Theatre School bygewoon het;<ref>{{Cite journal|url=https://www.citizen.co.za/witness/archive/spud-screen-queens-meet-the-women-who-dominate-heres-love-life-20150430/|title='Spud' screen queens: meet the women who dominate here's love life|journal=The Witness|first=Estelle|last=Sinkins|date=12 Maart 2010|accessdate=30 Augustus 2022}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.voguescandinavia.com/articles/triangle-of-sadness-star-charlbi-dean-hits-cannes|title='Triangle of Sadness' star Charlbi Dean has that from-the-inside-out radiance of a 1990s supermodel|journal=Vogue Scandinavia|first=Allyson|last=Shiffman|date=27 Mei 2022|accessdate=4 Junie 2022|archive-date=30 Mei 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220530123119/https://www.voguescandinavia.com/articles/triangle-of-sadness-star-charlbi-dean-hits-cannes|url-status=live}}</ref> en bestemmings soos Tokio, New York en [[Londen]]. <ref>{{Cite web|url=https://www.justinpolkey.com/the-interview-project/project-three-kkfr8|title=Charlbi Dean Kriek – Interview #3|website=Justin Polkey|date=Junie 2018|accessdate=18 November 2021|archive-date=18 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211118080510/https://www.justinpolkey.com/the-interview-project/project-three-kkfr8|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.interviewmagazine.com/fashion/gloves-off|title=Gloves Off|journal=Interview Magazine|first=Emma|last=Brown|date=19 September 2013|accessdate=18 November 2021|archive-date=18 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211118080509/https://www.interviewmagazine.com/fashion/gloves-off|url-status=live}}</ref> In Oktober 2008 het Kriek en medemodel Ashton Schnehage 'n motorongeluk oorleef. Haar beserings het 'n gebreekte pols, vier gebreekte ribbes en 'n ineengestorte long ingesluit. Sy is gehospitaliseer by Medi-Clinic, [[Milnerton]], waar sy lewensbelangrike [[chirurgie]] ondergaan het. <ref name="ifashion crash">{{Cite journal|url=http://www.ifashion.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=1135&catid=148|title=Top SA model in horror crash|journal=The Times|first1=Sally|last1=Evans|first2=Yazeed|last2=Kamaldien|date=8 Oktober 2008|accessdate=18 November 2021|archive-date=18 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211118080528/http://www.ifashion.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=1135&catid=148|url-status=live}}</ref> Sy het ná die ongeluk 'n blaaskans geneem. <ref>{{Cite web|url=https://www.mediaupdate.co.za/media/23570/spud-the-movie-three-talented-local-actors-to-bring-eve-amanda-and-christine-to-life-on-screen|title=Spud: The Movie – three talented local actors to bring Eve, Amanda and Christine to life on screen|website=Media Update|date=11 Maart 2010|accessdate=30 Augustus 2022|archive-date=31 Augustus 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220831080344/https://www.mediaupdate.co.za/media/23570/spud-the-movie-three-talented-local-actors-to-bring-eve-amanda-and-christine-to-life-on-screen|url-status=live}}</ref> In 2010 het Kriek haar rolprentbuiging gemaak as ''Amanda'' in die rolprentverwerking van ''Spud'' , welke rol sy in die opvolgverhaal ''Spud 2: The Madness Continues'' ook gespeel het. Sy het voortgegaan om in die rolprente ''Don't Sleep'' in 2017 en ''An Interview with God'' in 2018 te speel <ref>{{Cite web |date=10 Januarie 2019 |title=Una entrevista con Dios. No ganará premios, pero... |url=https://es.aleteia.org/2019/01/10/una-entrevista-con-dios-no-ganara-premios-pero/ |access-date=12 October 2021 |website=es.aleteia.org |language=es |archive-date=28 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928082407/https://es.aleteia.org/2019/01/10/una-entrevista-con-dios-no-ganara-premios-pero/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Filmstarts |title=Filmografie von Charlbi Dean Kriek |url=https://www.filmstarts.de/personen/718512/filmo/ |access-date=12 Oktober 2021 |website=FILMSTARTS.de |language=de |archive-date=28 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211028171538/https://www.filmstarts.de/personen/718512/filmo/ |url-status=live }}</ref> In dieselfde jaar het sy die rol van ''Syonide'' losgeslaan, 'n karakter wat sy tydens twee seisoene van die Arrowverse-reeks ''Black Lightning'' vertolk het. <ref name=cbr/><ref>{{Cite web |title='Black Lightning': Who Dies in the Season 2 Premiere? |url=https://comicbook.com/dc/news/black-lightning-season-2-episode-1-spoilers-plot-death/ |access-date=12 Oktober 2021 |website=DC |language=en |archive-date=24 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024172804/https://comicbook.com/dc/news/black-lightning-season-2-episode-1-spoilers-plot-death/ |url-status=live }}</ref> In Februarie 2020 is aangekondig dat Kriek by die rolverdeling van Ruben Östlund se satiriese rolprent ''Triangle of Sadness'' aangesluit het, wat tydens die 2022 Cannes-rolprentfees vertoon is en die [[Palme d'Or]] gewen het. <ref>{{cite news |last1=Wiseman |first1=Andreas |title='Triangle Of Sadness': Harris Dickinson, Charlbi Dean & Woody Harrelson Lead Satire From Palme D'Or Winner Ruben Ostlund; Imperative, 30WEST, More Join |url=https://deadline.com/2020/02/triangle-sadness-ruben-ostlund-woody-harrelson-harris-dickinson-charlbi-dean-kriek-1202850271/ |work=Deadline |date=4 February 2020 |access-date=12 Oktober 2021 |archive-date=24 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024173326/https://deadline.com/2020/02/triangle-sadness-ruben-ostlund-woody-harrelson-harris-dickinson-charlbi-dean-kriek-1202850271/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last1=Frank |first1=Jason P. |title=Charlbi Dean, Star of Palme d'Or Winner Triangle of Sadness, Dead at 32 |url=https://www.vulture.com/2022/08/charlbi-dean-triangle-of-sadness-dead-at-32.html |access-date=31 Augustus 2022 |work=Vulture |date=30 Augustus 2022 |language=en-us |archive-date=30 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220830192237/https://www.vulture.com/2022/08/charlbi-dean-triangle-of-sadness-dead-at-32.html |url-status=live }}</ref> == Persoonlike lewe en dood == Kriek was verloof aan 'n mede-Suid-Afrikaanse model genaamd Luke Volker.<ref name="cte 2022">{{Cite journal|url=https://www.capetownetc.com/news/local-star-charlbi-dean-kriek-has-sadly-passed-away/|title=Local star Charlbi Dean Kriek has sadly passed away|journal=Cape Town Etc|date=30 Augustus 2022|accessdate=30 Augustus 2022|archive-date=31 Augustus 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220831080344/https://www.capetownetc.com/news/local-star-charlbi-dean-kriek-has-sadly-passed-away/|url-status=live}}</ref><ref name=guardian>{{Cite journal|url=https://www.theguardian.com/film/2022/aug/30/charlbi-dean-dies-model-actor-triangle-of-sadness|title=Charlbi Dean, model and Triangle of Sadness actor, dies aged 32|journal=The Guardian|first=Adrian|last=Horton|date=30 Augustus 2022|accessdate=30 Augustus 2022|archive-date=30 Augustus 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830175927/https://www.theguardian.com/film/2022/aug/30/charlbi-dean-dies-model-actor-triangle-of-sadness|url-status=live}}</ref> Op 29 Augustus 2022 is Dean in 'n hospitaal in New York opgeneem nadat sy olik begin voel het.<ref name = Dillon>{{Cite web |last=Dillon |first=Nancy |last2= |first2= |date=1 September 2022 |title=Charlbi Dean's Brother Recalls 'Extremely Loving' Actress, Shoots Down 'Ridiculous' Antivax Theory |url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-news/charlbi-dean-death-brother-denies-antivax-conspiracy-theories-1234585375/ |access-date=1 September 2022 |website=Rolling Stone |language=en-US}}</ref> Haar aanvanklike simptome was lig, maar haar toestand het vinnig versleg, en sy is etlike ure later op 32-jarige ouderdom oorlede.<ref name="Deadline-1235103229">{{Cite journal|url=https://deadline.com/2022/08/charlbi-dean-dead-triangle-of-sadness-actor-was-32-obituary-1235103229/|title=Charlbi Dean Dies: 'Triangle Of Sadness' Actor Was 32|journal=Deadline|first1=Greg|last1=Evans|first2=Erik|last2=Pedersen|date=30 Augustus 2022|accessdate=30 Augustus 2022|archive-date=30 Augustus 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830191835/https://deadline.com/2022/08/charlbi-dean-dead-triangle-of-sadness-actor-was-32-obituary-1235103229/|url-status=live}}</ref><ref name = Dillon/><ref name = guardian/> Die finale oorsaak van haar dood is steeds onbekend, hangende die uitslag van 'n lykskouing, alhoewel daar reeds bevind is dat sy 'n virusinfeksie in haar [[Long|longe]] gehad het.<ref name="Dillon" /> Haar milt is ná die motorongeluk in 2008 verwyder, wat die risiko van ernstige infeksies verhoog het.<ref name = Dillon/><ref>{{cite web|url = https://www.nhs.uk/conditions/spleen-problems-and-spleen-removal/|title = Spleen problems and spleen removal|website = National Health Service|accessdate = 1 September 2022}}</ref> Kriek is kort voor die internasionale vrystelling van ''Triangle of Sadness'' oorlede.<ref>{{Cite journal|url=https://www.theguardian.com/film/2022/aug/30/charlbi-dean-was-a-true-star-in-the-making-her-loss-is-a-huge-one|title=Charlbi Dean was a true star-in-the-making. Her loss is a huge one|journal=The Guardian|first=Peter|last=Bradshaw|date=30 Augustus 2022|accessdate=30 Augustus 2022|archive-date=30 Augustus 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830191406/https://www.theguardian.com/film/2022/aug/30/charlbi-dean-was-a-true-star-in-the-making-her-loss-is-a-huge-one|url-status=live}}</ref> Peter Bradshaw van ''[[The Guardian]]'' het geskryf dat “sy ’n ware ster-in-wording was. Haar verlies is 'n groot een ... [sy] het 'n unieke styl en enorme belofte gehad." == Filmografie == === Film === {| class="wikitable" ! Jaar ! Film ! Rol ! Notas |- | 2010 | ''Spud'' | Amanda | <ref>{{cite news |title=Actress Charlbi Dean dies |url=https://uk.sports.yahoo.com/news/actress-charlbi-dean-dies-190406642.html?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAALZkw2jRe9MvoI3hpttu4POdy3_1ElOrBZ_plpPfwYAS5thBPLpUrLS_3duKmKA3syL7pahdtHtEs7mVfFItHeWKPjFCB1M1HzD69bOO6UooPyJ622ITwD9Ti4ADHqmey6zzlXumN_tYKiDX9ruYDi6E-6J0mhtZDI1IlwA6Jd0m |access-date=31 Augustus 2022 |work=uk.sports.yahoo.com |date=30 Augustus 2022 |archive-date=31 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831080346/https://consent.yahoo.com/v2/collectConsent?sessionId=2_cc-session_cc8d2a35-d621-4d74-a6b1-af1c251d3bde |url-status=live }}</ref> |- | 2012 | ''Illusive Fields'' | Nadia | Kortfilm <ref>{{cite web |title=Illusive Fields |url=https://www.berlinale-talents.de/bt/project/profile/110741 |website=Berlinale Talents |access-date=31 Augustus 2022 |language=en |archive-date=31 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831080349/https://www.berlinale-talents.de/bt/project/profile/110741 |url-status=live }}</ref><ref name=cbr/> |- | rowspan="2" | 2013 | ''Death Race 3: Inferno'' | Calamity J | <ref name=mirror>{{cite news |last1=Johnson |first1=Alan |title=Charlbi Dean's trainer says star was 'happy and healthy' in days before death |url=https://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/charlbi-dean-happy-healthy-days-27872097 |access-date=31 Augustus 2022 |work=Daily Mirror |date=31 Augustus 2022 |language=en |archive-date=31 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831013644/https://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/charlbi-dean-happy-healthy-days-27872097 |url-status=live }}</ref> |- | ''Spud 2: The Madness Continues'' | Amanda | <ref>{{cite news |title=Charlbi Dean, 'Triangle of Sadness' and 'Black Lightning' actor, dies at 32 |url=https://www.nbcnews.com/pop-culture/pop-culture-news/charlbi-dean-triangle-sadness-black-lightning-actor-dies-32-rcna45506 |access-date=31 Augustus 2022 |work=NBC News |date=30 Augustus 2022 |language=en |archive-date=31 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831064533/https://www.nbcnews.com/pop-culture/pop-culture-news/charlbi-dean-triangle-sadness-black-lightning-actor-dies-32-rcna45506 |url-status=live }}</ref> |- | 2016 |Blood in the water | Pheebee | |- | 2017 |Don't Sleep | Shawn Edmon | <ref name="mirror"/> |- | rowspan="2" | 2018 |An Interview with God |Grace | <ref name="mirror"/> |- |Porthole | Jennifer / Kassidy Kubrick | <ref>{{cite news |last1=Barnes |first1=Mike |title=Charlbi Dean, Actress in 'Triangle of Sadness' and 'Black Lightning,' Dies at 32 |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/charlbi-dean-dead-triangle-sadness-black-lightning-1235208664/ |access-date=31 Augustus 2022 |work=The Hollywood Reporter |date=30 Augustus 2022 |archive-date=30 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220830202228/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/charlbi-dean-dead-triangle-sadness-black-lightning-1235208664/ |url-status=live }}</ref> |- | 2022 |Triangle of Sadness |Yaya | <ref name=guardian/> |- |} === Televisie === {| class="wikitable" ! Jaar ! TV-reeks ! Rol ! Notas |- |2017 |''Elementary'' |Beautiful Woman |Episode: "High Heat"<ref name=cbr>{{cite news |last1=Freitag |first1=Lee |title=Black Lightning Star Charlbi Dean Dies at 32 |url=https://www.cbr.com/black-lightning-charlbi-dean-obituary/ |access-date=31 Augustus 2022 |work=CBR |date=30 Augustus 2022 |archive-date=31 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220831080351/https://www.cbr.com/black-lightning-charlbi-dean-obituary/ |url-status=live }}</ref> |- | 2018 |''Black Lightning'' | Syonide | Herhalende rol, 9 episodes <ref name=cbr/> |- |} == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kriek, Charlbi Dean}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Sterftes in 2022]] [[Kategorie:Geboortes in 1990]] 9laky5pxmvfx65wjgsrraoskxxlecce 0 394278 2963801 2839337 2026-08-30T15:05:23Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963801 wikitext text/x-wiki '''RwandAir Limited''' ([[IATA]]: '''WB''', [[ICAO]]: '''RWD''') is die vlagskip-[[lugredery]] van [[Rwanda]].<ref name="Four">{{Cite web|url=http://centreforaviation.com/analysis/rwandair-plans-further-regional-expansion-in-2015-and-launch-of-long-haul-services-in-2017-202148|title=RwandAir plans further regional expansion in 2015 and launch of long-haul services in 2017|last=CAPA Centre for Aviation|date=21 December 2014|publisher=CAPA Centre for Aviation|location=Sydney, Australia|access-date=18 May 2018}}</ref> Dit bedryf binnelandse en internasionale dienste na [[Oos-Afrika]], [[Sentraal-Afrika]], [[Wes-Afrika]], [[Suider-Afrika]], [[Europa]], die [[Midde-Ooste]] en [[Asië]], vanaf sy hoofbasis by die [[Kigali Internasionale Lughawe]] in [[Kigali]].<ref name="Five">{{Cite web|url=http://ktpress.rw/2017/06/rwandair-appoints-uk-firm-to-handle-its-cargo-services-in-europe/|title=RwandAir Appoints UK Firm To Handle Its Cargo Services In Europe|last=Daniel Sabiiti|date=29 June 2017|publisher=KTPress Rwanda|location=Kigali|access-date=18 May 2018}}</ref> == Geskiedenis == [[Lêer:Rwandair_Express_Boeing_737-500_Mutzair.jpg|duimnael|'n Voormalige Rwandair Express Boeing 737-500]] [[Lêer:RwandAir_Canadair_CL-600-2B19_Regional_Jet_CRJ-200LR_Mutzair.jpg|duimnael|'n Voormalige RwandAir Bombardier CRJ200LR]] Ná die Rwandese volksmoord in 1994 het die regering verskeie pogings aangewend om die voormalige nasionale lugdiens Air Rwanda te laat herleef. Verskeie private maatskappye het belangstelling getoon om met die regering saam te werk, en SA Alliance Air, wat in Uganda gebaseer is, het die maatskappy van 1997 tot 2000 bestuur. <ref name="Six">{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1997/1997%20-%203062.html?search=air%20rwanda|title=Alliance spreads into Central Africa|last=Yates|first=Chris|date=1997|publisher=Flightglobal.com Archiving Air Transport Magazine|format=Archived from the Original|access-date=18 May 2018}}</ref> Nadat SA Alliansie bedrywighede gestaak het, het die regering van Rwanda die Rwandese bedrywighede oorgeneem en die lugredery hernaam, om die kontinuïteit daarvan te verseker. RwandAir het bedrywighede op 1 Desember 2002 begin as die nuwe nasionale redery vir Rwanda onder die naam '''Rwandair Express''' (met passasierslugvervoer as die kernaktiwiteit). In 2016 het RwandAir die Internasionale Lugvervoervereniging se Veiligheidsoudit vir Grondbedrywighede (ISAGO) ontvang. <ref>{{Cite web|url=http://www.newtimes.co.rw/section/article/2016-11-11/205241/|title=RwandAir gets safety certification for its ground operations|last=Peterson Tumwebaze|date=11 November 2016|location=Kigali|access-date=18 May 2018}}</ref> In Mei 2010 het Rene Janata die [[hoof- uitvoerende beampte]] geword en 'n gereelde vliegprogram bekendgestel en die lugdiens ontwikkel om 'n netwerkdiensverskaffer te word. In Oktober 2010 het John Mirenge die nuwe HUB van RwandAir geword.<ref name="Nine">{{Cite web|url=http://www.newtimes.co.rw/section/read/25449|title=Mirenge new CEO of RwandaAir|last=Peterson Tumwebaze|date=29 October 2010|location=Kigali|access-date=18 May 2018|archive-date=19 Mei 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180519122343/http://www.newtimes.co.rw/section/read/25449|url-status=dead}}</ref> === 2010–2015 === In Julie 2010 het die eerste van RwandAir se nuwe [[Boeing 737|Boeing 737-500]]'s aangekom; die tweede een het op 20 Oktober 2010 aangekom. Albei is van General Electric Capital Aviation Services (GECAS) gehuur en elk het 'n tweeklas-konfigurasie met 12 besigheidsklas-sitplekke en 90 ekonomiese klas-sitplekke.<ref name="Ten">{{Cite web|url=http://www.newtimes.co.rw/section/read/23231|title=Another RwandAir Boeing arrives|last=Peterson Tumwebaze|date=23 August 2010|location=Kigali|access-date=18 May 2018}}</ref> In Augustus 2011 is die lugredery se eerste vliegtuig wat direk van 'n lugrederyvervaardiger gekoop is, afgelewer. Alle vorige vliegtuie wat deur RwandAir bedryf is, is óf gehuur óf as 'n tweedehandse vliegtuig gekoop. Die vliegtuig wat aangekoop is, is 'n Boeing 737-800 met Sky Interior, ook bekend as die Boeing 737 Next Generation, en was die enigste een wat onder [[Afrika|Afrika-]] lugrederye gewerk het. Die vlug het om 17:30 PST vanaf Boeing Field in [[Seattle|Seattle, Washington]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], vertrek. Dit het sy eerste stop in Keflavík Internasionale Lughawe in [[Ysland]] gemaak, toe is dit op pad na 'n tweede stop na [[Istanboel]], [[Turkye]]. Dit het uiteindelik na 'n vlug van 20 uur in [[Kigali]], [[Rwanda]], aangekom.<ref name="Eleven">{{Cite web|url=http://www.newtimes.co.rw/section/read/84787|title=RwandAir's new Boeing 737-800NB plane lands|last=Peterson Tumwebaze|date=28 August 2011|location=Kigali|access-date=18 May 2018}}</ref> In Oktober 2011 het RwandAir hul tweede Boeing Next Generation 737-800 ontvang. Gedurende Januarie 2012 het die lugredery die twee CRJ200 -vliegtuie wat hy besit het, van die hand gesit, in afwagting om twee CRJ-900NG's te bekom.<ref name="Twelve">{{Cite web|url=http://www.flightcommagazine.com/single-post/2017/05/03/RwandAir---Daring-to-dream|title=RwandAir: Daring to dream|last=Flightcommagazine.com|date=3 May 2017|publisher=Flightcommagazine.com|access-date=18 May 2018|archive-date=24 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201124143108/https://www.flightcommagazine.com/single-post/2017/05/03/RwandAir---Daring-to-dream|url-status=dead}}</ref> In Februarie 2013 het John Mirenge aangekondig dat die lugredery na Accra, Kaapstad, Harare, Juba en Zanzibar sal vlieg.<ref>{{Cite web|url=https://www.newsday.co.zw/2013/02/13/rwandair-eyes-harare-route/|title=RwandAir eyes Harare route|last=Business Reporter|date=13 February 2013|location=Harare|access-date=26 January 2016|archive-date=12 Februarie 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212162307/https://www.newsday.co.zw/2013/02/13/rwandair-eyes-harare-route/|url-status=dead}}</ref> In Mei 2015 het RwandAir amptelik 'n IATA -lid geword.<ref>{{Cite web|url=http://www.busiweek.com/index1.php?Ctp=2&pI=4725&pLv=3&srI=58&spI=24|title=Global umbrella gives RwandAir kudos|last=Bateta|first=Agnes|date=24 January 2016|location=Kampala|access-date=26 January 2016}}</ref> === 2015 tot op datum === In 2017 het die regering van Benin RwandAir sewende vryheidsregte toegestaan om direkte vlugte vanaf Benin te bedryf. RwandAir beplan om twee Boeing 737-vliegtuie by Cotonou Internasionale Lughawe in Benin te baseer.<ref name="Fifteen">{{Cite web|url=https://www.routesonline.com/news/29/breaking-news/274134/rwandair-launches-cotonou-hub-as-benin-and-rwanda-plan-new-airline/|title=RwandAir launches Cotonou hub as Benin and Rwanda plan new airline|last=Casey|first=David|date=3 August 2017|publisher=Routesonline.com|location=Manchester, United Kingdom|access-date=18 May 2018}}</ref> In Februarie 2020, twee maande nadat [[Qatar Airways]] 'n 60%-belang in Rwanda se toekomstige [[Bugesera Internasionale Lughawe]] gekoop het,<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/ajimpact/qatar-airways-talks-buy-49-stake-rwanda-state-carrier-200205095627333.html|title=Qatar Airways in talks to buy 49% stake in Rwanda's state carrier|publisher=Al Jazeera|access-date=5 February 2020}}</ref> het die Qatari staatsbeheerde lugdiens 'n 49%-belang in RwandAir gekoop.<ref>{{Cite web|url=https://www.theafricareport.com/23179/qatar-airways-confirms-purchase-of-49-stake-in-rwandair/|title=Qatar Airways confirms purchase of 49% stake in RwandAir|date=10 February 2020|publisher=The Africa Report|access-date=10 February 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/reuters/2020/02/05/business/05reuters-qatar-aviation-qatar-airways-m-a.html|title=Qatar Airways in Talks to Buy 49% RwandAir Stake, Interested in Increasing LATAM Investment|website=The New York Times|access-date=5 February 2020}}</ref> === Vlugpas === In 2019 het RwandAir 'n vennootskap met die VSA-gebaseerde Optiontown aangegaan om 'n voorafbetaalde vlugintekeningplatform genaamd Flight Pass bekend te stel,<ref>{{Cite web|url=https://rwandair.optiontown.com/|title=RwandAir Flight Pass|website=RwandAir Flight Pass|access-date=13 March 2020}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> wat kliënte in staat stel om RwandAir-vlugte vooraf te koop teen die beste beskikbare prys en dan te besluit wanneer hulle op 'n later datum wil reis.<ref>{{Cite news|last=The New Times|url=https://www.newtimes.co.rw/business/rwandair-enters-partnership-increase-travellers-savings|title=The New Times|date=25 December 2019|access-date=13 March 2020}}</ref> == Eienaarskap en bestuur == RwandAir word 100 persent deur die regering van Rwanda besit.<ref name="DOTOST2017">{{Cite web|url=https://beta.regulations.gov/document/DOT-OST-2017-0049-0006|title=APPLICATION OF RWANDAIR LIMITED LIABILITY COMPANY FOR AMENDING FOREIGN AIR CARRIER PERMIT|date=2021|publisher=US Department of Transport|access-date=19 Oktober 2022|archive-date= 6 Februarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206055405/https://beta.regulations.gov/document/DOT-OST-2017-0049-0006|url-status=dead}}</ref><ref name="Seventeen">{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-12/rwandair-may-offer-shares-after-returning-to-profit-in-two-years.html|title=RwandAir May Offer Shares After Returning to Profit in Two Years|last=Saul Butera|date=12 February 2013|publisher=Bloomberg.com|access-date=18 May 2018}}</ref> In Mei 2021 is beweer dat 'n ooreenkoms om 'n belang van 49 persent aan [[Qatar Airways]] te verkoop in die finale stadium is.<ref>{{Cite web|url=https://www.logupdateafrica.com/govt-in-final-talks-with-qatar-airways-over-rwandair-equity-aviation|title=Govt in final talks with Qatar Airways over RwandAir equity|date=26 March 2021|publisher=Logistics Update Africa}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/101746-kigali-in-final-talks-with-qatar-over-rwandair-equity|title=Kigali in final talks with Qatar over RwandAir equity|date=22 March 2021|publisher=ch-Aviation}}</ref> Die regering het gehoop om die lugdiens ná 2013 te privatiseer, sodra dit winsgewend geword het; maar die proses is in 2008 laat vaar nadat dit geblyk het dat niemand destyds bereid was om die bedrag wat met die verkoop verwag is, aan te bied nie.<ref name="Eighteen">{{Cite web|url=http://www.rnanews.com/politics/4122-rwandair-to-be-sold-after-becoming-profitable-finance-minister|title=RwandAir to be sold after becoming profitable – Finance Minister|last=RNA Reporter|date=4 September 2010|publisher=Rwanda News Agency (RNA)|location=Kigali|access-date=18 May 2018|archive-date=19 Mei 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180519120911/http://www.rnanews.com/politics/4122-rwandair-to-be-sold-after-becoming-profitable-finance-minister|url-status=dead}}</ref> RwandAir se direksie is daarvoor verantwoordelik om te verseker dat die lugdiens ’n geskikte korporatiewe bestuursraamwerk volg om die skepping en beskerming van waarde vir die aandeelhouer te verseker. Patricie Uwase is tans die voorsitter van RwandAir sedert September 2021; die jarelange lugvaartveteraan Girma Wake was voorsitter van 2012 tot 2017. Yvonne Manzi Makolo is die huidige HUB, nadat sy in April 2018 bevorder is as adjunk HUB, in beheer van Korporatiewe Sake. Sy vervang die waarnemende uitvoerende hoof, kol. Kans Ndagano. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Lugrederye]] [[Kategorie:Rwanda]] t8bbg14vplfp5vh8seh2onq88sqwv2m 0 394394 2963925 2958631 2026-08-30T21:51:27Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Slobodan Milošević]] na [[Slobodan Milosevic]] geskuif 2958631 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Slobodan_Milosevic.jpg|duimnael|regs|Milošević in 1996.]] '''Slobodan Milošević''' [ slɔˈbɔdan miˈlɔːʃvitɕ ], (20 Augustus 1941 – 11 Maart 2006), was 'n sosialistiese Joego-Slawiese en Serwiese politikus.<ref name="britannica" /><ref name="ebsco" /><ref name="notbio" /> Van 1987 tot 2000 is hy binne verskeie politieke funksies as die politieke leier van [[Serwië]] en later van die [[Joego-Slawië|Federale Republiek Joego-Slawië]] beskou.<ref name="notbio" /> Milošević was partyleier van die Unie van [[Kommunisme|Kommuniste]] van Serwië (1986–1989) en ook stigter en jarelange leier van die Sosialistiese Party van Serwië (1990–2006). Hy het gedien as president van die Sosialistiese Republiek Serwië (1989–1991), president van die Republiek Serwië (1991–1997) en president van die Federale Republiek Joego-Slawië (1997–2000). In verband met die [[Kosovo-oorlog]] was hy die eerste [[staatshoof]] wat in 1999 deur 'n oorlogsmisdaadtribunaal van volksmoord beskuldig is terwyl hy nog in sy amp was. Nadat Milošević op 5 Oktober 2000 as Joego-Slawiese president bedank het weens massa betogings, is hy in 2001 op aanstigting van Serwiese premier Zoran Đinđić gearresteer en na die VN-oorlogsmisdaadtribunaal in [[Den Haag]] geneem. Die verhoor het in 2002 begin, maar Milošević is in 2006 dood voordat die verhoor afgehandel is, so geen uitspraak is bereik nie. == Lewe == Slobodan Milošević was die tweede seun van Svetozar Milošević en Stanislava Milošević. Sy ouers was van [[Montenegryne|Montenegrynse afkoms]]. Sy pa, 'n Ortodokse geestelike, het die gesin verlaat toe Milošević nog op laerskool was en in 1962 [[selfmoord]] gepleeg; sy ma het haarself ook elf jaar later om die lewe gebring. Slobodan Milošević het homself as 'n Serwiër beskou, in teenstelling met sy broer Borislav, wat 'n loopbaan as 'n Montenegriner in die diplomatieke diens van SFR Joego-Slawië en later die Federale Republiek Joego-Slawië gemaak het. Milošević was sedert 1965 met Mirjana Marković getroud en het twee kinders by haar gehad. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="britannica">https://www.britannica.com/biography/Slobodan-Milosevic</ref> <ref name="ebsco">https://www.ebsco.com/research-starters/biography/slobodan-milosevic</ref> <ref name="notbio">https://www.notablebiographies.com/Ma-Mo/Milosevic-Slobodan.html</ref> }} == Bronne == * {{cite book|last=Ackermann|first=Alice|title=Making Peace Prevail: Preventing Violent Conflict in Macedonia|year=2000|publisher=Syracuse University Press|edition=1st|location=Syracuse, NY|isbn=978-0-8156-0602-4|url=https://archive.org/details/makingpeacepreva00acke}} * {{cite book|last=Armatta|first=Judith|title=Twilight of Impunity: The War Crimes Trial of Slobodan Milosevic|url=https://archive.org/details/twilightofimpuni0000arma|year=2010|publisher=Duke University Press|isbn=978-0-8223-4746-0}} * {{cite book|last=Bokovoy|first=Melissa K.|title=State-Society Relations in Yugoslavia 1945–1992|year=1997|publisher=St. Martin's Press|location=New York, NY|isbn=978-0-312-12690-2|url=https://archive.org/details/statesocietyrela00meli}} * {{cite book|last1=Burg|first1=Steven L.|last2=Shoup|first2=Paul S.|title=The War in Bosnia-Herzegovina: Ethnic Conflict and International Intervention|url=https://archive.org/details/warinbosniaherze00stev|url-access=registration|year=1999|publisher=M.E. Sharpe|location=Armonk, NY|isbn=978-1-56324-308-0}} * {{cite book|last=Cohen|first=Lenard J.|title=Serpent in the Bosom: The Rise and Fall of Slobodan Milošević|url=https://books.google.com/books?id=i9UYAQAAMAAJ|year=2001|publisher=Westview Press|isbn=978-0-8133-2902-4}} * {{cite book|last1=Doder|first1=Dusko|last2=Branson|first2=Louise|title=Milosevic: Portrait of a Tyrant|url=https://archive.org/details/milosevicportrai00dode|url-access=registration|year=1999|publisher=Free Press|isbn=978-1-4391-3639-3}} * {{cite book|last=Gagnon|first=V. P.|title=The Myth of Ethnic War: Serbia and Croatia in the 1990s|year=2004|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca, NY|isbn=978-0-8014-4264-3|url=https://archive.org/details/mythofethnicwars00gagn}} * {{cite book|last1=Gordy|first1=Eric C.|title=The Culture of Power in Serbia: Nationalism and the Destruction of Alternatives|url=https://books.google.com/books?id=6ccXASlIcGgC|year=1999|publisher=Pennsylvania State University Press|isbn=0-271-01958-1}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Milošević, Slobodan}} [[Kategorie:Joego-Slawiese militariste]] [[Kategorie:Oorlogsmisdadigers]] [[Kategorie:Presidente]] [[Kategorie:Geboortes in 1941]] [[Kategorie:Sterftes in 2006]] t5yg6spqf3mcgcz6zed6n4ayt9z0vfg 2963929 2963925 2026-08-30T21:58:33Z BurgertB 2401 2963929 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Slobodan_Milosevic.jpg|duimnael|regs|Milosevic in 1996.]] '''Slobodan Milosevic''' ([[Kroaties]]: Slobodan Milošević; [ slɔˈbɔdan miˈlɔːʃvitɕ]; 20 Augustus 1941 - 11 Maart 2006) was 'n sosialistiese Joego-Slawiese en Serwiese politikus.<ref name="britannica" /><ref name="ebsco" /><ref name="notbio" /> Van 1987 tot 2000 is hy binne verskeie politieke funksies as die politieke leier van [[Serwië]] en later van die [[Joego-Slawië|Federale Republiek Joego-Slawië]] beskou.<ref name="notbio" /> Milošević was partyleier van die Unie van [[Kommunisme|Kommuniste]] van Serwië (1986–1989) en ook stigter en jarelange leier van die Sosialistiese Party van Serwië (1990–2006). Hy het gedien as president van die Sosialistiese Republiek Serwië (1989–1991), president van die Republiek Serwië (1991–1997) en president van die Federale Republiek Joego-Slawië (1997–2000). In verband met die [[Kosovo-oorlog]] was hy die eerste [[staatshoof]] wat in 1999 deur 'n oorlogsmisdaadtribunaal van volksmoord beskuldig is terwyl hy nog in sy amp was. Nadat Milošević op 5 Oktober 2000 as Joego-Slawiese president bedank het weens massa betogings, is hy in 2001 op aanstigting van Serwiese premier Zoran Đinđić gearresteer en na die VN-oorlogsmisdaadtribunaal in [[Den Haag]] geneem. Die verhoor het in 2002 begin, maar Milošević is in 2006 dood voordat die verhoor afgehandel is, so geen uitspraak is bereik nie. == Lewe == Slobodan Milošević was die tweede seun van Svetozar Milošević en Stanislava Milošević. Sy ouers was van [[Montenegryne|Montenegrynse afkoms]]. Sy pa, 'n Ortodokse geestelike, het die gesin verlaat toe Milošević nog op laerskool was en in 1962 [[selfmoord]] gepleeg; sy ma het haarself ook elf jaar later om die lewe gebring. Slobodan Milošević het homself as 'n Serwiër beskou, in teenstelling met sy broer Borislav, wat 'n loopbaan as 'n Montenegriner in die diplomatieke diens van SFR Joego-Slawië en later die Federale Republiek Joego-Slawië gemaak het. Milošević was sedert 1965 met Mirjana Marković getroud en het twee kinders by haar gehad. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="britannica">https://www.britannica.com/biography/Slobodan-Milosevic</ref> <ref name="ebsco">https://www.ebsco.com/research-starters/biography/slobodan-milosevic</ref> <ref name="notbio">https://www.notablebiographies.com/Ma-Mo/Milosevic-Slobodan.html</ref> }} == Bronne == * {{cite book|last=Ackermann|first=Alice|title=Making Peace Prevail: Preventing Violent Conflict in Macedonia|year=2000|publisher=Syracuse University Press|edition=1st|location=Syracuse, NY|isbn=978-0-8156-0602-4|url=https://archive.org/details/makingpeacepreva00acke}} * {{cite book|last=Armatta|first=Judith|title=Twilight of Impunity: The War Crimes Trial of Slobodan Milosevic|url=https://archive.org/details/twilightofimpuni0000arma|year=2010|publisher=Duke University Press|isbn=978-0-8223-4746-0}} * {{cite book|last=Bokovoy|first=Melissa K.|title=State-Society Relations in Yugoslavia 1945–1992|year=1997|publisher=St. Martin's Press|location=New York, NY|isbn=978-0-312-12690-2|url=https://archive.org/details/statesocietyrela00meli}} * {{cite book|last1=Burg|first1=Steven L.|last2=Shoup|first2=Paul S.|title=The War in Bosnia-Herzegovina: Ethnic Conflict and International Intervention|url=https://archive.org/details/warinbosniaherze00stev|url-access=registration|year=1999|publisher=M.E. Sharpe|location=Armonk, NY|isbn=978-1-56324-308-0}} * {{cite book|last=Cohen|first=Lenard J.|title=Serpent in the Bosom: The Rise and Fall of Slobodan Milošević|url=https://books.google.com/books?id=i9UYAQAAMAAJ|year=2001|publisher=Westview Press|isbn=978-0-8133-2902-4}} * {{cite book|last1=Doder|first1=Dusko|last2=Branson|first2=Louise|title=Milosevic: Portrait of a Tyrant|url=https://archive.org/details/milosevicportrai00dode|url-access=registration|year=1999|publisher=Free Press|isbn=978-1-4391-3639-3}} * {{cite book|last=Gagnon|first=V. P.|title=The Myth of Ethnic War: Serbia and Croatia in the 1990s|year=2004|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca, NY|isbn=978-0-8014-4264-3|url=https://archive.org/details/mythofethnicwars00gagn}} * {{cite book|last1=Gordy|first1=Eric C.|title=The Culture of Power in Serbia: Nationalism and the Destruction of Alternatives|url=https://books.google.com/books?id=6ccXASlIcGgC|year=1999|publisher=Pennsylvania State University Press|isbn=0-271-01958-1}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Milošević, Slobodan}} [[Kategorie:Joego-Slawiese militariste]] [[Kategorie:Oorlogsmisdadigers]] [[Kategorie:Presidente]] [[Kategorie:Geboortes in 1941]] [[Kategorie:Sterftes in 2006]] f8zagqm3f0rzco3vbbybq5kuhlcnh27 1 396309 2963927 2544042 2026-08-30T21:51:27Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Slobodan Milošević]] na [[Bespreking:Slobodan Milosevic]] geskuif 2544042 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 100 397253 2963893 2919552 2026-08-30T19:36:45Z SpesBona 2720 + [[Lando Norris]] 2963893 wikitext text/x-wiki <h4>{{Klas/ikoon|FA}} [[Wikipedia:Voorbladartikel|Voorbladartikels in Sport]]</h4> [[Lêer:Rugby tackle cropped.jpg|100px|regs|’n Engelse rugbyspeler ruk hom los uit ’n harde duikslag deur ’n Australiër]] [[Lêer:Afrikaans Wikipedia Featured Articles Cricket.png|duimnael|links|150px|Nasionale [[krieket]]spanne volgens status op die Afrikaanse Wikipedia: {{sleutel|#0000B2|[[Wikipedia:Voorbladartikel|Voorbladster]]}} {{sleutel|#00F0CC|Amper klaar}} {{sleutel|#CCCCCC|Ander artikels}}]] [[Lêer:Pollock to Hussey.jpg|100px|regs|Krieketveld met bouler, die twee kolwers en ’n skeidsregter]] [[Lêer:Afrikaans Wikipedia Featured Articles Rugby.png|duimnael|links|150px|Nasionale [[rugby]]spanne volgens status op die Afrikaanse Wikipedia: {{sleutel|#0000B2|[[Wikipedia:Voorbladartikel|Voorbladster]]}} {{sleutel|#00F0CC|Amper klaar}} {{sleutel|#CCCCCC|Ander artikels}}]] [[Afghaanse nasionale krieketspan]] - [[All Blacks]] - [[Fernando Alonso]] - [[Argentynse nasionale rugbyspan]] - [[Australiese nasionale krieketspan]] - [[Belgiese nasionale rugbyspan]] - [[Bengaalse nasionale krieketspan]] - [[Bermudaanse nasionale krieketspan]] - [[Brasiliaanse nasionale rugbyspan]] - [[Britse en Ierse Leeus]] - [[Jenson Button]] - [[Chileense nasionale rugbyspan]] - [[David Coulthard]] - [[Duitse nasionale krieketspan]] - [[Duitse nasionale rugbyspan]] - [[Engelse nasionale krieketspan]] - [[Engelse nasionale rugbyspan]] - [[Roger Federer]] - [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan]] - [[Franse nasionale rugbyspan]] - [[Pierre Gasly]] - [[Georgiese nasionale rugbyspan]] - [[Lewis Hamilton]] - [[Hongkongse nasionale krieketspan]] - [[Hongkongse nasionale rugbyspan]] - [[Ierse nasionale krieketspan]] - [[Ierse nasionale rugbyspan]] - [[Indiese nasionale krieketspan]] - [[Italiaanse nasionale rugbyspan]] - [[Ivoriaanse nasionale rugbyspan]] - [[Japannese nasionale rugbyspan]] - [[Kampioenetrofee 2025]] - [[Kanadese nasionale krieketspan]] - [[Kanadese nasionale rugbyspan]] - [[Keniaanse nasionale krieketspan]] - [[Keniaanse nasionale rugbyspan]] - [[Koreaanse nasionale rugbyspan]] - [[Krieket]] - [[Krieketwêreldbeker 2003]] - [[Krieketwêreldbeker 2007]] - [[Krieketwêreldbeker 2011]] - [[Krieketwêreldbeker 2015]] - [[Krieketwêreldbeker 2019]] - [[Krieketwêreldbeker 2023]] - [[Niki Lauda]] - [[Namibiese nasionale krieketspan]] - [[Namibiese nasionale rugbyspan]] - [[Nederlandse nasionale krieketspan]] - [[Nederlandse nasionale rugbyspan]] - [[Nepalese nasionale krieketspan]] - [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan]] - [[Lando Norris]] - [[Olimpiese Somerspele 2008]] - [[Olimpiese Somerspele 2012]] - [[Omaanse nasionale krieketspan]] - [[Pakistanse nasionale krieketspan]] - [[Papoea-Nieu-Guinese nasionale krieketspan]] - [[Paralimpiese Somerspele 2008]] - [[Nelson Piquet]] - [[Portugese nasionale rugbyspan]] - [[Proteas]] - [[Roemeense nasionale rugbyspan]] - [[Rugby]] - [[Rugbywêreldbeker 2003]] - [[Rugbywêreldbeker 2007]] - [[Rugbywêreldbeker 2011]] - [[Rugbywêreldbeker 2015]] - [[Rugbywêreldbeker 2019]] - [[Rugbywêreldbeker 2023]] - [[Samoaanse nasionale rugbyspan]] - [[Skaak]] - [[Skotse nasionale krieketspan]] - [[Skotse nasionale rugbyspan]] - [[Spaanse nasionale rugbyspan]] - [[Springbokke]] - [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan]] - [[T20I-wêreldbeker 2016]] - [[T20I-wêreldbeker 2021]] - [[T20I-wêreldbeker 2022]] - [[T20I-wêreldbeker 2024]] - [[Tafeltennis]] - [[Tongaanse nasionale rugbyspan]] - [[Ugandese nasionale krieketspan]] - [[Uruguaanse nasionale rugbyspan]] - [[Verenigde Arabiese Emirate se nasionale krieketspan]] - [[Verenigde State se nasionale krieketspan]] - [[Verenigde State se nasionale rugbyspan]] - [[Wallabies]] - [[Walliese nasionale rugbyspan]] - [[Wes-Indiese nasionale krieketspan]] - [[Zimbabwiese nasionale krieketspan]] - [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan]] <noinclude> [[Kategorie:Portaal:Sport|Voorbladartikels]] </noinclude> 1oj9xku7fq3z6flymy9e2wsx15hvg0p 100 397256 2963890 2917233 2026-08-30T19:35:14Z SpesBona 2720 - [[David Coulthard]]; + [[Lando Norris]] 2963890 wikitext text/x-wiki {{Omraam|2024-08-25 Motorsport, Formel 1, Großer Preis der Niederlande 2024 STP 3968 by Stepro (cropped2).jpg|200px|left|Lando Norris, wenner van die 2024 Nederlandse Grand Prix.}} '''[[Lando Norris]]''' (* [[13 November]] [[1999]]) is 'n Brits-Belgiese professionele motorrenjaer wat tans vir die [[McLaren]]-span aan [[Formule Een]]renne deelneem en onder die Britse vlag jaag. Hy het die MSA Formule-kampioenskap in 2015 gewen, en die Toyota Racing-reeks, Eurocup Formule Renault 2.0 en Formule Renault 2.0 Noord-Europese Beker in 2016. Hy het ook daardie jaar die McLaren Autosport BRDC-toekenning ontvang. Hy het daarna die 2017 FIA Formule 3 Europese Kampioenskap gewen en het in 2018 naas George Russell in die FIA Formule 2-kampioenskap geëindig, beide saam met Carlin. Hy was 'n lid van die McLaren Jongbestuurderprogram. In Februarie 2017 is Norris as 'n junior bestuurder by McLaren onderteken. Later daardie jaar het Norris vir McLaren getoets in 'n geskeduleerde middelseisoentoets. Hy het die tweede vinnigste rondte in die tweede dag van toetse by die [[Hungaroring]] afgelê. Aan die einde van 2017 het Norris die amptelike McLaren-toets- en reserwejaer vir die [[2018 Formule Een-seisoen|2018-seisoen]] geword. Norris het aan sy eerste amptelike oefensessie by die [[2018 Belgiese Grand Prix|Belgiese Grand Prix]] deelgeneem en 26 rondtes aangeteken. Norris het gedurende die jaar ses verdere oefensessies afgelê. : ''[[Lando Norris|...lees verder]]'' <noinclude> [[Kategorie:Portaal:Sport|Voorbladbiografie]] </noinclude> n43ynn8ddnbu9mt9xwhziyac3dfifse 0 397833 2963767 2954505 2026-08-30T12:28:12Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963767 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon|name=Raye Montague|image=Raye Montague in 2017.jpg|birth_name=Raye Jean Jordan|birth_date={{Birth date|1935|01|21}}|birth_place=[[Little Rock, Arkansas|Little Rock]], Arkansas, VSA|death_date={{death date and age|1935|01|21|2018|10|10}}|death_place=Little Rock, Arkansas, VSA|occupation=Vlootingenieur}} '''Raye Jean Montague''' (née '''Jordan'''; [[21 Januarie]] [[1935]] – [[10 Oktober]] [[2018]]) <ref>https://www.nytimes.com/2018/10/18/obituaries/raye-montague-a-navy-hidden-figure-ship-designer-dies-at-83.html</ref> was 'n Amerikaanse vlootingenieur wat erkenning geniet vir die skepping van die eerste rekenaargegenereerde rowwe ontwerp van 'n Amerikaanse vlootskip. Sy was die eerste vroulike programbestuurder van skepe in die [[Amerikaanse Vloot|Amerikaanse vloot]]. <ref name="Huffington Post">https://www.huffpost.com/entry/janelle-monae-hidden-figure-raye-montague_n_58ac50d5e4b0f077b3ee04e7</ref> == Vroeë lewe en opvoeding == Raye Jordan is op 21 Januarie 1935 gebore as die kind van Rayford Jordan en Flossie Graves Jordan in [[Little Rock]], [[Arkansas]]. Sy is geïnspireer om ingenieurswese te studeer nadat sy 'n "midget"-duikboot gesien het, moontlik die HA 19 'n Japanese dwergduikboot, wat as 'n reisende uitstalling na hulle dorp, Little Rock, in Arkansa gekom het. <ref name="blackdoctor.org">{{Cite web|url=http://blackdoctor.org/512198/raye-montague-navy/|title=Engineer Raye Montague: The Navy's 'Hidden Figure'|date=2 Februarie 2017|website=|publisher=|access-date=18 Februarie 2023|archive-date=23 Februarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223024511/https://blackdoctor.org/512198/raye-montague-navy/|url-status=dead}}</ref> Van hierdie ervaring onthou sy: "My oupa het my na die middestad geneem om daardie duikboot te sien en ek kon met 'n leertjie in die duikboot afklim. Dit was soos 'n blik. Dit was my eerste kennismaking met skepe. Jy weet net nooit wat ’n mens inspireer nie.” <ref name="Eldorado">{{Cite web|url=https://www.eldoradonews.com/news/2021/mar/08/rotary-celebrates-international-womens-day-discuss/|title=Rotary celebrates International Women’s Day with discussion on Raye Montague, pioneering Navy engineer|last=Butler|first=Caitlan|date=2021-03-08}}</ref> Sy studeer aan die Hoërskool Merrill in 1952. Sy het die Arkansas Agricultural, Mechanical & Normal College (nou Universiteit van Arkansas by Pine Bluff ) vir haar universiteits-opleiding bygewoon en in 1956 gradueer sy met 'n baccalaureusgraad in die wetenskap en besigheid. Destyds het die ingenieursprogram aan die Universiteit van Arkansas nie Afro-Amerikaanse studente toegelaat nie.<ref name="ABC News">{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Entertainment/meet-woman-broke-barriers-hidden-figure-us-navy/story?id=45566924|title=Meet the woman who broke barriers as a hidden figure at the US Navy|date=21 Februarie 2017|website=|publisher=ABC News}}</ref> == Loopbaan == [[Lêer:Raye_Montague.jpg|alt=photograph of Raye Montague working at her desk|duimnael| Raye Montague het 'n rekenaarprogram geskryf wat 'n rewolusie in die ontwerp van die Amerikaanse vlootskepe veroorsaak het]] Montague het in 1956 in [[Washington, D.C.|Washington, DC]], as 'n klerktikster by die Verenigde State se vloot aangesluit. By die werk het sy langs 'n 1950's [[UNIVAC I]]-rekenaar gesit en kyk hoe die ingenieurs dit gebruik totdat sy op 'n dag, toe al die ingenieurs siek was, ingespring het om die masjien te laat loop.<ref name="blackdoctor.org"></ref> Sy het rekenaarprogrammering by die nagskool geneem terwyl sy aangehou het om te werk en die programmeringswerk te leer.<ref name="ABC News"></ref> Sy is aangestel as 'n rekenaarstelselontleder by die Naval Ship Engineering Centre, en het later gedien as die programdirekteur vir die Naval Sea Systems Command (NAVSEA) Geïntegreerde Ontwerp, Vervaardiging en Instandhoudingsprogram, die afdelingshoof vir die Rekenaargesteunde Ontwerp en Rekenaargesteunde vervaardiging (CAD/CAM)-program, en adjunk-programbestuurder van die vloot se inligtingstelselverbeteringsprogram. [[Lêer:Raye_Montague_with_sailors_from_Aegis_Training_and_Readiness_Center.jpg|alt=photograph of Raye Montague with two female sailors|duimnael| Raye Montague saam met matrose van ''Aegis Training and Readiness Centre'']] In 1971 is haar departement een maand gegun om 'n rekenaargegenereerde skeepsontwerp te genereer. Deur bestaande geoutomatiseerde stelsels te wysig, het Montague die aanvanklike konsep vir die Oliver Hazard Perry-klas fregat in ongeveer 19 ure verskaf.<ref name="Encyclopedia of Arkansas History and Culture" /> Met hierdie prestasie het sy die eerste persoon geword wat 'n skip by wyse van 'n rekenaarstelsel ontwerp het.<ref name="ABC News"></ref> Sy het later ook op skepe gewerk soos die [[Seawolf-klas duikboot|''Seawolf''-klas duikboot]] en die [[USS Nimitz|''Nimitz''-klas]] vliegdekskip, [[USS Dwight D. Eisenhower|USS ''Dwight D. Eisenhower'']]. Montague het in 1990 afgetree. Montague is op 10 Oktober 2018 by die Baptist Health Medical Centre in Little Rock aan kongestiewe [[hartversaking]] oorlede.<ref name="death"></ref><ref name="Seelye">https://www.thv11.com/article/features/arkansass-hidden-figure-raye-montague-has-died-at-the-age-of-83/91-602801288</ref> == Toekennings == * Meriete toekenning vir verdienstelike burgerlike diens (Amerikaanse vloot, 1972) * 'Society of Manufacturing Engineers' Prestasie toekenning Achievement Award (1978)<ref name="Encyclopedia of Arkansas History and Culture">{{cite encyclopedia|last=Adams |first=Betty Sorensen |url=http://www.encyclopediaofarkansas.net/encyclopedia/entry-detail.aspx?entryID=5565 |title= Raye Jean Jordan Montague (1935–) |access-date=23 Februarie 2017 |encyclopedia=Encyclopedia of Arkansas History and Culture |publisher=Encyclopedia of Arkansas History and Culture |date= 21 Februarie 2017}}</ref> * 'National Computer Graphics Association Award for the Advancement of Computer Graphics' (1988)<ref name="Encyclopedia of Arkansas History and Culture" /> * Arkansas Women's Hall of fame (2018)<ref name=death>{{cite news |title=Raye Montague, Arkansan and 'hidden figure' credited with U.S. Navy breakthrough, dies at 83 |url=https://www.arkansasonline.com/news/2018/oct/10/raye-montague-arkansan-and-hidden-figure-credited-/ |access-date=10 Oktober 2018 |work=Arkansas Online |date=10 Oktober 2018 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Montague, Raye}} [[Kategorie:Geboortes in 1935]] [[Kategorie:Sterftes in 2018]] [[Kategorie:Duikbote]] [[Kategorie:Amerikaanse rekenaarprogrammeerders]] [[Kategorie:Amerikaanse wiskundiges]] 0nkwmumz3t3zzb9wn504v7bhi1jo7u4 0 403028 2963856 2688231 2026-08-30T18:09:45Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963856 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Sinead O'Connor (14828633401) (cropped).jpg|duimnael|Sinéad O'Connor]] '''Shuhada' Sadaqat'''<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2018/10/26/entertainment/sinead-oconnor-ireland-islam-intl/index.html|title=Sinead O'Connor converts to Islam and changes name to Shuhada'|author=Bard Wilkinson|website=CNN|date=26 October 2018|access-date=1 Junie 2021|archive-date=7 Julie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707045203/https://www.cnn.com/2018/10/26/entertainment/sinead-oconnor-ireland-islam-intl/index.html|url-status=live}}</ref> (voorheen '''Magda Davitt'''; gebore '''Sinéad''' '''Marie Bernadette O'Connor''', [[8 Desember]] [[1966]], [[Dublin]], [[Ierland]] - [[26 Julie]] [[2023]], [[Londen]], [[Verenigde Koninkryk]])<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=jjdBOyvtpQA&t=10s|title=Can fame make you happy? {{!}} Big Questions with Sinéad O'Connor|publisher=Penguin Books UK|date=4 Junie 2021|access-date=30 Junie 2022}}</ref><ref name="Allmusicbio">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/sinéad-oconnor-mn0000756180/biography|title=Sinéad O'Connor - Artist Biography|last=Ankeny|first=Jason|website=AllMusic|access-date=11 Junie 2021|archive-date=11 Junie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210611123915/https://www.allmusic.com/artist/sin%C3%A9ad-oconnor-mn0000756180/biography|url-status=live}}</ref><ref name="auto3">{{cite web|url=https://www.joe.ie/fitness-health/sinead-oconnor-late-late-show-mental-health-681006|title=Reaction to Sinéad O'Connor on Late Late shows we still have a long way to go on empathy and mental health|last=Hanratty|first=Dave|publisher=Joe.ie|date=8 September 2019|access-date=13 September 2019|archive-date=12 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412182342/https://www.joe.ie/fitness-health/sinead-oconnor-late-late-show-mental-health-681006|url-status=live}}</ref> was 'n [[Iere|Ierse]] [[sanger]] en [[musikant]]. Haar debuut-ateljee-album, ''The Lion and the Cobra'', is in 1987 vrygestel en internasionaal opgeneem. Haar tweede ateljee-album, ''I Do Not Want What I Haven't Got'' (1990), het gloeiende resensies ontvang met vrystelling en het haar grootste sukses geword, met meer as sewe miljoen eksemplare wêreldwyd verkoop.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/music/11007782/Sinead-OConnor-Live-with-the-devil-and-you-find-theres-a-God.html|title=Sinéad O'Connor: 'Live with the devil and you find there's a God'|newspaper=The Telegraph|first=Neil|last=McCormick|date=1 Augustus 2014|access-date=7 Junie 2019|archive-date=29 Junie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629073343/https://www.telegraph.co.uk/culture/music/11007782/Sinead-OConnor-Live-with-the-devil-and-you-find-theres-a-God.html|url-status=live}}</ref> Die hoof-enkelsnit, "''Nothing Compares 2 U''" (geskryf deur [[Prince]]), is in 1990 deur die Billboard Music Awards as die nommer een wêreldenkelsnit aangewys.<ref>{{Cite web|title=Winners Database|url=https://www.billboardmusicawards.com/winners-database/|access-date=2021-06-30|website=Billboard Music Awards|language=en|archive-date=13 Maart 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313152551/https://www.billboardmusicawards.com/winners-database/|url-status=live}}</ref> Sy het tien ateljee-albums vrygestel: 1992 se ''Am I Not Your Girl?'' en 1994 se ''Universal Mother'' het albei goud in die VK geword,<ref name="bpi">{{cite web|url=http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx |title=Certified Awards Search |access-date=2011-02-02 |work=www.bpi.co.uk |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/6DaMNbmDo?url=http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx |archive-date=2013-01-11 }}</ref> 2000 se ''Faith and Courage'' het goue status in [[Australië]] bereik,<ref>{{cite web| url = http://www.aria.com.au/pages/aria-charts-accreditations-albums-2000.htm| title = ARIA Charts - Accreditations - 2000 Albums| access-date = 2015-01-20}}</ref> en 2005 se ''Throw Down Your Arms'' het goud behaal in [[Ierland]].<ref>{{cite web| url = http://www.irishcharts.ie/awards/gold.htm| title = 2005 Certification Awards| access-date = 2011-02-07| archive-date = 2012-05-23| archive-url = https://web.archive.org/web/20120523085307/http://www.irishcharts.ie/awards/gold.htm| url-status = dead}}</ref> Haar werk sluit ook liedjies vir films, samewerking met baie ander kunstenaars en optredes by liefdadigheidsfondsinsamelingskonserte in. Haar 2021-memoir ''Rememberings'' was 'n topverkoper.<ref>Martin Chilton. [https://web.archive.org/web/20210531070115/https://www.independent.co.uk/independentpremium/sinead-oconnor-rememberings-review-b1854311.html "Books of the Month: From Sinead O’Connor’s Rememberings to Lisa Taddeo’s Animal"]. ''The Independent''. Junie 2021. Retrieved 31 Mei 2022.</ref> Sy was dwarsdeur haar musiekloopbaan onbeskaamd eerlik oor haar geestelike reis, aktivisme, sosio-politieke sienings, asook haar trauma- en [[geestesgesondheid]]stryd. In 1999 is sy as 'n priester georden deur die Latynse Tridentynse Kerk, 'n sekte wat nie deur die hoofstroom [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolieke Kerk]] erken word nie.<ref name="O'Connor becomes a 'priest'">{{Cite news | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/328709.stm | title=O'Connor becomes a 'priest' | work=BBC News | date=4 Mei 1999 | access-date=24 Oktober 2006 | archive-date=25 Junie 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060625064926/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/328709.stm | url-status=live }}</ref> Sy het haar deurgaans uitgespreek oor kwessies wat verband hou met [[kindermishandeling]], [[menseregte]], anti-[[rassisme]], georganiseerde godsdiens en [[vroueregte]]. In 2017 het O'Connor haar naam verander na Magda Davitt. Nadat sy in 2018 tot [[Islam]] bekeer is, het sy dit na Shuhada' Sadaqat verander.<ref name=Allmusicbio /><ref name="auto1"/><ref name="auto2">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-45987127|title=Sinéad O'Connor converts to Islam|date=26 Oktober 2018|work=BBC News|access-date=26 October 2018|archive-date=1 Junie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601235653/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-45987127|url-status=live}}</ref> Voor haar dood het sy egter voortgegaan om op te neem en onder haar geboortenaam op te tree.<ref name="auto3"/> == Gesondheidskwessies == In die vroeë 2000's het O'Connor onthul dat sy aan fibromialgie gely het. Die pyn en moegheid wat sy ervaar het, het veroorsaak dat sy van 2003 tot 2005 'n blaaskans weg van musiek geneem het.<ref>{{Cite web|url=https://www.express.co.uk/life-style/health/1600480/sinead-o-connor-health-fibromyalgia-symptoms |title=Sinead O'Connor: Singer quit music in past due to 'difficulty' with fibromyalgia |first=Luke |last=Whelan |date=24 April 2022 |website=Express.co.uk |url-status=live |archive-date=10 Junie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220610235316/https://www.express.co.uk/life-style/health/1600480/sinead-o-connor-health-fibromyalgia-symptoms}}</ref> Op 'n episode van The Oprah Winfrey Show wat op 4 Oktober 2007 uitgesaai is, het O'Connor onthul dat sy op haar 33ste verjaardag, 8 Desember 1999, [[selfmoord]] probeer pleeg het, en dat sy sedertdien met bipolêre versteuring gediagnoseer is.<ref name="Toronto">{{Cite news|last=Rayner |first=Ben |url=https://www.thestar.com/entertainment/article/268921 |title=The gospel according to Sinead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024003421/http://www.thestar.com/entertainment/article/268921 |archive-date=24 Oktober 2012 |url-status=dead |newspaper=Toronto Star |date=21 Oktober 2007}}</ref> Op 'n episode van "Oprah: Where Are They Now?" wat op 9 Februarie 2014 uitgesaai is, het sy gesê dat drie "tweede menings" almal bevind het dat sy nie bipolêr is nie. In Augustus 2015 het sy aangekondig dat sy 'n histerektomie sou ondergaan nadat sy vir meer as drie jaar ginekologiese probleme ondervind het.<ref>{{cite news| url=http://www.evoke.ie/showbiz/sinead-oconnor-message-to-grandkids-posted-on-facebook/| work=evoke.ie| title=Sinéad O'Connor's touching words for her grandkids ahead of hysterectomy| date=26 Augustus 2015| access-date=27 Augustus 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20150924040417/http://www.evoke.ie/showbiz/sinead-oconnor-message-to-grandkids-posted-on-facebook/| archive-date=24 September 2015| url-status=dead| df=dmy-all}}</ref> Sy het later die hospitaal se weiering om [[hormoon]]vervangingsterapie ná die operasie toe te dien as die hoofrede vir haar geestesgesondheidskwessies in die daaropvolgende jare geblameer en gesê: "Ek is in chirurgiese menopouse gegooi. Hormone was oral. Ek het erge selfmoordneigings getoon. Ek was 'n mandjie-geval."<ref>{{cite web|last1=Deerwester|first1=Jayme|title=Sinéad O'Connor tells Dr. Phil her problems stemmed from being 'flung into menopause'|url=https://eu.usatoday.com/story/life/tv/2017/09/12/sinead-oconnor-tells-dr-phil-her-problems-stemmed-being-flung-into-menopause/659140001/|website=[[USA Today]]|date=12 September 2017|access-date=16 September 2017|archive-date=6 Junie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606090206/https://eu.usatoday.com/story/life/tv/2017/09/12/sinead-oconnor-tells-dr-phil-her-problems-stemmed-being-flung-into-menopause/659140001/|url-status=live}}</ref> Nadat O'Connor 30 jaar lank [[dagga]] gerook het, het sy in 2016 na 'n rehabilitasiesentrum gegaan om haar verslawing te beëindig.<ref>{{Cite magazine |url=https://www.billboard.com/music/pop/sinead-oconnor-completes-30-day-rehab-stint-for-pot-addiction-7556690/ |title=Sinead O'Connor Completes 30-Day Rehab Stint For Pot Addiction, Moving Into Sober Living Facility |last=Kaufman |first=Gil |date=25 Oktober 2016 |magazine=Billboard (tydskrif) |access-date=21 November 2019 |archive-date=17 Oktober 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017115320/https://www.billboard.com/music/pop/sinead-oconnor-completes-30-day-rehab-stint-for-pot-addiction-7556690/ |url-status=live}}</ref> Sy het in Februarie 2020 verklaar dat sy agorafobies was.<ref>{{cite web|last=Beresford |first=Jack |title=Sinead O'Connor she wouldn't be alive today if she hadn't publicly reached out for help|url=https://www.irishpost.com/news/sinead-oconnor-wouldnt-alive-today-hadnt-publicly-reached-help-178650 |date=3 Februarie 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924211818/https://www.irishpost.com/news/sinead-oconnor-wouldnt-alive-today-hadnt-publicly-reached-help-178650 |archive-date=24 September 2020|access-date=8 September 2020|work=The Irish Post}}</ref> Sy is ook voorheen gediagnoseer met komplekse [[posttraumatiese stressteuring]] en [[grenslynpersoonlikheidsteuring]].<ref>{{Cite web|last=Vivinetto |first=Gina |url=https://www.nbcphiladelphia.com/entertainment/entertainment-news/sinead-oconnor-talks-infamous-snl-performance-and-being-called-crazy/2820955/|title = Sinead O'Connor Talks Infamous 'SNL' Performance and Being Called 'Crazy' |date= 20 Mei 2021|website = NBC Philadelphia |archive-url=https://web.archive.org/web/20210520095306/https://www.nbcphiladelphia.com/entertainment/entertainment-news/sinead-oconnor-talks-infamous-snl-performance-and-being-called-crazy/2820955/ |archive-date=20 Mei 2021 |url-status=live}}</ref> In Augustus 2017 het O'Connor 'n [[video]] van 12 minute op haar [[Facebook]]-blad geplaas waarin sy verklaar dat sy alleen gevoel het sedert sy toesig oor haar 13-jarige seun, Shane, verloor het en dat sy die vorige twee jaar haarself om die lewe wou bring, met net haar dokter en psigiater wat "haar aan die lewe gehou het".<ref name="DT_170808">{{cite news|title=Sinead O'Connor sparks fears for her mental health after posting tearful video online|newspaper=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/08/08/sinead-oconnor-sparks-fears-mental-health-posting-tearful-video/|date=8 Augustus 2017|archive-date=28 Maart 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328081100/https://www.telegraph.co.uk/news/2017/08/08/sinead-oconnor-sparks-fears-mental-health-posting-tearful-video/|url-status=live}}</ref> Die maand ná haar Facebook-plasing het O'Connor op 'n episode van die Amerikaanse televisie-geselsprogram Dr. Phil verskyn.<ref>{{cite web|last=Fernandez |first=Matt |title=Sinead O'Connor on 'Dr. Phil': 'I'm Very Excited to Be Getting Some Proper Help'|url=https://variety.com/2017/tv/news/sinead-oconnor-dr-phil-interview-video-1202555641/|website=Variety|date=12 September 2017|access-date=19 Desember 2017|archive-date=16 Desember 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171216172523/http://variety.com/2017/tv/news/sinead-oconnor-dr-phil-interview-video-1202555641/|url-status=live}}</ref> Volgens die program se gasheer, [[Phil McGraw]], wou O'Connor die onderhoud doen omdat sy "geestesongesteldheid wou destigmatiseer", en die aandag vestig op die voorkoms van geestesgesondheidsprobleme onder [[musikant]]e.<ref>{{cite web|last1=France|first1=Lisa Respers|title=Sinead O'Connor sits down with 'Dr. Phil'|date=8 September 2017|url=https://edition.cnn.com/2017/09/08/entertainment/sinead-oconnor-dr-phil/index.html|work=CNN|access-date=16 September 2017|archive-date=20 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920142801/https://edition.cnn.com/2017/09/08/entertainment/sinead-oconnor-dr-phil/index.html|url-status=live}}</ref> In 2021 het O'Connor gesê dat sy die afgelope ses jaar in die St Patrick's-universiteitshospitaal in Dublin deurgebring het, en dat sy hulle dank verskuldig was dat hulle haar gehelp het om aan die lewe te bly.<ref name="Hatterstone_StP">{{Cite news |last=Hattenstone |first=Simon |date=27 Julie 2023 |title=Sinead O'Connor: the angelic skinhead for whom love, intelligence and madness were inseparable |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/music/2023/jul/27/sinead-oconnor-mental-health-struggles-parental-abuse |access-date=3 Augustus 2023 |quote=She was so grateful to the psychiatric hospital St Patrick's, which she called her second home. 'Thank God I spent a lot of the last six years there, because otherwise I wouldn't be alive.' |issn=0261-3077 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811082739/https://www.theguardian.com/music/2023/jul/27/sinead-oconnor-mental-health-struggles-parental-abuse |archive-date=11 Augustus 2023}}</ref> == Dood == Op 26 Julie 2023 (op 56 jarige ouderdom) is O'Connor dood by haar woonstel in Herne Hill, Suid-Londen, aangetref.<ref>{{cite news |last1=Beaumont |first1=Mark |date=27 July 2023 |title=Sinéad O'Connor, 1966–2023: an artist of integrity, intensity and honesty |publisher=NME |url=https://www.nme.com/features/music-features/sinead-oconnor-obituary-3473864 |access-date=27 July 2023}}</ref><ref>{{Cite news |last=Carroll |first=Rory |date=27 Julie 2023 |title=Sinéad O'Connor was found unresponsive in London flat, says Met |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/music/2023/jul/27/sinead-oconnor-was-found-unresponsive-in-london-flat-says-met |access-date=27 Julie 2023 |issn=0261-3077 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803022723/https://www.theguardian.com/music/2023/jul/27/sinead-oconnor-was-found-unresponsive-in-london-flat-says-met |archive-date=3 Augustus 2023}}</ref> Die volgende dag het die Metropolitaanse Polisie berig dat O'Connor se dood nie as verdag beskou word nie, maar dat 'n nadoodse ondersoek wel gedoen sou word.<ref>{{cite news |last=Rackham |first=Annabel |date=27 July 2023 |title=Sinéad O'Connor's death not treated as suspicious, police say |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-66325176 |access-date=27 July 2023}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nicholls |first=Catherine |date=27 Julie 2023 |title=Irish singer Sinéad O'Connor's death not suspicious, London police say |url=https://www.cnn.com/2023/07/27/entertainment/sinead-o-connor-death-not-suspicious-intl/index.html |access-date=27 Julie 2023 |website=CNN }}</ref> Op 9 Januarie 2024 het die Londense Inner Southwark Coroner's Court, met verwysing na die lykskouingsverslag, verklaar dat O'Connor aan natuurlike oorsake gesterf het.<ref>{{cite web| url = https://www.rte.ie/entertainment/2024/0109/1425563-sinead-death/| title = Sinéad O'Connor died of natural causes, Coroner confirms| date = 10 Januarie 2024 | publisher = RTÉ News}}</ref><ref>{{cite news |last1=Paul |first1=Mark |title=Sinéad O'Connor died of natural causes, says London coroner |url=https://www.irishtimes.com/culture/music/2024/01/09/sinead-oconnor-died-of-natural-causes-says-london-coroner/ |access-date=9 January 2024 |newspaper=The Irish Times |date=9 Januarie 2024 |language=en}}</ref> Haar doodsertifikaat het die oorsaak van dood aangegee as chroniese obstruktiewe longsiekte en asma.<ref>{{cite news|url = https://news.sky.com/story/sinead-oconnor-cause-of-death-revealed-13186706|title = Sinead O'Connor cause of death revealed|work = [[Sky News]]|date = 29 Julie 2024|accessdate = 29 Julie 2024}}</ref> ’n Private begrafnis is op 8 Augustus 2023 in Bray, County Wicklow, gehou. Dit is deur die president van [[Ierland]], [[Michael D. Higgins]], bygewoon en O'Connor se familie het die publiek genooi om hul eer te betoon by die seefront waar die begrafnisstoet verby is. Duisende het dit bygewoon. == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:O'Connor, Sinéad}} [[Kategorie:Geboortes in 1966]] [[Kategorie:Sterftes in 2023]] [[Kategorie:Ierse musici]] n1r4f2u73dcvkiififdkadakxifn5an 0 410848 2963966 2645483 2026-08-31T07:28:15Z EmausBot 18510 dubbele aanstuur na [[Frederik X]] reggemaak 2963966 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Frederik X]] 4hb5844t8c33nrzh3jtidtwzdphwf1b 1 410849 2963967 2645485 2026-08-31T07:28:25Z EmausBot 18510 dubbele aanstuur na [[Bespreking:Frederik X]] reggemaak 2963967 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Frederik X]] i6oriw349ee2w3qg15ktqc9cyb11d8f 0 412350 2963826 2681832 2026-08-30T16:20:03Z Ymblanter 41217 + afb 2963826 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Bloemfontein Oliewenhuis Art Museum seen from the east.jpg|duimnael|Oliewenhuis Kunsmuseum]] '''Oliewenhuis''' in [[Bloemfontein]] huisves die enigste kunsmuseum in die [[Vrystaat]]. ==Ligging== Die huis is geleë by 29° 5′ 52.8″ suid, 26° 12′ 50.4″ oos, in Harry Smithrylaan op Grantsheuwel in die buurt [[Dan Pienaar, Bloemfontein|Dan Pienaar]]. ==Versameling== Die doel van die museum is die versamel, bewaar en vertoon van kunswerke. In November 1986 is die eerste uitstalling gehou met werke van [[Frans Claerhout]]. Onder die talle kunsvoorwerpe wat te besigtig is, is die volgende die opvallendste: *Iris Ampenberger se Portrait of a man (waterverf) *[[John Thomas Baines]] se Bloemfontein vanaf Seinheuwel – 1851 (olieverf) *Dorte Berner se Mother’s grief (klipbeeld) *Enslin du Plessis se Straattoneel (olieverf) *[[Maggie Laubser]] se Duitse meisie (olieverf) *[[Hugo Naudé]] se Rock outcrop, Namaqua Spring (olieverf) *[[Lucas Sithole]] se Fazini (Houtborsbeeld) *Jan Vermeiren se Banana Picnic (litografie) *[[Edoardo Villa]] se Torso (brons) ==Huis== Hierdie neo-Kaaps-Hollandse herehuis was die Vrystaatse woning vir die [[goewerneur-generaal]] en later die staatspresident. Dit is in 1941 voltooi na ‘n ontwerp deur die argitekte William Mollison en John S. Clelland. Eers in 1972 is die naam Oliewenhuis daaraan gegee na aanleiding van die [[olienhout]]bome in die tuin. Omdat die huis selde as huisvesting deur die staatshoof benut is, het die staat dit beskikbaar gestel en is op 11 Oktober 1989 die museum daarin geopen. Die tuin van 12 ha word vir pieknieks gebruik. Daar is verskeie wandelpaadjies. ==Bibliografie== *Coetzer, J.V.: Oliewenhuis-Kunsmuseum, Bloemfontien. In: Lantern. Die Kultuurtydskrif. Jaargang 41, nr. 2, 1992 *nasmus.co.za {{Normdata}} [[Kategorie:Bloemfontein]] [[Kategorie:Museums in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Presidensiële wonings]] hqyhky5zw32sv8jovuigjwhx4f47c5d 2963827 2963826 2026-08-30T16:21:04Z Ymblanter 41217 /* Huis */ 2963827 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Bloemfontein Oliewenhuis Art Museum seen from the east.jpg|duimnael|Oliewenhuis Kunsmuseum]] '''Oliewenhuis''' in [[Bloemfontein]] huisves die enigste kunsmuseum in die [[Vrystaat]]. ==Ligging== Die huis is geleë by 29° 5′ 52.8″ suid, 26° 12′ 50.4″ oos, in Harry Smithrylaan op Grantsheuwel in die buurt [[Dan Pienaar, Bloemfontein|Dan Pienaar]]. ==Versameling== Die doel van die museum is die versamel, bewaar en vertoon van kunswerke. In November 1986 is die eerste uitstalling gehou met werke van [[Frans Claerhout]]. Onder die talle kunsvoorwerpe wat te besigtig is, is die volgende die opvallendste: *Iris Ampenberger se Portrait of a man (waterverf) *[[John Thomas Baines]] se Bloemfontein vanaf Seinheuwel – 1851 (olieverf) *Dorte Berner se Mother’s grief (klipbeeld) *Enslin du Plessis se Straattoneel (olieverf) *[[Maggie Laubser]] se Duitse meisie (olieverf) *[[Hugo Naudé]] se Rock outcrop, Namaqua Spring (olieverf) *[[Lucas Sithole]] se Fazini (Houtborsbeeld) *Jan Vermeiren se Banana Picnic (litografie) *[[Edoardo Villa]] se Torso (brons) ==Huis== [[Lêer:Bloemfontein Oliewenhuis Park seen from the entrance to the south.jpg|duimnael|Die tuin]] Hierdie neo-Kaaps-Hollandse herehuis was die Vrystaatse woning vir die [[goewerneur-generaal]] en later die staatspresident. Dit is in 1941 voltooi na ‘n ontwerp deur die argitekte William Mollison en John S. Clelland. Eers in 1972 is die naam Oliewenhuis daaraan gegee na aanleiding van die [[olienhout]]bome in die tuin. Omdat die huis selde as huisvesting deur die staatshoof benut is, het die staat dit beskikbaar gestel en is op 11 Oktober 1989 die museum daarin geopen. Die tuin van 12 ha word vir pieknieks gebruik. Daar is verskeie wandelpaadjies. ==Bibliografie== *Coetzer, J.V.: Oliewenhuis-Kunsmuseum, Bloemfontien. In: Lantern. Die Kultuurtydskrif. Jaargang 41, nr. 2, 1992 *nasmus.co.za {{Normdata}} [[Kategorie:Bloemfontein]] [[Kategorie:Museums in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Presidensiële wonings]] mkktg518y1mfuaxcghft2zpbs0krg4l 0 412722 2963788 2891669 2026-08-30T13:58:42Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963788 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon |naam=Ronnie Coleman |bynaam=The King |beeld=Ronnie Coleman Invited Guest.jpg |beeldonderskrif=Coleman gedurende 'n publieke optrede in 2014 |voorganger=Dorian Yates |opvolger=[[Jay Cutler]] |geboortenaam= |geboortedatum=13 Mei 1964 |geboorteplek= |sterfdatum= |sterfplek= |nasionaliteit= |beroep=Liggaamsbouer |sport= |lengte=1.80 |party=|eggenoot=|kinders=|ouers=|onderwys= }} '''Ronald Dean Coleman''' (gebore Mei 13, 1964) is 'n Amerikaanse afgetrede professionele [[Liggaamsbou|liggaamsbouer]]. Die wenner van die Mr. Olympia-titel vir agt agtereenvolgende jare, word hy allerweë beskou as óf die grootste liggaamsbouer van alle tye óf een van die twee grootstes saam met [[Arnold Schwarzenegger]] en as die mees dominante liggaamsbou-gestel wat ooit op die verhoog was. Wenner van 26 IFBB professionele titels, is hy ook bekend vir sy kombinasie van grootte en kondisionering, dominante liggaamsdele en uiters swaar oefensessies, wat hom die sterkste liggaamsbouer van alle tye maak.<ref>{{Cite web|url=https://fitnessvolt.com/strongest-bodybuilders/|title=12 Strongest Bodybuilders Of All Time|author=Tom Miller|date=February 18, 2022|website=Fitnessvolt.com|access-date=May 24, 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.muscleandfitness.com/flexonline/ifbb/9-strongest-bodybuilders-all-time/|title=THE 9 STRONGEST BODYBUILDERS OF ALL TIME|author=Greg Merritt|date=May 24, 2022|website=Muscleandfitness.com|access-date=May 24, 2022}}</ref> Vir sy oorheersing en nalatenskap in die wêreld van liggaamsbou, is Coleman in 2016 in die International Sports Hall of Fame opgeneem en is in 2021 met die 'Arnold Classic Lifetime Achievement Award' vereer. <ref>{{cite web|url=https://sportshof.org/2016-hall-of-fame/|title=2016 International Sports Hall of Fame Inductees|author=Dr. Robert Goldman|date=March 15, 2016|website=www.sportshof.org|access-date=July 14, 2023|archive-date=14 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230714042309/https://sportshof.org/2016-hall-of-fame/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://barbend.com/ronnie-coleman-2021-arnold-classic-lifetime-achievement-award/|title=Eight-Time Mr. Olympia Ronnie Coleman Receives Arnold Classic Lifetime Achievement Award|author=Roger Lockridge|date=September 26, 2021|website=www.barbend.com|access-date=July 14, 2023|archive-date=29 Februarie 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240229051515/https://barbend.com/ronnie-coleman-2021-arnold-classic-lifetime-achievement-award/|url-status=dead}}</ref> == Vroeë lewe == Ronnie Dean Coleman is op 13 Mei 1964 in Monroe, [[Louisiana]], gebore. Hy gradueer cum laude aan die Grambling State University in 1984 met 'n B.graad in rekeningkunde. Terwyl hy daar was, het hy sokker as 'n middellynspeler saam met die Grambling State Tigers onder Hall of Fame-afrigter Eddie Robinson gespeel. Nadat hy gradueer kry hy nie werk as rekenmeester nie en gaan werk by Domino's Pizza, waar hy elke dag die komplimentêre pizza sou eet omdat hy so arm was dat hy skaars kon bekostig om buite sy werk te eet. Hy word toe 'n polisiebeampte in [[Arlington, Texas|Arlington]], [[Texas]], en dien van 1989 tot 2000 as beampte en tot 2003 as reserwebeampte.<ref>{{cite web|url=http://www.mrofansite.com/coleman.html|title=Ronnie Coleman Stars of Bodybuilding|date=September 16, 2016|publisher=Mrofansite.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131210043039/http://www.mrofansite.com/coleman.html|archive-date=December 10, 2013|access-date=December 4, 2016|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name="RonnieTheKing">''Ronnie Coleman: The King'' (2018)</ref><ref>{{cite web|url=http://www.star-telegram.com/2012/04/09/3871461/appeals-court-rules-arlington.html#storylink=cpy|title=Appeals court rules Arlington sperm donor doesn't owe child support|last=Campbell|first=Elizabeth|date=April 10, 2012|work=star-telegram.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203015538/http://www.star-telegram.com/2012/04/09/3871461/appeals-court-rules-arlington.html#storylink=cpy|archive-date=December 3, 2013|access-date=September 13, 2013|url-status=dead}}</ref> == Liggaamsbou loopbaan == Coleman se mede-offisier Gustavo Arlotta het voorgestel dat hy die Metroflex-gimnasium bywoon, wat deur die amateur-liggaamsbouer Brian Dobson besit word. Dobson het Coleman 'n gratis lewenslange lidmaatskap aangebied as hy Dobson toelaat om hom af te rig vir die komende 1990 Mr. Texas-liggaamboukompetisie. Nadat hy vir mnr. Texas geoefen het, het Coleman die eerste plek in beide die swaargewig- en algehele kategorieë verower. Hy het ook Dobson self verslaan. Coleman het sy eerste kompetisie as 'n professionele persoon, die Canada Pro Cup, in 1995 gewen. Die volgende jaar het hy weer die kompetisie gewen en daarna die 1997 Russiese Grand Prix gewen. Hy het ook in die middel-1990's aan kragoptelkompetisies deelgeneem. Sy opgang aan die bokant in die professionele kring van bodybuilding was relatief stadig: vir sy eerste deelname aan die Mnr Olympia kompetisie (die mees gesogte wêreldwyd) in 1992, was hy nie ingedeel nie; toe in 1994 het hy 15de gekom, in 1995 10de, in 1996 6de, en in 1997 9de toe Dorian Yates sy sesde en laaste titel gewen het voordat hy uitgetree het. Die volgende jaar is Kenneth Wheeler as die gunsteling beskou om die 10de individuele Mr. Olympia-titelhouer te word, met oorheersende mededinging van Nasser El Sonbaty, Kevin Levrone en Shawn Ray. Coleman, wie se Night of Champions-oorwinning vroeër in die jaar sy aansien in die liggaamsbou-wêreld aansienlik verhoog het, het egter aansienlike verbeterings op die verhoog gebring en Wheeler met drie punte verslaan vir sy eerste Mr. Olympia-oorwinning.<ref>{{cite web|url=https://www.amazon.com/dp/B000B6KRC4|title=Ronnie Coleman: The Unbelievable!: Ronnie Coleman, Mitsuru: Movies & TV|website=Amazon|access-date=December 4, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amazon.com/Ronnie-Coleman-The-Cost-Redemption/dp/B000B6KRCE|title=Ronnie Coleman: The Cost of Redemption: Ronnie Coleman, Mitsuru: Movies & TV|date=November 8, 2005|website=Amazon|access-date=December 4, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amazon.com/Ronnie-Coleman-On-Road/dp/B000E3LGJW|title=Ronnie Coleman: On the Road: Ronnie Coleman: Movies & TV|date=March 7, 2006|website=Amazon|access-date=December 4, 2016}}</ref> Coleman het voortgegaan om sy titel tot met die 2005-kompetisie te verdedig, 'n totaal van agt agtereenvolgende oorwinnings behaal en gelyk te word met Lee Haney as die suksesvolste mnr. Olympia in die geskiedens. In 2001 word hy die eerste man wat beide die Arnold Classic- en die Mr. Olympia-titels dieselfde jaar gewen het (slegs Dexter Jackson het hierdie prestasie herhaal, in 2008). Coleman se bewind as mnr. Olympia het in 2006 tot 'n einde gekom toe Jay Cutler, die driemalige agtereenvolgende naaswenner, uiteindelik sy eerste oorwinning behaal het. Dit was slegs die tweede keer in die kompetisiegeskiedenis dat 'n heersende multi-kampioen mnr. Olympia sy titel verloor het (in teenstelling met uittrede). Die vorige geval het plaasgevind toe Arnold Schwarzenegger Sergio Oliva in 1970 verslaan het. Coleman het sy laaste Mr. Olympia-verskyning in 2007 gemaak en toe 4de gekom. Coleman se sukses as 'n professionele liggaamsbouer het gelei tot baie produkonderskrywings en ander geleenthede in sy loopbaan, wat hy die wêreld vol gereis het om te bevorder. Hy het baie gasverskynings by gimnasium-openinge in die VSA gemaak. Wanneer hy geoefen het, het hy verkies om handgewigte eerder as masjiene te gebruik, om sy buigsaamheid en bewegingsreeks te maksimeer. Hy het drie opleidingsvideo's gemaak: The Unbelievable, The Cost of Redemption, en On the Road. In hierdie video's gee hy wenke vir meer ervare gewigoptellers, terwyl hy waarsku teen oormatige inspanning en onbehoorlike vorm. Coleman ondersteun die Inner City Games, 'n organisasie wat in 1991 deur Arnold Schwarzenegger gestig is. Hy was die ontvanger van die toekenning van Texas Goewerneur Rick Perry vir uitstaande prestasies in liggaamsbou en vir die bevordering van fisieke fiksheid. In 2011 het hy Ronnie Coleman Signature Series bekendgestel, 'n maatskappy wat sportvoeding- en welstandprodukte vir liggaamsbouers en ander atlete verskaf. Die uiterste gewigte wat Coleman in die loop van sy loopbaan gebruik het om as 'n kragopteller en liggaamsbouer mee te ding, soos hurke en deadlifts met 800 pond, het 'n tol op sy lyf geëis en hy het sedert 2007 talle operasies ondergaan. Dit sluit in twee heupvervangings en verskeie pogings om chroniese pyn van beskadigde intervertebrale skywe te verlig. Hy het voortgegaan om te oefen ten spyte van sy verswakte toestand, maar kan nou net ligte gewigte gebruik om spierverlies vanaf 2018 te probeer voorkom, en sommige van sy operasies (elkeen kos tussen $300 000 en $500 000) het sulke swak uitkomste gehad dat hy dalk nooit weer sonder hulp kan loop nie. Coleman gebruik 'n rolstoel as hy lang afstande moet aflê. Hy het egter gesê dat hy nie spyt is oor sy keuses nie en erken dat hy vasbeslote was om ten alle koste die beste liggaamsbouer te wees; hy het gesê dat hy, indien enigiets, spyt is dat hy nie nog meer gedoen het om sy nalatenskap te konsolideer nie.<ref>{{cite web|url=http://www.prweb.com/releases/2011/5/prweb8462167.htm|title=Ronnie Coleman Launches Enterprise Venture|date=May 24, 2011|publisher=Prweb.com|access-date=December 4, 2016|archive-date=16 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230416214221/https://www.prweb.com/releases/2011/5/prweb8462167.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ronniecoleman.net/index.php?route=information/about|title=About Ronnie Coleman|work=ronniecoleman.net|access-date=April 11, 2018}}</ref><ref name="MensHealth">{{Cite web|url=https://www.menshealth.com/trending-news/a19056896/ronnie-coleman-is-still-hitting-the-gym-despite-several-surgeries/|title=Ronnie Coleman Is Still Hitting the Gym Despite Several Surgeries|author=Jack Crosbie|date=March 3, 2018|website=Men's Health|access-date=April 11, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fitnessvolt.com/29311/ronnie-coleman-cant-walk/|title=Ronnie Coleman: "I Might Never Walk Again" After Spending $2 Million On The Last 3 Surgeries - FitnessVolt|last=Miller|first=Tom|date=October 23, 2018|website=Fitness Volt|language=en-US|access-date=February 15, 2019}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.football24.news/sport-today/168314/he-was-the-best-bodybuilder-in-the-world-but-the-gym-ruined-his-body-and-at-56-he-uses-a-wheelchair-the-life-of-ronnie-coleman.html |title=Coleman: Wheelchair for Life! |access-date= 9 Maart 2024 |archive-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411132130/https://www.football24.news/sport-today/168314/he-was-the-best-bodybuilder-in-the-world-but-the-gym-ruined-his-body-and-at-56-he-uses-a-wheelchair-the-life-of-ronnie-coleman.html |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://straighttalkingfitness.com/2016/02/15/ronnie-coleman-unable-to-walk-after-another-back-surgery/|title=Ronnie Coleman unable to walk after ANOTHER back surgery|date=February 15, 2016|website=Straight Talking Fitness|language=en|access-date=February 15, 2019}}</ref> In 2018 het Vlad Yudin Coleman se lewe en loopbaan in die Netflix-dokumentêr Ronnie Coleman: The King gedokumenteer. Die rapper Quan het 'n liedjie vir die film, genaamd "Flexin' on Them" gemaak, geïnspireer deur Coleman se liggaamsbouloopbaan. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1964]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Liggaamsbouers]] ikltsdvqym60s2zu9i4ym33tngpnkwn 0 419081 2963931 2888616 2026-08-30T22:09:16Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963931 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sportliga | naam = [[Wêreldrugby]] Stille Oseaan-nasiesbeker | huidige_seisoen = 2025 Stille Oseaan-nasiesbeker | beeld = Pacific Nations Cup.jpg | beskrywing = | beeldonderskrif = | sportsoort = [[Rugby]] | gestig = {{Begindatum en ouderdom|2006}} | gestaak = | vervang = | eienaar = [[Wêreldrugby]] | inougureel = 2006 IRR Stille Oseaan Vyfnasies | lande = {{FIJru}}<br />{{JPNru}}<br />{{CANru}}<br />{{SAMru}}<br />{{TGAru}}<br />{{USAru}} | divisies = | spanne = 6 | onlangse_kamp = {{FIJru}} (2025) | verwante_komps = | borg = }} Die '''Stille Oseaan-nasiesbeker''' ([[Engels]]: ''Pacific Nations Cup''), amptelik die '''Wêreldrugby Stille Oseaan-nasiesbeker''' (''World Rugby Pacific Nations Cup''), is ’n internasionale [[rugby]]kompetisie wat beslis word tussen [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]], [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]], [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]], [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]], [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] en die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]]. Dit is die eerste keer in 2006 gehou en is bedoel om vlak-twee-rugbyspanne te versterk deur mededingende toetswedstryde in ’n toernooiformaat aan te bied. Voormalige spanne sluit in die Junior All Blacks (ook bekend as Nieu-Seeland A; in 2006, 2007, 2009), Australië A (in 2007, 2008, 2022), [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] (in 2018) en die Māori All Blacks (in 2008). Die eerste toernooi is die enigste een wat die titel van IRR Stille Oseaan Vyfnasies gedra het; van 2007 af was die kompetisie bekend as die IRR Stille Oseaan-nasiesbeker en daarna die Wêreldrugby Stille Oseaan-nasiesbeker. Fidji is tans die houer van die titel, nadat hulle Japan in die 2025-eindstryd met 33–27 geklop het. Tonga het die bronsmedaljewedstryd beklink met ’n oorwinning van 35–24 oor Kanada.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/1016505/asahi-super-dry-pacific-nations-cup-2025-final-fiji-v-japan |title=Asahi Super Dry Pacific Nations Cup 2025: 7-up for Fiji after epic final win over Japan |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=21 September 2025 |accessdate=21 September 2025}}</ref> == Formaat == Soortgelyk aan die 2019-toernooi speel die spanne gedurende die 2025-groeprondte van die toernooi een wedstryd teen elk van die ander spanne in die groep, maar anders as 2019 volg daar in die 2025-toernooi ’n uitklopfase op die groepfase (waarvan die Verenigde State die gasheer was) om die kampioen te bepaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/885602/world-rugby-confirms-new-international-mens-competition-to-launch-in-2024 |title=World Rugby confirms new international men’s competition to launch in 2024 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=24 Oktober 2023 |accessdate=21 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://usa.rugby/news/usa-to-host-pacific-nations-cup-2025-finals-with-direct-qualification-path-to-mens-rugby-world-cup-2027-202556 |title=USA to Host Pacific Nations Cup 2025 Finals with direct qualification path to Men’s Rugby World Cup 2027 |publisher=[[VSA Rugby]] |date=7 Mei 2025 |accessdate=21 September 2025 |archive-date=16 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251116062649/https://usa.rugby/news/usa-to-host-pacific-nations-cup-2025-finals-with-direct-qualification-path-to-mens-rugby-world-cup-2027-202556 |url-status=dead }}</ref> ’n Oorwinning tel vier punte en ’n gelykopuitslag twee punte. Daar word ook bonuspunte toegeken, met een bonuspunt vir vier of meer drieë in ’n wedstryd en een bonuspunt waar die verloorspan met sewe punte of minder verloor. Die toernooi vind gewoonlik elke jaar plaas in die internasionale toetsvenster vir Junie met die laaste rondtes in Augustus of September. Die 2025-toernooi het op 23 Augustus 2024 afgeskop en geëindig op 20 September 2025 met die eindstryd en bronseindstryd op die Verenigde State se America First Field in [[Salt Lake City]], [[Utah]]. == Geskiedenis == [[Lêer:Japan v Tonga at Kitakyushu.JPG|duimnael|Japan teen Tonga in 2006]] [[Lêer:Japan v Australia A IRB Pac Nations 2008 June 8.JPG|duimnael|Japan teen Australië A op die Level-5 stadion tydens die 2008 IRR Stille Oseaan-nasiesbeker]] [[Lêer:Japan vs Samoa Rugby Matc 17 June 2012.jpg|duimnael|’n 2012 Stille Oseaan-nasiesbeker-wedstryd in Tokio, waarin Samoa vir Japan met ’n telling van 27–26 geklop het]] Die Stille Oseaan-nasiesbeker is oorspronklik befonds as ’n [[Wêreldrugby]]toernooi, wat deel was van ’n driejaarse globale strategiese beleggingsprogram ter waarde van $VSA50 miljoen wat in Augustus 2005 van stapel gestuur is. Die kompetisie was daarop gemik om die [[Stille Oseaan]]-spanne uit die tweede vlak van rugby te ontwikkel: [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]], [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]], [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]] en [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]]. Die Junior All Blacks, Nieu-Seeland se tweede of A-span, is ook genooi om mee te ding. Volgens Wêreldrugby se destydse hoof van rugbydienste, Mark Egan, sou “Die IRR Stille Oseaan Vyfnasies ’n toernooi wees wat meer sekerheid vir Fidji, Japan, Samoa en Tonga bied in terme van gereelde hoëvlaktoetswedstrydrugby, terwyl dit ook ’n hoë vlak van mededinging vir die Junior All Blacks sou bied.”<ref name=irb>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyrugby.com/COUNTRY_BY_COUNTRY/Tonga/Country_News/story_50816.shtml |title=IRB Pacific 5 Nations takes shape |publisher=rugbyrugby.com |accessdate=31 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061231144603/http://www.rugbyrugby.com/COUNTRY_BY_COUNTRY/Tonga/Country_News/story_50816.shtml |archive-date=31 Desember 2006}}</ref> Dit is slegs in die eerste jaar die Stille Oseaan Vyfnasies genoem en het nie Australië ingesluit nie. Australië is genooi om aan die eerste 2006-toernooi deel te neem, maar hulle het besluit om nie ’n span te stuur nie en gesê dat hulle op hul plaaslike kompetisie wou fokus. Die eerste toernooi het op 3 Junie 2006 afgeskop en is in ’n groepformaat gespeel, met sommige wedstryde wat in Australië gehou is. Die Junior All Blacks het al hul wedstryde, en daarmee die 2006-toernooi, gewen. Die eerste toernooi was ’n sukses in die opsig dat dit ’n platform vir rugbylande in die Stille Oseaan, insluitende Japan, gebied het om waardevolle blootstelling te verkry. Australië se A-span het vir die 2007-seisoen by die uitgebreide kompetisie aangesluit. Die insluiting van Australië A het beteken dat die vlak twee-spanne ’n selfs groter aantal wedstryde sou hê in aanloop tot die [[Rugbywêreldbeker 2007]]. Vir Australië was dit ’n nuttige geleentheid om aan potensiële spelers vir die [[Wallabies]]span te slyp in aanloop tot die Rugbywêreldbekertoernooi. Ná die 2008-toernooi het die [[Rugby Australia|Australiese Rugbyunie]] (ARU) egter aangekondig dat Australië A nie in 2009 gaan speel nie weens ekonomiese oorwegings.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theroar.com.au/2008/12/18/australia-a-out-of-2009-pacific-nations-cup/ |title=Australia A out of 2009 Pacific Nations Cup |publisher=The Roar |date=17 Desember 2008 |accessdate=9 Oktober 2024}}</ref> Sedertdien het Australië nie weer aan die toernooi deelgeneem nie. In 2008 het die Nieu-Seelandse Māori-span (die Māori All Blacks) die Junior All Blacks in die kompetisie vervang. Die [[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seelandse Rugbyunie]] (NZRU) het besluit dat die Nieu-Seelandse Māori meer wedstryde tuis moet speel en dat die Junior All Blacks nie in 2008 saamgestel sou word nie weens bekommernisse oor die “welsyn van die spelers”.<ref name=maori>{{en}} {{cite web |url=http://www.allblacks.com/index.cfm?layout=displayNews&newsArticle=6983 |title=New Zealand Maori to join IRB Pacific Nations Cup |publisher=[[All Blacks]] |date=26 September 2007 |accessdate=23 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071223162139/http://www.allblacks.com/index.cfm?layout=displayNews&newsArticle=6983 |archive-date=23 Desember 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Junior All Blacks het teruggekeer vir die 2009-toernooi, maar geen Nieu-Seelandse span het sedertdien aan die toernooi deelgeneem nie. Van 2010 tot 2012 was die Stille Oseaan-nasiesbeker ’n vierspantoernooi, wat deur Fidji, Japan, Samoa en Tonga beslis is, met Samoa wat in 2010 en 2012 geseëvier het, en Japan wat in 2011 gewen het. In Januarie 2013 het die Internasionale Rugbyraad (IRR; nou [[Wêreldrugby]]) aangekondig dat beide die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] en [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]] op ’n permanente basis sou aansluit by die 2013-kompetisie. Vir die eerste keer het die heersende kampioene, Samoa, nie deelgeneem nie, aangesien hulle aan ’n kompetisie in [[Suid-Afrika]] deelgeneem het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://tvnz.co.nz/rugby-news/pacific-nations-cup-expanded-canada-and-usa-5324452 |title=Pacific Nations Cup expanded to Canada and USA |publisher=TVNZ |date=23 Januarie 2013 |accessdate=9 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609213306/http://tvnz.co.nz/rugby-news/pacific-nations-cup-expanded-canada-and-usa-5324452 |archive-date=9 Junie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Stille Oseaan-nasiesbeker is vir 2016 en 2017 afgeskaal, met slegs Fidji, Samoa en Tonga wat deelgeneem het. Die spanne van Kanada, Japan en die Verenigde State het in hul onderskeie streeksuitdunne vir die [[Rugbywêreldbeker 2019]] gespeel. As deel van die Oseaniese kwalifisering is plekke by die Rugbywêreldbeker 2019 toegeken aan die twee topspanne van die 2016- en 2017-Nasiesbeker (algeheel), terwyl die onderste span ’n tweede kans (uitspeelrondte) ontvang het om te kwalifiseer deur ’n wedstryd teen die tweede beste rugbyspan uit die [[Europese Rugbykampioenskap]] te speel. [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] is genooi vir die 2018-toernooi wat in [[Suva]] beslis is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournament/1857/fixtures |title=Matches |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=6 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106091415/https://www.world.rugby/tournament/1857/fixtures |archive-date=6 November 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Vir 2019 het Kanada, Japan en die Verenigde State na die toernooi teruggekeer, wat as ’n voorbereiding op die [[Rugbywêreldbeker 2019]] gedien het. Japan het die toernooi ingepalm sonder om ’n enkele wedstryd te verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://pulse-static-files.s3.amazonaws.com/worldrugby/document/2018/12/14/40f11771-c63b-46bb-8a83-952d540ca578/PNC-2019-SCHEDULE.pdf |title=World Rugby Pacific Nations Cup 2019: Fixtures |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=9 Oktober 2024}}</ref> Weens die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] is die toernooi nie in 2020 of 2021 gehou nie. Dit is eers in 2022 weer gespeel, met die immer teenwoordige Fidji, Samoa en Tonga, saam met Australië se A-span. Samoa het al drie hul wedstryde gewen. Vir die 2023-toernooi is Australië A deur Japan vervang. Fidji het hierdie keer die kampioenskap gewen, met Samoa wat Japan naelskraap vir die tweede plek uitgestof het. In Oktober 2023 het Wêreldrugby aangekondig dat met ingang 2024 ses permanente spanne uit [[Noord-Amerika]], die [[Stille Oseaan]]-gebied en [[Asië]] kon deelneem aan die Stille Oseaan-nasiesbeker: [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]], [[Kanadese nasionale rugbyspan|Kanada]], [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]], [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]], [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] en die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/world-rugby-announce-expanded-world-cup-new-nations-league-2023-10-24/ |title=World Cup expands to 24 teams amid radical new calendar |publisher=[[Reuters]] |author=Mitch Phillips |date=24 Oktober 2023 |accessdate=9 Oktober 2024}}</ref><ref name="rnz">{{en}} {{cite web |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/501057/more-game-time-for-pacific-team-as-world-rugby-approves-expansions |title=More game time for Pacific team as World Rugby approves expansions |publisher=Radio New Zealand |author=Iliesa Tora |date=26 Oktober 2023 |accessdate=9 Oktober 2024}}</ref> Die kompetisie het egter begin met ’n groepfase, gevolg deur ’n uitklopfase, aangebied deur [[Japan]], om die toernooiwenner te beslis, anders as die vorige formaat.<ref name="rnz" /> In Augustus 2024 is aangekondig dat die 2025-toernooi (eindstryde aangebied deur die Verenigde State) sou dien as die kwalifiseringstoernooi vir die nuut-uitgebreide [[Rugbywêreldbeker 2027]],<ref name=arn>{{en}} {{cite web |url=https://www.americasrugbynews.com/2024/06/04/rugby-world-cup-2027-qualifying-pathway-comes-with-shakeup/ |title=Rugby World Cup 2027 Qualifying Pathway Shakeup |publisher=Americas Rugby News |author=Paul Tait |date=4 Junie 2024 |accessdate=9 Oktober 2024}}</ref> met die samesmelting van die Noord-Amerikaanse en die Asië-Stille Oseaan-streke, wat die voormalige streekskwalifikasiemetode vervang het.<ref name="arn" /> Met hierdie aankondiging kon vyf van die ses spanne wat aan die Stille Oseaan-nasiesbeker deelgeneem het regstreeks kwalifiseer vir die [[Rugbywêreldbeker 2027]] aangesien [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]] en [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] gekwalifiseer het tydens die groepfase van die vorige 2023-toernooi.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/925934/qualification-process-confirmed-for-expanded-mens-rugby-world-cup-2027-in-australia |title=Qualification process confirmed for expanded Men’s Rugby World Cup 2027 in Australia |publisher=rugbyworldcup.com |date=13 Augustus 2024 |accessdate=9 Oktober 2024}}</ref> == Spanne == === 2006–2023 === Die spanne in die Stille Oseaan-nasiesbeker en hul finale posisies is as volg: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! bgcolor="#efefef" style="width:11.2em; | Span ! bgcolor="#efefef" style="width:2em; | 2006 ! bgcolor="#efefef" style="width:2em; | 2007 ! bgcolor="#efefef" style="width:2em; | 2008 ! bgcolor="#efefef" style="width:2em; | 2009 ! bgcolor="#efefef" style="width:2em; | 2010 ! bgcolor="#efefef" style="width:2em; | 2011 ! bgcolor="#efefef" style="width:2em; | 2012 ! bgcolor="#efefef" style="width:2em; | 2013 ! bgcolor="#efefef" style="width:2em; | 2014 ! bgcolor="#efefef" style="width:2em; | 2015 ! bgcolor="#efefef" style="width:2em; | 2016 ! bgcolor="#efefef" style="width:2em; | 2017 ! bgcolor="#efefef" style="width:2em; | 2018 ! bgcolor="#efefef" style="width:2em; | 2019 ! bgcolor="#efefef" style="width:2em; | 2022 ! bgcolor="#efefef" style="width:2em; | 2023 |- !colspan=100%| Stille Oseaan-spanne |- | align=left | {{FIJru}} || 3de || 4de || 4de || 2de || 2de || 3de || 2de || bgcolor=#FFD700| '''1ste''' || 2de || bgcolor=#FFD700| '''1ste''' || bgcolor=#FFD700| '''1ste''' || bgcolor=#FFD700| '''1ste''' || bgcolor=#FFD700| '''1ste''' || 2de || 3de || bgcolor=#FFD700| '''1ste''' |- | align=left | {{SAMru}} || 2de || 3de || 3de || 3de || bgcolor=#FFD700| '''1ste''' || 4de || bgcolor=#FFD700| '''1ste''' || — || bgcolor=#FFD700| '''1ste''' || 2de || 2de || 3de || 4de || 4de || bgcolor=#FFD700| '''1ste''' || 2de |- | align=left | {{TGAru}} || 4de || 5de || 6de || 5de || 4de || 2de || 3de || 3de || 3de || 3de || 3de || 2de || 2de || 5de || 4de || 4de |- !colspan=100%| Uitgenooide spanne |- | align=left | AUS A || — || 2de || 2de || — || — || — || — || — || — || — || — || — || — || — || 2de || — |- | align=left | {{CANru}} || — || — || — || — || — || — || — || 2de || 3de || 6de || — || — || — || 6de || — || — |- | align=left | {{GEOru}} || — || — || — || — || — || — || — || — || — || — || — || — || 3de || — || — || — |- | align=left | {{JPNru}} || 5de || 6de || 5de || 4de || 3de || bgcolor=#FFD700| '''1ste''' || 4de || 4de || bgcolor=#FFD700| '''1ste''' || 4de || — || — || — || bgcolor=#FFD700| '''1ste''' || — || 3de |- | align=left | NZL A || bgcolor=#FFD700| '''1ste''' || bgcolor=#FFD700| '''1ste''' || — || bgcolor=#FFD700| '''1ste''' || — || — || — || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- | align=left style="padding-right:1px;"| Māori All Blacks || — || — || bgcolor=#FFD700| '''1ste''' || — || — || — || — || — || — || — || — || — || — || — || — || — |- | align=left | {{USAru}} || — || — || — || — || — || — || — || 5de || 2de || 5de || — || — || — || 3de || — || — |} === 2024–tans === Die spanne in die 2024 Stille Oseaan-nasiesbeker en hul finale posisies, met die gasheer vir die uitkloprondtes in rooi, is as volg: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! bgcolor="#efefef" style="width:11.2em; | Span ! bgcolor="#efefef" style="width:2em; | 2024 ! bgcolor="#efefef" style="width:2em; | 2025 |- | align=left | {{FIJru}} || bgcolor=#FFD700| '''1ste''' || bgcolor=#FFD700| '''1ste''' |- | align=left | {{CANru}} || 6de || 4de |- | align=left | {{JPNru}} ||style="border:3px solid red"| ''2de'' || ''2de'' |- | align=left | {{SAMru}} || 3de || 6de |- | align=left | {{TGAru}} || 5de || 3de |- | align=left | {{USAru}} || 4de ||style="border:3px solid red"| 5de |} '''Notas:''' <div style="line-height:1.2em; margin-left:1.7em; font-size:92%;"> <big>*</big> Die 2014-toernooi is verdeel in twee “konferensies” of groepe sonder interkonferensie wedstryde of ’n uitkloprondte. Samoa en Japan het hul respektiewelike groepstitels gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2014-06-21/samoa-beats-fiji-in-pacific-nations-cup/5541222 |title=Samoa break 16-year drought with win over Fiji in Pacific Nations Cup |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=21 Junie 2014 |accessdate=9 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irb.com/pacificnationscup/news/newsid=2071996.html |title=USA end winless run against Canada |publisher=[[Wêreldrugby]] |author=Greg Thomas |date=22 Junie 2014 |accessdate=14 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714151634/http://www.irb.com/pacificnationscup/news/newsid%3D2071996.html |archive-date=14 Julie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref></div> == Kommersiële borgskappe == Op 20 Junie 2008 het die [[Wêreldrugby|Internasionale Rugbyraad]] aangekondig dat die regionale finansiële instelling, ''ANZ'', ingestem het om aanbiedende borg van die toernooi te word, sowel as die FORU Oceania Cup en die Pacific Rugby Cup.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://fijisun.com.fj/2008/06/25/anz-bank-sponsors-pacific-rugby/ |title=ANZ Bank sponsors Pacific rugby |publisher=Fiji Sun |date=25 Junie 2008 |accessdate=9 Oktober 2024 |archive-date=15 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915225657/https://fijisun.com.fj/2008/06/25/anz-bank-sponsors-pacific-rugby/ |url-status=dead }}</ref> Op 16 Augustus 2024 het [[Wêreldrugby]] en Asahi Brouerye aangekondig dat Asahi Super Dry die titelborg en amptelike [[bier]] van die toernooi sal wees.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/pacific-nations-cup/en/news/950567/asahi-super-dry-becomes-title-sponsor-of-pacific-nations-cup |title=Asahi Super Dry becomes title sponsor of Pacific Nations Cup |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=16 Augustus 2024 |accessdate=9 Oktober 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyasia247.com/asahi-super-dry-signs-on-as-pacific-nations-cup-2024-title-sponsor/ |title=Asahi Super Dry Signs On As Pacific Nations Cup 2024 Title Sponsor |publisher=RugbyAsia247 |date=16 Augustus 2024 |accessdate=9 Oktober 2024}}</ref> == Resultate == {| class="wikitable" style="text-align:center;width:80%; font-size:95%;" !rowspan=2 width=5%|Jaar !rowspan=2 width=10%|Gasheer vir die uitklopfases !width=1% rowspan=20| !colspan=3|Goue-medalje-wedstryd !width=1% rowspan=20| !colspan=3|Bronsmedalje-wedstryd !width=1% rowspan=20| !width=6% rowspan=2|Aantal spanne |- !width=14%|Goue medalje !width=10%|Telling !width=14%|Silwermedalje !width=14%|Bronsmedalje !width=10%|Telling !width=14%|Vierde plek |- | 2006 | — | '''NZL A''' | Groepfase | {{SAMru}} | {{FIJru}} | Groepfase | {{TGAru}} | 5 |- | 2007 | — | '''NZL A''' | Groepfase | AUS A | {{SAMru}} | Groepfase | {{FIJru}} | 6 |- | 2008 | — | '''Māori All Blacks''' | Groepfase | AUS A | {{SAMru}} | Groepfase | {{FIJru}} | 6 |- | 2009 | — | '''NZL A''' | Groepfase | {{FIJru}} | {{SAMru}} | Groepfase | {{JPNru}} | 5 |- | 2010 | — | '''{{SAMru}}''' | Groepfase | {{FIJru}} | {{JPNru}} | Groepfase | {{TGAru}} | 4 |- | 2011 | — | '''{{JPNru}}''' | Groepfase | {{TGAru}} | {{FIJru}} | Groepfase | {{SAMru}} | 4 |- | 2012 | — | '''{{SAMru}}''' | Groepfase | {{FIJru}} | {{TGAru}} | Groepfase | {{JPNru}} | 4 |- | 2013 | — | '''{{FIJru}}''' | Groepfase | {{CANru}} | {{TGAru}} | Groepfase | {{JPNru}} | 5 |- | 2014{{efn|In 2014 is die Stille Oseaan-nasiesbeker beslis tussen twee “konferensies” of groepe (Asië/Stille Oseaan, Stille Oseaan-eilande).}} | — | '''{{JPNru}}'''<br />'''{{SAMru}}''' | Groepfase; twee konferensies | {{USAru}}<br />{{FIJru}} | {{CANru}}<br />{{TGAru}} | Groepfase; twee konferensies | — | 6 |- | 2015 |align=left| {{CANru}} | '''{{FIJru}}''' | '''39–29'''<br />{{small|Swangard-stadion, Burnaby}} | {{SAMru}} | {{TGAru}} | '''31–20'''<br />{{small|Swangard-stadion, Burnaby}} | {{JPNru}} | 6 |- | 2016 | — | '''{{FIJru}}''' | Groepfase | {{SAMru}} | {{TGAru}} | Groepfase | — | 3 |- | 2017 | — | '''{{FIJru}}''' | Groepfase | {{TGAru}} | {{SAMru}} | Groepfase | — | 3 |- | 2018 | — | '''{{FIJru}}''' | Groepfase | {{TGAru}} | {{GEOru}} | Groepfase | {{SAMru}} | 4 |- | 2019 | — | '''{{JPNru}}''' | Groepfase | {{FIJru}} | {{USAru}} | Groepfase | {{SAMru}} | 6 |- | 2022 | — | '''{{SAMru}}''' | Groepfase | Australië A | {{FIJru}} | Groepfase | {{TGAru}} | 4 |- | 2023 | — | '''{{FIJru}}''' | Groepfase | {{SAMru}} | {{JPNru}} | Groepfase | {{TGAru}} | 4 |- | 2024 |align=left| {{JPNru}} | '''{{FIJru}}''' | '''41–17'''<br />{{small|Hanazono-stadion, Higashiōsaka}} | {{JPNru}} | {{SAMru}} | '''18–13'''<br />{{small|Hanazono-stadion, Higashiōsaka}} | {{USAru}} | 6 |- | 2025 |align=left| {{USAru}} | '''{{FIJru}}''' | '''33–27'''<br />{{small|America First Field, Salt Lake City}} | {{JPNru}} | {{TGAru}} | '''35–24'''<br />{{small|America First Field, Salt Lake City}} | {{CANru}} | 6 |} === Kampioene === {| class="wikitable sortable" style="width:80%;" !width=13%|Span !width=15% style="background:#FFD700;" |Kampioen !width=15% style="background:#C0C0C0;" |Naaswenner !width=13% style="background:#CC9966;" |Derde !width=13%|Vierde |- ! class="table-rh" |{{FIJru}} |'''8''' (2013, 2015, 2016, 2017, 2018, 2023, 2024, 2025) |'''5''' (2009, 2010, 2012, 2014, 2019) |'''3''' (2006, 2011, 2022) |2 (2007, 2008) |- ! class="table-rh" |{{SAMru}} |'''4''' (2010, 2012, 2014, 2022) |'''4''' (2006, 2015, 2016, 2023) |'''5''' (2007, 2008, 2009, 2017, 2024) |3 (2011, 2018, 2019) |- ! class="table-rh" |{{JPNru}} |'''4''' (2011, 2014, 2019, 2025) |'''2''' (2024) |'''2''' (2010, 2023) |4 (2009, 2012, 2013, 2015) |- ! class="table-rh" |NZL A |'''3''' (2006, 2007, 2009) |— |— |— |- ! class="table-rh" |Māori All Blacks |'''1''' (2008) |— |— |— |- ! class="table-rh" |{{TGAru}} |— |'''3''' (2011, 2017, 2018) |'''6''' (2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2025) |4 (2006, 2010, 2022, 2023) |- ! class="table-rh" |AUS A |— |'''3''' (2007, 2008, 2022) |— |— |- ! class="table-rh" |{{CANru}} |— |'''1''' (2013) |'''1''' (2014) |1 (2025) |- ! class="table-rh" |{{USAru}} |— |'''1''' (2014) |'''1''' (2019) |'''1''' (2024) |- ! class="table-rh" |{{GEOru}} |— |— |'''1''' (2018) |— |} === Opsomming === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; line-height:150%; font-size:100%;" |+ style="margin-top:0px; font-size:120%;"|Stille Oseaan-nasiesbeker Algehele Tabel (2006–2025) |- ! style="width:185px;"|Span ! style="width:40px;"|Gespeel ! style="width:40px;"|Gewen ! style="width:40px;"|Gelykop ! style="width:40px;"|Verloor ! style="width:40px;"|Wen% ! style="width:40px;"|Punte vir ! style="width:40px;"|Punte teen ! style="width:40px;"|Punteverskil ! style="width:40px;"|Drieë vir ! style="width:40px;"|Drieë teen ! style="width:40px;"|Drie-bonuspunte ! style="width:40px;"|Verloor-bonuspunte ! style="width:40px;"|Punte <!--Pte--> |- |style="text-align:left;"|{{FIJru}} | 52 || 32 || 2 || 18 || {{#expr:32/52*100 round 2}}% || 1&nbsp;292 || 1&nbsp;125 || +167 || 164 || 134 || 22 || 8 || '''162''' |- |style="text-align:left;"|{{SAMru}} | 48 || 25 || 2 || 21 || {{#expr:25/48*100 round 2}}% || 1&nbsp;096 || 1&nbsp;009 || +87 || 132 || 110 || 12 || 8 || '''124''' |- |style="text-align:left;"|{{JPNru}} | 43 || 16 || 0 || 27 || {{#expr:16/43*100 round 2}}% || 907 || 1&nbsp;249 || −342 || 101 || 167 || 11 || 8 || '''83''' |- |style="text-align:left;"|{{TGAru}} | 52 || 15 || 1 || 36 || {{#expr:15/52*100 round 2}}% || 1&nbsp;049 || 1&nbsp;499 || −450 || 121 || 181 || 7 || 12 || '''81''' |- |style="text-align:left;"|NZL A | 13 || 13 || 0 || 0 || {{#expr:13/13*100 round 2}}% || 556 || 160 || +396 || 80 || 21 || 12 || 0 || '''64''' |- |style="text-align:left;"|AUS A | 13 || 9 || 1 || 3 || {{#expr:9/13*100 round 2}}% || 489 || 252 || +237 || 66 || 31 || 8 || 2 || '''48''' |- |style="text-align:left;"|{{USAru}} | 13 || 5 || 0 || 8 || {{#expr:5/13*100 round 2}}% || 268 || 327 || −54 || 25 || 38 || 3 || 2 || '''25''' |- |style="text-align:left;"|Māori All Blacks | 5 || 5 || 0 || 0 || {{#expr:5/5*100 round 2}}% || 134 || 62 || +72 || 18 || 10 || 1 || 0 || '''21''' |- |style="text-align:left;"|{{CANru}} | 13 || 3 || 0 || 10 || {{#expr:3/13*100 round 2}}% || 257 || 344 || −12 || 29 || 37 || 2 || 4 || '''18''' |- |style="text-align:left;"|{{GEOru}} | 2 || 1 || 0 || 1 || {{#expr:1/2*100 round 2}}% || 31 || 52 || −21 || 3 || 8 || 0 || 0 || '''4''' |} <div style="font-size:92.5%; width:100%; text-align:center;"><span style= line-height:225%;>'''Laaste keer hersien op:''' 14 Augustus 2024</span><br /> 'n Wen is vier punte werd. 'n Gelykopuitslag is twee punte werd. Een bonuspunt word gegee vir ’n drieëbonus of verloorbonus.<br />Die totaal vir punte en bonuspunte sluit uitspeelfasewedstryde in.</div> == Voorste puntemakers == Die volgende tabel bevat punte en drieë wat behaal is in die Stille Oseaan-nasiesbeker. <!-- Hierdie lys moet die voorste tien puntemakers en die voorste tien drieëdrukkers insluit (gelykopuitslae ingesluit). --> {{col-begin}} {{col-2}} === Voorste puntemakers === {| class="wikitable" style="text-align:left;" !Plek !Speler !Span !Punte |- style="background:#d0ffd0;" |align=center| 1 | Kurt Morath | {{TGAru}} ||align=center| 188 |- |align=center| 2 || Ayumu Goromaru | {{JPNru}} ||align=center| 142 |- |align=center| 3 | Seremaia Bai | {{FIJru}} ||align=center| 130 |- |align=center| 4 | Taniela Rawaqa | {{FIJru}} ||align=center| 103 |- |align=center| 5 | James Arlidge | {{JPNru}} ||align=center| 102 |- |align=center | 6 | Ben Volavola | {{FIJru}} ||align=center| 97 |- |align=center | 7 | Sonatane Takulua | {{TGAru}} ||align=center| 81 |- |align=center| 8 | Pierre Hola | {{TGAru}} ||align=center| 75 |- |align=center| 9 | Gavin Williams | {{SAMru}} ||align=center| 73 |- |align=center| 10 | AJ MacGinty | {{USAru}} ||align=center| 72 |} <small>'''Laaste keer hersien op:''' 14 Augustus 2024<br />'''Bron:''' [http://rugby.statbunker.com/alltimestats/AllTimeLeadingScorers?comp_code=9679375 statbunker.com]</small> {{col-2}} === Voorste drieëdrukkers === {| class="wikitable" !Plek !Speler !Span !Drieë |- style="background:#d0ffd0;" | align=center| 1 | David Lemi | {{SAMru}} ||align=center| 11 |- | align=center| 2 | Hosea Gear | Nieu-Seeland A ||align=center| 10 |- |align=center| 3 | Anthony Tuitavake | Nieu-Seeland A ||align=center| 8 |- |rowspan=6 align=center| 4 | Takashi Kikutani | {{JPNru}} ||align=center| 7 |- | Leone Nakarawa | {{FIJru}} ||align=center| 7 |- | Sonatane Takulua | {{TGAru}} ||align=center| 7 |- | Hendrick Tui | {{JPNru}} ||align=center| 7 |- | Lachlan Turner | Australië A ||align=center| 7 |- | Fetu’u Vainikolo | {{TGAru}} ||align=center| 7 |- |rowspan=4 align=center| 10 | Koliniasi Holani | {{JPNru}} ||align=center| 6 |- | Vunga Lilo | {{TGAru}} ||align=center| 6 |- | Timoci Nagusa | {{FIJru}} ||align=center| 6 |- | Blaine Scully | {{USAru}} ||align=center| 6 |} <small> '''Laaste keer hersien op:''' 14 Augustus 2024<br />'''Bron:''' [http://rugby.statbunker.com/alltimestats/AllTimeTryScorers?comp_code=9679375 statbunker.com]</small> {{Col-end}} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Die Rugbykampioenskap]], ’n soortgelyke kompetisie tussen die vier sterkste nasionale rugbyspanne van die [[Suidelike Halfrond]] * [[Europese Rugbykampioenskap]], ’n soortgelyke kompetisie tussen vlak-twee- en drie-rugbyspanne in Europa * [[Sesnasies-toernooi]], ’n soortgelyke kompetisie tussen die ses sterkste nasionale rugbyspanne van die [[Noordelike Halfrond]] == Notas == {{notelist}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|World Rugby Pacific Nations Cup|Stille Oseaan-nasiesbeker}} * {{en}} [https://www.worldrugby.org/pnc Amptelike webwerf] by [[Wêreldrugby]] {{Normdata}} [[Kategorie:Rugby in Fidji]] [[Kategorie:Rugbykompetisies in Japan]] [[Kategorie:Rugby in Kanada]] [[Kategorie:Rugby in Samoa]] [[Kategorie:Rugby in Tonga]] [[Kategorie:Rugbykompetisies in die Verenigde State van Amerika]] 9o9xrr1u90dtkso55yw0krcic8swcwv 0 420289 2963999 2714750 2026-08-31T11:55:31Z Interlingvisto 213611 2963999 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Libro del caballero Zifar, f32r.JPG|280px|duimnael|''Boek van die Ridder Zifar'', f. 32r Parys. «De cómmo una leona llevó a Garfín, el fijo mayor del cavallero Zifar»]] '''Spaanse letterkunde in die Middeleeue''' bestaan uit die korpus literêre werke wat tussen die begin van die 13de en die einde van die 15de eeu in Oudspaans geskryf is. Tradisioneel word die eerste en laaste werke van hierdie tydperk beskou as onderskeidelik die ''[[Cantar de mio Cid]]'', 'n [[epos|epiese]] gedig waarvan die manuskrip uit 1207 dateer, en ''[[La Celestina]]'' (1499), 'n werk wat algemeen beskryf word as 'n oorgang tussen die [[Middeleeue]] en die [[Renaissance]]. Teen die einde van die 10de eeu het die tale wat in die [[Iberiese Skiereiland]] gepraat word ver van hul [[Latyn]]se oorsprong ontwikkel, en kan dit beslis as [[Romaanse tale|Romaans]] beskou word. Latynse tekste is nie meer verstaan nie, soos gesien kan word uit die [[Glos (teks)|glosse]] wat in manuskripte van [[Kastilië]] gebruik is om Latynse terme te verduidelik. Spaanse mondelinge literatuur het ongetwyfeld bestaan voordat Spaanse tekste geskryf is. Dit word getoon deur die feit dat verskillende skrywers in die tweede helfte van die 11de eeu, aan die einde van gedigte wat in [[Arabies]] of [[Hebreeus]] geskryf is, slotverse kon insluit wat in baie gevalle voorbeelde was van tradisionele lirieke in 'n Romaanse taal, dikwels Andalusiese romanse. Hierdie finale refreine staan bekend as kharjas (''jarchas'' in [[Spaans]]). == Inleiding: die genres van die Middeleeuse literatuur == === Die fiksiegenres === Die literêre komposisie in die Castiliaans (en, in die algemeen, in die Romaanse tale) is in sy beginfase in [[vers]]vorm geskep.{{Harvnp|Alvar|Mainer|Navarro|2005 |pp=22-24}} Daar is twee hoofredes vir hierdie feit: enersyds die aard daarvan as ''mondelinge volksliteratuur'' (wat die voordrag daarvan, dikwels met musikale begeleiding, behels het); andersyds het die skryf in [[prosa]] 'n tradisie in die gebruik van Castiliaans vereis (veral vir die ontwikkeling van die [[sintaksis]]) wat, gegewe die oorheersing van geleerde Latyn tot diep in die Middeleeue, eers in die 13de eeu kon ontstaan, toe [[Alfonso X]], ''die Wyse'', besluit het om Castiliaans 'n taal te maak wat gebruik is sowel vir sake van die koninkryksadministrasie,<ref group="lower-alpha">Die stadswette is byvoorbeeld in die loop van die 13de eeu van Latyn na Castiliaans oorgeskakel.</ref> as vir die samestelling van sy historiografiese werke en ander soorte werke.[[Lêer: European and Islamic musicians in 13th century playing stringed instruments.jpg |thumb|300px|[[Miniatuur]] van enkele [[minstreel]]e in die ''[[Cantigas de Santa María|Cantigas]]'' van [[Alfonso X die Wyse]].]] Die eerste genres wat dus oorweeg moet word, is die ''tradisionele liriek'' en die ''[[epiek]]'' (''[[heldedigte]]'' en ''romans''), wat, nadat hulle vanaf die 13de eeu op skrif gestel is, getuienis sou wees van mondelinge komposisies wat vroeër bestaan het; albei genres vorm wat die ''literatuur van die [[mester de juglaría]]'' genoem word, dit wil sê literatuur wat saamgestel is om voorgedra te word. Daarby moet ook die ''[[Spaanse Middeleeuse teater|primitiewe Castiliaanse teater]]'' in ag geneem word. Hierdie teater blyk terug te dateer tot die 11de eeu, in die vorm van opvoerings wat met godsdienstige temas verband hou. Dit is die geval met die eerste teaterteks in Castiliaans, die ''[[Opvoering van die Drie Konings]]'', waarvan die enigste afskrif uit die oorgangsjare tussen die 12de en 13de eeu dateer, en wat op grond van die taal in die middel van die 12de eeu gedateer kan word. Daarna, en tot by ''[[La Celestina]]'' (waarvan die toeskrywing aan die teatergenre omstrede is), is die voorbeelde van teater in Castiliaans altyd indirek, deur verwysings in ander werke. Wat die reeds geskrewe genres betref: aangesien die prestigetaal vir die geleerde (of hoflike) liriek gedurende die Middeleeue die [[Galicies-Portugese liriek|Galicies-Portugees]] was, het die geleerde liriek in Castiliaans eers teen die middel van die 14de eeu begin ontwikkel, met sy belangrikste figuur, [[Jorge Manrique]], in die 15de eeu. Wat prosa betref, {{Quote|die vroegste voorbeelde [van prosa] in Castiliaans of in 'n ander dialek wat daarmee verband hou, dateer uit die einde van die 12de eeu en uit die bewind van Ferdinand III (1217–1252); dit is historiese dokumente en kort regstekste.|{{Harvtxt|Pedraza Jiménez|Rodríguez Cáceres|2006 |p=31}}}} Nietemin is daar reeds in dieselfde 12de eeu, tydens die biskopsamp van [[Raimundo van Toledo|Raimundo]], bewyse dat daar tydens die vertaling van verskeie werke uit uiteenlopende genres ([[wiskunde]], [[astronomie]], [[geneeskunde]], [[filosofie]]...) na Latyn, in baie gevalle 'n tussenstap was waarin dit mondeling in Castiliaans vertaal is: eers van die oorspronklike taal na Castiliaans en daarna — wat van besondere belang is — van Castiliaans na Latyn; hierdie proses het veronderstel dat die Romaanse taal reeds ten volle ontwikkel was om abstrakte idees of gevorderde berekeninge uit te druk.{{Harvnp|Alvar|Mainer|Navarro|2005 |p=89}} Die volledige vestiging van Castiliaans as 'n geskrewe taal op alle vlakke het egter in die 13de eeu plaasgevind. Dit het enersyds die verskyning van die werke van die sogenaamde ''[[mester de clerecía]]'' moontlik gemaak (geleerde narratiewe poësie in versvorm: ''[[Wonderwerke van Ons Liewe Vrou]]'', deur [[Gonzalo de Berceo|Berceo]], en ''[[Boek van goeie liefde]]'', deur [[Juan Ruiz, aartspriester van Hita|Juan Ruiz]]) en andersyds, naas die werke van ''opstelagtige'' aard, die eerste narratiewe literêre werke in prosa: ''verhale'' wat aanvanklik vertalings/aanpassings was wat deur die werkswinkel van Alfonso X vervaardig is, en wat reeds in die 14de eeu in oorspronklike skeppings verander het (hoewel met 'n belangrike volksagtergrond), hetsy in die vorm van fiksie-avontuurverhale wat reeds naby aan die genre ''roman'' staan<ref group="lower-alpha">'n Groot deel van die kritiek verkies om nie die term ''roman'' vir hierdie soort Middeleeuse narratiewe werke te gebruik nie; in teorie sou almal van hulle behoort tot die genre wat in Engels ''romance'' genoem word. Daarom word daar verkies om na hulle te verwys met die generiese uitdrukking ''Boeke van...''</ref> (''[[Boek van die ridder Zifar]]''), hetsy in die vorm van versamelings verhale, soos in die geval van ''[[El conde Lucanor]]'' van [[don Juan Manuel]]. === Die genres van ''nie-fiksie'' === {{Hoofartikel|Literatuur van Alfonso X die Wyse}} Tot diep in die 13de eeu was die tale van geleerdheid Latyn, [[Arabiese taal|Arabies]] en [[Hebreeuse taal|Hebreeus]], waarin alles geskryf is wat met [[godsdiens]], [[geskiedenis]] en [[wetenskap]] te doen gehad het. Tydens die bewind van [[Ferdinand III van Kastilië]] (1217–1252) het Castiliaans geleidelik 'n geskrewe-literêre taal geword. [[Lêer:Libro de los Juegos, Alfonso X y su corte.jpg|thumb|300px|Alfonso X die Wyse]] Soos reeds hierbo aangedui, lê die oorsprong van die Castiliaanse literatuur in versvorm, en nie in prosa nie, omdat die tegniek vir die onderrig van die taal gebaseer was op die nabootsing van klassieke literêre tekste, wat in versvorm was. Later, toe die poëtiese tegnieke gevestig geraak het en hul uitdrukkingsmoontlikhede ten volle ontwikkel het (met die ''mester de clerecía''), is onderwerpe wat voorheen in versvorm geskryf is, na die formele domein van prosa oorgeplaas. Dit hou ook direk verband met die rypwording van die politieke en sosiale stelsel: prosa, wat moeiliker as vers is, het 'n groter vermoë om die verskillende logiese en dialektiese eenhede van menslike denke met mekaar in verband te bring. Die inhoud van die eerste werke wat in Castiliaanse prosa geskryf is, is dus hoofsaaklik van historiese aard en verskyn in die loop van die 12de eeu. Eerstens is daar die ''[[Navarrese kronieke|Corónicas]]'' (omstreeks 1186) van die [[Algemene Fuero van Navarra]], kort vertellings in die vorm van annale. Tweedens verskyn daar enkele bondige ''[[Toledaanse annale|Eerste Toledaanse annale]]'' (sterk deurspek met [[Mosarabisme|Mosarabismes]]). Daarna volg die ''[[Liber regum]]'' (omstreeks 1196–1209), oorspronklik in [[Navarrese Romaanse taal]]<ref>{{Cita publicación|url=|título=Die Navarrese Romaanse taal|apellidos={{v|González Ollé}}|nombre=Fernando|enlaceautor=Fernando González Ollé|fecha=1970|publicación=Revista de filología española|número=53|páginas=45–94|fechaacceso=2024-10-28|issn=0210-9174}}</ref> en aan die begin van die 13de eeu in Castiliaans vertaal.{{Harvnp|Rubio Tovar|1982 |p=16}} Daar is ook verskeie [[kontrak]]te en [[diploma]]s van private aard wat, deur Castiliaans te gebruik, die begripsprobleme weerspieël wat geskrewe Latyn veroorsaak het; iets wat sigbaar geword het in die voortdurende gebruik van glosses vanaf die 10de eeu. Gevolglik is daar vanaf die einde van die 12de eeu en om politieke redes regsnorme op skrif gestel in 'n taal wat vir die meerderheid verstaanbaar was: Castiliaans. Geleidelik het sekere narratiewe hulpmiddels in regstekste ontwikkel: byvoorbeeld die ''exempla'', oftewel kort illustratiewe verhale oor verskillende gevalle. Daarbenewens was vertalings baie belangrik vir die ontwikkeling van prosa in Castiliaans. Dit is deur die aartsbiskop [[Raimundo van Toledo|Raimundo]] in Toledo begin (met die sogenaamde ''[[Toledaanse Vertalerskool|vertalerskool]]''), aangesien dit 'n uiters voordelige taalkundige oefening was, onder meer om die sintaksis van Castiliaans meer buigsaam te maak. Nietemin is die belangrikste figuur van die Castiliaanse kultuur van hierdie tydperk Alfonso X; sy aktiwiteit {{Quote|as bevorderaar en beoefenaar van die wetenskappe en letterkunde is van buitengewone omvang, want sy naam verskyn aan die hoof van wetenskaplike verhandelings, regs- en wetlike werke, historiese versamelings en poëtiese komposisies, liries en narratief, oor liefde en spot, asook godsdienstige cantigas.|{{Harvtxt|Alvar|Mainer|Navarro|2005 |p=102}}}} Hy sowel as later sy seun [[Sancho IV van Kastilië en León|Sancho IV]] het as konings van [[Kastilië en León]] die samestelling van 'n aansienlike aantal werke van baie verskillende opstelagtige genres bevorder.<ref group="lower-alpha">Tog was alles aan die hof van koning Alfonso nie ''studie'' nie: ontspanning het byvoorbeeld literêre behandeling gekry in die ''[[Boek van speletjies|Boek van skaak, dobbelstene en tafelspeletjies]]''.</ref> ==== Historiografie ==== Dit is juis aan sy historiografiese werk dat Alfonso X sy grootste aansien te danke het; sy produksie op hierdie gebied bestaan uit twee titels: die ''Estoria de España'' en die ''General Estoria''. [[Lêer:El Victorial.jpg|thumb|250px|Titelblad van ''[[El Victorial]]'', manuskrip 17648 f.º 1r. [[Nasionale Biblioteek van Spanje]].]] {{Hoofartikel|Estoria de España}} {{Hoofartikel|General estoria}} Ander werke en outeurs wat met geskiedenis verband hou, is: ; Die ''[[Fazienda de Ultramar]]'': 'n Boek uit die eerste kwart van die 13de eeu wat 'n geografiese en historiese reisroete as gids vir pelgrims na [[Heilige Land]] vorm; ; Die ''[[Gran conquista de Ultramar]]'': 'n Verhaal wat 'n baie romanagtige kroniek bevat van die [[verowering van Jerusalem]] tydens die [[Eerste Kruistog]] en waarvan die eerste weergawe tussen 1291 en 1295 dateer; ; ''[[El Victorial]]'' of ''Kroniek van [[Pero Niño]]'': Geskryf deur sy vaandrig [[Gutierre Díez de Games]]; dit vertel van die heldedade van hierdie persoon, wat sy eie geskiedenis laat opteken; ; Die ''[[Ambassade na Tamorlan]]'': 'n Middeleeuse reisboek wat in 1406 deur [[Ruy González de Clavijo]] geskryf is, waarvan die inhoud 'n verslag is van die ambassade wat hierdie outeur saam met die Dominikaan [[Alfonso Páez de Santamaría]] na [[Samarkand]] aan die hof van koning [[Tamerlane]] onderneem het; ; [[Fernán Pérez de Guzmán]] (1378–1460): Neef van [[Pero López de Ayala]] en heer van Batres; hy is die eerste skrywer van portrette in die Castiliaanse literatuur, getiteld ''[[Generaciones y semblanzas]]'' (1450); dit bevat biografieë van vooraanstaande tydgenote of persone wat kort tevore geleef het; ; [[Hernando del Pulgar]] (omstreeks 1430–1492): Kroniekskrywer van [[Enrique IV van Kastilië|Enrique IV]] en van die [[Katolieke Konings]], wat nog 'n boek met portrette skryf: ''[[Claros varones de Castilla]]'', in navolging van die ''Generaciones y Semblanzas''. Die historiografie in die 14de eeu word veral deur [[Enrique de Villena]] (1384–1434) oorheers. Sy belangrikste teks is ''[[Los doce trabajos de Hércules (Enrique de Villena)|Los doce trabajos de Hércules]]'' (1417), wat aanvanklik in [[Katalaanse taal|Katalaans]] geskryf is. Dit is 'n komplekse werk waarin hy, met die vertrekpunt van die [[klassieke mitologie]] en deur middel van 'n interpretatiewe metode, sy siening van die samelewing van sy tyd uiteensit. Enrique de Villena se produksie het 'n vernuwing in die Spaanse prosa meegebring vanweë sy geleerdheid en die herstel van die latyniserende sintaksis — wat die Latynse sintaksis nageboots het. ==== Godsdienstige werke ==== Die Middeleeuse werke met godsdienstige inhoud dateer basies uit die 13de eeu, meer spesifiek dié wat voortgespruit het uit die [[Romaanse Bybels|vertaling van die Bybel in Romaanse tale]] en uit die opstel van ’n [[Prosa voor Alfonso X#Die didaktiese literatuur|didaktiese literatuur of kategismusse]]. ==== Didaktiese werke ==== Die werke wat op die onderrig van een of ander soort kennis gerig was, het eerstens gestalte gekry in die sogenaamde [[Middeleeuse wysheidsliteratuur in Spanje|wysheidsliteratuur]], wat gedurende die 13de eeu ontwikkel het in die vorm van versamelings van [[sentensie (literatuur)|sentensies]], hetsy oorspronklik, hetsy weergawes van oorspronklikes in [[Arabiese taal|Arabies]]. Binne die [[didaktiek]] moet ook die ''[[preek|preke]]'' ingesluit word, waarvan die tegniek, gegewe die oorheersende rol van geestelikes as literêre outeurs, ’n enorme invloed gehad het. Daar was twee soorte preke: die geleerde preke (in Latyn) en die volkspreke, in ’n Romaanse taal. Laasgenoemde, gegewe die soort gehoor waarvoor dit bedoel was (’n mengsel van leke en geleerdes), het ruim gebruik gemaak van middele soos die ''[[exemplum|exempla]]'' (illustratiewe verhale ontleen aan die Bybel en ander werklike of fiktiewe verhale met ’n moraliserende doel); benewens die ''exempla'' het die preke ook die ''[[sententiae]]'' gebruik, oftewel uitsprake van beroemde mense, wat hul oorsprong in die [[retoriek]] en die [[vroeë Christendom]] gehad het.{{Harvnp|Deyermond|1989|pp=114, 115, 176}} In die middel van die 13de eeu is moraliserende of didaktiese tekste uit Arabies vertaal. Hieronder was die ''[[Boek van die goeie spreuke]]'', die ''[[Goue woorde]]'', die ''[[Boek van die honderd hoofstukke]]'' en die ''[[Blomme van die filosofie]]''. In die 14de eeu is ook ’n besondere werk geskryf: die ''[[Morele spreuke]]'' (1355–1360) van die Joodse [[Santob van Carrión]]. Die spreuke is sterk met Joodse leerstellings verbind, is aan [[Petrus I van Kastilië]] opgedra en is geskryf in sewelettergrepige kwatryne of Alexandrynse distigons met interne rym; die inhoud daarvan verwoord ’n baie pessimistiese morele relativisme, gebaseer op die beskouing van die alledaagse lewe.{{Harvnp|Alvar|Mainer|Navarro|2005 |p=144}} Benewens hierdie versamelings van [[spreuk]]e het daar in die Middeleeue ook werke bestaan wat bestem was vir die opvoeding van prinse en jong adellikes. Tot hierdie tradisie behoort werke wat uit Arabies oorgedra is, soos ''[[Calila e Dimna]]'', die ''[[Barlaam en Josafat]]'' en die ''[[Sendebar]]'', wat hoewel hulle later as versamelings van verhale gelees is, oorspronklik as tekste vir die opvoeding van prinse bedoel was. Tot die '''didaktiese prosa''' behoort ook ’n verhandeling van [[Aartspriester van Talavera|Alfonso Martínez de Toledo]] (1398–1468), kapelaan van [[Johan II van Kastilië|Johan II]] en van Hendrik IV, getiteld ''El Arcipreste de Talavera'' of ''[[El Corbacho]]''. ==== Regs- en wetgewende werke ==== Die tekstuele praktyk wat met die reg verband hou, het sy eerste voorbeelde in Kastiliaans met die ''[[fuero|fuero's]]'' en die ''[[vestigingsbriewe]]'', dokumente met ’n spesifieke reikwydte in Kastilië en León wat enersyds bedoel was om die voorregte van elke nedersetting te versamel en andersyds wetgewing oor die herbevolking van die grensgebiede daar te stel. Die troonsbestyging van [[Ferdinand III van Kastilië|Ferdinand III]] het ’n strewe na verenigde wetgewing meegebring; die eerste stap was die vertaling van die ''[[Liber iudicum]]'': die ''[[Fuero juzgo]]'' is sodoende as ’n regswerk van verwysing vir die gebied wat onder sy bewind verower is, ingestel. Die tweede stap was reeds oorspronklik, in die sin dat ’n nuwe regskorpus begin is, die ''[[Setenario]]''. Alfonso X het op sy beurt nie net die ''Setenario'' voltooi nie, maar ook, met steun daarop, die ''[[Siete Partidas]]'' opgestel, ’n werk wat sy belangstelling weerspieël om hom in sy gebiede te laat geld. [[Lêer:Alfonso LJ 97V.jpg|duimnael|Die spel van astronomiese tabelle, uit die ''Boek van die spele''.]] {{Hoofartikel|Siete Partidas}} ==== Wetenskaplike werke ==== Die begrip van «die wetenskaplike» was in die Middeleeue baie wyd en het [[astronomie]], [[astrologie]], verhandelings oor die eienskappe van [[klip|klippe]] (''[[El lapidario]]''), [[Plant|plante]] en [[magie]] ingesluit. [[Literatuur van Alfonso X die Wyse|Alfonso X]] se belangstelling in [[astrologie]] het hom in kontak gebring met Joodse en Arabiese geleerdes, wie se Latynse vertalings hy benut het of van wie hy nuwe Romaanse weergawes laat maak het. Hiermee het hy tekste saamgestel soos die ''[[Boek van die kennis van astrologie]]'', ’n versameling verhandelings oor astronomiese onderwerpe, die ''[[Volledige boek oor die oordele van die sterre]]'', ’n verwerking van die verhandeling van [[Ali ibn ar-Rigal]] ([[Ali ben Ragel]]), of die ''[[Boek van die agtste sfeer]]''. Hy het ook verhandelings oor meetinstrumente en ''[[Alfonsynse tabelle|astronomiese tabelle]]'' geskryf, aangesien sy doel was om die toekoms te ontdek (''judisiêre astrologie''). Daarom het hy sy sterrewiggelaars geraadpleeg wanneer hy besluite geneem het, wat hom die agterdog en wantroue van geestelikes en intrigerende hofdienaars op die hals gehaal het. Hy het hom ook tot onderwerpe wat met [[magie]] verband hou, gewend, in sy ''Libro de las formas et de las imágenes'' of in sy gedeeltelik bewaarde weergawe van die Arabiese ''[[Picatrix]]''. == Sien ook == * [[Spaanse letterkunde]] * [[Letterkunde]] {{Spaanse letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spaanse letterkunde]] rk6uwvk420rrzsj6xfi2r652p1wyxkz 2964000 2963999 2026-08-31T11:56:05Z Interlingvisto 213611 /* Sien ook */ 2964000 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Libro del caballero Zifar, f32r.JPG|280px|duimnael|''Boek van die Ridder Zifar'', f. 32r Parys. «De cómmo una leona llevó a Garfín, el fijo mayor del cavallero Zifar»]] '''Spaanse letterkunde in die Middeleeue''' bestaan uit die korpus literêre werke wat tussen die begin van die 13de en die einde van die 15de eeu in Oudspaans geskryf is. Tradisioneel word die eerste en laaste werke van hierdie tydperk beskou as onderskeidelik die ''[[Cantar de mio Cid]]'', 'n [[epos|epiese]] gedig waarvan die manuskrip uit 1207 dateer, en ''[[La Celestina]]'' (1499), 'n werk wat algemeen beskryf word as 'n oorgang tussen die [[Middeleeue]] en die [[Renaissance]]. Teen die einde van die 10de eeu het die tale wat in die [[Iberiese Skiereiland]] gepraat word ver van hul [[Latyn]]se oorsprong ontwikkel, en kan dit beslis as [[Romaanse tale|Romaans]] beskou word. Latynse tekste is nie meer verstaan nie, soos gesien kan word uit die [[Glos (teks)|glosse]] wat in manuskripte van [[Kastilië]] gebruik is om Latynse terme te verduidelik. Spaanse mondelinge literatuur het ongetwyfeld bestaan voordat Spaanse tekste geskryf is. Dit word getoon deur die feit dat verskillende skrywers in die tweede helfte van die 11de eeu, aan die einde van gedigte wat in [[Arabies]] of [[Hebreeus]] geskryf is, slotverse kon insluit wat in baie gevalle voorbeelde was van tradisionele lirieke in 'n Romaanse taal, dikwels Andalusiese romanse. Hierdie finale refreine staan bekend as kharjas (''jarchas'' in [[Spaans]]). == Inleiding: die genres van die Middeleeuse literatuur == === Die fiksiegenres === Die literêre komposisie in die Castiliaans (en, in die algemeen, in die Romaanse tale) is in sy beginfase in [[vers]]vorm geskep.{{Harvnp|Alvar|Mainer|Navarro|2005 |pp=22-24}} Daar is twee hoofredes vir hierdie feit: enersyds die aard daarvan as ''mondelinge volksliteratuur'' (wat die voordrag daarvan, dikwels met musikale begeleiding, behels het); andersyds het die skryf in [[prosa]] 'n tradisie in die gebruik van Castiliaans vereis (veral vir die ontwikkeling van die [[sintaksis]]) wat, gegewe die oorheersing van geleerde Latyn tot diep in die Middeleeue, eers in die 13de eeu kon ontstaan, toe [[Alfonso X]], ''die Wyse'', besluit het om Castiliaans 'n taal te maak wat gebruik is sowel vir sake van die koninkryksadministrasie,<ref group="lower-alpha">Die stadswette is byvoorbeeld in die loop van die 13de eeu van Latyn na Castiliaans oorgeskakel.</ref> as vir die samestelling van sy historiografiese werke en ander soorte werke.[[Lêer: European and Islamic musicians in 13th century playing stringed instruments.jpg |thumb|300px|[[Miniatuur]] van enkele [[minstreel]]e in die ''[[Cantigas de Santa María|Cantigas]]'' van [[Alfonso X die Wyse]].]] Die eerste genres wat dus oorweeg moet word, is die ''tradisionele liriek'' en die ''[[epiek]]'' (''[[heldedigte]]'' en ''romans''), wat, nadat hulle vanaf die 13de eeu op skrif gestel is, getuienis sou wees van mondelinge komposisies wat vroeër bestaan het; albei genres vorm wat die ''literatuur van die [[mester de juglaría]]'' genoem word, dit wil sê literatuur wat saamgestel is om voorgedra te word. Daarby moet ook die ''[[Spaanse Middeleeuse teater|primitiewe Castiliaanse teater]]'' in ag geneem word. Hierdie teater blyk terug te dateer tot die 11de eeu, in die vorm van opvoerings wat met godsdienstige temas verband hou. Dit is die geval met die eerste teaterteks in Castiliaans, die ''[[Opvoering van die Drie Konings]]'', waarvan die enigste afskrif uit die oorgangsjare tussen die 12de en 13de eeu dateer, en wat op grond van die taal in die middel van die 12de eeu gedateer kan word. Daarna, en tot by ''[[La Celestina]]'' (waarvan die toeskrywing aan die teatergenre omstrede is), is die voorbeelde van teater in Castiliaans altyd indirek, deur verwysings in ander werke. Wat die reeds geskrewe genres betref: aangesien die prestigetaal vir die geleerde (of hoflike) liriek gedurende die Middeleeue die [[Galicies-Portugese liriek|Galicies-Portugees]] was, het die geleerde liriek in Castiliaans eers teen die middel van die 14de eeu begin ontwikkel, met sy belangrikste figuur, [[Jorge Manrique]], in die 15de eeu. Wat prosa betref, {{Quote|die vroegste voorbeelde [van prosa] in Castiliaans of in 'n ander dialek wat daarmee verband hou, dateer uit die einde van die 12de eeu en uit die bewind van Ferdinand III (1217–1252); dit is historiese dokumente en kort regstekste.|{{Harvtxt|Pedraza Jiménez|Rodríguez Cáceres|2006 |p=31}}}} Nietemin is daar reeds in dieselfde 12de eeu, tydens die biskopsamp van [[Raimundo van Toledo|Raimundo]], bewyse dat daar tydens die vertaling van verskeie werke uit uiteenlopende genres ([[wiskunde]], [[astronomie]], [[geneeskunde]], [[filosofie]]...) na Latyn, in baie gevalle 'n tussenstap was waarin dit mondeling in Castiliaans vertaal is: eers van die oorspronklike taal na Castiliaans en daarna — wat van besondere belang is — van Castiliaans na Latyn; hierdie proses het veronderstel dat die Romaanse taal reeds ten volle ontwikkel was om abstrakte idees of gevorderde berekeninge uit te druk.{{Harvnp|Alvar|Mainer|Navarro|2005 |p=89}} Die volledige vestiging van Castiliaans as 'n geskrewe taal op alle vlakke het egter in die 13de eeu plaasgevind. Dit het enersyds die verskyning van die werke van die sogenaamde ''[[mester de clerecía]]'' moontlik gemaak (geleerde narratiewe poësie in versvorm: ''[[Wonderwerke van Ons Liewe Vrou]]'', deur [[Gonzalo de Berceo|Berceo]], en ''[[Boek van goeie liefde]]'', deur [[Juan Ruiz, aartspriester van Hita|Juan Ruiz]]) en andersyds, naas die werke van ''opstelagtige'' aard, die eerste narratiewe literêre werke in prosa: ''verhale'' wat aanvanklik vertalings/aanpassings was wat deur die werkswinkel van Alfonso X vervaardig is, en wat reeds in die 14de eeu in oorspronklike skeppings verander het (hoewel met 'n belangrike volksagtergrond), hetsy in die vorm van fiksie-avontuurverhale wat reeds naby aan die genre ''roman'' staan<ref group="lower-alpha">'n Groot deel van die kritiek verkies om nie die term ''roman'' vir hierdie soort Middeleeuse narratiewe werke te gebruik nie; in teorie sou almal van hulle behoort tot die genre wat in Engels ''romance'' genoem word. Daarom word daar verkies om na hulle te verwys met die generiese uitdrukking ''Boeke van...''</ref> (''[[Boek van die ridder Zifar]]''), hetsy in die vorm van versamelings verhale, soos in die geval van ''[[El conde Lucanor]]'' van [[don Juan Manuel]]. === Die genres van ''nie-fiksie'' === {{Hoofartikel|Literatuur van Alfonso X die Wyse}} Tot diep in die 13de eeu was die tale van geleerdheid Latyn, [[Arabiese taal|Arabies]] en [[Hebreeuse taal|Hebreeus]], waarin alles geskryf is wat met [[godsdiens]], [[geskiedenis]] en [[wetenskap]] te doen gehad het. Tydens die bewind van [[Ferdinand III van Kastilië]] (1217–1252) het Castiliaans geleidelik 'n geskrewe-literêre taal geword. [[Lêer:Libro de los Juegos, Alfonso X y su corte.jpg|thumb|300px|Alfonso X die Wyse]] Soos reeds hierbo aangedui, lê die oorsprong van die Castiliaanse literatuur in versvorm, en nie in prosa nie, omdat die tegniek vir die onderrig van die taal gebaseer was op die nabootsing van klassieke literêre tekste, wat in versvorm was. Later, toe die poëtiese tegnieke gevestig geraak het en hul uitdrukkingsmoontlikhede ten volle ontwikkel het (met die ''mester de clerecía''), is onderwerpe wat voorheen in versvorm geskryf is, na die formele domein van prosa oorgeplaas. Dit hou ook direk verband met die rypwording van die politieke en sosiale stelsel: prosa, wat moeiliker as vers is, het 'n groter vermoë om die verskillende logiese en dialektiese eenhede van menslike denke met mekaar in verband te bring. Die inhoud van die eerste werke wat in Castiliaanse prosa geskryf is, is dus hoofsaaklik van historiese aard en verskyn in die loop van die 12de eeu. Eerstens is daar die ''[[Navarrese kronieke|Corónicas]]'' (omstreeks 1186) van die [[Algemene Fuero van Navarra]], kort vertellings in die vorm van annale. Tweedens verskyn daar enkele bondige ''[[Toledaanse annale|Eerste Toledaanse annale]]'' (sterk deurspek met [[Mosarabisme|Mosarabismes]]). Daarna volg die ''[[Liber regum]]'' (omstreeks 1196–1209), oorspronklik in [[Navarrese Romaanse taal]]<ref>{{Cita publicación|url=|título=Die Navarrese Romaanse taal|apellidos={{v|González Ollé}}|nombre=Fernando|enlaceautor=Fernando González Ollé|fecha=1970|publicación=Revista de filología española|número=53|páginas=45–94|fechaacceso=2024-10-28|issn=0210-9174}}</ref> en aan die begin van die 13de eeu in Castiliaans vertaal.{{Harvnp|Rubio Tovar|1982 |p=16}} Daar is ook verskeie [[kontrak]]te en [[diploma]]s van private aard wat, deur Castiliaans te gebruik, die begripsprobleme weerspieël wat geskrewe Latyn veroorsaak het; iets wat sigbaar geword het in die voortdurende gebruik van glosses vanaf die 10de eeu. Gevolglik is daar vanaf die einde van die 12de eeu en om politieke redes regsnorme op skrif gestel in 'n taal wat vir die meerderheid verstaanbaar was: Castiliaans. Geleidelik het sekere narratiewe hulpmiddels in regstekste ontwikkel: byvoorbeeld die ''exempla'', oftewel kort illustratiewe verhale oor verskillende gevalle. Daarbenewens was vertalings baie belangrik vir die ontwikkeling van prosa in Castiliaans. Dit is deur die aartsbiskop [[Raimundo van Toledo|Raimundo]] in Toledo begin (met die sogenaamde ''[[Toledaanse Vertalerskool|vertalerskool]]''), aangesien dit 'n uiters voordelige taalkundige oefening was, onder meer om die sintaksis van Castiliaans meer buigsaam te maak. Nietemin is die belangrikste figuur van die Castiliaanse kultuur van hierdie tydperk Alfonso X; sy aktiwiteit {{Quote|as bevorderaar en beoefenaar van die wetenskappe en letterkunde is van buitengewone omvang, want sy naam verskyn aan die hoof van wetenskaplike verhandelings, regs- en wetlike werke, historiese versamelings en poëtiese komposisies, liries en narratief, oor liefde en spot, asook godsdienstige cantigas.|{{Harvtxt|Alvar|Mainer|Navarro|2005 |p=102}}}} Hy sowel as later sy seun [[Sancho IV van Kastilië en León|Sancho IV]] het as konings van [[Kastilië en León]] die samestelling van 'n aansienlike aantal werke van baie verskillende opstelagtige genres bevorder.<ref group="lower-alpha">Tog was alles aan die hof van koning Alfonso nie ''studie'' nie: ontspanning het byvoorbeeld literêre behandeling gekry in die ''[[Boek van speletjies|Boek van skaak, dobbelstene en tafelspeletjies]]''.</ref> ==== Historiografie ==== Dit is juis aan sy historiografiese werk dat Alfonso X sy grootste aansien te danke het; sy produksie op hierdie gebied bestaan uit twee titels: die ''Estoria de España'' en die ''General Estoria''. [[Lêer:El Victorial.jpg|thumb|250px|Titelblad van ''[[El Victorial]]'', manuskrip 17648 f.º 1r. [[Nasionale Biblioteek van Spanje]].]] {{Hoofartikel|Estoria de España}} {{Hoofartikel|General estoria}} Ander werke en outeurs wat met geskiedenis verband hou, is: ; Die ''[[Fazienda de Ultramar]]'': 'n Boek uit die eerste kwart van die 13de eeu wat 'n geografiese en historiese reisroete as gids vir pelgrims na [[Heilige Land]] vorm; ; Die ''[[Gran conquista de Ultramar]]'': 'n Verhaal wat 'n baie romanagtige kroniek bevat van die [[verowering van Jerusalem]] tydens die [[Eerste Kruistog]] en waarvan die eerste weergawe tussen 1291 en 1295 dateer; ; ''[[El Victorial]]'' of ''Kroniek van [[Pero Niño]]'': Geskryf deur sy vaandrig [[Gutierre Díez de Games]]; dit vertel van die heldedade van hierdie persoon, wat sy eie geskiedenis laat opteken; ; Die ''[[Ambassade na Tamorlan]]'': 'n Middeleeuse reisboek wat in 1406 deur [[Ruy González de Clavijo]] geskryf is, waarvan die inhoud 'n verslag is van die ambassade wat hierdie outeur saam met die Dominikaan [[Alfonso Páez de Santamaría]] na [[Samarkand]] aan die hof van koning [[Tamerlane]] onderneem het; ; [[Fernán Pérez de Guzmán]] (1378–1460): Neef van [[Pero López de Ayala]] en heer van Batres; hy is die eerste skrywer van portrette in die Castiliaanse literatuur, getiteld ''[[Generaciones y semblanzas]]'' (1450); dit bevat biografieë van vooraanstaande tydgenote of persone wat kort tevore geleef het; ; [[Hernando del Pulgar]] (omstreeks 1430–1492): Kroniekskrywer van [[Enrique IV van Kastilië|Enrique IV]] en van die [[Katolieke Konings]], wat nog 'n boek met portrette skryf: ''[[Claros varones de Castilla]]'', in navolging van die ''Generaciones y Semblanzas''. Die historiografie in die 14de eeu word veral deur [[Enrique de Villena]] (1384–1434) oorheers. Sy belangrikste teks is ''[[Los doce trabajos de Hércules (Enrique de Villena)|Los doce trabajos de Hércules]]'' (1417), wat aanvanklik in [[Katalaanse taal|Katalaans]] geskryf is. Dit is 'n komplekse werk waarin hy, met die vertrekpunt van die [[klassieke mitologie]] en deur middel van 'n interpretatiewe metode, sy siening van die samelewing van sy tyd uiteensit. Enrique de Villena se produksie het 'n vernuwing in die Spaanse prosa meegebring vanweë sy geleerdheid en die herstel van die latyniserende sintaksis — wat die Latynse sintaksis nageboots het. ==== Godsdienstige werke ==== Die Middeleeuse werke met godsdienstige inhoud dateer basies uit die 13de eeu, meer spesifiek dié wat voortgespruit het uit die [[Romaanse Bybels|vertaling van die Bybel in Romaanse tale]] en uit die opstel van ’n [[Prosa voor Alfonso X#Die didaktiese literatuur|didaktiese literatuur of kategismusse]]. ==== Didaktiese werke ==== Die werke wat op die onderrig van een of ander soort kennis gerig was, het eerstens gestalte gekry in die sogenaamde [[Middeleeuse wysheidsliteratuur in Spanje|wysheidsliteratuur]], wat gedurende die 13de eeu ontwikkel het in die vorm van versamelings van [[sentensie (literatuur)|sentensies]], hetsy oorspronklik, hetsy weergawes van oorspronklikes in [[Arabiese taal|Arabies]]. Binne die [[didaktiek]] moet ook die ''[[preek|preke]]'' ingesluit word, waarvan die tegniek, gegewe die oorheersende rol van geestelikes as literêre outeurs, ’n enorme invloed gehad het. Daar was twee soorte preke: die geleerde preke (in Latyn) en die volkspreke, in ’n Romaanse taal. Laasgenoemde, gegewe die soort gehoor waarvoor dit bedoel was (’n mengsel van leke en geleerdes), het ruim gebruik gemaak van middele soos die ''[[exemplum|exempla]]'' (illustratiewe verhale ontleen aan die Bybel en ander werklike of fiktiewe verhale met ’n moraliserende doel); benewens die ''exempla'' het die preke ook die ''[[sententiae]]'' gebruik, oftewel uitsprake van beroemde mense, wat hul oorsprong in die [[retoriek]] en die [[vroeë Christendom]] gehad het.{{Harvnp|Deyermond|1989|pp=114, 115, 176}} In die middel van die 13de eeu is moraliserende of didaktiese tekste uit Arabies vertaal. Hieronder was die ''[[Boek van die goeie spreuke]]'', die ''[[Goue woorde]]'', die ''[[Boek van die honderd hoofstukke]]'' en die ''[[Blomme van die filosofie]]''. In die 14de eeu is ook ’n besondere werk geskryf: die ''[[Morele spreuke]]'' (1355–1360) van die Joodse [[Santob van Carrión]]. Die spreuke is sterk met Joodse leerstellings verbind, is aan [[Petrus I van Kastilië]] opgedra en is geskryf in sewelettergrepige kwatryne of Alexandrynse distigons met interne rym; die inhoud daarvan verwoord ’n baie pessimistiese morele relativisme, gebaseer op die beskouing van die alledaagse lewe.{{Harvnp|Alvar|Mainer|Navarro|2005 |p=144}} Benewens hierdie versamelings van [[spreuk]]e het daar in die Middeleeue ook werke bestaan wat bestem was vir die opvoeding van prinse en jong adellikes. Tot hierdie tradisie behoort werke wat uit Arabies oorgedra is, soos ''[[Calila e Dimna]]'', die ''[[Barlaam en Josafat]]'' en die ''[[Sendebar]]'', wat hoewel hulle later as versamelings van verhale gelees is, oorspronklik as tekste vir die opvoeding van prinse bedoel was. Tot die '''didaktiese prosa''' behoort ook ’n verhandeling van [[Aartspriester van Talavera|Alfonso Martínez de Toledo]] (1398–1468), kapelaan van [[Johan II van Kastilië|Johan II]] en van Hendrik IV, getiteld ''El Arcipreste de Talavera'' of ''[[El Corbacho]]''. ==== Regs- en wetgewende werke ==== Die tekstuele praktyk wat met die reg verband hou, het sy eerste voorbeelde in Kastiliaans met die ''[[fuero|fuero's]]'' en die ''[[vestigingsbriewe]]'', dokumente met ’n spesifieke reikwydte in Kastilië en León wat enersyds bedoel was om die voorregte van elke nedersetting te versamel en andersyds wetgewing oor die herbevolking van die grensgebiede daar te stel. Die troonsbestyging van [[Ferdinand III van Kastilië|Ferdinand III]] het ’n strewe na verenigde wetgewing meegebring; die eerste stap was die vertaling van die ''[[Liber iudicum]]'': die ''[[Fuero juzgo]]'' is sodoende as ’n regswerk van verwysing vir die gebied wat onder sy bewind verower is, ingestel. Die tweede stap was reeds oorspronklik, in die sin dat ’n nuwe regskorpus begin is, die ''[[Setenario]]''. Alfonso X het op sy beurt nie net die ''Setenario'' voltooi nie, maar ook, met steun daarop, die ''[[Siete Partidas]]'' opgestel, ’n werk wat sy belangstelling weerspieël om hom in sy gebiede te laat geld. [[Lêer:Alfonso LJ 97V.jpg|duimnael|Die spel van astronomiese tabelle, uit die ''Boek van die spele''.]] {{Hoofartikel|Siete Partidas}} ==== Wetenskaplike werke ==== Die begrip van «die wetenskaplike» was in die Middeleeue baie wyd en het [[astronomie]], [[astrologie]], verhandelings oor die eienskappe van [[klip|klippe]] (''[[El lapidario]]''), [[Plant|plante]] en [[magie]] ingesluit. [[Literatuur van Alfonso X die Wyse|Alfonso X]] se belangstelling in [[astrologie]] het hom in kontak gebring met Joodse en Arabiese geleerdes, wie se Latynse vertalings hy benut het of van wie hy nuwe Romaanse weergawes laat maak het. Hiermee het hy tekste saamgestel soos die ''[[Boek van die kennis van astrologie]]'', ’n versameling verhandelings oor astronomiese onderwerpe, die ''[[Volledige boek oor die oordele van die sterre]]'', ’n verwerking van die verhandeling van [[Ali ibn ar-Rigal]] ([[Ali ben Ragel]]), of die ''[[Boek van die agtste sfeer]]''. Hy het ook verhandelings oor meetinstrumente en ''[[Alfonsynse tabelle|astronomiese tabelle]]'' geskryf, aangesien sy doel was om die toekoms te ontdek (''judisiêre astrologie''). Daarom het hy sy sterrewiggelaars geraadpleeg wanneer hy besluite geneem het, wat hom die agterdog en wantroue van geestelikes en intrigerende hofdienaars op die hals gehaal het. Hy het hom ook tot onderwerpe wat met [[magie]] verband hou, gewend, in sy ''Libro de las formas et de las imágenes'' of in sy gedeeltelik bewaarde weergawe van die Arabiese ''[[Picatrix]]''. == Notas == <references group="lower-alpha"/> == Sien ook == * [[Spaanse letterkunde]] * [[Letterkunde]] {{Spaanse letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spaanse letterkunde]] bk4fxenzuv0c9a5m8suvg5zp72bwiep 2964001 2964000 2026-08-31T11:57:21Z Interlingvisto 213611 2964001 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Libro del caballero Zifar, f32r.JPG|280px|duimnael|''Boek van die Ridder Zifar'', f. 32r Parys. «De cómmo una leona llevó a Garfín, el fijo mayor del cavallero Zifar»]] '''Spaanse letterkunde in die Middeleeue''' bestaan uit die korpus literêre werke wat tussen die begin van die 13de en die einde van die 15de eeu in Oudspaans geskryf is. Tradisioneel word die eerste en laaste werke van hierdie tydperk beskou as onderskeidelik die ''[[Cantar de mio Cid]]'', 'n [[epos|epiese]] gedig waarvan die manuskrip uit 1207 dateer, en ''[[La Celestina]]'' (1499), 'n werk wat algemeen beskryf word as 'n oorgang tussen die [[Middeleeue]] en die [[Renaissance]]. Teen die einde van die 10de eeu het die tale wat in die [[Iberiese Skiereiland]] gepraat word ver van hul [[Latyn]]se oorsprong ontwikkel, en kan dit beslis as [[Romaanse tale|Romaans]] beskou word. Latynse tekste is nie meer verstaan nie, soos gesien kan word uit die [[Glos (teks)|glosse]] wat in manuskripte van [[Kastilië]] gebruik is om Latynse terme te verduidelik. Spaanse mondelinge literatuur het ongetwyfeld bestaan voordat Spaanse tekste geskryf is. Dit word getoon deur die feit dat verskillende skrywers in die tweede helfte van die 11de eeu, aan die einde van gedigte wat in [[Arabies]] of [[Hebreeus]] geskryf is, slotverse kon insluit wat in baie gevalle voorbeelde was van tradisionele lirieke in 'n Romaanse taal, dikwels Andalusiese romanse. Hierdie finale refreine staan bekend as kharjas (''jarchas'' in [[Spaans]]). == Inleiding: die genres van die Middeleeuse literatuur == === Die fiksiegenres === Die literêre komposisie in die Castiliaans (en, in die algemeen, in die Romaanse tale) is in sy beginfase in [[vers]]vorm geskep.{{Harvnp|Alvar|Mainer|Navarro|2005 |pp=22-24}} Daar is twee hoofredes vir hierdie feit: enersyds die aard daarvan as ''mondelinge volksliteratuur'' (wat die voordrag daarvan, dikwels met musikale begeleiding, behels het); andersyds het die skryf in [[prosa]] 'n tradisie in die gebruik van Castiliaans vereis (veral vir die ontwikkeling van die [[sintaksis]]) wat, gegewe die oorheersing van geleerde Latyn tot diep in die Middeleeue, eers in die 13de eeu kon ontstaan, toe [[Alfonso X]], ''die Wyse'', besluit het om Castiliaans 'n taal te maak wat gebruik is sowel vir sake van die koninkryksadministrasie,<ref group="lower-alpha">Die stadswette is byvoorbeeld in die loop van die 13de eeu van Latyn na Castiliaans oorgeskakel.</ref> as vir die samestelling van sy historiografiese werke en ander soorte werke.[[Lêer: European and Islamic musicians in 13th century playing stringed instruments.jpg |thumb|300px|[[Miniatuur]] van enkele [[minstreel]]e in die ''[[Cantigas de Santa María|Cantigas]]'' van [[Alfonso X die Wyse]].]] Die eerste genres wat dus oorweeg moet word, is die ''tradisionele liriek'' en die ''[[epiek]]'' (''[[heldedigte]]'' en ''romans''), wat, nadat hulle vanaf die 13de eeu op skrif gestel is, getuienis sou wees van mondelinge komposisies wat vroeër bestaan het; albei genres vorm wat die ''literatuur van die [[mester de juglaría]]'' genoem word, dit wil sê literatuur wat saamgestel is om voorgedra te word. Daarby moet ook die ''[[Spaanse Middeleeuse teater|primitiewe Castiliaanse teater]]'' in ag geneem word. Hierdie teater blyk terug te dateer tot die 11de eeu, in die vorm van opvoerings wat met godsdienstige temas verband hou. Dit is die geval met die eerste teaterteks in Castiliaans, die ''[[Opvoering van die Drie Konings]]'', waarvan die enigste afskrif uit die oorgangsjare tussen die 12de en 13de eeu dateer, en wat op grond van die taal in die middel van die 12de eeu gedateer kan word. Daarna, en tot by ''[[La Celestina]]'' (waarvan die toeskrywing aan die teatergenre omstrede is), is die voorbeelde van teater in Castiliaans altyd indirek, deur verwysings in ander werke. Wat die reeds geskrewe genres betref: aangesien die prestigetaal vir die geleerde (of hoflike) liriek gedurende die Middeleeue die [[Galicies-Portugese liriek|Galicies-Portugees]] was, het die geleerde liriek in Castiliaans eers teen die middel van die 14de eeu begin ontwikkel, met sy belangrikste figuur, [[Jorge Manrique]], in die 15de eeu. Wat prosa betref, {{Quote|die vroegste voorbeelde [van prosa] in Castiliaans of in 'n ander dialek wat daarmee verband hou, dateer uit die einde van die 12de eeu en uit die bewind van Ferdinand III (1217–1252); dit is historiese dokumente en kort regstekste.|{{Harvtxt|Pedraza Jiménez|Rodríguez Cáceres|2006 |p=31}}}} Nietemin is daar reeds in dieselfde 12de eeu, tydens die biskopsamp van [[Raimundo van Toledo|Raimundo]], bewyse dat daar tydens die vertaling van verskeie werke uit uiteenlopende genres ([[wiskunde]], [[astronomie]], [[geneeskunde]], [[filosofie]]...) na Latyn, in baie gevalle 'n tussenstap was waarin dit mondeling in Castiliaans vertaal is: eers van die oorspronklike taal na Castiliaans en daarna — wat van besondere belang is — van Castiliaans na Latyn; hierdie proses het veronderstel dat die Romaanse taal reeds ten volle ontwikkel was om abstrakte idees of gevorderde berekeninge uit te druk.{{Harvnp|Alvar|Mainer|Navarro|2005 |p=89}} Die volledige vestiging van Castiliaans as 'n geskrewe taal op alle vlakke het egter in die 13de eeu plaasgevind. Dit het enersyds die verskyning van die werke van die sogenaamde ''[[mester de clerecía]]'' moontlik gemaak (geleerde narratiewe poësie in versvorm: ''[[Wonderwerke van Ons Liewe Vrou]]'', deur [[Gonzalo de Berceo|Berceo]], en ''[[Boek van goeie liefde]]'', deur [[Juan Ruiz, aartspriester van Hita|Juan Ruiz]]) en andersyds, naas die werke van ''opstelagtige'' aard, die eerste narratiewe literêre werke in prosa: ''verhale'' wat aanvanklik vertalings/aanpassings was wat deur die werkswinkel van Alfonso X vervaardig is, en wat reeds in die 14de eeu in oorspronklike skeppings verander het (hoewel met 'n belangrike volksagtergrond), hetsy in die vorm van fiksie-avontuurverhale wat reeds naby aan die genre ''roman'' staan<ref group="lower-alpha">'n Groot deel van die kritiek verkies om nie die term ''roman'' vir hierdie soort Middeleeuse narratiewe werke te gebruik nie; in teorie sou almal van hulle behoort tot die genre wat in Engels ''romance'' genoem word. Daarom word daar verkies om na hulle te verwys met die generiese uitdrukking ''Boeke van...''</ref> (''[[Boek van die ridder Zifar]]''), hetsy in die vorm van versamelings verhale, soos in die geval van ''[[El conde Lucanor]]'' van [[don Juan Manuel]]. === Die genres van ''nie-fiksie'' === {{Hoofartikel|Literatuur van Alfonso X die Wyse}} Tot diep in die 13de eeu was die tale van geleerdheid Latyn, [[Arabiese taal|Arabies]] en [[Hebreeuse taal|Hebreeus]], waarin alles geskryf is wat met [[godsdiens]], [[geskiedenis]] en [[wetenskap]] te doen gehad het. Tydens die bewind van [[Ferdinand III van Kastilië]] (1217–1252) het Castiliaans geleidelik 'n geskrewe-literêre taal geword. [[Lêer:Libro de los Juegos, Alfonso X y su corte.jpg|thumb|300px|Alfonso X die Wyse]] Soos reeds hierbo aangedui, lê die oorsprong van die Castiliaanse literatuur in versvorm, en nie in prosa nie, omdat die tegniek vir die onderrig van die taal gebaseer was op die nabootsing van klassieke literêre tekste, wat in versvorm was. Later, toe die poëtiese tegnieke gevestig geraak het en hul uitdrukkingsmoontlikhede ten volle ontwikkel het (met die ''mester de clerecía''), is onderwerpe wat voorheen in versvorm geskryf is, na die formele domein van prosa oorgeplaas. Dit hou ook direk verband met die rypwording van die politieke en sosiale stelsel: prosa, wat moeiliker as vers is, het 'n groter vermoë om die verskillende logiese en dialektiese eenhede van menslike denke met mekaar in verband te bring. Die inhoud van die eerste werke wat in Castiliaanse prosa geskryf is, is dus hoofsaaklik van historiese aard en verskyn in die loop van die 12de eeu. Eerstens is daar die ''[[Navarrese kronieke|Corónicas]]'' (omstreeks 1186) van die [[Algemene Fuero van Navarra]], kort vertellings in die vorm van annale. Tweedens verskyn daar enkele bondige ''[[Toledaanse annale|Eerste Toledaanse annale]]'' (sterk deurspek met [[Mosarabisme|Mosarabismes]]). Daarna volg die ''[[Liber regum]]'' (omstreeks 1196–1209), oorspronklik in [[Navarrese Romaanse taal]]<ref>{{Cita publicación|url=|título=Die Navarrese Romaanse taal|apellidos={{v|González Ollé}}|nombre=Fernando|enlaceautor=Fernando González Ollé|fecha=1970|publicación=Revista de filología española|número=53|páginas=45–94|fechaacceso=2024-10-28|issn=0210-9174}}</ref> en aan die begin van die 13de eeu in Castiliaans vertaal.{{Harvnp|Rubio Tovar|1982 |p=16}} Daar is ook verskeie [[kontrak]]te en [[diploma]]s van private aard wat, deur Castiliaans te gebruik, die begripsprobleme weerspieël wat geskrewe Latyn veroorsaak het; iets wat sigbaar geword het in die voortdurende gebruik van glosses vanaf die 10de eeu. Gevolglik is daar vanaf die einde van die 12de eeu en om politieke redes regsnorme op skrif gestel in 'n taal wat vir die meerderheid verstaanbaar was: Castiliaans. Geleidelik het sekere narratiewe hulpmiddels in regstekste ontwikkel: byvoorbeeld die ''exempla'', oftewel kort illustratiewe verhale oor verskillende gevalle. Daarbenewens was vertalings baie belangrik vir die ontwikkeling van prosa in Castiliaans. Dit is deur die aartsbiskop [[Raimundo van Toledo|Raimundo]] in Toledo begin (met die sogenaamde ''[[Toledaanse Vertalerskool|vertalerskool]]''), aangesien dit 'n uiters voordelige taalkundige oefening was, onder meer om die sintaksis van Castiliaans meer buigsaam te maak. Nietemin is die belangrikste figuur van die Castiliaanse kultuur van hierdie tydperk Alfonso X; sy aktiwiteit {{Quote|as bevorderaar en beoefenaar van die wetenskappe en letterkunde is van buitengewone omvang, want sy naam verskyn aan die hoof van wetenskaplike verhandelings, regs- en wetlike werke, historiese versamelings en poëtiese komposisies, liries en narratief, oor liefde en spot, asook godsdienstige cantigas.|{{Harvtxt|Alvar|Mainer|Navarro|2005 |p=102}}}} Hy sowel as later sy seun [[Sancho IV van Kastilië en León|Sancho IV]] het as konings van [[Kastilië en León]] die samestelling van 'n aansienlike aantal werke van baie verskillende opstelagtige genres bevorder.<ref group="lower-alpha">Tog was alles aan die hof van koning Alfonso nie ''studie'' nie: ontspanning het byvoorbeeld literêre behandeling gekry in die ''[[Boek van speletjies|Boek van skaak, dobbelstene en tafelspeletjies]]''.</ref> ==== Historiografie ==== Dit is juis aan sy historiografiese werk dat Alfonso X sy grootste aansien te danke het; sy produksie op hierdie gebied bestaan uit twee titels: die ''Estoria de España'' en die ''General Estoria''. [[Lêer:El Victorial.jpg|thumb|250px|Titelblad van ''[[El Victorial]]'', manuskrip 17648 f.º 1r. [[Nasionale Biblioteek van Spanje]].]] {{Hoofartikel|Estoria de España}} {{Hoofartikel|General estoria}} Ander werke en outeurs wat met geskiedenis verband hou, is: ; Die ''[[Fazienda de Ultramar]]'': 'n Boek uit die eerste kwart van die 13de eeu wat 'n geografiese en historiese reisroete as gids vir pelgrims na [[Heilige Land]] vorm; ; Die ''[[Gran conquista de Ultramar]]'': 'n Verhaal wat 'n baie romanagtige kroniek bevat van die [[verowering van Jerusalem]] tydens die [[Eerste Kruistog]] en waarvan die eerste weergawe tussen 1291 en 1295 dateer; ; ''[[El Victorial]]'' of ''Kroniek van [[Pero Niño]]'': Geskryf deur sy vaandrig [[Gutierre Díez de Games]]; dit vertel van die heldedade van hierdie persoon, wat sy eie geskiedenis laat opteken; ; Die ''[[Ambassade na Tamorlan]]'': 'n Middeleeuse reisboek wat in 1406 deur [[Ruy González de Clavijo]] geskryf is, waarvan die inhoud 'n verslag is van die ambassade wat hierdie outeur saam met die Dominikaan [[Alfonso Páez de Santamaría]] na [[Samarkand]] aan die hof van koning [[Tamerlane]] onderneem het; ; [[Fernán Pérez de Guzmán]] (1378–1460): Neef van [[Pero López de Ayala]] en heer van Batres; hy is die eerste skrywer van portrette in die Castiliaanse literatuur, getiteld ''[[Generaciones y semblanzas]]'' (1450); dit bevat biografieë van vooraanstaande tydgenote of persone wat kort tevore geleef het; ; [[Hernando del Pulgar]] (omstreeks 1430–1492): Kroniekskrywer van [[Enrique IV van Kastilië|Enrique IV]] en van die [[Katolieke Konings]], wat nog 'n boek met portrette skryf: ''[[Claros varones de Castilla]]'', in navolging van die ''Generaciones y Semblanzas''. Die historiografie in die 14de eeu word veral deur [[Enrique de Villena]] (1384–1434) oorheers. Sy belangrikste teks is ''[[Los doce trabajos de Hércules (Enrique de Villena)|Los doce trabajos de Hércules]]'' (1417), wat aanvanklik in [[Katalaanse taal|Katalaans]] geskryf is. Dit is 'n komplekse werk waarin hy, met die vertrekpunt van die [[klassieke mitologie]] en deur middel van 'n interpretatiewe metode, sy siening van die samelewing van sy tyd uiteensit. Enrique de Villena se produksie het 'n vernuwing in die Spaanse prosa meegebring vanweë sy geleerdheid en die herstel van die latyniserende sintaksis — wat die Latynse sintaksis nageboots het. ==== Godsdienstige werke ==== Die Middeleeuse werke met godsdienstige inhoud dateer basies uit die 13de eeu, meer spesifiek dié wat voortgespruit het uit die [[Romaanse Bybels|vertaling van die Bybel in Romaanse tale]] en uit die opstel van ’n [[Prosa voor Alfonso X#Die didaktiese literatuur|didaktiese literatuur of kategismusse]]. ==== Didaktiese werke ==== Die werke wat op die onderrig van een of ander soort kennis gerig was, het eerstens gestalte gekry in die sogenaamde [[Middeleeuse wysheidsliteratuur in Spanje|wysheidsliteratuur]], wat gedurende die 13de eeu ontwikkel het in die vorm van versamelings van [[sentensie (literatuur)|sentensies]], hetsy oorspronklik, hetsy weergawes van oorspronklikes in [[Arabiese taal|Arabies]]. Binne die [[didaktiek]] moet ook die ''[[preek|preke]]'' ingesluit word, waarvan die tegniek, gegewe die oorheersende rol van geestelikes as literêre outeurs, ’n enorme invloed gehad het. Daar was twee soorte preke: die geleerde preke (in Latyn) en die volkspreke, in ’n Romaanse taal. Laasgenoemde, gegewe die soort gehoor waarvoor dit bedoel was (’n mengsel van leke en geleerdes), het ruim gebruik gemaak van middele soos die ''[[exemplum|exempla]]'' (illustratiewe verhale ontleen aan die Bybel en ander werklike of fiktiewe verhale met ’n moraliserende doel); benewens die ''exempla'' het die preke ook die ''[[sententiae]]'' gebruik, oftewel uitsprake van beroemde mense, wat hul oorsprong in die [[retoriek]] en die [[vroeë Christendom]] gehad het.{{Harvnp|Deyermond|1989|pp=114, 115, 176}} In die middel van die 13de eeu is moraliserende of didaktiese tekste uit Arabies vertaal. Hieronder was die ''[[Boek van die goeie spreuke]]'', die ''[[Goue woorde]]'', die ''[[Boek van die honderd hoofstukke]]'' en die ''[[Blomme van die filosofie]]''. In die 14de eeu is ook ’n besondere werk geskryf: die ''[[Morele spreuke]]'' (1355–1360) van die Joodse [[Santob van Carrión]]. Die spreuke is sterk met Joodse leerstellings verbind, is aan [[Petrus I van Kastilië]] opgedra en is geskryf in sewelettergrepige kwatryne of Alexandrynse distigons met interne rym; die inhoud daarvan verwoord ’n baie pessimistiese morele relativisme, gebaseer op die beskouing van die alledaagse lewe.{{Harvnp|Alvar|Mainer|Navarro|2005 |p=144}} Benewens hierdie versamelings van [[spreuk]]e het daar in die Middeleeue ook werke bestaan wat bestem was vir die opvoeding van prinse en jong adellikes. Tot hierdie tradisie behoort werke wat uit Arabies oorgedra is, soos ''[[Calila e Dimna]]'', die ''[[Barlaam en Josafat]]'' en die ''[[Sendebar]]'', wat hoewel hulle later as versamelings van verhale gelees is, oorspronklik as tekste vir die opvoeding van prinse bedoel was. Tot die '''didaktiese prosa''' behoort ook ’n verhandeling van [[Aartspriester van Talavera|Alfonso Martínez de Toledo]] (1398–1468), kapelaan van [[Johan II van Kastilië|Johan II]] en van Hendrik IV, getiteld ''El Arcipreste de Talavera'' of ''[[El Corbacho]]''. ==== Regs- en wetgewende werke ==== Die tekstuele praktyk wat met die reg verband hou, het sy eerste voorbeelde in Kastiliaans met die ''[[fuero|fuero's]]'' en die ''[[vestigingsbriewe]]'', dokumente met ’n spesifieke reikwydte in Kastilië en León wat enersyds bedoel was om die voorregte van elke nedersetting te versamel en andersyds wetgewing oor die herbevolking van die grensgebiede daar te stel. Die troonsbestyging van [[Ferdinand III van Kastilië|Ferdinand III]] het ’n strewe na verenigde wetgewing meegebring; die eerste stap was die vertaling van die ''[[Liber iudicum]]'': die ''[[Fuero juzgo]]'' is sodoende as ’n regswerk van verwysing vir die gebied wat onder sy bewind verower is, ingestel. Die tweede stap was reeds oorspronklik, in die sin dat ’n nuwe regskorpus begin is, die ''[[Setenario]]''. Alfonso X het op sy beurt nie net die ''Setenario'' voltooi nie, maar ook, met steun daarop, die ''[[Siete Partidas]]'' opgestel, ’n werk wat sy belangstelling weerspieël om hom in sy gebiede te laat geld. [[Lêer:Alfonso LJ 97V.jpg|duimnael|Die spel van astronomiese tabelle, uit die ''Boek van die spele''.]] {{Hoofartikel|Siete Partidas}} ==== Wetenskaplike werke ==== Die begrip van «die wetenskaplike» was in die Middeleeue baie wyd en het [[astronomie]], [[astrologie]], verhandelings oor die eienskappe van [[klip|klippe]] (''[[El lapidario]]''), [[Plant|plante]] en [[magie]] ingesluit. [[Literatuur van Alfonso X die Wyse|Alfonso X]] se belangstelling in [[astrologie]] het hom in kontak gebring met Joodse en Arabiese geleerdes, wie se Latynse vertalings hy benut het of van wie hy nuwe Romaanse weergawes laat maak het. Hiermee het hy tekste saamgestel soos die ''[[Boek van die kennis van astrologie]]'', ’n versameling verhandelings oor astronomiese onderwerpe, die ''[[Volledige boek oor die oordele van die sterre]]'', ’n verwerking van die verhandeling van [[Ali ibn ar-Rigal]] ([[Ali ben Ragel]]), of die ''[[Boek van die agtste sfeer]]''. Hy het ook verhandelings oor meetinstrumente en ''[[Alfonsynse tabelle|astronomiese tabelle]]'' geskryf, aangesien sy doel was om die toekoms te ontdek (''judisiêre astrologie''). Daarom het hy sy sterrewiggelaars geraadpleeg wanneer hy besluite geneem het, wat hom die agterdog en wantroue van geestelikes en intrigerende hofdienaars op die hals gehaal het. Hy het hom ook tot onderwerpe wat met [[magie]] verband hou, gewend, in sy ''Libro de las formas et de las imágenes'' of in sy gedeeltelik bewaarde weergawe van die Arabiese ''[[Picatrix]]''. == Notas == <references group="lower-alpha"/> == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Spaanse letterkunde]] * [[Letterkunde]] {{Spaanse letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spaanse letterkunde]] pwmg9147ws6tkzr09xvkkqc5n71wfvy 2964002 2964001 2026-08-31T11:58:34Z Interlingvisto 213611 /* Die genres van nie-fiksie */ 2964002 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Libro del caballero Zifar, f32r.JPG|280px|duimnael|''Boek van die Ridder Zifar'', f. 32r Parys. «De cómmo una leona llevó a Garfín, el fijo mayor del cavallero Zifar»]] '''Spaanse letterkunde in die Middeleeue''' bestaan uit die korpus literêre werke wat tussen die begin van die 13de en die einde van die 15de eeu in Oudspaans geskryf is. Tradisioneel word die eerste en laaste werke van hierdie tydperk beskou as onderskeidelik die ''[[Cantar de mio Cid]]'', 'n [[epos|epiese]] gedig waarvan die manuskrip uit 1207 dateer, en ''[[La Celestina]]'' (1499), 'n werk wat algemeen beskryf word as 'n oorgang tussen die [[Middeleeue]] en die [[Renaissance]]. Teen die einde van die 10de eeu het die tale wat in die [[Iberiese Skiereiland]] gepraat word ver van hul [[Latyn]]se oorsprong ontwikkel, en kan dit beslis as [[Romaanse tale|Romaans]] beskou word. Latynse tekste is nie meer verstaan nie, soos gesien kan word uit die [[Glos (teks)|glosse]] wat in manuskripte van [[Kastilië]] gebruik is om Latynse terme te verduidelik. Spaanse mondelinge literatuur het ongetwyfeld bestaan voordat Spaanse tekste geskryf is. Dit word getoon deur die feit dat verskillende skrywers in die tweede helfte van die 11de eeu, aan die einde van gedigte wat in [[Arabies]] of [[Hebreeus]] geskryf is, slotverse kon insluit wat in baie gevalle voorbeelde was van tradisionele lirieke in 'n Romaanse taal, dikwels Andalusiese romanse. Hierdie finale refreine staan bekend as kharjas (''jarchas'' in [[Spaans]]). == Inleiding: die genres van die Middeleeuse literatuur == === Die fiksiegenres === Die literêre komposisie in die Castiliaans (en, in die algemeen, in die Romaanse tale) is in sy beginfase in [[vers]]vorm geskep.{{Harvnp|Alvar|Mainer|Navarro|2005 |pp=22-24}} Daar is twee hoofredes vir hierdie feit: enersyds die aard daarvan as ''mondelinge volksliteratuur'' (wat die voordrag daarvan, dikwels met musikale begeleiding, behels het); andersyds het die skryf in [[prosa]] 'n tradisie in die gebruik van Castiliaans vereis (veral vir die ontwikkeling van die [[sintaksis]]) wat, gegewe die oorheersing van geleerde Latyn tot diep in die Middeleeue, eers in die 13de eeu kon ontstaan, toe [[Alfonso X]], ''die Wyse'', besluit het om Castiliaans 'n taal te maak wat gebruik is sowel vir sake van die koninkryksadministrasie,<ref group="lower-alpha">Die stadswette is byvoorbeeld in die loop van die 13de eeu van Latyn na Castiliaans oorgeskakel.</ref> as vir die samestelling van sy historiografiese werke en ander soorte werke.[[Lêer: European and Islamic musicians in 13th century playing stringed instruments.jpg |thumb|300px|[[Miniatuur]] van enkele [[minstreel]]e in die ''[[Cantigas de Santa María|Cantigas]]'' van [[Alfonso X die Wyse]].]] Die eerste genres wat dus oorweeg moet word, is die ''tradisionele liriek'' en die ''[[epiek]]'' (''[[heldedigte]]'' en ''romans''), wat, nadat hulle vanaf die 13de eeu op skrif gestel is, getuienis sou wees van mondelinge komposisies wat vroeër bestaan het; albei genres vorm wat die ''literatuur van die [[mester de juglaría]]'' genoem word, dit wil sê literatuur wat saamgestel is om voorgedra te word. Daarby moet ook die ''[[Spaanse Middeleeuse teater|primitiewe Castiliaanse teater]]'' in ag geneem word. Hierdie teater blyk terug te dateer tot die 11de eeu, in die vorm van opvoerings wat met godsdienstige temas verband hou. Dit is die geval met die eerste teaterteks in Castiliaans, die ''[[Opvoering van die Drie Konings]]'', waarvan die enigste afskrif uit die oorgangsjare tussen die 12de en 13de eeu dateer, en wat op grond van die taal in die middel van die 12de eeu gedateer kan word. Daarna, en tot by ''[[La Celestina]]'' (waarvan die toeskrywing aan die teatergenre omstrede is), is die voorbeelde van teater in Castiliaans altyd indirek, deur verwysings in ander werke. Wat die reeds geskrewe genres betref: aangesien die prestigetaal vir die geleerde (of hoflike) liriek gedurende die Middeleeue die [[Galicies-Portugese liriek|Galicies-Portugees]] was, het die geleerde liriek in Castiliaans eers teen die middel van die 14de eeu begin ontwikkel, met sy belangrikste figuur, [[Jorge Manrique]], in die 15de eeu. Wat prosa betref, {{Quote|die vroegste voorbeelde [van prosa] in Castiliaans of in 'n ander dialek wat daarmee verband hou, dateer uit die einde van die 12de eeu en uit die bewind van Ferdinand III (1217–1252); dit is historiese dokumente en kort regstekste.|{{Harvtxt|Pedraza Jiménez|Rodríguez Cáceres|2006 |p=31}}}} Nietemin is daar reeds in dieselfde 12de eeu, tydens die biskopsamp van [[Raimundo van Toledo|Raimundo]], bewyse dat daar tydens die vertaling van verskeie werke uit uiteenlopende genres ([[wiskunde]], [[astronomie]], [[geneeskunde]], [[filosofie]]...) na Latyn, in baie gevalle 'n tussenstap was waarin dit mondeling in Castiliaans vertaal is: eers van die oorspronklike taal na Castiliaans en daarna — wat van besondere belang is — van Castiliaans na Latyn; hierdie proses het veronderstel dat die Romaanse taal reeds ten volle ontwikkel was om abstrakte idees of gevorderde berekeninge uit te druk.{{Harvnp|Alvar|Mainer|Navarro|2005 |p=89}} Die volledige vestiging van Castiliaans as 'n geskrewe taal op alle vlakke het egter in die 13de eeu plaasgevind. Dit het enersyds die verskyning van die werke van die sogenaamde ''[[mester de clerecía]]'' moontlik gemaak (geleerde narratiewe poësie in versvorm: ''[[Wonderwerke van Ons Liewe Vrou]]'', deur [[Gonzalo de Berceo|Berceo]], en ''[[Boek van goeie liefde]]'', deur [[Juan Ruiz, aartspriester van Hita|Juan Ruiz]]) en andersyds, naas die werke van ''opstelagtige'' aard, die eerste narratiewe literêre werke in prosa: ''verhale'' wat aanvanklik vertalings/aanpassings was wat deur die werkswinkel van Alfonso X vervaardig is, en wat reeds in die 14de eeu in oorspronklike skeppings verander het (hoewel met 'n belangrike volksagtergrond), hetsy in die vorm van fiksie-avontuurverhale wat reeds naby aan die genre ''roman'' staan<ref group="lower-alpha">'n Groot deel van die kritiek verkies om nie die term ''roman'' vir hierdie soort Middeleeuse narratiewe werke te gebruik nie; in teorie sou almal van hulle behoort tot die genre wat in Engels ''romance'' genoem word. Daarom word daar verkies om na hulle te verwys met die generiese uitdrukking ''Boeke van...''</ref> (''[[Boek van die ridder Zifar]]''), hetsy in die vorm van versamelings verhale, soos in die geval van ''[[El conde Lucanor]]'' van [[don Juan Manuel]]. === Die genres van ''nie-fiksie'' === {{Hoofartikel|Literatuur van Alfonso X die Wyse}} Tot diep in die 13de eeu was die tale van geleerdheid Latyn, [[Arabiese taal|Arabies]] en [[Hebreeuse taal|Hebreeus]], waarin alles geskryf is wat met [[godsdiens]], [[geskiedenis]] en [[wetenskap]] te doen gehad het. Tydens die bewind van [[Ferdinand III van Kastilië]] (1217–1252) het Castiliaans geleidelik 'n geskrewe-literêre taal geword. [[Lêer:Libro de los Juegos, Alfonso X y su corte.jpg|thumb|300px|Alfonso X die Wyse]] Soos reeds hierbo aangedui, lê die oorsprong van die Castiliaanse literatuur in versvorm, en nie in prosa nie, omdat die tegniek vir die onderrig van die taal gebaseer was op die nabootsing van klassieke literêre tekste, wat in versvorm was. Later, toe die poëtiese tegnieke gevestig geraak het en hul uitdrukkingsmoontlikhede ten volle ontwikkel het (met die ''mester de clerecía''), is onderwerpe wat voorheen in versvorm geskryf is, na die formele domein van prosa oorgeplaas. Dit hou ook direk verband met die rypwording van die politieke en sosiale stelsel: prosa, wat moeiliker as vers is, het 'n groter vermoë om die verskillende logiese en dialektiese eenhede van menslike denke met mekaar in verband te bring. Die inhoud van die eerste werke wat in Castiliaanse prosa geskryf is, is dus hoofsaaklik van historiese aard en verskyn in die loop van die 12de eeu. Eerstens is daar die ''[[Navarrese kronieke|Corónicas]]'' (omstreeks 1186) van die [[Algemene Fuero van Navarra]], kort vertellings in die vorm van annale. Tweedens verskyn daar enkele bondige ''[[Toledaanse annale|Eerste Toledaanse annale]]'' (sterk deurspek met [[Mosarabisme|Mosarabismes]]). Daarna volg die ''[[Liber regum]]'' (omstreeks 1196–1209), oorspronklik in [[Navarrese Romaanse taal]]<ref>{{cite book|last=González Ollé|first=Fernando|authorlink=Fernando González Ollé|title=Die Navarrese Romaanse taal|date=1970|publisher=Revista de filología española|number=53|pages=45–94|issn=0210-9174|accessdate=2024-10-28}} ref> en aan die begin van die 13de eeu in Castiliaans vertaal.{{Harvnp|Rubio Tovar|1982 |p=16}} Daar is ook verskeie [[kontrak]]te en [[diploma]]s van private aard wat, deur Castiliaans te gebruik, die begripsprobleme weerspieël wat geskrewe Latyn veroorsaak het; iets wat sigbaar geword het in die voortdurende gebruik van glosses vanaf die 10de eeu. Gevolglik is daar vanaf die einde van die 12de eeu en om politieke redes regsnorme op skrif gestel in 'n taal wat vir die meerderheid verstaanbaar was: Castiliaans. Geleidelik het sekere narratiewe hulpmiddels in regstekste ontwikkel: byvoorbeeld die ''exempla'', oftewel kort illustratiewe verhale oor verskillende gevalle. Daarbenewens was vertalings baie belangrik vir die ontwikkeling van prosa in Castiliaans. Dit is deur die aartsbiskop [[Raimundo van Toledo|Raimundo]] in Toledo begin (met die sogenaamde ''[[Toledaanse Vertalerskool|vertalerskool]]''), aangesien dit 'n uiters voordelige taalkundige oefening was, onder meer om die sintaksis van Castiliaans meer buigsaam te maak. Nietemin is die belangrikste figuur van die Castiliaanse kultuur van hierdie tydperk Alfonso X; sy aktiwiteit {{Quote|as bevorderaar en beoefenaar van die wetenskappe en letterkunde is van buitengewone omvang, want sy naam verskyn aan die hoof van wetenskaplike verhandelings, regs- en wetlike werke, historiese versamelings en poëtiese komposisies, liries en narratief, oor liefde en spot, asook godsdienstige cantigas.|{{Harvtxt|Alvar|Mainer|Navarro|2005 |p=102}}}} Hy sowel as later sy seun [[Sancho IV van Kastilië en León|Sancho IV]] het as konings van [[Kastilië en León]] die samestelling van 'n aansienlike aantal werke van baie verskillende opstelagtige genres bevorder.<ref group="lower-alpha">Tog was alles aan die hof van koning Alfonso nie ''studie'' nie: ontspanning het byvoorbeeld literêre behandeling gekry in die ''[[Boek van speletjies|Boek van skaak, dobbelstene en tafelspeletjies]]''.</ref> ==== Historiografie ==== Dit is juis aan sy historiografiese werk dat Alfonso X sy grootste aansien te danke het; sy produksie op hierdie gebied bestaan uit twee titels: die ''Estoria de España'' en die ''General Estoria''. [[Lêer:El Victorial.jpg|thumb|250px|Titelblad van ''[[El Victorial]]'', manuskrip 17648 f.º 1r. [[Nasionale Biblioteek van Spanje]].]] {{Hoofartikel|Estoria de España}} {{Hoofartikel|General estoria}} Ander werke en outeurs wat met geskiedenis verband hou, is: ; Die ''[[Fazienda de Ultramar]]'': 'n Boek uit die eerste kwart van die 13de eeu wat 'n geografiese en historiese reisroete as gids vir pelgrims na [[Heilige Land]] vorm; ; Die ''[[Gran conquista de Ultramar]]'': 'n Verhaal wat 'n baie romanagtige kroniek bevat van die [[verowering van Jerusalem]] tydens die [[Eerste Kruistog]] en waarvan die eerste weergawe tussen 1291 en 1295 dateer; ; ''[[El Victorial]]'' of ''Kroniek van [[Pero Niño]]'': Geskryf deur sy vaandrig [[Gutierre Díez de Games]]; dit vertel van die heldedade van hierdie persoon, wat sy eie geskiedenis laat opteken; ; Die ''[[Ambassade na Tamorlan]]'': 'n Middeleeuse reisboek wat in 1406 deur [[Ruy González de Clavijo]] geskryf is, waarvan die inhoud 'n verslag is van die ambassade wat hierdie outeur saam met die Dominikaan [[Alfonso Páez de Santamaría]] na [[Samarkand]] aan die hof van koning [[Tamerlane]] onderneem het; ; [[Fernán Pérez de Guzmán]] (1378–1460): Neef van [[Pero López de Ayala]] en heer van Batres; hy is die eerste skrywer van portrette in die Castiliaanse literatuur, getiteld ''[[Generaciones y semblanzas]]'' (1450); dit bevat biografieë van vooraanstaande tydgenote of persone wat kort tevore geleef het; ; [[Hernando del Pulgar]] (omstreeks 1430–1492): Kroniekskrywer van [[Enrique IV van Kastilië|Enrique IV]] en van die [[Katolieke Konings]], wat nog 'n boek met portrette skryf: ''[[Claros varones de Castilla]]'', in navolging van die ''Generaciones y Semblanzas''. Die historiografie in die 14de eeu word veral deur [[Enrique de Villena]] (1384–1434) oorheers. Sy belangrikste teks is ''[[Los doce trabajos de Hércules (Enrique de Villena)|Los doce trabajos de Hércules]]'' (1417), wat aanvanklik in [[Katalaanse taal|Katalaans]] geskryf is. Dit is 'n komplekse werk waarin hy, met die vertrekpunt van die [[klassieke mitologie]] en deur middel van 'n interpretatiewe metode, sy siening van die samelewing van sy tyd uiteensit. Enrique de Villena se produksie het 'n vernuwing in die Spaanse prosa meegebring vanweë sy geleerdheid en die herstel van die latyniserende sintaksis — wat die Latynse sintaksis nageboots het. ==== Godsdienstige werke ==== Die Middeleeuse werke met godsdienstige inhoud dateer basies uit die 13de eeu, meer spesifiek dié wat voortgespruit het uit die [[Romaanse Bybels|vertaling van die Bybel in Romaanse tale]] en uit die opstel van ’n [[Prosa voor Alfonso X#Die didaktiese literatuur|didaktiese literatuur of kategismusse]]. ==== Didaktiese werke ==== Die werke wat op die onderrig van een of ander soort kennis gerig was, het eerstens gestalte gekry in die sogenaamde [[Middeleeuse wysheidsliteratuur in Spanje|wysheidsliteratuur]], wat gedurende die 13de eeu ontwikkel het in die vorm van versamelings van [[sentensie (literatuur)|sentensies]], hetsy oorspronklik, hetsy weergawes van oorspronklikes in [[Arabiese taal|Arabies]]. Binne die [[didaktiek]] moet ook die ''[[preek|preke]]'' ingesluit word, waarvan die tegniek, gegewe die oorheersende rol van geestelikes as literêre outeurs, ’n enorme invloed gehad het. Daar was twee soorte preke: die geleerde preke (in Latyn) en die volkspreke, in ’n Romaanse taal. Laasgenoemde, gegewe die soort gehoor waarvoor dit bedoel was (’n mengsel van leke en geleerdes), het ruim gebruik gemaak van middele soos die ''[[exemplum|exempla]]'' (illustratiewe verhale ontleen aan die Bybel en ander werklike of fiktiewe verhale met ’n moraliserende doel); benewens die ''exempla'' het die preke ook die ''[[sententiae]]'' gebruik, oftewel uitsprake van beroemde mense, wat hul oorsprong in die [[retoriek]] en die [[vroeë Christendom]] gehad het.{{Harvnp|Deyermond|1989|pp=114, 115, 176}} In die middel van die 13de eeu is moraliserende of didaktiese tekste uit Arabies vertaal. Hieronder was die ''[[Boek van die goeie spreuke]]'', die ''[[Goue woorde]]'', die ''[[Boek van die honderd hoofstukke]]'' en die ''[[Blomme van die filosofie]]''. In die 14de eeu is ook ’n besondere werk geskryf: die ''[[Morele spreuke]]'' (1355–1360) van die Joodse [[Santob van Carrión]]. Die spreuke is sterk met Joodse leerstellings verbind, is aan [[Petrus I van Kastilië]] opgedra en is geskryf in sewelettergrepige kwatryne of Alexandrynse distigons met interne rym; die inhoud daarvan verwoord ’n baie pessimistiese morele relativisme, gebaseer op die beskouing van die alledaagse lewe.{{Harvnp|Alvar|Mainer|Navarro|2005 |p=144}} Benewens hierdie versamelings van [[spreuk]]e het daar in die Middeleeue ook werke bestaan wat bestem was vir die opvoeding van prinse en jong adellikes. Tot hierdie tradisie behoort werke wat uit Arabies oorgedra is, soos ''[[Calila e Dimna]]'', die ''[[Barlaam en Josafat]]'' en die ''[[Sendebar]]'', wat hoewel hulle later as versamelings van verhale gelees is, oorspronklik as tekste vir die opvoeding van prinse bedoel was. Tot die '''didaktiese prosa''' behoort ook ’n verhandeling van [[Aartspriester van Talavera|Alfonso Martínez de Toledo]] (1398–1468), kapelaan van [[Johan II van Kastilië|Johan II]] en van Hendrik IV, getiteld ''El Arcipreste de Talavera'' of ''[[El Corbacho]]''. ==== Regs- en wetgewende werke ==== Die tekstuele praktyk wat met die reg verband hou, het sy eerste voorbeelde in Kastiliaans met die ''[[fuero|fuero's]]'' en die ''[[vestigingsbriewe]]'', dokumente met ’n spesifieke reikwydte in Kastilië en León wat enersyds bedoel was om die voorregte van elke nedersetting te versamel en andersyds wetgewing oor die herbevolking van die grensgebiede daar te stel. Die troonsbestyging van [[Ferdinand III van Kastilië|Ferdinand III]] het ’n strewe na verenigde wetgewing meegebring; die eerste stap was die vertaling van die ''[[Liber iudicum]]'': die ''[[Fuero juzgo]]'' is sodoende as ’n regswerk van verwysing vir die gebied wat onder sy bewind verower is, ingestel. Die tweede stap was reeds oorspronklik, in die sin dat ’n nuwe regskorpus begin is, die ''[[Setenario]]''. Alfonso X het op sy beurt nie net die ''Setenario'' voltooi nie, maar ook, met steun daarop, die ''[[Siete Partidas]]'' opgestel, ’n werk wat sy belangstelling weerspieël om hom in sy gebiede te laat geld. [[Lêer:Alfonso LJ 97V.jpg|duimnael|Die spel van astronomiese tabelle, uit die ''Boek van die spele''.]] {{Hoofartikel|Siete Partidas}} ==== Wetenskaplike werke ==== Die begrip van «die wetenskaplike» was in die Middeleeue baie wyd en het [[astronomie]], [[astrologie]], verhandelings oor die eienskappe van [[klip|klippe]] (''[[El lapidario]]''), [[Plant|plante]] en [[magie]] ingesluit. [[Literatuur van Alfonso X die Wyse|Alfonso X]] se belangstelling in [[astrologie]] het hom in kontak gebring met Joodse en Arabiese geleerdes, wie se Latynse vertalings hy benut het of van wie hy nuwe Romaanse weergawes laat maak het. Hiermee het hy tekste saamgestel soos die ''[[Boek van die kennis van astrologie]]'', ’n versameling verhandelings oor astronomiese onderwerpe, die ''[[Volledige boek oor die oordele van die sterre]]'', ’n verwerking van die verhandeling van [[Ali ibn ar-Rigal]] ([[Ali ben Ragel]]), of die ''[[Boek van die agtste sfeer]]''. Hy het ook verhandelings oor meetinstrumente en ''[[Alfonsynse tabelle|astronomiese tabelle]]'' geskryf, aangesien sy doel was om die toekoms te ontdek (''judisiêre astrologie''). Daarom het hy sy sterrewiggelaars geraadpleeg wanneer hy besluite geneem het, wat hom die agterdog en wantroue van geestelikes en intrigerende hofdienaars op die hals gehaal het. Hy het hom ook tot onderwerpe wat met [[magie]] verband hou, gewend, in sy ''Libro de las formas et de las imágenes'' of in sy gedeeltelik bewaarde weergawe van die Arabiese ''[[Picatrix]]''. == Notas == <references group="lower-alpha"/> == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Spaanse letterkunde]] * [[Letterkunde]] {{Spaanse letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spaanse letterkunde]] qkf2sdkqb6o0o3km99nxox4h2yunzxq 2964003 2964002 2026-08-31T11:58:58Z Interlingvisto 213611 /* Die genres van nie-fiksie */ 2964003 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Libro del caballero Zifar, f32r.JPG|280px|duimnael|''Boek van die Ridder Zifar'', f. 32r Parys. «De cómmo una leona llevó a Garfín, el fijo mayor del cavallero Zifar»]] '''Spaanse letterkunde in die Middeleeue''' bestaan uit die korpus literêre werke wat tussen die begin van die 13de en die einde van die 15de eeu in Oudspaans geskryf is. Tradisioneel word die eerste en laaste werke van hierdie tydperk beskou as onderskeidelik die ''[[Cantar de mio Cid]]'', 'n [[epos|epiese]] gedig waarvan die manuskrip uit 1207 dateer, en ''[[La Celestina]]'' (1499), 'n werk wat algemeen beskryf word as 'n oorgang tussen die [[Middeleeue]] en die [[Renaissance]]. Teen die einde van die 10de eeu het die tale wat in die [[Iberiese Skiereiland]] gepraat word ver van hul [[Latyn]]se oorsprong ontwikkel, en kan dit beslis as [[Romaanse tale|Romaans]] beskou word. Latynse tekste is nie meer verstaan nie, soos gesien kan word uit die [[Glos (teks)|glosse]] wat in manuskripte van [[Kastilië]] gebruik is om Latynse terme te verduidelik. Spaanse mondelinge literatuur het ongetwyfeld bestaan voordat Spaanse tekste geskryf is. Dit word getoon deur die feit dat verskillende skrywers in die tweede helfte van die 11de eeu, aan die einde van gedigte wat in [[Arabies]] of [[Hebreeus]] geskryf is, slotverse kon insluit wat in baie gevalle voorbeelde was van tradisionele lirieke in 'n Romaanse taal, dikwels Andalusiese romanse. Hierdie finale refreine staan bekend as kharjas (''jarchas'' in [[Spaans]]). == Inleiding: die genres van die Middeleeuse literatuur == === Die fiksiegenres === Die literêre komposisie in die Castiliaans (en, in die algemeen, in die Romaanse tale) is in sy beginfase in [[vers]]vorm geskep.{{Harvnp|Alvar|Mainer|Navarro|2005 |pp=22-24}} Daar is twee hoofredes vir hierdie feit: enersyds die aard daarvan as ''mondelinge volksliteratuur'' (wat die voordrag daarvan, dikwels met musikale begeleiding, behels het); andersyds het die skryf in [[prosa]] 'n tradisie in die gebruik van Castiliaans vereis (veral vir die ontwikkeling van die [[sintaksis]]) wat, gegewe die oorheersing van geleerde Latyn tot diep in die Middeleeue, eers in die 13de eeu kon ontstaan, toe [[Alfonso X]], ''die Wyse'', besluit het om Castiliaans 'n taal te maak wat gebruik is sowel vir sake van die koninkryksadministrasie,<ref group="lower-alpha">Die stadswette is byvoorbeeld in die loop van die 13de eeu van Latyn na Castiliaans oorgeskakel.</ref> as vir die samestelling van sy historiografiese werke en ander soorte werke.[[Lêer: European and Islamic musicians in 13th century playing stringed instruments.jpg |thumb|300px|[[Miniatuur]] van enkele [[minstreel]]e in die ''[[Cantigas de Santa María|Cantigas]]'' van [[Alfonso X die Wyse]].]] Die eerste genres wat dus oorweeg moet word, is die ''tradisionele liriek'' en die ''[[epiek]]'' (''[[heldedigte]]'' en ''romans''), wat, nadat hulle vanaf die 13de eeu op skrif gestel is, getuienis sou wees van mondelinge komposisies wat vroeër bestaan het; albei genres vorm wat die ''literatuur van die [[mester de juglaría]]'' genoem word, dit wil sê literatuur wat saamgestel is om voorgedra te word. Daarby moet ook die ''[[Spaanse Middeleeuse teater|primitiewe Castiliaanse teater]]'' in ag geneem word. Hierdie teater blyk terug te dateer tot die 11de eeu, in die vorm van opvoerings wat met godsdienstige temas verband hou. Dit is die geval met die eerste teaterteks in Castiliaans, die ''[[Opvoering van die Drie Konings]]'', waarvan die enigste afskrif uit die oorgangsjare tussen die 12de en 13de eeu dateer, en wat op grond van die taal in die middel van die 12de eeu gedateer kan word. Daarna, en tot by ''[[La Celestina]]'' (waarvan die toeskrywing aan die teatergenre omstrede is), is die voorbeelde van teater in Castiliaans altyd indirek, deur verwysings in ander werke. Wat die reeds geskrewe genres betref: aangesien die prestigetaal vir die geleerde (of hoflike) liriek gedurende die Middeleeue die [[Galicies-Portugese liriek|Galicies-Portugees]] was, het die geleerde liriek in Castiliaans eers teen die middel van die 14de eeu begin ontwikkel, met sy belangrikste figuur, [[Jorge Manrique]], in die 15de eeu. Wat prosa betref, {{Quote|die vroegste voorbeelde [van prosa] in Castiliaans of in 'n ander dialek wat daarmee verband hou, dateer uit die einde van die 12de eeu en uit die bewind van Ferdinand III (1217–1252); dit is historiese dokumente en kort regstekste.|{{Harvtxt|Pedraza Jiménez|Rodríguez Cáceres|2006 |p=31}}}} Nietemin is daar reeds in dieselfde 12de eeu, tydens die biskopsamp van [[Raimundo van Toledo|Raimundo]], bewyse dat daar tydens die vertaling van verskeie werke uit uiteenlopende genres ([[wiskunde]], [[astronomie]], [[geneeskunde]], [[filosofie]]...) na Latyn, in baie gevalle 'n tussenstap was waarin dit mondeling in Castiliaans vertaal is: eers van die oorspronklike taal na Castiliaans en daarna — wat van besondere belang is — van Castiliaans na Latyn; hierdie proses het veronderstel dat die Romaanse taal reeds ten volle ontwikkel was om abstrakte idees of gevorderde berekeninge uit te druk.{{Harvnp|Alvar|Mainer|Navarro|2005 |p=89}} Die volledige vestiging van Castiliaans as 'n geskrewe taal op alle vlakke het egter in die 13de eeu plaasgevind. Dit het enersyds die verskyning van die werke van die sogenaamde ''[[mester de clerecía]]'' moontlik gemaak (geleerde narratiewe poësie in versvorm: ''[[Wonderwerke van Ons Liewe Vrou]]'', deur [[Gonzalo de Berceo|Berceo]], en ''[[Boek van goeie liefde]]'', deur [[Juan Ruiz, aartspriester van Hita|Juan Ruiz]]) en andersyds, naas die werke van ''opstelagtige'' aard, die eerste narratiewe literêre werke in prosa: ''verhale'' wat aanvanklik vertalings/aanpassings was wat deur die werkswinkel van Alfonso X vervaardig is, en wat reeds in die 14de eeu in oorspronklike skeppings verander het (hoewel met 'n belangrike volksagtergrond), hetsy in die vorm van fiksie-avontuurverhale wat reeds naby aan die genre ''roman'' staan<ref group="lower-alpha">'n Groot deel van die kritiek verkies om nie die term ''roman'' vir hierdie soort Middeleeuse narratiewe werke te gebruik nie; in teorie sou almal van hulle behoort tot die genre wat in Engels ''romance'' genoem word. Daarom word daar verkies om na hulle te verwys met die generiese uitdrukking ''Boeke van...''</ref> (''[[Boek van die ridder Zifar]]''), hetsy in die vorm van versamelings verhale, soos in die geval van ''[[El conde Lucanor]]'' van [[don Juan Manuel]]. === Die genres van ''nie-fiksie'' === {{Hoofartikel|Literatuur van Alfonso X die Wyse}} Tot diep in die 13de eeu was die tale van geleerdheid Latyn, [[Arabiese taal|Arabies]] en [[Hebreeuse taal|Hebreeus]], waarin alles geskryf is wat met [[godsdiens]], [[geskiedenis]] en [[wetenskap]] te doen gehad het. Tydens die bewind van [[Ferdinand III van Kastilië]] (1217–1252) het Castiliaans geleidelik 'n geskrewe-literêre taal geword. [[Lêer:Libro de los Juegos, Alfonso X y su corte.jpg|thumb|300px|Alfonso X die Wyse]] Soos reeds hierbo aangedui, lê die oorsprong van die Castiliaanse literatuur in versvorm, en nie in prosa nie, omdat die tegniek vir die onderrig van die taal gebaseer was op die nabootsing van klassieke literêre tekste, wat in versvorm was. Later, toe die poëtiese tegnieke gevestig geraak het en hul uitdrukkingsmoontlikhede ten volle ontwikkel het (met die ''mester de clerecía''), is onderwerpe wat voorheen in versvorm geskryf is, na die formele domein van prosa oorgeplaas. Dit hou ook direk verband met die rypwording van die politieke en sosiale stelsel: prosa, wat moeiliker as vers is, het 'n groter vermoë om die verskillende logiese en dialektiese eenhede van menslike denke met mekaar in verband te bring. Die inhoud van die eerste werke wat in Castiliaanse prosa geskryf is, is dus hoofsaaklik van historiese aard en verskyn in die loop van die 12de eeu. Eerstens is daar die ''[[Navarrese kronieke|Corónicas]]'' (omstreeks 1186) van die [[Algemene Fuero van Navarra]], kort vertellings in die vorm van annale. Tweedens verskyn daar enkele bondige ''[[Toledaanse annale|Eerste Toledaanse annale]]'' (sterk deurspek met [[Mosarabisme|Mosarabismes]]). Daarna volg die ''[[Liber regum]]'' (omstreeks 1196–1209), oorspronklik in [[Navarrese Romaanse taal]]<ref>{{cite book|last=González Ollé|first=Fernando|authorlink=Fernando González Ollé|title=Die Navarrese Romaanse taal|date=1970|publisher=Revista de filología española|number=53|pages=45–94|issn=0210-9174|accessdate=2024-10-28}}</ref> en aan die begin van die 13de eeu in Castiliaans vertaal.{{Harvnp|Rubio Tovar|1982 |p=16}} Daar is ook verskeie [[kontrak]]te en [[diploma]]s van private aard wat, deur Castiliaans te gebruik, die begripsprobleme weerspieël wat geskrewe Latyn veroorsaak het; iets wat sigbaar geword het in die voortdurende gebruik van glosses vanaf die 10de eeu. Gevolglik is daar vanaf die einde van die 12de eeu en om politieke redes regsnorme op skrif gestel in 'n taal wat vir die meerderheid verstaanbaar was: Castiliaans. Geleidelik het sekere narratiewe hulpmiddels in regstekste ontwikkel: byvoorbeeld die ''exempla'', oftewel kort illustratiewe verhale oor verskillende gevalle. Daarbenewens was vertalings baie belangrik vir die ontwikkeling van prosa in Castiliaans. Dit is deur die aartsbiskop [[Raimundo van Toledo|Raimundo]] in Toledo begin (met die sogenaamde ''[[Toledaanse Vertalerskool|vertalerskool]]''), aangesien dit 'n uiters voordelige taalkundige oefening was, onder meer om die sintaksis van Castiliaans meer buigsaam te maak. Nietemin is die belangrikste figuur van die Castiliaanse kultuur van hierdie tydperk Alfonso X; sy aktiwiteit {{Quote|as bevorderaar en beoefenaar van die wetenskappe en letterkunde is van buitengewone omvang, want sy naam verskyn aan die hoof van wetenskaplike verhandelings, regs- en wetlike werke, historiese versamelings en poëtiese komposisies, liries en narratief, oor liefde en spot, asook godsdienstige cantigas.|{{Harvtxt|Alvar|Mainer|Navarro|2005 |p=102}}}} Hy sowel as later sy seun [[Sancho IV van Kastilië en León|Sancho IV]] het as konings van [[Kastilië en León]] die samestelling van 'n aansienlike aantal werke van baie verskillende opstelagtige genres bevorder.<ref group="lower-alpha">Tog was alles aan die hof van koning Alfonso nie ''studie'' nie: ontspanning het byvoorbeeld literêre behandeling gekry in die ''[[Boek van speletjies|Boek van skaak, dobbelstene en tafelspeletjies]]''.</ref> ==== Historiografie ==== Dit is juis aan sy historiografiese werk dat Alfonso X sy grootste aansien te danke het; sy produksie op hierdie gebied bestaan uit twee titels: die ''Estoria de España'' en die ''General Estoria''. [[Lêer:El Victorial.jpg|thumb|250px|Titelblad van ''[[El Victorial]]'', manuskrip 17648 f.º 1r. [[Nasionale Biblioteek van Spanje]].]] {{Hoofartikel|Estoria de España}} {{Hoofartikel|General estoria}} Ander werke en outeurs wat met geskiedenis verband hou, is: ; Die ''[[Fazienda de Ultramar]]'': 'n Boek uit die eerste kwart van die 13de eeu wat 'n geografiese en historiese reisroete as gids vir pelgrims na [[Heilige Land]] vorm; ; Die ''[[Gran conquista de Ultramar]]'': 'n Verhaal wat 'n baie romanagtige kroniek bevat van die [[verowering van Jerusalem]] tydens die [[Eerste Kruistog]] en waarvan die eerste weergawe tussen 1291 en 1295 dateer; ; ''[[El Victorial]]'' of ''Kroniek van [[Pero Niño]]'': Geskryf deur sy vaandrig [[Gutierre Díez de Games]]; dit vertel van die heldedade van hierdie persoon, wat sy eie geskiedenis laat opteken; ; Die ''[[Ambassade na Tamorlan]]'': 'n Middeleeuse reisboek wat in 1406 deur [[Ruy González de Clavijo]] geskryf is, waarvan die inhoud 'n verslag is van die ambassade wat hierdie outeur saam met die Dominikaan [[Alfonso Páez de Santamaría]] na [[Samarkand]] aan die hof van koning [[Tamerlane]] onderneem het; ; [[Fernán Pérez de Guzmán]] (1378–1460): Neef van [[Pero López de Ayala]] en heer van Batres; hy is die eerste skrywer van portrette in die Castiliaanse literatuur, getiteld ''[[Generaciones y semblanzas]]'' (1450); dit bevat biografieë van vooraanstaande tydgenote of persone wat kort tevore geleef het; ; [[Hernando del Pulgar]] (omstreeks 1430–1492): Kroniekskrywer van [[Enrique IV van Kastilië|Enrique IV]] en van die [[Katolieke Konings]], wat nog 'n boek met portrette skryf: ''[[Claros varones de Castilla]]'', in navolging van die ''Generaciones y Semblanzas''. Die historiografie in die 14de eeu word veral deur [[Enrique de Villena]] (1384–1434) oorheers. Sy belangrikste teks is ''[[Los doce trabajos de Hércules (Enrique de Villena)|Los doce trabajos de Hércules]]'' (1417), wat aanvanklik in [[Katalaanse taal|Katalaans]] geskryf is. Dit is 'n komplekse werk waarin hy, met die vertrekpunt van die [[klassieke mitologie]] en deur middel van 'n interpretatiewe metode, sy siening van die samelewing van sy tyd uiteensit. Enrique de Villena se produksie het 'n vernuwing in die Spaanse prosa meegebring vanweë sy geleerdheid en die herstel van die latyniserende sintaksis — wat die Latynse sintaksis nageboots het. ==== Godsdienstige werke ==== Die Middeleeuse werke met godsdienstige inhoud dateer basies uit die 13de eeu, meer spesifiek dié wat voortgespruit het uit die [[Romaanse Bybels|vertaling van die Bybel in Romaanse tale]] en uit die opstel van ’n [[Prosa voor Alfonso X#Die didaktiese literatuur|didaktiese literatuur of kategismusse]]. ==== Didaktiese werke ==== Die werke wat op die onderrig van een of ander soort kennis gerig was, het eerstens gestalte gekry in die sogenaamde [[Middeleeuse wysheidsliteratuur in Spanje|wysheidsliteratuur]], wat gedurende die 13de eeu ontwikkel het in die vorm van versamelings van [[sentensie (literatuur)|sentensies]], hetsy oorspronklik, hetsy weergawes van oorspronklikes in [[Arabiese taal|Arabies]]. Binne die [[didaktiek]] moet ook die ''[[preek|preke]]'' ingesluit word, waarvan die tegniek, gegewe die oorheersende rol van geestelikes as literêre outeurs, ’n enorme invloed gehad het. Daar was twee soorte preke: die geleerde preke (in Latyn) en die volkspreke, in ’n Romaanse taal. Laasgenoemde, gegewe die soort gehoor waarvoor dit bedoel was (’n mengsel van leke en geleerdes), het ruim gebruik gemaak van middele soos die ''[[exemplum|exempla]]'' (illustratiewe verhale ontleen aan die Bybel en ander werklike of fiktiewe verhale met ’n moraliserende doel); benewens die ''exempla'' het die preke ook die ''[[sententiae]]'' gebruik, oftewel uitsprake van beroemde mense, wat hul oorsprong in die [[retoriek]] en die [[vroeë Christendom]] gehad het.{{Harvnp|Deyermond|1989|pp=114, 115, 176}} In die middel van die 13de eeu is moraliserende of didaktiese tekste uit Arabies vertaal. Hieronder was die ''[[Boek van die goeie spreuke]]'', die ''[[Goue woorde]]'', die ''[[Boek van die honderd hoofstukke]]'' en die ''[[Blomme van die filosofie]]''. In die 14de eeu is ook ’n besondere werk geskryf: die ''[[Morele spreuke]]'' (1355–1360) van die Joodse [[Santob van Carrión]]. Die spreuke is sterk met Joodse leerstellings verbind, is aan [[Petrus I van Kastilië]] opgedra en is geskryf in sewelettergrepige kwatryne of Alexandrynse distigons met interne rym; die inhoud daarvan verwoord ’n baie pessimistiese morele relativisme, gebaseer op die beskouing van die alledaagse lewe.{{Harvnp|Alvar|Mainer|Navarro|2005 |p=144}} Benewens hierdie versamelings van [[spreuk]]e het daar in die Middeleeue ook werke bestaan wat bestem was vir die opvoeding van prinse en jong adellikes. Tot hierdie tradisie behoort werke wat uit Arabies oorgedra is, soos ''[[Calila e Dimna]]'', die ''[[Barlaam en Josafat]]'' en die ''[[Sendebar]]'', wat hoewel hulle later as versamelings van verhale gelees is, oorspronklik as tekste vir die opvoeding van prinse bedoel was. Tot die '''didaktiese prosa''' behoort ook ’n verhandeling van [[Aartspriester van Talavera|Alfonso Martínez de Toledo]] (1398–1468), kapelaan van [[Johan II van Kastilië|Johan II]] en van Hendrik IV, getiteld ''El Arcipreste de Talavera'' of ''[[El Corbacho]]''. ==== Regs- en wetgewende werke ==== Die tekstuele praktyk wat met die reg verband hou, het sy eerste voorbeelde in Kastiliaans met die ''[[fuero|fuero's]]'' en die ''[[vestigingsbriewe]]'', dokumente met ’n spesifieke reikwydte in Kastilië en León wat enersyds bedoel was om die voorregte van elke nedersetting te versamel en andersyds wetgewing oor die herbevolking van die grensgebiede daar te stel. Die troonsbestyging van [[Ferdinand III van Kastilië|Ferdinand III]] het ’n strewe na verenigde wetgewing meegebring; die eerste stap was die vertaling van die ''[[Liber iudicum]]'': die ''[[Fuero juzgo]]'' is sodoende as ’n regswerk van verwysing vir die gebied wat onder sy bewind verower is, ingestel. Die tweede stap was reeds oorspronklik, in die sin dat ’n nuwe regskorpus begin is, die ''[[Setenario]]''. Alfonso X het op sy beurt nie net die ''Setenario'' voltooi nie, maar ook, met steun daarop, die ''[[Siete Partidas]]'' opgestel, ’n werk wat sy belangstelling weerspieël om hom in sy gebiede te laat geld. [[Lêer:Alfonso LJ 97V.jpg|duimnael|Die spel van astronomiese tabelle, uit die ''Boek van die spele''.]] {{Hoofartikel|Siete Partidas}} ==== Wetenskaplike werke ==== Die begrip van «die wetenskaplike» was in die Middeleeue baie wyd en het [[astronomie]], [[astrologie]], verhandelings oor die eienskappe van [[klip|klippe]] (''[[El lapidario]]''), [[Plant|plante]] en [[magie]] ingesluit. [[Literatuur van Alfonso X die Wyse|Alfonso X]] se belangstelling in [[astrologie]] het hom in kontak gebring met Joodse en Arabiese geleerdes, wie se Latynse vertalings hy benut het of van wie hy nuwe Romaanse weergawes laat maak het. Hiermee het hy tekste saamgestel soos die ''[[Boek van die kennis van astrologie]]'', ’n versameling verhandelings oor astronomiese onderwerpe, die ''[[Volledige boek oor die oordele van die sterre]]'', ’n verwerking van die verhandeling van [[Ali ibn ar-Rigal]] ([[Ali ben Ragel]]), of die ''[[Boek van die agtste sfeer]]''. Hy het ook verhandelings oor meetinstrumente en ''[[Alfonsynse tabelle|astronomiese tabelle]]'' geskryf, aangesien sy doel was om die toekoms te ontdek (''judisiêre astrologie''). Daarom het hy sy sterrewiggelaars geraadpleeg wanneer hy besluite geneem het, wat hom die agterdog en wantroue van geestelikes en intrigerende hofdienaars op die hals gehaal het. Hy het hom ook tot onderwerpe wat met [[magie]] verband hou, gewend, in sy ''Libro de las formas et de las imágenes'' of in sy gedeeltelik bewaarde weergawe van die Arabiese ''[[Picatrix]]''. == Notas == <references group="lower-alpha"/> == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Spaanse letterkunde]] * [[Letterkunde]] {{Spaanse letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spaanse letterkunde]] hnzoxr5hr6fz04z0cmi98zevjw9dw9m 0 420652 2963808 2963759 2026-08-30T15:46:50Z Interlingvisto 213611 2963808 wikitext text/x-wiki Die term '''Spaanse literatuur van Realisme''' sluit werke in wat deel uitmaak van 'n literêre beweging wat deel is van [[Realisme (kunste)|Realisme]], 'n kulturele beweging wat in die middel van die 19de eeu in [[Europa]] bevorder is deur die neigings van die romantiese beweging te ondermyn. Dit is 'n stroom uit [[Frankryk]] wat omstreeks 1850 kieme ontwikkel het wat reeds in die [[Romantiek]] bestaan ​​het, veral ''costumbrismo''. Romantiese idees sou bietjie vir bietjie oplos en 'n reaksie sou begin teen "kuns ter wille van kuns" wat die onafhanklikheid of outonomie van die werk van die werklikheid verkondig het; Die blik van sommige was moeg vir die verbeeldingryke en skilderagtige, en het probeer om mense, die samelewing en hedendaagse optrede objektief waar te neem. Die doel daarvan was om 'n portret van die samelewing aan te bied. Die vernaamste voorlopers was [[Honoré de Balzac]] (1799-1850) wat met werke soos ''[[Die Menslike Komedie]]'' 'n morele en sosiale doel aan die roman afgedwing het. [[Stendhal]] (1783-1842) het eweneens die sentimentaliserende onderwerpe van romantiek en sy voorkeur vir heldhaftige en verhewe karakters aangeval deur sy romans ''Rooi en Swart'' en ''La Chartreuse de Parme'', waarin "Die roman is 'n spieël wat ons in die pad steek", 'n frase wat terloops herinner aan [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] oor komedie, waarvan hy gesê het dat "dit by elke stap 'n spieël voor ons plaas, waar ons die handelinge van die menslike lewe aanskoulik sien, hierdie doel byna uitsluitlik besef." baie gou het, by sommige skrywers, tot [[Naturalisme (toneelkuns)|Naturalisme]] gelei. Die term "realis" is vir die eerste keer in 1850 gebruik, met verwysing na die skildery van Gustave Courbet, Honoré Daumier en Jean-François Millet, maar is later uitgebrei na die res van die kunste. In die letterkunde is die roman hoofsaaklik weerspieël. Miskien is een van die redes vir die gewilde sukses van die romans te vinde in hul publikasie in die koerante van die tyd. Die redaksie het die roman in paaiemente gebruik om die publiek te dwing om daagliks die koerant te koop. Die houding van die realistiese skrywer is analities en krities, en hy bly gewoonlik afsydig van wat hy vertel. Die hoofromans van die 19de eeu was sosiaal van aard, en skrywers is as "geskiedkundiges van die hede" beskou. Daar moet egter nie vergeet word dat romantiese neigings bly voortbestaan ​​het of dat ander ontwikkel het wat teen Realisme gereageer het nie. == Historiese konteks == Gedurende die 19de eeu het [[Spanje]] een van die onstuimigste tydperke in sy geskiedenis beleef. Die eeu het begin met die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] teen [[Frankryk]] en is afgesluit met die [[Spaans-Amerikaanse Oorlog]] en die Ramp van 1898, wat die verlies van [[Kuba]] in [[Amerika]] en [[Filippyne]] in [[Asië]] beteken het. Die Bourbon-dinastie is, ná die regerings van [[Ferdinand VII van Spanje|Ferdinand VII]] (1814–1833) en [[Isabella II van Spanje|Isabella II]] (1833–1868), deur die revolusie van laasgenoemde jaar, ''[[Revolusie van 1868|La Gloriosa]]'', omvergewerp. Die [[Voorlopige Regering van 1868–1871|Voorlopige Regering]] (1869–1871) en die kort bewind van [[Amadeo I van Spanje|Amadeo van Savoye]] (1871–1873) het gevolg. Daarna het die kort tydperk van die [[Eerste Spaanse Republiek|Eerste Republiek]] (1873–1874) aangebreek, gevolg deur die staatshoofskap van [[Francisco Serrano y Domínguez|Serrano]] (1874) en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]] onder [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]] (1875–1885), seun van [[Isabella II van Spanje|Isabella II]], ná die staatsgreep van [[Arsenio Martínez-Campos Antón|Martínez Campos]]. Ná die koning se dood het sy tweede vrou, [[Maria Christina van Oostenryk|Maria Christina]], tot 1902 as regentes opgetree, die jaar waarin haar seun [[Alfonso XIII van Spanje|Alfonso XIII]] begin regeer het. == Literêre kenmerke van die Realisme == [[Lêer:Honoré Daumier 034.jpg|thumb|195px|left|''Die derdeklaswa'', deur die realistiese skilder [[Honoré Daumier]].]] In Spanje was die beste literêre produk van die tweede helfte van die 19e eeu die [[roman]], wat op sy beurt die gevolg was van die internasionale bloei van die genre in daardie tyd as uitdrukking van die opkoms van die middelklas of [[bourgeoisie]] wat deur opeenvolgende revolusies (1789, 1820, 1830, [[Revolusie van 1848|1848]]) die politieke mag verower het. Die waardes en bekommernisse van die burgerlike klas word soos in ’n spieël in die literatuur van die Realisme weerspieël: [[individualisme]], materialisme, die begeerte na sosiale opgang en waardering vir die alledaagse en onveranderlike. Die temas van die literêre Realisme is hoofsaaklik die kontras tussen tradisionele en landelike waardes en moderne en stedelike waardes, of die trek van die platteland na die stad en die sosiale en morele kontraste wat dit veroorsaak; die stryd om sosiale opgang en morele en ekonomiese sukses; en die onbevredigde posisie van die vrou wat reeds die reg op elementêre onderwys het, maar nie toegang tot die arbeidswêreld en die burgerlike onafhanklikheid en individualisme kan verkry nie (waarmee die tipiese tema van die 19de-eeuse [[owerspel]] en die feuilletonagtige en sentimentele fantasie as ’n vorm van ontvlugting, die sogenaamde [[bovarisme]], na vore kom). Daar is twee strominge binne die Realisme: die progressiewe en die konserwatiewe. Die realistiese roman van hierdie tydperk word gekenmerk deur: * '''Objektiewe beskouing van die werklikheid''' deur middel van '''direkte waarneming''' van gebruike of sielkundige karaktertrekke. Enige subjektiewe aspek, fantastiese gebeure en enige gevoel wat van die werklikheid afwyk, word uitgeskakel: "Die roman is die beeld van die lewe" (Galdós), "’n artistieke kopie van die werklikheid" (''Clarín''). * '''Verdediging van ’n tesis''': die vertellers skryf hul werke deur die werklikheid vanuit hul morele opvatting te benader (die sogenaamde [[tesisroman]]). Om dit beter uit te druk, ondersoek hulle die burgerlike individualisme deur middel van die sogenaamde '''[[Verteller #Derdepersoonsverteller|alomteenwoordige verteller]]''', en verken hulle die sielkunde van hul karakters. Die verdediging van ’n tesis hou egter die gevaar van [[manicheïsme]] in en kan die objektiwiteit van die roman in gevaar stel. * '''Temas wat na aan die leser is''': huwelikskonflikte, ontrouheid, verdediging van ideale, sosiale en ekonomiese probleme, ens., maar gefokus op die middelklas of bourgeoisie: slegs die naturalisme sal werklik nader aan die proletariaat en die laer klasse beweeg. * Die '''alledaagse en volkstaal''' verkry groot belang, aangesien dit die karakters in hul werklike omgewing plaas. Die spreektaal van die tydperk word sonder akademisme weergegee, selfs met dialektiese kenmerke, maar die prosa is wel akademies: dit is streng opgebou met lang periodes waarin ondergeskikte konstruksies volop voorkom en die sogenaamde "bladsygehalte". * ’n Oorvloed van '''gedetailleerde beskrywings''', as gevolg van die ontwikkeling van die [[fotografie]] en die "dokumentêre" beskouing van die roman onder invloed van die [[positivisme]], aangesien realistiese skrywers die omgewings, kleredrag, gespreksonderwerpe, werksaamhede, voedsel en voorkoms van hul karakters noukeurig waarneem en aanteken, met die doel om die lewe en samelewing van hul tyd tot in die fynste besonderhede vir die toekoms weer te gee. * '''Voorkeur vir burgerlike karakters''', uit die middelklas, alledaags, bekend en naby, eerder as die [[held]]e en rebelle en die eksotiese [[mite]]s van die romantiek. == Voorrealisme, Realisme en Naturalisme in Spanje == Voordat realisme as ’n algemene estetika in die Spaanse narratief aanvaar is, was daar ’n tydperk waarin dit begin sigbaar word het deur die romantiese [[kostumbrisme]], waarvan die beskrywende metode oorgeneem is, en die laaste vorme van ’n gebalanseerde en burgerlike [[neoklassisisme]], waarvan die taal en die opvoedkundige of moraliserende strewe oorgeneem is. [[Eugenio de Tapia]] (1776–1860), met die merkwaardige roman ''Los cortesanos y la revolución'' (1838–1839, 2 dele), wat te midde van die triomf van die romantiese estetika gedruk is, word deur [[Juan Ignacio Ferreras]] as "die eerste realis in tyd" beskou; eers in 1849 sou die Spaanse vertaling van ''La gaviota'' deur Cecilia Böhl de Faber, "[[Fernán Caballero]]" (1796–1877), en die verskeie romans en verhale van [[Pedro Antonio de Alarcón]] (1833–1891) verskyn. Hy sluit die drietal van hierdie fase van voorrealisme of realisme met romantiese elemente af. In [[Spanje]] het realisme vanaf 1870 (die jaar van ''[[La fontana de oro]]'' deur [[Benito Pérez Galdós]]) besonder maklik ingang gevind, aangesien daar reeds ’n voorgeskiedenis in die [[pikarese roman|pikarese romans]] en ''[[Don Quichot]]'' was. Die kritikus [[Manuel de la Revilla]] het die estetika van [[Honoré Balzac]] verdedig, wat in Frankryk deur die tydskrif ''Le Réalisme'' (1856–1857), onder redaksie van [[Louis Edmond Duranty]] en [[Jules Assezat]], voorgestaan is; in hierdie tydskrif word ’n historiese bewustheid van sosiale onreg en die industriële en wetenskaplike revolusie ontwikkel, maar die Christendom en die monargie word ook gekritiseer, faktore wat tot die verwerping daarvan gelei het.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Rosado|naam1=Miguel|titel=El realismo y Benito Pérez Galdós|url=http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|werk=Historia de la literatura hispánica|uitgewer=Spanisharts|toegangsdatum=19 de enero de 2020|argiefdatum=27 de diciembre de 2019|argiefurl=https://web.archive.org/web/20191227141633/http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|deadurl=yes}}</ref> Dit het sy grootste bloeityd in die tweede helfte van die 19de eeu bereik (Juan Valera, [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]]), hoewel dit nie die strengheid bereik het van die kanons wat deur die skool van [[Honoré Balzac]] vasgestel is nie. * By Galdós vanaf ''[[La desheredada]]'' (1881), en later by [[Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Vicente Blasco Ibáñez]], is daar duidelike naturalistiese invloede, maar sonder die wetenskaplike en eksperimentele grondslag wat [[Émile Zola]] aan sy werke wou gee. Hulle deel slegs die gees van stryd teen die konserwatiewe ideologie en, in baie gevalle, hul ondermynende gedrag; ander skrywers van hierdie tweede generasie het verkies om nie hierdie estetika te aanvaar nie, soos [[Armando Palacio Valdés]] of [[Luis Coloma]]. * Die realistiese roman weerspieël oor die algemeen streekgebonde omgewings, soos Pereda in [[Kantabrië]], Juan Valera in [[Andalusië]], ''Clarín'' in [[Prinsdom Asturië|Asturië]], ens. Benito Pérez Galdós is ’n uitsondering, aangesien hy verkies om sy werke in die stedelike ruimte van [[Madrid]] te laat afspeel. Die naturalisme in [[Spanje]] het ook sy teenstanders gehad en groot polemieke het ontstaan. Onder die teenstanders was [[Pedro Antonio de Alarcón]] en [[José María de Pereda]], wat dit selfs as «immoreel» bestempel het. Die vurigste verdedigers daarvan was [[Benito Pérez Galdós]] en [[Emilia Pardo Bazán]]. Die felste kontroversie het vanaf 1883 plaasgevind, na aanleiding van die publikasie van ''La cuestión palpitante'' deur die gravin Emilia Pardo Bazán, ’n voorstander van naturalisme met Katolieke morele waardes. Hierdie generasie bestaan uit ’n nuwe reeks skrywers. Die tydperk van die grootste oorvleueling tussen hierdie generasies het in die 1880's plaasgevind. In hierdie dekade was [[Pedro Antonio de Alarcón]], [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]], [[Juan Valera]], [[Leopoldo Alas (Clarín)|Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Armando Palacio Valdés]] gelyktydig aktief. Skrywers wat minder aandag van die kritiek ontvang het, is [[Jacinto Octavio Picón]] (1852–1923) en [[José Ortega Munilla]] (1856–1922). Die kenmerke wat hierdie groep definieer, is ’n kritiese klassebewustheid en ’n sekere aanvanklike optimisme wat later in pessimisme sou verander ná die geringe of geen vrugte van die [[Revolusie van 1868|revolusie van 1868]]. Op individuele vlak vertoon elkeen ’n eie styl of ’n tradisionele (Pereda, Palacio Valdés, Alarcón, Pardo Bazán) of progressiewe (Galdós, Clarín) neiging. Van al die skrywers in hierdie groep is Alarcón die enigste een wat sommige eienskappe vertoon wat van die romantiek geërf is, veral die meer romantiese [[kostumbrisme]]. Hierdie invloed is duidelik sigbaar in ''Cuentos amatorios'' (1881), ''Historias nacionales'' (1881) en ''Narraciones inverosímiles'' (1881). Tot die radikale naturalisme behoort reeds [[Eduardo López Bago]] (1853–1931), sy vriend [[Alejandro Sawa]] (1862–1909), [[Rafael Vega Armentero]] (1852–1893), [[Ricardo Macías Picavea]] (1847–1899), [[José María Mateu Aybar]] (1847–1929), [[José Zahonero]] (1853–1931), [[Alfonso Pérez Gómez Nieva]] (1859–1931), [[Manuel Martínez Barrionuevo]] (1857–1917) en [[Silverio Lanza]], onder vele ander. == Die Naturalisme == [[Lêer:Edouard Manet 049.jpg|thumb|Émile Zola uitgebeeld deur Manet]] {{AP|Naturalisme}} Hierdie literêre stroming het in [[Frankryk]] ontstaan en sy belangrikste verteenwoordiger was [[Émile Zola]] (1840–1902). Dit put uit die positivistiese filosofie van [[Auguste Comte]] (1798–1857), die metodes van die fisioloog [[Claude Bernard]] (1813–1878) en verskeie van die bepalende prestasies van die moderne gees: die [[demokrasie]], die eksperimentele metodes ([[Claude Bernard]]) en die teorieë oor oorerwing ([[Charles Darwin]]). Op hierdie manier soek Zola die rede vir sosiale probleme in die omgewing, en dié van individue in biologiese oorerwing. Die [[Naturalisme (literatuur)|Naturalisme]] neem dus ’n [[materialisme|materialistiese]] en [[determinisme|deterministiese]] opvatting van mense aan; hulle is nie moreel verantwoordelik nie, want hulle is die resultaat van die omgewing wat hulle omring en van oorerwing. As die realistiese skrywer bewus is van wat gebeur, tree die naturalistiese skrywer op soos ’n ondersoekregter wat die agtergrond en oorsake ondersoek. Zola het ’n [[Sosialisme|sosialistiese]] ideologie gehad, en in sy werke kom talle karakters soos alkoholiste, kranksinniges en psigopate voor. Die teks waarin die naturalistiese teorie wat deur Zola bedink is, uiteengesit word, is ''La novela experimental'' (1880). In hierdie teks oor literêre kritiek voer hy aan dat die romanskrywer ’n waarnemer en eksperimenteerder is. Vanuit die oogpunt van die waarnemer bied die skrywer die feite aan soos hy dit waargeneem het, bepaal hy die terrein waarop die karakters sal beweeg en waarop die gebeure sal ontwikkel. Vanuit die oogpunt van die eksperimenteerder stel die romanskrywer die eksperiment in, dit wil sê, hy plaas die karakters in ’n bepaalde verhaal om daarin te toon dat die opeenvolging van gebeure dié sal wees wat deur die determinisme van die verskynsels wat bestudeer word, vereis word. In Spanje het dit, weens die teenstrydighede tussen die naturalistiese teorieë en godsdienstige oortuigings, min weerklank gevind, en het die kritiek selfs begin vra of hierdie beweging inderdaad in die streng sin van die woord bestaan het. [[Emilia Pardo Bazán]] behandel dit self in haar artikel ''La cuestión palpitante'', waarin sy haarself wel as deel van hierdie skool beskou het. Passasies van skrywers soos [[Benito Pérez Galdós]] is ook as naturalisties beskou, maar die meerderheid het dit uitdruklik verwerp. Wanneer daar oor Spaanse naturalisme gepraat word, is die grens met die realisme nie duidelik nie en, aangesien die Franse teorieë nie oorgeneem is nie, is dit nie maklik om die twee bewegings behoorlik van mekaar te onderskei nie. == Die roman: belangrikste skrywers == === Juan Valera === {{AP|Juan Valera}} Juan Valera y Alcalá-Galiano ([[Cabra (Córdoba)|Cabra]] ([[provinsie Córdoba (Spanje)|Córdoba]]), 18 Oktober 1824 – [[Madrid]], 18 April 1905) het aan ’n [[aristokrasie|aristokratiese]] familie behoort. Hy het [[diplomaat|diplomatieke]] sendings in verskeie lande vervul en belangrike politieke ampte beklee. Hy het omstreeks vyftigjarige ouderdom sy loopbaan as romanskrywer begin. In sy laaste jare was hy die slagoffer van progressiewe blindheid. [[Lêer:Juan Valera.jpg|thumb|left|Juan Valera.]] Van die begin af was Valera gekant teen sowel die [[Romantiek]], weens die uiterstes daarvan, as die [[Literêre Realisme|Realisme]], omdat dit hom verhinder het om sy verbeelding ten volle te ontwikkel. Hy het slegs ’n realistiese houding ingeneem toe hy werklike omgewings (soos sy geboortestreek Andalusië) en geloofwaardige karakters gekies het, hoewel hy die minder aantreklike aspekte van die werklikheid verwerp het, wat juis in die smaak van die naturaliste en sommige realiste was. Sy belangrikheid lê in sy romans; die eerste hiervan is ''[[Pepita Jiménez]]'' (1874), wat grotendeels in die vorm van ’n brief geskryf is. In hierdie werk word die verhaal vertel van ’n weduwee wat met die vader van ’n seminaris ooreenkom om hom van sy valse roeping af weg te hou. Ander belangrike werke is ''Doña Luz'' (waarin kwessies rondom godsdienstige roeping behandel word) en ''Juanita la Larga''. Hierdie tweede roman vertel van die liefdesverhouding tussen don Paco, ’n vyftiger, en die hoofkarakter, wat hom deur middel van ’n eerbare huwelik wil verlos. Juan Valera was polities liberaal en [[Godsdienstige skeptisisme|skepties]] wat [[religie|godsdiens]] betref. Hy het ’n eenvoudige, maar nie vulgêre, literêre taal gebruik nie. Ná sy dood het die skrywers van die [[Generasie van '98|Generasie van 98]] diep respek vir hom betoon. Vandag beskou ’n groot deel van die kritiek hom as die beste prosaskrywer van die {{eeu|XIX||s}}, hoewel die skeppende meerderwaardigheid van [[Benito Pérez Galdós|Galdós]] erken word. === José María de Pereda === [[Lêer:JMPereda.jpg|thumb|José María de Pereda.]] {{AP|José María de Pereda}} José María de Pereda is in 1833 in [[Polanco (Cantabrië)|Polanco]] ([[provinsie Santander (Spanje)|provinsie Santander]], die huidige [[Cantabrië]]) gebore. Hy het uit ’n [[hidalgo (adel)|adellike]] familie gekom, baie in die buiteland gereis en was ’n [[afgevaardigde]] en [[Carlistiese]] politikus, hoewel hy hom later aan die bewerking van sy grond en aan die literatuur gewy het. Hy was bevriend met [[Galdós]], ondanks hul teenstrydige politieke ideologieë. Hy het in 1906 in sy geboortedorp gesterf. Hy het sy literêre produksie as ’n kostumbrist begin: met ’n neiging tot realisme en ’n talent vir waarneming het hy ''Escenas montañesas'' gepubliseer. Later het hy sy ideale romanformule gevind deur hierdie kostumbrisme in ’n verliefde beskouing van die landskap en die mense van die berge in te voeg, met hul passies en kenmerkende taal. In sy eerste romans van hierdie soort (''idilliese roman'') het hy gewoonlik die vrede en onkunde van hierdie landelike mense gekontrasteer met die politieke bedreigings van die moderne lewe (''Don Gonzalo de la Gonzalera'' en ''De tal palo tal astilla''). Hy het ’n tesis verdedig wat vandag deur baie min mense aanvaar sou word. Die idilliese roman eindig toe Pereda besluit het om afstand te doen van die uitdruklike verdediging van enige tesis. Tot hierdie tweede tydperk behoort verhale soos ''Sotileza'' (’n epos oor Kantabriese vissers) en ''La puchera''. Sy meesterwerk word beskou as ''Peñas arriba'' (1895), waarvan die beskrywende bucolisme en die kastisistiese aard van sy styl vandag verouderd kan voorkom. Ten spyte hiervan word José María de Pereda as ’n groot verteller beskou, met ’n groot beskrywende en epiese vermoë. === Pedro Antonio de Alarcón === [[Lêer:PedroAntonioAlarcon.jpg|thumb|Pedro Antonio de Alarcón.]] {{AP|Pedro Antonio de Alarcón}} Pedro Antonio de Alarcón is in 1833 in [[Guadix]] ([[provinsie Granada|Granada]]) gebore. Hy was een van die belangrikste persone wat daarvoor verantwoordelik was dat realisme die destyds gewilde romantiese prosa verdring het. Hy was benewens ’n skrywer ook ’n politikus en het in sy ideologie van liberale standpunte na meer tradisionalistiese standpunte ontwikkel. Hy het as vrywilliger aan die oorlog in Marokko deelgeneem en ’n skriftelike getuienis van sy ervaring in ''Diario de un testigo de la Guerra africana'' (1859) nagelaat. Vir ’n tyd lank was hy ’n reisverhaalskrywer en het hy in sy artikels van verskeie van sy reise verslag gedoen. In sy tyd het hy veral bekend geword vir sy godsdienstige romans, waarvan ''El escándalo'' (1875) die gewildste was. In hierdie roman het hy die Jesuïete verdedig, wat baie omstrede was. Sy gewildste werk, waarvoor hy egter onthou word, is ''El sombrero de tres picos'', wat in 1874 gepubliseer is en Falla tot sy beroemde ballet sou inspireer. === Benito Pérez Galdós === {{AP|Benito Pérez Galdós}} [[Lêer:Perez galdos.jpg|thumb|''[[Portret van Benito Pérez Galdós (1894)]]'', deur [[Joaquín Sorolla]].]] Galdós word beskou as die mees verteenwoordigende skrywer van die beweging. Hy is in [[Las Palmas de Gran Canaria]] in 1843 gebore. Hy het op 19-jarige ouderdom na [[Madrid]] verhuis, waar hy sy joernalistieke loopbaan begin het en in 1865 tot die [[Ateneo de Madrid|Ateneo]] toegetree het.<ref>{{boekaanhaling |van={{versalita|Pérez Galdós}}| naam=Benito | titel=Memorias de un desmemoriado (1915-1916)| uitgewer=El Nadir | redakteur= | plek=Valencia | jaar=2011 | isbn=9788492890415 | bladsye= }}</ref> Hy het [[Parys]] vir die eerste keer in 1867 besoek, in die voetspore van [[Balzac]], ’n skrywer wat hy sedert sy jeug bewonder het.<ref>{{boekaanhaling |van={{versalita|Ortiz-Armengol}}| naam=Pedro|skrywerskakel=Pedro Ortiz-Armengol | titel= Vida de Galdós|uitgewer=Crítica| plek= Barcelona| jaar=2000| url= http://books.google.es/books/about/Vida_de_Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=M5eWKlI_hFEC |isbn=8484320731}}</ref> Progressief en [[antiklerikalisme|antiklerikaal]], het hy nietemin literêre belangstelling gedeel met jong skrywers met uiteenlopende opvattings, onder wie [[Leopoldo Alas Clarín]], [[Menéndez Pelayo]] en [[José María de Pereda]]. Van [[republikanisme|republikeinse]] ideologie en praktyk het sy aanvanklike radikalisme ontwikkel tot ’n humanistiese sosialisme.<ref>{{boekaanhaling |van={{versalita|Gullón}}| naam=Ricardo|skrywerskakel=Ricardo Gullón | titel= Galdós, novelista moderno| uitgewer=Taurus| plek= Madrid| jaar=1987|url= |isbn=8430620133}}</ref> Vanaf 1910 het hy sy sig begin verloor en tien jaar later, feitlik blind, gesterf. '''Die ''Nasionale episodes''''' Die ''[[Nasionale episodes]]'' is deur hul skrywer in vyf reekse beplan en gepubliseer, met altesaam 46 dele. Hulle vorm ’n ongeëwenaarde histories-literêre weergawe van die hedendaagse Spaanse geskiedenis, tussen die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]]. Onder die episodes van die eerste reeks (1873–1875) is historiese gedeeltes soos ''Trafalgar'', ''Bailén'', ''El 19 de marzo y el 2 de mayo'' en ''Juan Martín el Empecinado''. Die hoofkarakter wat die literêre verhaal dra, is [[Gabriel Araceli]], ’n kajuitseun tydens die [[Slag van Trafalgar|Slag van Trafalgar]] wat gedurende die Onafhanklikheidsoorlog grootword. Die latere reekse volg ’n soortgelyke patroon, met ’n karakter wat die verhaal dra, terwyl beslissende oomblikke in die geskiedenis van Spanje hersien word, soos in die titels ''El equipaje del rey José'', ''Los Cien mil hijos de San Luis'', ''Zumalacárregui'' (van die [[Eerste Carlistiese Oorlog|eerste Carlistiese oorlog]]), ''Prim'' of ''La de los tristes destinos'' (oor [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]). '''Romans''' In sy eerste tydperk (1867–1878) het Galdós sy onenigheid met onverdraagsaamheid en skynheiligheid met ’n mate van beslistheid uitgespreek. Dit is die geval in romans soos ''[[Doña Perfecta]]'', ''[[Gloria (roman)|Gloria]]'', ''[[La familia de León Roch]]'' en ''[[Marianela]]''. Later, tussen 1881 en 1915, met progressiewe maar meer gehumaniseerde en diepgaande tesisse, het Galdós die werke gepubliseer wat hy self "[[hedendaagse Spaanse romans]]" genoem het; die geheel daarvan is beskou as die Spaanse weergawe van [[Balzac]] se "[[menslike komedie]]". Die meeste daarvan speel af in die [[Madrid van Galdós|Madrid van die {{eeu|XIX||s}}]] en omvat die uiteenlopende tipes van die verskillende sosiale klasse, vanuit ’n persoonlike perspektief; soos [[Joaquín Casalduero]] afsluit: "...sy bitter pessimisme wanneer hy die Spaanse werklikheid aanskou, ontbind in ironie, optimisme en goedheid wanneer hy oor ’n beter toekoms droom".<ref>{{boekaanhaling | van={{versalita|Casalduero}} | naam=Joaquín|skrywerskakel=Joaquín Casalduero | titel=Vida y obra de Galdós | uitgewer=Gredos | plek=Madrid | jaar=1951 | isbn=| bladsy= 163| url=}}</ref> In hierdie groep romans is die belangrikheid van ''[[Fortunata y Jacinta]]'' en ''[[Misericordia (roman)|Misericordia]]'' binne die konteks van die wêreldliteratuur beklemtoon.<ref>{{boekaanhaling |van={{versalita|Pérez Galdós}}| naam=Benito |skrywerskakel=Benito Pérez Galdós| uitgawe=Luciano García Lorenzo | titel= Misericordia| uitgewer=Cátedra| plek= Madrid| jaar=1982| bladsye= [https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9/page/15 15]-34| url=https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9| isbn=8437603684}}</ref> '''Dramatiese werke''' Pérez Galdós het hom in die laaste vrugbare tydperk van sy literêre lewe as dramaturg gevestig. Onder sy werke staan ''La loca de la casa'', ''La hija de San Quintín'' en ''[[Electra (Galdós)|Electra]]'' uit, waarvan die première ’n mate van sosiale opskudding veroorsaak het. Sommige van sy stukke, soos ook met verskeie van sy romans gebeur het, is later vir die rolprent verwerk, soos byvoorbeeld ''[[El abuelo (film)|El Abuelo]]'', deur [[José Luis Garci]]. '''Belangrikheid van Galdós''' Die sukses en gewildheid van die ''Nasionale episodes'', baie van sy romans en ’n groot deel van sy teaterwerk het die agterdog van die land se reaksionêre klas gewek, tot so ’n mate dat hulle drie keer agtereenvolgens verhoed het dat hy die Nobelprys vir Letterkunde ontvang het,{{sfn|Ortiz-Armengol|2000|pp=480-484 y 495-499}}{{sfn|Casalduero|1951|p= 40}}{{sfn|Gullón|1987|p=33}} ondanks die steun van die meerderheid van sy tydgenootlike Spaanse kritici en skrywers. Sy invloed op die [[Generasie van '98|skrywers van 98]] is sigbaar in die analitiese en geëngageerde blik van die [[Valle-Inclán]] van ''[[Luces de bohemia]]'', die kooragtige samestelling van die romans van [[Pío Baroja]] en die besinnende houding van [[Miguel de Unamuno|Unamuno]] teenoor die skeppingsdaad in romans soos ''[[Niebla (roman)|Niebla]]''.<ref>{{boekaanhaling |van={{versalita|Fernández Montesinos}}| naam=José|skrywerskakel=José Fernández Montesinos | titel= Galdos (3 vol.)|uitgewer=Castalia| plek=Madrid |jaar=1980|isbn=9788470391378 url=http://books.google.es/books/about/Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=oHcTowft900C}}</ref> Sedert die middel van die {{eeu|XX||s}} word hy binne en buite Spanje beskou as een van die belangrikste Spaanse romanskrywers, moontlik die tweede belangrikste ná Cervantes.<ref>{{boekaanhaling | van=Aub | naam=Max | titel=Manual de historia de la literatura española | jaar=1966 | uitgewer=Madrid, Akal Editor | bladsy= 447 | isbn= 978847339030-X}}</ref> === Emilia Pardo Bazán === {{AP|Emilia Pardo Bazán}} Emilia Pardo Bazán is in [[La Coruña]] in 1851 gebore. '''I [[Graafskap Pardo Bazán|Gravin van Pardo Bazán]]''', (later is die benaming verander na '''[[Graafskap Torre de Cela|Gravin van Torre de Cela]]'''). Op sewentienjarige ouderdom het sy met José Quiroga y Pérez de Deza getrou en haar in [[Madrid]] gevestig. Sy was ’n vrou met ’n uitgebreide geleerdheid, het talle reise onderneem en ’n leerstoel in die Letterkunde is spesiaal vir haar aan die Universiteit van Madrid geskep, die stad waar sy in 1921 oorlede is. '''Werk''' Onder haar studies oor die hedendaagse literatuur staan ''La cuestión palpitante'' uit, en hoewel sy daarin nie die naturalistiese materialisme aanvaar nie, verdedig sy ’n realistiese houding en tree sy in die stryd teen diegene wat beweer dat die kwaad slegs in die literatuur mag verskyn om verslaan te word. Haar styl was kragtig en sy het diep in moeilike probleme en situasies gedelf. Sy het honderde kortverhale geskryf wat sy in versamelings gepubliseer het, soos die ''Cuentos de Marianela''. Haar literêre produksie is egter van groter belang in romans soos ''Un viaje de novios'', wat die verhaal vertel van ’n huwelik tussen ’n volwasse man en ’n ongeleerde en welgestelde jong vrou; of ''La tribuna'', die mees naturalistiese van haar romans, waarin sy die harde proletariese lewe in ’n tabaksfabriek beskryf. Ook van besondere belang is ''Los pazos de Ulloa'' en ''La madre Naturaleza'', met Galisiese karakters en landskappe, en ’n passievolle en soms gewelddadige verhaal. === Luis Coloma === {{AP|Luis Coloma}} Luis Coloma ([[Jerez de la Frontera]], 19 Januarie 1851 – [[Madrid]], 1914), seun van ’n beroemde geneesheer, het op twaalfjarige ouderdom by die Voorbereidende Vlootskool van San Fernando (1863) aangesluit, maar dit later verlaat en sy graad in [[Regte]] aan die [[Universiteit van Sevilla]] behaal, hoewel hy nooit die beroep van advokaat beoefen het nie. Hy was in 1908 ’n lid van die Koninklike Akademie en is in 1914 oorlede. Hy het die literatuur beoefen met groot sukses onder lesers. Hy het twee belangrike romans geskryf: ''Pequeñeces'' en ''Boy''. In die eerste lewer hy kritiek op die hoë samelewing van Madrid in die jare voor die [[Bourbon-restourasie in Spanje|monargistiese restourasie]] (1874) onder die bewind van [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]], seun van die afgesette [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]. Later het hy slegs verhale van ’n historiese aard gepubliseer, soos ''Jeromín'', oor don [[Jan van Oostenryk]]. === Leopoldo Alas (Clarín) === {{AP|Leopoldo Alas (Clarín)}} [[Lêer:LeopoldoAlasClarin.jpg|thumb|Leopoldo Alas "Clarín".]] Leopoldo Alas is in [[Zamora (Spanje)|Zamora]] (1852) gebore, hoewel hy hom altyd diep as ’n Asturiër beskou het. Hy het sy regstudies in [[Oviedo]] voltooi en sy doktorsgraad in [[Madrid]] behaal, waar hy sy geloof verloor het. Van toe af sou hy in ’n voortdurende geestelike stryd leef, waarvan sy werk getuig. Op drie-en-twintigjarige ouderdom het hy die skuilnaam ''Clarín'' in sy geskrifte begin gebruik. Hy was professor aan die [[Universiteit van Oviedo]] (1883) en het republikeinse idees verdedig, maar het spoedig moeg geword vir die politiek. In 1892 het ’n gewetenskrisis sy geloof herstel, hoewel hy nie die uiterstes van Katolieke ortodoksie bereik het nie. Hy is in 1901 in Oviedo oorlede. ;Werk ''Clarín'' het groot aansien as literêre kritikus geniet. Sy artikels getuig van sy uitgebreide kennis en regverdigheid van oordeel (wat hy dikwels met kwetsende sarkasme uitgespreek het). Sy artikels, wat hom ’n gevreesde gesag in die Spaanse literêre wêreld besorg het, is deur die skrywer in bundels soos ''Solos de Clarín'' en ''Paliques'' versamel. Hy het ook die kortverhaal en die kort roman beoefen; hy het meer as sewentig klein werke van hierdie genre gepubliseer. Onder die eerste kortverhale wat hy geskryf het, staan ''Pipá'' (1879) uit, wat die tragedie van ’n jong skelm uit Oviedo vertel. ''Adiós, Cordera'', ’n klassieke dramatiese idille, verdien ook vermelding. Maar hoofsaaklik word hy erken vir sy werk as romanskrywer, op grond van die twee enigste romans wat hy geskryf het: ''[[La Regenta]]'' en ''Su único hijo''. Die eerste hiervan (1885) is die belangrikste. Met duidelike invloede van ''[[Madame Bovary]]'' deur [[Gustave Flaubert|Flaubert]], bied dit Vetusta (’n metaforiese naam vir [[Oviedo]]) fisies en moreel aan as die prototipe van ’n Spaanse stad wat in tradisionalisme vasgeval het. Alas het ’n naturalistiese tegniek gebruik; maar hy het nie, soos Zola, smerige omgewings geskilder nie (die handeling van sy romans speel in burgerlike omgewings af), maar pessimisme verskyn met duidelike trekke van teerheid en ironie. In ''La Regenta'' tree die gewetens in gesprek (veral dié van sy hoofkarakter Ana Ozores, wie se karakter soortgelyk is aan dié van Emma Bovary), in hul stryd met hul plig en met die omgewing, en dit gee ’n beeld van die stad wat deur baie as beledigend beskou is. Die roman is spoedig deur die Kerk veroordeel, hoewel ''Clarín'' en die biskop met verloop van tyd ’n opregte vriendskap ontwikkel het. Vandag word ''La Regenta'' beskou as die hoogtepunt van die Spaanse Realisme, saam met ''Fortunata y Jacinta'' van Galdós. === Armando Palacio Valdés === {{AP|Armando Palacio Valdés}} Armando Palacio Valdés ([[Entralgo]], [[Prinsdom Asturië|Asturië]], 1853 – [[Madrid]], 1938) het sy opvoeding in [[Avilés]] ontvang en sy hoërskoolopleiding in [[Oviedo]] voltooi; hy het daarna Regte in [[Madrid]] studeer. Hy het die ''Revista Europea'' geredigeer, waar hy artikels gepubliseer het wat hy later in ''Semblanzas literarias'' (1871) versamel het. Ná die dood van [[José María de Pereda]] in 1905 het hy sy pos in die [[Spaanse Koninklike Akademie]] oorgeneem. Hy was ’n goeie vriend van ''Clarín'' en het verskeie belangrike romans geskryf, soos ''Marta y María'', waarin die twee Bybelse susters na ’n hedendaagse omgewing oorgeplaas word wat valse mistisisme bestry. Die gewildste van sy werke is ''La hermana de San Sulpicio'', waarin hy die avonture vertel wat die huwelik van ’n Galisiese geneesheer en die hoofkarakter voorafgaan, ’n non sonder ’n roeping wat nie haar geloftes hernu nie. ''La aldea perdida'', ’n dramatiese verhaal van ’n dorp wat deur mynbou-uitbuiting agteruitgaan, verdien ook vermelding. === Vicente Blasco Ibáñez === {{AP|Vicente Blasco Ibáñez}} [[Lêer:Blasco Ibañez.jpg|thumb|left|Vicente Blasco Ibáñez.]] Vicente Blasco Ibáñez is in [[Valencia]] in 1867 gebore. Hy het radikale republikeinse idees gehandhaaf, waarvoor hy in hegtenis geneem en verban is. Hy was ’n afgevaardigde in sewe parlementêre termyne. In 1909 het hy na [[Argentinië]] vertrek op soek na fortuin, maar sy poging het misluk. Hy het die Geallieerdes tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] (1914–1918) verdedig; teen hierdie agtergrond het hy ''Los cuatro jinetes del Apocalipsis'' geskryf, ’n roman wat wêreldwyd groot sukses behaal het. Hy het daarna die lewe van ’n kosmopolitiese miljoenêr gelei en baie van sy verhale is in [[Hollywood]] vir die rolprent verwerk. Hy is in 1928 in [[Menton]], aan die [[Franse Riviera|Côte d'Azur]], oorlede. Sy oorskot is in 1933 na Valencia oorgebring, waar dit triomfantelik ontvang is. Blasco het ’n enorme hoeveelheid romans voortgebring; onder hulle staan die werke wat in Valencia of sy provinsie afspeel, wat die skrywer so innig liefgehad het, uit (''Arroz y tartana'', ''La barraca'', ''Entre naranjos'', ''Cañas y barro''). Hy het sy politieke, sosiale en antireligieuse idees in ''La catedral'' en ''La bodega'' weerspieël, hoewel, soos hierbo genoem, sy roem grootliks te danke is aan ''[[Los cuatro jinetes del Apocalipsis (roman)|Los cuatro jinetes del Apocalipsis]]'', wat oor familiedramas tydens die Groot Oorlog handel. Die Blasco Ibáñez wat egter die beste deur die kritiek ontvang is, is dié van Valenciaanse inspirasie. Soms is hy as die Spaanse Zola beskou omdat hy ’n ondermynende houding, ’n voorkeur vir smerige omgewings, ’n besorgdheid oor [[biologiese oorerwing]], ensovoorts met die Franse romanskrywer deel. Hy skryf intensief en sy styl kan as grof bestempel word, hoewel dit nie aan beelde van plastiese suiwerheid ontbreek nie. Vanweë sy ouderdom kon hy tot die [[Generasie van '98]] behoort het, maar sy wêreldse gees verskil van die askese en kultuur van hierdie skrywers. {{Spaanse letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spaanse letterkunde]] cezumg6klphk835if9kjzpbzb021kmp 2963810 2963808 2026-08-30T15:48:47Z Interlingvisto 213611 2963810 wikitext text/x-wiki Die term '''Spaanse literatuur van Realisme''' sluit werke in wat deel uitmaak van 'n literêre beweging wat deel is van [[Realisme (kunste)|Realisme]], 'n kulturele beweging wat in die middel van die 19de eeu in [[Europa]] bevorder is deur die neigings van die romantiese beweging te ondermyn. Dit is 'n stroom uit [[Frankryk]] wat omstreeks 1850 kieme ontwikkel het wat reeds in die [[Romantiek]] bestaan ​​het, veral ''costumbrismo''. Romantiese idees sou bietjie vir bietjie oplos en 'n reaksie sou begin teen "kuns ter wille van kuns" wat die onafhanklikheid of outonomie van die werk van die werklikheid verkondig het; Die blik van sommige was moeg vir die verbeeldingryke en skilderagtige, en het probeer om mense, die samelewing en hedendaagse optrede objektief waar te neem. Die doel daarvan was om 'n portret van die samelewing aan te bied. Die vernaamste voorlopers was [[Honoré de Balzac]] (1799-1850) wat met werke soos ''[[Die Menslike Komedie]]'' 'n morele en sosiale doel aan die roman afgedwing het. [[Stendhal]] (1783-1842) het eweneens die sentimentaliserende onderwerpe van romantiek en sy voorkeur vir heldhaftige en verhewe karakters aangeval deur sy romans ''Rooi en Swart'' en ''La Chartreuse de Parme'', waarin "Die roman is 'n spieël wat ons in die pad steek", 'n frase wat terloops herinner aan [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] oor komedie, waarvan hy gesê het dat "dit by elke stap 'n spieël voor ons plaas, waar ons die handelinge van die menslike lewe aanskoulik sien, hierdie doel byna uitsluitlik besef." baie gou het, by sommige skrywers, tot [[Naturalisme (toneelkuns)|Naturalisme]] gelei. Die term "realis" is vir die eerste keer in 1850 gebruik, met verwysing na die skildery van Gustave Courbet, Honoré Daumier en Jean-François Millet, maar is later uitgebrei na die res van die kunste. In die letterkunde is die roman hoofsaaklik weerspieël. Miskien is een van die redes vir die gewilde sukses van die romans te vinde in hul publikasie in die koerante van die tyd. Die redaksie het die roman in paaiemente gebruik om die publiek te dwing om daagliks die koerant te koop. Die houding van die realistiese skrywer is analities en krities, en hy bly gewoonlik afsydig van wat hy vertel. Die hoofromans van die 19de eeu was sosiaal van aard, en skrywers is as "geskiedkundiges van die hede" beskou. Daar moet egter nie vergeet word dat romantiese neigings bly voortbestaan ​​het of dat ander ontwikkel het wat teen Realisme gereageer het nie. == Historiese konteks == Gedurende die 19de eeu het [[Spanje]] een van die onstuimigste tydperke in sy geskiedenis beleef. Die eeu het begin met die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] teen [[Frankryk]] en is afgesluit met die [[Spaans-Amerikaanse Oorlog]] en die Ramp van 1898, wat die verlies van [[Kuba]] in [[Amerika]] en [[Filippyne]] in [[Asië]] beteken het. Die Bourbon-dinastie is, ná die regerings van [[Ferdinand VII van Spanje|Ferdinand VII]] (1814–1833) en [[Isabella II van Spanje|Isabella II]] (1833–1868), deur die revolusie van laasgenoemde jaar, ''[[Revolusie van 1868|La Gloriosa]]'', omvergewerp. Die [[Voorlopige Regering van 1868–1871|Voorlopige Regering]] (1869–1871) en die kort bewind van [[Amadeo I van Spanje|Amadeo van Savoye]] (1871–1873) het gevolg. Daarna het die kort tydperk van die [[Eerste Spaanse Republiek|Eerste Republiek]] (1873–1874) aangebreek, gevolg deur die staatshoofskap van [[Francisco Serrano y Domínguez|Serrano]] (1874) en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]] onder [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]] (1875–1885), seun van [[Isabella II van Spanje|Isabella II]], ná die staatsgreep van [[Arsenio Martínez-Campos Antón|Martínez Campos]]. Ná die koning se dood het sy tweede vrou, [[Maria Christina van Oostenryk|Maria Christina]], tot 1902 as regentes opgetree, die jaar waarin haar seun [[Alfonso XIII van Spanje|Alfonso XIII]] begin regeer het. == Literêre kenmerke van die Realisme == [[Lêer:Honoré Daumier 034.jpg|thumb|195px|left|''Die derdeklaswa'', deur die realistiese skilder [[Honoré Daumier]].]] In Spanje was die beste literêre produk van die tweede helfte van die 19e eeu die [[roman]], wat op sy beurt die gevolg was van die internasionale bloei van die genre in daardie tyd as uitdrukking van die opkoms van die middelklas of [[bourgeoisie]] wat deur opeenvolgende revolusies (1789, 1820, 1830, [[Revolusie van 1848|1848]]) die politieke mag verower het. Die waardes en bekommernisse van die burgerlike klas word soos in ’n spieël in die literatuur van die Realisme weerspieël: [[individualisme]], materialisme, die begeerte na sosiale opgang en waardering vir die alledaagse en onveranderlike. Die temas van die literêre Realisme is hoofsaaklik die kontras tussen tradisionele en landelike waardes en moderne en stedelike waardes, of die trek van die platteland na die stad en die sosiale en morele kontraste wat dit veroorsaak; die stryd om sosiale opgang en morele en ekonomiese sukses; en die onbevredigde posisie van die vrou wat reeds die reg op elementêre onderwys het, maar nie toegang tot die arbeidswêreld en die burgerlike onafhanklikheid en individualisme kan verkry nie (waarmee die tipiese tema van die 19de-eeuse [[owerspel]] en die feuilletonagtige en sentimentele fantasie as ’n vorm van ontvlugting, die sogenaamde [[bovarisme]], na vore kom). Daar is twee strominge binne die Realisme: die progressiewe en die konserwatiewe. Die realistiese roman van hierdie tydperk word gekenmerk deur: * '''Objektiewe beskouing van die werklikheid''' deur middel van '''direkte waarneming''' van gebruike of sielkundige karaktertrekke. Enige subjektiewe aspek, fantastiese gebeure en enige gevoel wat van die werklikheid afwyk, word uitgeskakel: "Die roman is die beeld van die lewe" (Galdós), "’n artistieke kopie van die werklikheid" (''Clarín''). * '''Verdediging van ’n tesis''': die vertellers skryf hul werke deur die werklikheid vanuit hul morele opvatting te benader (die sogenaamde [[tesisroman]]). Om dit beter uit te druk, ondersoek hulle die burgerlike individualisme deur middel van die sogenaamde '''[[Verteller #Derdepersoonsverteller|alomteenwoordige verteller]]''', en verken hulle die sielkunde van hul karakters. Die verdediging van ’n tesis hou egter die gevaar van [[manicheïsme]] in en kan die objektiwiteit van die roman in gevaar stel. * '''Temas wat na aan die leser is''': huwelikskonflikte, ontrouheid, verdediging van ideale, sosiale en ekonomiese probleme, ens., maar gefokus op die middelklas of bourgeoisie: slegs die naturalisme sal werklik nader aan die proletariaat en die laer klasse beweeg. * Die '''alledaagse en volkstaal''' verkry groot belang, aangesien dit die karakters in hul werklike omgewing plaas. Die spreektaal van die tydperk word sonder akademisme weergegee, selfs met dialektiese kenmerke, maar die prosa is wel akademies: dit is streng opgebou met lang periodes waarin ondergeskikte konstruksies volop voorkom en die sogenaamde "bladsygehalte". * ’n Oorvloed van '''gedetailleerde beskrywings''', as gevolg van die ontwikkeling van die [[fotografie]] en die "dokumentêre" beskouing van die roman onder invloed van die [[positivisme]], aangesien realistiese skrywers die omgewings, kleredrag, gespreksonderwerpe, werksaamhede, voedsel en voorkoms van hul karakters noukeurig waarneem en aanteken, met die doel om die lewe en samelewing van hul tyd tot in die fynste besonderhede vir die toekoms weer te gee. * '''Voorkeur vir burgerlike karakters''', uit die middelklas, alledaags, bekend en naby, eerder as die [[held]]e en rebelle en die eksotiese [[mite]]s van die romantiek. == Voorrealisme, Realisme en Naturalisme in Spanje == Voordat realisme as ’n algemene estetika in die Spaanse narratief aanvaar is, was daar ’n tydperk waarin dit begin sigbaar word het deur die romantiese [[kostumbrisme]], waarvan die beskrywende metode oorgeneem is, en die laaste vorme van ’n gebalanseerde en burgerlike [[neoklassisisme]], waarvan die taal en die opvoedkundige of moraliserende strewe oorgeneem is. [[Eugenio de Tapia]] (1776–1860), met die merkwaardige roman ''Los cortesanos y la revolución'' (1838–1839, 2 dele), wat te midde van die triomf van die romantiese estetika gedruk is, word deur [[Juan Ignacio Ferreras]] as "die eerste realis in tyd" beskou; eers in 1849 sou die Spaanse vertaling van ''La gaviota'' deur Cecilia Böhl de Faber, "[[Fernán Caballero]]" (1796–1877), en die verskeie romans en verhale van [[Pedro Antonio de Alarcón]] (1833–1891) verskyn. Hy sluit die drietal van hierdie fase van voorrealisme of realisme met romantiese elemente af. In [[Spanje]] het realisme vanaf 1870 (die jaar van ''[[La fontana de oro]]'' deur [[Benito Pérez Galdós]]) besonder maklik ingang gevind, aangesien daar reeds ’n voorgeskiedenis in die [[pikarese roman|pikarese romans]] en ''[[Don Quichot]]'' was. Die kritikus [[Manuel de la Revilla]] het die estetika van [[Honoré Balzac]] verdedig, wat in Frankryk deur die tydskrif ''Le Réalisme'' (1856–1857), onder redaksie van [[Louis Edmond Duranty]] en [[Jules Assezat]], voorgestaan is; in hierdie tydskrif word ’n historiese bewustheid van sosiale onreg en die industriële en wetenskaplike revolusie ontwikkel, maar die Christendom en die monargie word ook gekritiseer, faktore wat tot die verwerping daarvan gelei het.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Rosado|naam1=Miguel|titel=El realismo y Benito Pérez Galdós|url=http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|werk=Historia de la literatura hispánica|uitgewer=Spanisharts|toegangsdatum=19 de enero de 2020|argiefdatum=27 de diciembre de 2019|argiefurl=https://web.archive.org/web/20191227141633/http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|deadurl=yes}}</ref> Dit het sy grootste bloeityd in die tweede helfte van die 19de eeu bereik (Juan Valera, [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]]), hoewel dit nie die strengheid bereik het van die kanons wat deur die skool van [[Honoré Balzac]] vasgestel is nie. * By Galdós vanaf ''[[La desheredada]]'' (1881), en later by [[Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Vicente Blasco Ibáñez]], is daar duidelike naturalistiese invloede, maar sonder die wetenskaplike en eksperimentele grondslag wat [[Émile Zola]] aan sy werke wou gee. Hulle deel slegs die gees van stryd teen die konserwatiewe ideologie en, in baie gevalle, hul ondermynende gedrag; ander skrywers van hierdie tweede generasie het verkies om nie hierdie estetika te aanvaar nie, soos [[Armando Palacio Valdés]] of [[Luis Coloma]]. * Die realistiese roman weerspieël oor die algemeen streekgebonde omgewings, soos Pereda in [[Kantabrië]], Juan Valera in [[Andalusië]], ''Clarín'' in [[Prinsdom Asturië|Asturië]], ens. Benito Pérez Galdós is ’n uitsondering, aangesien hy verkies om sy werke in die stedelike ruimte van [[Madrid]] te laat afspeel. Die naturalisme in [[Spanje]] het ook sy teenstanders gehad en groot polemieke het ontstaan. Onder die teenstanders was [[Pedro Antonio de Alarcón]] en [[José María de Pereda]], wat dit selfs as «immoreel» bestempel het. Die vurigste verdedigers daarvan was [[Benito Pérez Galdós]] en [[Emilia Pardo Bazán]]. Die felste kontroversie het vanaf 1883 plaasgevind, na aanleiding van die publikasie van ''La cuestión palpitante'' deur die gravin Emilia Pardo Bazán, ’n voorstander van naturalisme met Katolieke morele waardes. Hierdie generasie bestaan uit ’n nuwe reeks skrywers. Die tydperk van die grootste oorvleueling tussen hierdie generasies het in die 1880's plaasgevind. In hierdie dekade was [[Pedro Antonio de Alarcón]], [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]], [[Juan Valera]], [[Leopoldo Alas (Clarín)|Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Armando Palacio Valdés]] gelyktydig aktief. Skrywers wat minder aandag van die kritiek ontvang het, is [[Jacinto Octavio Picón]] (1852–1923) en [[José Ortega Munilla]] (1856–1922). Die kenmerke wat hierdie groep definieer, is ’n kritiese klassebewustheid en ’n sekere aanvanklike optimisme wat later in pessimisme sou verander ná die geringe of geen vrugte van die [[Revolusie van 1868|revolusie van 1868]]. Op individuele vlak vertoon elkeen ’n eie styl of ’n tradisionele (Pereda, Palacio Valdés, Alarcón, Pardo Bazán) of progressiewe (Galdós, Clarín) neiging. Van al die skrywers in hierdie groep is Alarcón die enigste een wat sommige eienskappe vertoon wat van die romantiek geërf is, veral die meer romantiese [[kostumbrisme]]. Hierdie invloed is duidelik sigbaar in ''Cuentos amatorios'' (1881), ''Historias nacionales'' (1881) en ''Narraciones inverosímiles'' (1881). Tot die radikale naturalisme behoort reeds [[Eduardo López Bago]] (1853–1931), sy vriend [[Alejandro Sawa]] (1862–1909), [[Rafael Vega Armentero]] (1852–1893), [[Ricardo Macías Picavea]] (1847–1899), [[José María Mateu Aybar]] (1847–1929), [[José Zahonero]] (1853–1931), [[Alfonso Pérez Gómez Nieva]] (1859–1931), [[Manuel Martínez Barrionuevo]] (1857–1917) en [[Silverio Lanza]], onder vele ander. == Die Naturalisme == [[Lêer:Edouard Manet 049.jpg|thumb|Émile Zola uitgebeeld deur Manet]] {{Hoofartikel|Naturalisme}} Hierdie literêre stroming het in [[Frankryk]] ontstaan en sy belangrikste verteenwoordiger was [[Émile Zola]] (1840–1902). Dit put uit die positivistiese filosofie van [[Auguste Comte]] (1798–1857), die metodes van die fisioloog [[Claude Bernard]] (1813–1878) en verskeie van die bepalende prestasies van die moderne gees: die [[demokrasie]], die eksperimentele metodes ([[Claude Bernard]]) en die teorieë oor oorerwing ([[Charles Darwin]]). Op hierdie manier soek Zola die rede vir sosiale probleme in die omgewing, en dié van individue in biologiese oorerwing. Die [[Naturalisme (literatuur)|Naturalisme]] neem dus ’n [[materialisme|materialistiese]] en [[determinisme|deterministiese]] opvatting van mense aan; hulle is nie moreel verantwoordelik nie, want hulle is die resultaat van die omgewing wat hulle omring en van oorerwing. As die realistiese skrywer bewus is van wat gebeur, tree die naturalistiese skrywer op soos ’n ondersoekregter wat die agtergrond en oorsake ondersoek. Zola het ’n [[Sosialisme|sosialistiese]] ideologie gehad, en in sy werke kom talle karakters soos alkoholiste, kranksinniges en psigopate voor. Die teks waarin die naturalistiese teorie wat deur Zola bedink is, uiteengesit word, is ''La novela experimental'' (1880). In hierdie teks oor literêre kritiek voer hy aan dat die romanskrywer ’n waarnemer en eksperimenteerder is. Vanuit die oogpunt van die waarnemer bied die skrywer die feite aan soos hy dit waargeneem het, bepaal hy die terrein waarop die karakters sal beweeg en waarop die gebeure sal ontwikkel. Vanuit die oogpunt van die eksperimenteerder stel die romanskrywer die eksperiment in, dit wil sê, hy plaas die karakters in ’n bepaalde verhaal om daarin te toon dat die opeenvolging van gebeure dié sal wees wat deur die determinisme van die verskynsels wat bestudeer word, vereis word. In Spanje het dit, weens die teenstrydighede tussen die naturalistiese teorieë en godsdienstige oortuigings, min weerklank gevind, en het die kritiek selfs begin vra of hierdie beweging inderdaad in die streng sin van die woord bestaan het. [[Emilia Pardo Bazán]] behandel dit self in haar artikel ''La cuestión palpitante'', waarin sy haarself wel as deel van hierdie skool beskou het. Passasies van skrywers soos [[Benito Pérez Galdós]] is ook as naturalisties beskou, maar die meerderheid het dit uitdruklik verwerp. Wanneer daar oor Spaanse naturalisme gepraat word, is die grens met die realisme nie duidelik nie en, aangesien die Franse teorieë nie oorgeneem is nie, is dit nie maklik om die twee bewegings behoorlik van mekaar te onderskei nie. == Die roman: belangrikste skrywers == === Juan Valera === {{Hoofartikel|Juan Valera}} Juan Valera y Alcalá-Galiano ([[Cabra (Córdoba)|Cabra]] ([[provinsie Córdoba (Spanje)|Córdoba]]), 18 Oktober 1824 – [[Madrid]], 18 April 1905) het aan ’n [[aristokrasie|aristokratiese]] familie behoort. Hy het [[diplomaat|diplomatieke]] sendings in verskeie lande vervul en belangrike politieke ampte beklee. Hy het omstreeks vyftigjarige ouderdom sy loopbaan as romanskrywer begin. In sy laaste jare was hy die slagoffer van progressiewe blindheid. [[Lêer:Juan Valera.jpg|thumb|left|Juan Valera.]] Van die begin af was Valera gekant teen sowel die [[Romantiek]], weens die uiterstes daarvan, as die [[Literêre Realisme|Realisme]], omdat dit hom verhinder het om sy verbeelding ten volle te ontwikkel. Hy het slegs ’n realistiese houding ingeneem toe hy werklike omgewings (soos sy geboortestreek Andalusië) en geloofwaardige karakters gekies het, hoewel hy die minder aantreklike aspekte van die werklikheid verwerp het, wat juis in die smaak van die naturaliste en sommige realiste was. Sy belangrikheid lê in sy romans; die eerste hiervan is ''[[Pepita Jiménez]]'' (1874), wat grotendeels in die vorm van ’n brief geskryf is. In hierdie werk word die verhaal vertel van ’n weduwee wat met die vader van ’n seminaris ooreenkom om hom van sy valse roeping af weg te hou. Ander belangrike werke is ''Doña Luz'' (waarin kwessies rondom godsdienstige roeping behandel word) en ''Juanita la Larga''. Hierdie tweede roman vertel van die liefdesverhouding tussen don Paco, ’n vyftiger, en die hoofkarakter, wat hom deur middel van ’n eerbare huwelik wil verlos. Juan Valera was polities liberaal en [[Godsdienstige skeptisisme|skepties]] wat [[religie|godsdiens]] betref. Hy het ’n eenvoudige, maar nie vulgêre, literêre taal gebruik nie. Ná sy dood het die skrywers van die [[Generasie van '98|Generasie van 98]] diep respek vir hom betoon. Vandag beskou ’n groot deel van die kritiek hom as die beste prosaskrywer van die 19de eeu, hoewel die skeppende meerderwaardigheid van [[Benito Pérez Galdós|Galdós]] erken word. === José María de Pereda === [[Lêer:JMPereda.jpg|thumb|José María de Pereda.]] {{Hoofartikel|José María de Pereda}} José María de Pereda is in 1833 in [[Polanco (Cantabrië)|Polanco]] ([[provinsie Santander (Spanje)|provinsie Santander]], die huidige [[Cantabrië]]) gebore. Hy het uit ’n [[hidalgo (adel)|adellike]] familie gekom, baie in die buiteland gereis en was ’n [[afgevaardigde]] en [[Carlistiese]] politikus, hoewel hy hom later aan die bewerking van sy grond en aan die literatuur gewy het. Hy was bevriend met [[Galdós]], ondanks hul teenstrydige politieke ideologieë. Hy het in 1906 in sy geboortedorp gesterf. Hy het sy literêre produksie as ’n kostumbrist begin: met ’n neiging tot realisme en ’n talent vir waarneming het hy ''Escenas montañesas'' gepubliseer. Later het hy sy ideale romanformule gevind deur hierdie kostumbrisme in ’n verliefde beskouing van die landskap en die mense van die berge in te voeg, met hul passies en kenmerkende taal. In sy eerste romans van hierdie soort (''idilliese roman'') het hy gewoonlik die vrede en onkunde van hierdie landelike mense gekontrasteer met die politieke bedreigings van die moderne lewe (''Don Gonzalo de la Gonzalera'' en ''De tal palo tal astilla''). Hy het ’n tesis verdedig wat vandag deur baie min mense aanvaar sou word. Die idilliese roman eindig toe Pereda besluit het om afstand te doen van die uitdruklike verdediging van enige tesis. Tot hierdie tweede tydperk behoort verhale soos ''Sotileza'' (’n epos oor Kantabriese vissers) en ''La puchera''. Sy meesterwerk word beskou as ''Peñas arriba'' (1895), waarvan die beskrywende bucolisme en die kastisistiese aard van sy styl vandag verouderd kan voorkom. Ten spyte hiervan word José María de Pereda as ’n groot verteller beskou, met ’n groot beskrywende en epiese vermoë. === Pedro Antonio de Alarcón === [[Lêer:PedroAntonioAlarcon.jpg|thumb|Pedro Antonio de Alarcón.]] {{Hoofartikel|Pedro Antonio de Alarcón}} Pedro Antonio de Alarcón is in 1833 in [[Guadix]] ([[provinsie Granada|Granada]]) gebore. Hy was een van die belangrikste persone wat daarvoor verantwoordelik was dat realisme die destyds gewilde romantiese prosa verdring het. Hy was benewens ’n skrywer ook ’n politikus en het in sy ideologie van liberale standpunte na meer tradisionalistiese standpunte ontwikkel. Hy het as vrywilliger aan die oorlog in Marokko deelgeneem en ’n skriftelike getuienis van sy ervaring in ''Diario de un testigo de la Guerra africana'' (1859) nagelaat. Vir ’n tyd lank was hy ’n reisverhaalskrywer en het hy in sy artikels van verskeie van sy reise verslag gedoen. In sy tyd het hy veral bekend geword vir sy godsdienstige romans, waarvan ''El escándalo'' (1875) die gewildste was. In hierdie roman het hy die Jesuïete verdedig, wat baie omstrede was. Sy gewildste werk, waarvoor hy egter onthou word, is ''El sombrero de tres picos'', wat in 1874 gepubliseer is en Falla tot sy beroemde ballet sou inspireer. === Benito Pérez Galdós === {{Hoofartikel|Benito Pérez Galdós}} [[Lêer:Perez galdos.jpg|thumb|''[[Portret van Benito Pérez Galdós (1894)]]'', deur [[Joaquín Sorolla]].]] Galdós word beskou as die mees verteenwoordigende skrywer van die beweging. Hy is in [[Las Palmas de Gran Canaria]] in 1843 gebore. Hy het op 19-jarige ouderdom na [[Madrid]] verhuis, waar hy sy joernalistieke loopbaan begin het en in 1865 tot die [[Ateneo de Madrid|Ateneo]] toegetree het.<ref>{{boekaanhaling |van={{versalita|Pérez Galdós}}| naam=Benito | titel=Memorias de un desmemoriado (1915-1916)| uitgewer=El Nadir | redakteur= | plek=Valencia | jaar=2011 | isbn=9788492890415 | bladsye= }}</ref> Hy het [[Parys]] vir die eerste keer in 1867 besoek, in die voetspore van [[Balzac]], ’n skrywer wat hy sedert sy jeug bewonder het.<ref>{{boekaanhaling |van={{versalita|Ortiz-Armengol}}| naam=Pedro|skrywerskakel=Pedro Ortiz-Armengol | titel= Vida de Galdós|uitgewer=Crítica| plek= Barcelona| jaar=2000| url= http://books.google.es/books/about/Vida_de_Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=M5eWKlI_hFEC |isbn=8484320731}}</ref> Progressief en [[antiklerikalisme|antiklerikaal]], het hy nietemin literêre belangstelling gedeel met jong skrywers met uiteenlopende opvattings, onder wie [[Leopoldo Alas Clarín]], [[Menéndez Pelayo]] en [[José María de Pereda]]. Van [[republikanisme|republikeinse]] ideologie en praktyk het sy aanvanklike radikalisme ontwikkel tot ’n humanistiese sosialisme.<ref>{{boekaanhaling |van={{versalita|Gullón}}| naam=Ricardo|skrywerskakel=Ricardo Gullón | titel= Galdós, novelista moderno| uitgewer=Taurus| plek= Madrid| jaar=1987|url= |isbn=8430620133}}</ref> Vanaf 1910 het hy sy sig begin verloor en tien jaar later, feitlik blind, gesterf. '''Die ''Nasionale episodes''''' Die ''[[Nasionale episodes]]'' is deur hul skrywer in vyf reekse beplan en gepubliseer, met altesaam 46 dele. Hulle vorm ’n ongeëwenaarde histories-literêre weergawe van die hedendaagse Spaanse geskiedenis, tussen die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]]. Onder die episodes van die eerste reeks (1873–1875) is historiese gedeeltes soos ''Trafalgar'', ''Bailén'', ''El 19 de marzo y el 2 de mayo'' en ''Juan Martín el Empecinado''. Die hoofkarakter wat die literêre verhaal dra, is [[Gabriel Araceli]], ’n kajuitseun tydens die [[Slag van Trafalgar|Slag van Trafalgar]] wat gedurende die Onafhanklikheidsoorlog grootword. Die latere reekse volg ’n soortgelyke patroon, met ’n karakter wat die verhaal dra, terwyl beslissende oomblikke in die geskiedenis van Spanje hersien word, soos in die titels ''El equipaje del rey José'', ''Los Cien mil hijos de San Luis'', ''Zumalacárregui'' (van die [[Eerste Carlistiese Oorlog|eerste Carlistiese oorlog]]), ''Prim'' of ''La de los tristes destinos'' (oor [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]). '''Romans''' In sy eerste tydperk (1867–1878) het Galdós sy onenigheid met onverdraagsaamheid en skynheiligheid met ’n mate van beslistheid uitgespreek. Dit is die geval in romans soos ''[[Doña Perfecta]]'', ''[[Gloria (roman)|Gloria]]'', ''[[La familia de León Roch]]'' en ''[[Marianela]]''. Later, tussen 1881 en 1915, met progressiewe maar meer gehumaniseerde en diepgaande tesisse, het Galdós die werke gepubliseer wat hy self "[[hedendaagse Spaanse romans]]" genoem het; die geheel daarvan is beskou as die Spaanse weergawe van [[Balzac]] se "[[menslike komedie]]". Die meeste daarvan speel af in die [[Madrid van Galdós|Madrid van die 19de eeu]] en omvat die uiteenlopende tipes van die verskillende sosiale klasse, vanuit ’n persoonlike perspektief; soos [[Joaquín Casalduero]] afsluit: "...sy bitter pessimisme wanneer hy die Spaanse werklikheid aanskou, ontbind in ironie, optimisme en goedheid wanneer hy oor ’n beter toekoms droom".<ref>{{boekaanhaling | van={{versalita|Casalduero}} | naam=Joaquín|skrywerskakel=Joaquín Casalduero | titel=Vida y obra de Galdós | uitgewer=Gredos | plek=Madrid | jaar=1951 | isbn=| bladsy= 163| url=}}</ref> In hierdie groep romans is die belangrikheid van ''[[Fortunata y Jacinta]]'' en ''[[Misericordia (roman)|Misericordia]]'' binne die konteks van die wêreldliteratuur beklemtoon.<ref>{{boekaanhaling |van={{versalita|Pérez Galdós}}| naam=Benito |skrywerskakel=Benito Pérez Galdós| uitgawe=Luciano García Lorenzo | titel= Misericordia| uitgewer=Cátedra| plek= Madrid| jaar=1982| bladsye= [https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9/page/15 15]-34| url=https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9| isbn=8437603684}}</ref> '''Dramatiese werke''' Pérez Galdós het hom in die laaste vrugbare tydperk van sy literêre lewe as dramaturg gevestig. Onder sy werke staan ''La loca de la casa'', ''La hija de San Quintín'' en ''[[Electra (Galdós)|Electra]]'' uit, waarvan die première ’n mate van sosiale opskudding veroorsaak het. Sommige van sy stukke, soos ook met verskeie van sy romans gebeur het, is later vir die rolprent verwerk, soos byvoorbeeld ''[[El abuelo (film)|El Abuelo]]'', deur [[José Luis Garci]]. '''Belangrikheid van Galdós''' Die sukses en gewildheid van die ''Nasionale episodes'', baie van sy romans en ’n groot deel van sy teaterwerk het die agterdog van die land se reaksionêre klas gewek, tot so ’n mate dat hulle drie keer agtereenvolgens verhoed het dat hy die Nobelprys vir Letterkunde ontvang het,{{sfn|Ortiz-Armengol|2000|pp=480-484 y 495-499}}{{sfn|Casalduero|1951|p= 40}}{{sfn|Gullón|1987|p=33}} ondanks die steun van die meerderheid van sy tydgenootlike Spaanse kritici en skrywers. Sy invloed op die [[Generasie van '98|skrywers van 98]] is sigbaar in die analitiese en geëngageerde blik van die [[Valle-Inclán]] van ''[[Luces de bohemia]]'', die kooragtige samestelling van die romans van [[Pío Baroja]] en die besinnende houding van [[Miguel de Unamuno|Unamuno]] teenoor die skeppingsdaad in romans soos ''[[Niebla (roman)|Niebla]]''.<ref>{{boekaanhaling |van={{versalita|Fernández Montesinos}}| naam=José|skrywerskakel=José Fernández Montesinos | titel= Galdos (3 vol.)|uitgewer=Castalia| plek=Madrid |jaar=1980|isbn=9788470391378 url=http://books.google.es/books/about/Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=oHcTowft900C}}</ref> Sedert die middel van die 20de eeu word hy binne en buite Spanje beskou as een van die belangrikste Spaanse romanskrywers, moontlik die tweede belangrikste ná Cervantes.<ref>{{boekaanhaling | van=Aub | naam=Max | titel=Manual de historia de la literatura española | jaar=1966 | uitgewer=Madrid, Akal Editor | bladsy= 447 | isbn= 978847339030-X}}</ref> === Emilia Pardo Bazán === {{Hoofartikel|Emilia Pardo Bazán}} Emilia Pardo Bazán is in [[La Coruña]] in 1851 gebore. '''I [[Graafskap Pardo Bazán|Gravin van Pardo Bazán]]''', (later is die benaming verander na '''[[Graafskap Torre de Cela|Gravin van Torre de Cela]]'''). Op sewentienjarige ouderdom het sy met José Quiroga y Pérez de Deza getrou en haar in [[Madrid]] gevestig. Sy was ’n vrou met ’n uitgebreide geleerdheid, het talle reise onderneem en ’n leerstoel in die Letterkunde is spesiaal vir haar aan die Universiteit van Madrid geskep, die stad waar sy in 1921 oorlede is. '''Werk''' Onder haar studies oor die hedendaagse literatuur staan ''La cuestión palpitante'' uit, en hoewel sy daarin nie die naturalistiese materialisme aanvaar nie, verdedig sy ’n realistiese houding en tree sy in die stryd teen diegene wat beweer dat die kwaad slegs in die literatuur mag verskyn om verslaan te word. Haar styl was kragtig en sy het diep in moeilike probleme en situasies gedelf. Sy het honderde kortverhale geskryf wat sy in versamelings gepubliseer het, soos die ''Cuentos de Marianela''. Haar literêre produksie is egter van groter belang in romans soos ''Un viaje de novios'', wat die verhaal vertel van ’n huwelik tussen ’n volwasse man en ’n ongeleerde en welgestelde jong vrou; of ''La tribuna'', die mees naturalistiese van haar romans, waarin sy die harde proletariese lewe in ’n tabaksfabriek beskryf. Ook van besondere belang is ''Los pazos de Ulloa'' en ''La madre Naturaleza'', met Galisiese karakters en landskappe, en ’n passievolle en soms gewelddadige verhaal. === Luis Coloma === {{Hoofartikel|Luis Coloma}} Luis Coloma ([[Jerez de la Frontera]], 19 Januarie 1851 – [[Madrid]], 1914), seun van ’n beroemde geneesheer, het op twaalfjarige ouderdom by die Voorbereidende Vlootskool van San Fernando (1863) aangesluit, maar dit later verlaat en sy graad in [[Regte]] aan die [[Universiteit van Sevilla]] behaal, hoewel hy nooit die beroep van advokaat beoefen het nie. Hy was in 1908 ’n lid van die Koninklike Akademie en is in 1914 oorlede. Hy het die literatuur beoefen met groot sukses onder lesers. Hy het twee belangrike romans geskryf: ''Pequeñeces'' en ''Boy''. In die eerste lewer hy kritiek op die hoë samelewing van Madrid in die jare voor die [[Bourbon-restourasie in Spanje|monargistiese restourasie]] (1874) onder die bewind van [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]], seun van die afgesette [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]. Later het hy slegs verhale van ’n historiese aard gepubliseer, soos ''Jeromín'', oor don [[Jan van Oostenryk]]. === Leopoldo Alas (Clarín) === {{Hoofartikel|Leopoldo Alas (Clarín)}} [[Lêer:LeopoldoAlasClarin.jpg|thumb|Leopoldo Alas "Clarín".]] Leopoldo Alas is in [[Zamora (Spanje)|Zamora]] (1852) gebore, hoewel hy hom altyd diep as ’n Asturiër beskou het. Hy het sy regstudies in [[Oviedo]] voltooi en sy doktorsgraad in [[Madrid]] behaal, waar hy sy geloof verloor het. Van toe af sou hy in ’n voortdurende geestelike stryd leef, waarvan sy werk getuig. Op drie-en-twintigjarige ouderdom het hy die skuilnaam ''Clarín'' in sy geskrifte begin gebruik. Hy was professor aan die [[Universiteit van Oviedo]] (1883) en het republikeinse idees verdedig, maar het spoedig moeg geword vir die politiek. In 1892 het ’n gewetenskrisis sy geloof herstel, hoewel hy nie die uiterstes van Katolieke ortodoksie bereik het nie. Hy is in 1901 in Oviedo oorlede. ;Werk ''Clarín'' het groot aansien as literêre kritikus geniet. Sy artikels getuig van sy uitgebreide kennis en regverdigheid van oordeel (wat hy dikwels met kwetsende sarkasme uitgespreek het). Sy artikels, wat hom ’n gevreesde gesag in die Spaanse literêre wêreld besorg het, is deur die skrywer in bundels soos ''Solos de Clarín'' en ''Paliques'' versamel. Hy het ook die kortverhaal en die kort roman beoefen; hy het meer as sewentig klein werke van hierdie genre gepubliseer. Onder die eerste kortverhale wat hy geskryf het, staan ''Pipá'' (1879) uit, wat die tragedie van ’n jong skelm uit Oviedo vertel. ''Adiós, Cordera'', ’n klassieke dramatiese idille, verdien ook vermelding. Maar hoofsaaklik word hy erken vir sy werk as romanskrywer, op grond van die twee enigste romans wat hy geskryf het: ''[[La Regenta]]'' en ''Su único hijo''. Die eerste hiervan (1885) is die belangrikste. Met duidelike invloede van ''[[Madame Bovary]]'' deur [[Gustave Flaubert|Flaubert]], bied dit Vetusta (’n metaforiese naam vir [[Oviedo]]) fisies en moreel aan as die prototipe van ’n Spaanse stad wat in tradisionalisme vasgeval het. Alas het ’n naturalistiese tegniek gebruik; maar hy het nie, soos Zola, smerige omgewings geskilder nie (die handeling van sy romans speel in burgerlike omgewings af), maar pessimisme verskyn met duidelike trekke van teerheid en ironie. In ''La Regenta'' tree die gewetens in gesprek (veral dié van sy hoofkarakter Ana Ozores, wie se karakter soortgelyk is aan dié van Emma Bovary), in hul stryd met hul plig en met die omgewing, en dit gee ’n beeld van die stad wat deur baie as beledigend beskou is. Die roman is spoedig deur die Kerk veroordeel, hoewel ''Clarín'' en die biskop met verloop van tyd ’n opregte vriendskap ontwikkel het. Vandag word ''La Regenta'' beskou as die hoogtepunt van die Spaanse Realisme, saam met ''Fortunata y Jacinta'' van Galdós. === Armando Palacio Valdés === {{Hoofartikel|Armando Palacio Valdés}} Armando Palacio Valdés ([[Entralgo]], [[Prinsdom Asturië|Asturië]], 1853 – [[Madrid]], 1938) het sy opvoeding in [[Avilés]] ontvang en sy hoërskoolopleiding in [[Oviedo]] voltooi; hy het daarna Regte in [[Madrid]] studeer. Hy het die ''Revista Europea'' geredigeer, waar hy artikels gepubliseer het wat hy later in ''Semblanzas literarias'' (1871) versamel het. Ná die dood van [[José María de Pereda]] in 1905 het hy sy pos in die [[Spaanse Koninklike Akademie]] oorgeneem. Hy was ’n goeie vriend van ''Clarín'' en het verskeie belangrike romans geskryf, soos ''Marta y María'', waarin die twee Bybelse susters na ’n hedendaagse omgewing oorgeplaas word wat valse mistisisme bestry. Die gewildste van sy werke is ''La hermana de San Sulpicio'', waarin hy die avonture vertel wat die huwelik van ’n Galisiese geneesheer en die hoofkarakter voorafgaan, ’n non sonder ’n roeping wat nie haar geloftes hernu nie. ''La aldea perdida'', ’n dramatiese verhaal van ’n dorp wat deur mynbou-uitbuiting agteruitgaan, verdien ook vermelding. === Vicente Blasco Ibáñez === {{Hoofartikel|Vicente Blasco Ibáñez}} [[Lêer:Blasco Ibañez.jpg|thumb|left|Vicente Blasco Ibáñez.]] Vicente Blasco Ibáñez is in [[Valencia]] in 1867 gebore. Hy het radikale republikeinse idees gehandhaaf, waarvoor hy in hegtenis geneem en verban is. Hy was ’n afgevaardigde in sewe parlementêre termyne. In 1909 het hy na [[Argentinië]] vertrek op soek na fortuin, maar sy poging het misluk. Hy het die Geallieerdes tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] (1914–1918) verdedig; teen hierdie agtergrond het hy ''Los cuatro jinetes del Apocalipsis'' geskryf, ’n roman wat wêreldwyd groot sukses behaal het. Hy het daarna die lewe van ’n kosmopolitiese miljoenêr gelei en baie van sy verhale is in [[Hollywood]] vir die rolprent verwerk. Hy is in 1928 in [[Menton]], aan die [[Franse Riviera|Côte d'Azur]], oorlede. Sy oorskot is in 1933 na Valencia oorgebring, waar dit triomfantelik ontvang is. Blasco het ’n enorme hoeveelheid romans voortgebring; onder hulle staan die werke wat in Valencia of sy provinsie afspeel, wat die skrywer so innig liefgehad het, uit (''Arroz y tartana'', ''La barraca'', ''Entre naranjos'', ''Cañas y barro''). Hy het sy politieke, sosiale en antireligieuse idees in ''La catedral'' en ''La bodega'' weerspieël, hoewel, soos hierbo genoem, sy roem grootliks te danke is aan ''[[Los cuatro jinetes del Apocalipsis (roman)|Los cuatro jinetes del Apocalipsis]]'', wat oor familiedramas tydens die Groot Oorlog handel. Die Blasco Ibáñez wat egter die beste deur die kritiek ontvang is, is dié van Valenciaanse inspirasie. Soms is hy as die Spaanse Zola beskou omdat hy ’n ondermynende houding, ’n voorkeur vir smerige omgewings, ’n besorgdheid oor [[biologiese oorerwing]], ensovoorts met die Franse romanskrywer deel. Hy skryf intensief en sy styl kan as grof bestempel word, hoewel dit nie aan beelde van plastiese suiwerheid ontbreek nie. Vanweë sy ouderdom kon hy tot die [[Generasie van '98]] behoort het, maar sy wêreldse gees verskil van die askese en kultuur van hierdie skrywers. {{Spaanse letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spaanse letterkunde]] lv45h41o5enqxlr68j5zxwyehjcli2s 2963812 2963810 2026-08-30T15:52:32Z Oesjaar 7467 /* Vicente Blasco Ibáñez */ Verwysings.... 2963812 wikitext text/x-wiki Die term '''Spaanse literatuur van Realisme''' sluit werke in wat deel uitmaak van 'n literêre beweging wat deel is van [[Realisme (kunste)|Realisme]], 'n kulturele beweging wat in die middel van die 19de eeu in [[Europa]] bevorder is deur die neigings van die romantiese beweging te ondermyn. Dit is 'n stroom uit [[Frankryk]] wat omstreeks 1850 kieme ontwikkel het wat reeds in die [[Romantiek]] bestaan ​​het, veral ''costumbrismo''. Romantiese idees sou bietjie vir bietjie oplos en 'n reaksie sou begin teen "kuns ter wille van kuns" wat die onafhanklikheid of outonomie van die werk van die werklikheid verkondig het; Die blik van sommige was moeg vir die verbeeldingryke en skilderagtige, en het probeer om mense, die samelewing en hedendaagse optrede objektief waar te neem. Die doel daarvan was om 'n portret van die samelewing aan te bied. Die vernaamste voorlopers was [[Honoré de Balzac]] (1799-1850) wat met werke soos ''[[Die Menslike Komedie]]'' 'n morele en sosiale doel aan die roman afgedwing het. [[Stendhal]] (1783-1842) het eweneens die sentimentaliserende onderwerpe van romantiek en sy voorkeur vir heldhaftige en verhewe karakters aangeval deur sy romans ''Rooi en Swart'' en ''La Chartreuse de Parme'', waarin "Die roman is 'n spieël wat ons in die pad steek", 'n frase wat terloops herinner aan [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] oor komedie, waarvan hy gesê het dat "dit by elke stap 'n spieël voor ons plaas, waar ons die handelinge van die menslike lewe aanskoulik sien, hierdie doel byna uitsluitlik besef." baie gou het, by sommige skrywers, tot [[Naturalisme (toneelkuns)|Naturalisme]] gelei. Die term "realis" is vir die eerste keer in 1850 gebruik, met verwysing na die skildery van Gustave Courbet, Honoré Daumier en Jean-François Millet, maar is later uitgebrei na die res van die kunste. In die letterkunde is die roman hoofsaaklik weerspieël. Miskien is een van die redes vir die gewilde sukses van die romans te vinde in hul publikasie in die koerante van die tyd. Die redaksie het die roman in paaiemente gebruik om die publiek te dwing om daagliks die koerant te koop. Die houding van die realistiese skrywer is analities en krities, en hy bly gewoonlik afsydig van wat hy vertel. Die hoofromans van die 19de eeu was sosiaal van aard, en skrywers is as "geskiedkundiges van die hede" beskou. Daar moet egter nie vergeet word dat romantiese neigings bly voortbestaan ​​het of dat ander ontwikkel het wat teen Realisme gereageer het nie. == Historiese konteks == Gedurende die 19de eeu het [[Spanje]] een van die onstuimigste tydperke in sy geskiedenis beleef. Die eeu het begin met die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] teen [[Frankryk]] en is afgesluit met die [[Spaans-Amerikaanse Oorlog]] en die Ramp van 1898, wat die verlies van [[Kuba]] in [[Amerika]] en [[Filippyne]] in [[Asië]] beteken het. Die Bourbon-dinastie is, ná die regerings van [[Ferdinand VII van Spanje|Ferdinand VII]] (1814–1833) en [[Isabella II van Spanje|Isabella II]] (1833–1868), deur die revolusie van laasgenoemde jaar, ''[[Revolusie van 1868|La Gloriosa]]'', omvergewerp. Die [[Voorlopige Regering van 1868–1871|Voorlopige Regering]] (1869–1871) en die kort bewind van [[Amadeo I van Spanje|Amadeo van Savoye]] (1871–1873) het gevolg. Daarna het die kort tydperk van die [[Eerste Spaanse Republiek|Eerste Republiek]] (1873–1874) aangebreek, gevolg deur die staatshoofskap van [[Francisco Serrano y Domínguez|Serrano]] (1874) en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]] onder [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]] (1875–1885), seun van [[Isabella II van Spanje|Isabella II]], ná die staatsgreep van [[Arsenio Martínez-Campos Antón|Martínez Campos]]. Ná die koning se dood het sy tweede vrou, [[Maria Christina van Oostenryk|Maria Christina]], tot 1902 as regentes opgetree, die jaar waarin haar seun [[Alfonso XIII van Spanje|Alfonso XIII]] begin regeer het. == Literêre kenmerke van die Realisme == [[Lêer:Honoré Daumier 034.jpg|thumb|195px|left|''Die derdeklaswa'', deur die realistiese skilder [[Honoré Daumier]].]] In Spanje was die beste literêre produk van die tweede helfte van die 19e eeu die [[roman]], wat op sy beurt die gevolg was van die internasionale bloei van die genre in daardie tyd as uitdrukking van die opkoms van die middelklas of [[bourgeoisie]] wat deur opeenvolgende revolusies (1789, 1820, 1830, [[Revolusie van 1848|1848]]) die politieke mag verower het. Die waardes en bekommernisse van die burgerlike klas word soos in ’n spieël in die literatuur van die Realisme weerspieël: [[individualisme]], materialisme, die begeerte na sosiale opgang en waardering vir die alledaagse en onveranderlike. Die temas van die literêre Realisme is hoofsaaklik die kontras tussen tradisionele en landelike waardes en moderne en stedelike waardes, of die trek van die platteland na die stad en die sosiale en morele kontraste wat dit veroorsaak; die stryd om sosiale opgang en morele en ekonomiese sukses; en die onbevredigde posisie van die vrou wat reeds die reg op elementêre onderwys het, maar nie toegang tot die arbeidswêreld en die burgerlike onafhanklikheid en individualisme kan verkry nie (waarmee die tipiese tema van die 19de-eeuse [[owerspel]] en die feuilletonagtige en sentimentele fantasie as ’n vorm van ontvlugting, die sogenaamde [[bovarisme]], na vore kom). Daar is twee strominge binne die Realisme: die progressiewe en die konserwatiewe. Die realistiese roman van hierdie tydperk word gekenmerk deur: * '''Objektiewe beskouing van die werklikheid''' deur middel van '''direkte waarneming''' van gebruike of sielkundige karaktertrekke. Enige subjektiewe aspek, fantastiese gebeure en enige gevoel wat van die werklikheid afwyk, word uitgeskakel: "Die roman is die beeld van die lewe" (Galdós), "’n artistieke kopie van die werklikheid" (''Clarín''). * '''Verdediging van ’n tesis''': die vertellers skryf hul werke deur die werklikheid vanuit hul morele opvatting te benader (die sogenaamde [[tesisroman]]). Om dit beter uit te druk, ondersoek hulle die burgerlike individualisme deur middel van die sogenaamde '''[[Verteller #Derdepersoonsverteller|alomteenwoordige verteller]]''', en verken hulle die sielkunde van hul karakters. Die verdediging van ’n tesis hou egter die gevaar van [[manicheïsme]] in en kan die objektiwiteit van die roman in gevaar stel. * '''Temas wat na aan die leser is''': huwelikskonflikte, ontrouheid, verdediging van ideale, sosiale en ekonomiese probleme, ens., maar gefokus op die middelklas of bourgeoisie: slegs die naturalisme sal werklik nader aan die proletariaat en die laer klasse beweeg. * Die '''alledaagse en volkstaal''' verkry groot belang, aangesien dit die karakters in hul werklike omgewing plaas. Die spreektaal van die tydperk word sonder akademisme weergegee, selfs met dialektiese kenmerke, maar die prosa is wel akademies: dit is streng opgebou met lang periodes waarin ondergeskikte konstruksies volop voorkom en die sogenaamde "bladsygehalte". * ’n Oorvloed van '''gedetailleerde beskrywings''', as gevolg van die ontwikkeling van die [[fotografie]] en die "dokumentêre" beskouing van die roman onder invloed van die [[positivisme]], aangesien realistiese skrywers die omgewings, kleredrag, gespreksonderwerpe, werksaamhede, voedsel en voorkoms van hul karakters noukeurig waarneem en aanteken, met die doel om die lewe en samelewing van hul tyd tot in die fynste besonderhede vir die toekoms weer te gee. * '''Voorkeur vir burgerlike karakters''', uit die middelklas, alledaags, bekend en naby, eerder as die [[held]]e en rebelle en die eksotiese [[mite]]s van die romantiek. == Voorrealisme, Realisme en Naturalisme in Spanje == Voordat realisme as ’n algemene estetika in die Spaanse narratief aanvaar is, was daar ’n tydperk waarin dit begin sigbaar word het deur die romantiese [[kostumbrisme]], waarvan die beskrywende metode oorgeneem is, en die laaste vorme van ’n gebalanseerde en burgerlike [[neoklassisisme]], waarvan die taal en die opvoedkundige of moraliserende strewe oorgeneem is. [[Eugenio de Tapia]] (1776–1860), met die merkwaardige roman ''Los cortesanos y la revolución'' (1838–1839, 2 dele), wat te midde van die triomf van die romantiese estetika gedruk is, word deur [[Juan Ignacio Ferreras]] as "die eerste realis in tyd" beskou; eers in 1849 sou die Spaanse vertaling van ''La gaviota'' deur Cecilia Böhl de Faber, "[[Fernán Caballero]]" (1796–1877), en die verskeie romans en verhale van [[Pedro Antonio de Alarcón]] (1833–1891) verskyn. Hy sluit die drietal van hierdie fase van voorrealisme of realisme met romantiese elemente af. In [[Spanje]] het realisme vanaf 1870 (die jaar van ''[[La fontana de oro]]'' deur [[Benito Pérez Galdós]]) besonder maklik ingang gevind, aangesien daar reeds ’n voorgeskiedenis in die [[pikarese roman|pikarese romans]] en ''[[Don Quichot]]'' was. Die kritikus [[Manuel de la Revilla]] het die estetika van [[Honoré Balzac]] verdedig, wat in Frankryk deur die tydskrif ''Le Réalisme'' (1856–1857), onder redaksie van [[Louis Edmond Duranty]] en [[Jules Assezat]], voorgestaan is; in hierdie tydskrif word ’n historiese bewustheid van sosiale onreg en die industriële en wetenskaplike revolusie ontwikkel, maar die Christendom en die monargie word ook gekritiseer, faktore wat tot die verwerping daarvan gelei het.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Rosado|naam1=Miguel|titel=El realismo y Benito Pérez Galdós|url=http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|werk=Historia de la literatura hispánica|uitgewer=Spanisharts|toegangsdatum=19 de enero de 2020|argiefdatum=27 de diciembre de 2019|argiefurl=https://web.archive.org/web/20191227141633/http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|deadurl=yes}}</ref> Dit het sy grootste bloeityd in die tweede helfte van die 19de eeu bereik (Juan Valera, [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]]), hoewel dit nie die strengheid bereik het van die kanons wat deur die skool van [[Honoré Balzac]] vasgestel is nie. * By Galdós vanaf ''[[La desheredada]]'' (1881), en later by [[Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Vicente Blasco Ibáñez]], is daar duidelike naturalistiese invloede, maar sonder die wetenskaplike en eksperimentele grondslag wat [[Émile Zola]] aan sy werke wou gee. Hulle deel slegs die gees van stryd teen die konserwatiewe ideologie en, in baie gevalle, hul ondermynende gedrag; ander skrywers van hierdie tweede generasie het verkies om nie hierdie estetika te aanvaar nie, soos [[Armando Palacio Valdés]] of [[Luis Coloma]]. * Die realistiese roman weerspieël oor die algemeen streekgebonde omgewings, soos Pereda in [[Kantabrië]], Juan Valera in [[Andalusië]], ''Clarín'' in [[Prinsdom Asturië|Asturië]], ens. Benito Pérez Galdós is ’n uitsondering, aangesien hy verkies om sy werke in die stedelike ruimte van [[Madrid]] te laat afspeel. Die naturalisme in [[Spanje]] het ook sy teenstanders gehad en groot polemieke het ontstaan. Onder die teenstanders was [[Pedro Antonio de Alarcón]] en [[José María de Pereda]], wat dit selfs as «immoreel» bestempel het. Die vurigste verdedigers daarvan was [[Benito Pérez Galdós]] en [[Emilia Pardo Bazán]]. Die felste kontroversie het vanaf 1883 plaasgevind, na aanleiding van die publikasie van ''La cuestión palpitante'' deur die gravin Emilia Pardo Bazán, ’n voorstander van naturalisme met Katolieke morele waardes. Hierdie generasie bestaan uit ’n nuwe reeks skrywers. Die tydperk van die grootste oorvleueling tussen hierdie generasies het in die 1880's plaasgevind. In hierdie dekade was [[Pedro Antonio de Alarcón]], [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]], [[Juan Valera]], [[Leopoldo Alas (Clarín)|Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Armando Palacio Valdés]] gelyktydig aktief. Skrywers wat minder aandag van die kritiek ontvang het, is [[Jacinto Octavio Picón]] (1852–1923) en [[José Ortega Munilla]] (1856–1922). Die kenmerke wat hierdie groep definieer, is ’n kritiese klassebewustheid en ’n sekere aanvanklike optimisme wat later in pessimisme sou verander ná die geringe of geen vrugte van die [[Revolusie van 1868|revolusie van 1868]]. Op individuele vlak vertoon elkeen ’n eie styl of ’n tradisionele (Pereda, Palacio Valdés, Alarcón, Pardo Bazán) of progressiewe (Galdós, Clarín) neiging. Van al die skrywers in hierdie groep is Alarcón die enigste een wat sommige eienskappe vertoon wat van die romantiek geërf is, veral die meer romantiese [[kostumbrisme]]. Hierdie invloed is duidelik sigbaar in ''Cuentos amatorios'' (1881), ''Historias nacionales'' (1881) en ''Narraciones inverosímiles'' (1881). Tot die radikale naturalisme behoort reeds [[Eduardo López Bago]] (1853–1931), sy vriend [[Alejandro Sawa]] (1862–1909), [[Rafael Vega Armentero]] (1852–1893), [[Ricardo Macías Picavea]] (1847–1899), [[José María Mateu Aybar]] (1847–1929), [[José Zahonero]] (1853–1931), [[Alfonso Pérez Gómez Nieva]] (1859–1931), [[Manuel Martínez Barrionuevo]] (1857–1917) en [[Silverio Lanza]], onder vele ander. == Die Naturalisme == [[Lêer:Edouard Manet 049.jpg|thumb|Émile Zola uitgebeeld deur Manet]] {{Hoofartikel|Naturalisme}} Hierdie literêre stroming het in [[Frankryk]] ontstaan en sy belangrikste verteenwoordiger was [[Émile Zola]] (1840–1902). Dit put uit die positivistiese filosofie van [[Auguste Comte]] (1798–1857), die metodes van die fisioloog [[Claude Bernard]] (1813–1878) en verskeie van die bepalende prestasies van die moderne gees: die [[demokrasie]], die eksperimentele metodes ([[Claude Bernard]]) en die teorieë oor oorerwing ([[Charles Darwin]]). Op hierdie manier soek Zola die rede vir sosiale probleme in die omgewing, en dié van individue in biologiese oorerwing. Die [[Naturalisme (literatuur)|Naturalisme]] neem dus ’n [[materialisme|materialistiese]] en [[determinisme|deterministiese]] opvatting van mense aan; hulle is nie moreel verantwoordelik nie, want hulle is die resultaat van die omgewing wat hulle omring en van oorerwing. As die realistiese skrywer bewus is van wat gebeur, tree die naturalistiese skrywer op soos ’n ondersoekregter wat die agtergrond en oorsake ondersoek. Zola het ’n [[Sosialisme|sosialistiese]] ideologie gehad, en in sy werke kom talle karakters soos alkoholiste, kranksinniges en psigopate voor. Die teks waarin die naturalistiese teorie wat deur Zola bedink is, uiteengesit word, is ''La novela experimental'' (1880). In hierdie teks oor literêre kritiek voer hy aan dat die romanskrywer ’n waarnemer en eksperimenteerder is. Vanuit die oogpunt van die waarnemer bied die skrywer die feite aan soos hy dit waargeneem het, bepaal hy die terrein waarop die karakters sal beweeg en waarop die gebeure sal ontwikkel. Vanuit die oogpunt van die eksperimenteerder stel die romanskrywer die eksperiment in, dit wil sê, hy plaas die karakters in ’n bepaalde verhaal om daarin te toon dat die opeenvolging van gebeure dié sal wees wat deur die determinisme van die verskynsels wat bestudeer word, vereis word. In Spanje het dit, weens die teenstrydighede tussen die naturalistiese teorieë en godsdienstige oortuigings, min weerklank gevind, en het die kritiek selfs begin vra of hierdie beweging inderdaad in die streng sin van die woord bestaan het. [[Emilia Pardo Bazán]] behandel dit self in haar artikel ''La cuestión palpitante'', waarin sy haarself wel as deel van hierdie skool beskou het. Passasies van skrywers soos [[Benito Pérez Galdós]] is ook as naturalisties beskou, maar die meerderheid het dit uitdruklik verwerp. Wanneer daar oor Spaanse naturalisme gepraat word, is die grens met die realisme nie duidelik nie en, aangesien die Franse teorieë nie oorgeneem is nie, is dit nie maklik om die twee bewegings behoorlik van mekaar te onderskei nie. == Die roman: belangrikste skrywers == === Juan Valera === {{Hoofartikel|Juan Valera}} Juan Valera y Alcalá-Galiano ([[Cabra (Córdoba)|Cabra]] ([[provinsie Córdoba (Spanje)|Córdoba]]), 18 Oktober 1824 – [[Madrid]], 18 April 1905) het aan ’n [[aristokrasie|aristokratiese]] familie behoort. Hy het [[diplomaat|diplomatieke]] sendings in verskeie lande vervul en belangrike politieke ampte beklee. Hy het omstreeks vyftigjarige ouderdom sy loopbaan as romanskrywer begin. In sy laaste jare was hy die slagoffer van progressiewe blindheid. [[Lêer:Juan Valera.jpg|thumb|left|Juan Valera.]] Van die begin af was Valera gekant teen sowel die [[Romantiek]], weens die uiterstes daarvan, as die [[Literêre Realisme|Realisme]], omdat dit hom verhinder het om sy verbeelding ten volle te ontwikkel. Hy het slegs ’n realistiese houding ingeneem toe hy werklike omgewings (soos sy geboortestreek Andalusië) en geloofwaardige karakters gekies het, hoewel hy die minder aantreklike aspekte van die werklikheid verwerp het, wat juis in die smaak van die naturaliste en sommige realiste was. Sy belangrikheid lê in sy romans; die eerste hiervan is ''[[Pepita Jiménez]]'' (1874), wat grotendeels in die vorm van ’n brief geskryf is. In hierdie werk word die verhaal vertel van ’n weduwee wat met die vader van ’n seminaris ooreenkom om hom van sy valse roeping af weg te hou. Ander belangrike werke is ''Doña Luz'' (waarin kwessies rondom godsdienstige roeping behandel word) en ''Juanita la Larga''. Hierdie tweede roman vertel van die liefdesverhouding tussen don Paco, ’n vyftiger, en die hoofkarakter, wat hom deur middel van ’n eerbare huwelik wil verlos. Juan Valera was polities liberaal en [[Godsdienstige skeptisisme|skepties]] wat [[religie|godsdiens]] betref. Hy het ’n eenvoudige, maar nie vulgêre, literêre taal gebruik nie. Ná sy dood het die skrywers van die [[Generasie van '98|Generasie van 98]] diep respek vir hom betoon. Vandag beskou ’n groot deel van die kritiek hom as die beste prosaskrywer van die 19de eeu, hoewel die skeppende meerderwaardigheid van [[Benito Pérez Galdós|Galdós]] erken word. === José María de Pereda === [[Lêer:JMPereda.jpg|thumb|José María de Pereda.]] {{Hoofartikel|José María de Pereda}} José María de Pereda is in 1833 in [[Polanco (Cantabrië)|Polanco]] ([[provinsie Santander (Spanje)|provinsie Santander]], die huidige [[Cantabrië]]) gebore. Hy het uit ’n [[hidalgo (adel)|adellike]] familie gekom, baie in die buiteland gereis en was ’n [[afgevaardigde]] en [[Carlistiese]] politikus, hoewel hy hom later aan die bewerking van sy grond en aan die literatuur gewy het. Hy was bevriend met [[Galdós]], ondanks hul teenstrydige politieke ideologieë. Hy het in 1906 in sy geboortedorp gesterf. Hy het sy literêre produksie as ’n kostumbrist begin: met ’n neiging tot realisme en ’n talent vir waarneming het hy ''Escenas montañesas'' gepubliseer. Later het hy sy ideale romanformule gevind deur hierdie kostumbrisme in ’n verliefde beskouing van die landskap en die mense van die berge in te voeg, met hul passies en kenmerkende taal. In sy eerste romans van hierdie soort (''idilliese roman'') het hy gewoonlik die vrede en onkunde van hierdie landelike mense gekontrasteer met die politieke bedreigings van die moderne lewe (''Don Gonzalo de la Gonzalera'' en ''De tal palo tal astilla''). Hy het ’n tesis verdedig wat vandag deur baie min mense aanvaar sou word. Die idilliese roman eindig toe Pereda besluit het om afstand te doen van die uitdruklike verdediging van enige tesis. Tot hierdie tweede tydperk behoort verhale soos ''Sotileza'' (’n epos oor Kantabriese vissers) en ''La puchera''. Sy meesterwerk word beskou as ''Peñas arriba'' (1895), waarvan die beskrywende bucolisme en die kastisistiese aard van sy styl vandag verouderd kan voorkom. Ten spyte hiervan word José María de Pereda as ’n groot verteller beskou, met ’n groot beskrywende en epiese vermoë. === Pedro Antonio de Alarcón === [[Lêer:PedroAntonioAlarcon.jpg|thumb|Pedro Antonio de Alarcón.]] {{Hoofartikel|Pedro Antonio de Alarcón}} Pedro Antonio de Alarcón is in 1833 in [[Guadix]] ([[provinsie Granada|Granada]]) gebore. Hy was een van die belangrikste persone wat daarvoor verantwoordelik was dat realisme die destyds gewilde romantiese prosa verdring het. Hy was benewens ’n skrywer ook ’n politikus en het in sy ideologie van liberale standpunte na meer tradisionalistiese standpunte ontwikkel. Hy het as vrywilliger aan die oorlog in Marokko deelgeneem en ’n skriftelike getuienis van sy ervaring in ''Diario de un testigo de la Guerra africana'' (1859) nagelaat. Vir ’n tyd lank was hy ’n reisverhaalskrywer en het hy in sy artikels van verskeie van sy reise verslag gedoen. In sy tyd het hy veral bekend geword vir sy godsdienstige romans, waarvan ''El escándalo'' (1875) die gewildste was. In hierdie roman het hy die Jesuïete verdedig, wat baie omstrede was. Sy gewildste werk, waarvoor hy egter onthou word, is ''El sombrero de tres picos'', wat in 1874 gepubliseer is en Falla tot sy beroemde ballet sou inspireer. === Benito Pérez Galdós === {{Hoofartikel|Benito Pérez Galdós}} [[Lêer:Perez galdos.jpg|thumb|''[[Portret van Benito Pérez Galdós (1894)]]'', deur [[Joaquín Sorolla]].]] Galdós word beskou as die mees verteenwoordigende skrywer van die beweging. Hy is in [[Las Palmas de Gran Canaria]] in 1843 gebore. Hy het op 19-jarige ouderdom na [[Madrid]] verhuis, waar hy sy joernalistieke loopbaan begin het en in 1865 tot die [[Ateneo de Madrid|Ateneo]] toegetree het.<ref>{{boekaanhaling |van={{versalita|Pérez Galdós}}| naam=Benito | titel=Memorias de un desmemoriado (1915-1916)| uitgewer=El Nadir | redakteur= | plek=Valencia | jaar=2011 | isbn=9788492890415 | bladsye= }}</ref> Hy het [[Parys]] vir die eerste keer in 1867 besoek, in die voetspore van [[Balzac]], ’n skrywer wat hy sedert sy jeug bewonder het.<ref>{{boekaanhaling |van={{versalita|Ortiz-Armengol}}| naam=Pedro|skrywerskakel=Pedro Ortiz-Armengol | titel= Vida de Galdós|uitgewer=Crítica| plek= Barcelona| jaar=2000| url= http://books.google.es/books/about/Vida_de_Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=M5eWKlI_hFEC |isbn=8484320731}}</ref> Progressief en [[antiklerikalisme|antiklerikaal]], het hy nietemin literêre belangstelling gedeel met jong skrywers met uiteenlopende opvattings, onder wie [[Leopoldo Alas Clarín]], [[Menéndez Pelayo]] en [[José María de Pereda]]. Van [[republikanisme|republikeinse]] ideologie en praktyk het sy aanvanklike radikalisme ontwikkel tot ’n humanistiese sosialisme.<ref>{{boekaanhaling |van={{versalita|Gullón}}| naam=Ricardo|skrywerskakel=Ricardo Gullón | titel= Galdós, novelista moderno| uitgewer=Taurus| plek= Madrid| jaar=1987|url= |isbn=8430620133}}</ref> Vanaf 1910 het hy sy sig begin verloor en tien jaar later, feitlik blind, gesterf. '''Die ''Nasionale episodes''''' Die ''[[Nasionale episodes]]'' is deur hul skrywer in vyf reekse beplan en gepubliseer, met altesaam 46 dele. Hulle vorm ’n ongeëwenaarde histories-literêre weergawe van die hedendaagse Spaanse geskiedenis, tussen die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]]. Onder die episodes van die eerste reeks (1873–1875) is historiese gedeeltes soos ''Trafalgar'', ''Bailén'', ''El 19 de marzo y el 2 de mayo'' en ''Juan Martín el Empecinado''. Die hoofkarakter wat die literêre verhaal dra, is [[Gabriel Araceli]], ’n kajuitseun tydens die [[Slag van Trafalgar|Slag van Trafalgar]] wat gedurende die Onafhanklikheidsoorlog grootword. Die latere reekse volg ’n soortgelyke patroon, met ’n karakter wat die verhaal dra, terwyl beslissende oomblikke in die geskiedenis van Spanje hersien word, soos in die titels ''El equipaje del rey José'', ''Los Cien mil hijos de San Luis'', ''Zumalacárregui'' (van die [[Eerste Carlistiese Oorlog|eerste Carlistiese oorlog]]), ''Prim'' of ''La de los tristes destinos'' (oor [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]). '''Romans''' In sy eerste tydperk (1867–1878) het Galdós sy onenigheid met onverdraagsaamheid en skynheiligheid met ’n mate van beslistheid uitgespreek. Dit is die geval in romans soos ''[[Doña Perfecta]]'', ''[[Gloria (roman)|Gloria]]'', ''[[La familia de León Roch]]'' en ''[[Marianela]]''. Later, tussen 1881 en 1915, met progressiewe maar meer gehumaniseerde en diepgaande tesisse, het Galdós die werke gepubliseer wat hy self "[[hedendaagse Spaanse romans]]" genoem het; die geheel daarvan is beskou as die Spaanse weergawe van [[Balzac]] se "[[menslike komedie]]". Die meeste daarvan speel af in die [[Madrid van Galdós|Madrid van die 19de eeu]] en omvat die uiteenlopende tipes van die verskillende sosiale klasse, vanuit ’n persoonlike perspektief; soos [[Joaquín Casalduero]] afsluit: "...sy bitter pessimisme wanneer hy die Spaanse werklikheid aanskou, ontbind in ironie, optimisme en goedheid wanneer hy oor ’n beter toekoms droom".<ref>{{boekaanhaling | van={{versalita|Casalduero}} | naam=Joaquín|skrywerskakel=Joaquín Casalduero | titel=Vida y obra de Galdós | uitgewer=Gredos | plek=Madrid | jaar=1951 | isbn=| bladsy= 163| url=}}</ref> In hierdie groep romans is die belangrikheid van ''[[Fortunata y Jacinta]]'' en ''[[Misericordia (roman)|Misericordia]]'' binne die konteks van die wêreldliteratuur beklemtoon.<ref>{{boekaanhaling |van={{versalita|Pérez Galdós}}| naam=Benito |skrywerskakel=Benito Pérez Galdós| uitgawe=Luciano García Lorenzo | titel= Misericordia| uitgewer=Cátedra| plek= Madrid| jaar=1982| bladsye= [https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9/page/15 15]-34| url=https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9| isbn=8437603684}}</ref> '''Dramatiese werke''' Pérez Galdós het hom in die laaste vrugbare tydperk van sy literêre lewe as dramaturg gevestig. Onder sy werke staan ''La loca de la casa'', ''La hija de San Quintín'' en ''[[Electra (Galdós)|Electra]]'' uit, waarvan die première ’n mate van sosiale opskudding veroorsaak het. Sommige van sy stukke, soos ook met verskeie van sy romans gebeur het, is later vir die rolprent verwerk, soos byvoorbeeld ''[[El abuelo (film)|El Abuelo]]'', deur [[José Luis Garci]]. '''Belangrikheid van Galdós''' Die sukses en gewildheid van die ''Nasionale episodes'', baie van sy romans en ’n groot deel van sy teaterwerk het die agterdog van die land se reaksionêre klas gewek, tot so ’n mate dat hulle drie keer agtereenvolgens verhoed het dat hy die Nobelprys vir Letterkunde ontvang het,{{sfn|Ortiz-Armengol|2000|pp=480-484 y 495-499}}{{sfn|Casalduero|1951|p= 40}}{{sfn|Gullón|1987|p=33}} ondanks die steun van die meerderheid van sy tydgenootlike Spaanse kritici en skrywers. Sy invloed op die [[Generasie van '98|skrywers van 98]] is sigbaar in die analitiese en geëngageerde blik van die [[Valle-Inclán]] van ''[[Luces de bohemia]]'', die kooragtige samestelling van die romans van [[Pío Baroja]] en die besinnende houding van [[Miguel de Unamuno|Unamuno]] teenoor die skeppingsdaad in romans soos ''[[Niebla (roman)|Niebla]]''.<ref>{{boekaanhaling |van={{versalita|Fernández Montesinos}}| naam=José|skrywerskakel=José Fernández Montesinos | titel= Galdos (3 vol.)|uitgewer=Castalia| plek=Madrid |jaar=1980|isbn=9788470391378 url=http://books.google.es/books/about/Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=oHcTowft900C}}</ref> Sedert die middel van die 20de eeu word hy binne en buite Spanje beskou as een van die belangrikste Spaanse romanskrywers, moontlik die tweede belangrikste ná Cervantes.<ref>{{boekaanhaling | van=Aub | naam=Max | titel=Manual de historia de la literatura española | jaar=1966 | uitgewer=Madrid, Akal Editor | bladsy= 447 | isbn= 978847339030-X}}</ref> === Emilia Pardo Bazán === {{Hoofartikel|Emilia Pardo Bazán}} Emilia Pardo Bazán is in [[La Coruña]] in 1851 gebore. '''I [[Graafskap Pardo Bazán|Gravin van Pardo Bazán]]''', (later is die benaming verander na '''[[Graafskap Torre de Cela|Gravin van Torre de Cela]]'''). Op sewentienjarige ouderdom het sy met José Quiroga y Pérez de Deza getrou en haar in [[Madrid]] gevestig. Sy was ’n vrou met ’n uitgebreide geleerdheid, het talle reise onderneem en ’n leerstoel in die Letterkunde is spesiaal vir haar aan die Universiteit van Madrid geskep, die stad waar sy in 1921 oorlede is. '''Werk''' Onder haar studies oor die hedendaagse literatuur staan ''La cuestión palpitante'' uit, en hoewel sy daarin nie die naturalistiese materialisme aanvaar nie, verdedig sy ’n realistiese houding en tree sy in die stryd teen diegene wat beweer dat die kwaad slegs in die literatuur mag verskyn om verslaan te word. Haar styl was kragtig en sy het diep in moeilike probleme en situasies gedelf. Sy het honderde kortverhale geskryf wat sy in versamelings gepubliseer het, soos die ''Cuentos de Marianela''. Haar literêre produksie is egter van groter belang in romans soos ''Un viaje de novios'', wat die verhaal vertel van ’n huwelik tussen ’n volwasse man en ’n ongeleerde en welgestelde jong vrou; of ''La tribuna'', die mees naturalistiese van haar romans, waarin sy die harde proletariese lewe in ’n tabaksfabriek beskryf. Ook van besondere belang is ''Los pazos de Ulloa'' en ''La madre Naturaleza'', met Galisiese karakters en landskappe, en ’n passievolle en soms gewelddadige verhaal. === Luis Coloma === {{Hoofartikel|Luis Coloma}} Luis Coloma ([[Jerez de la Frontera]], 19 Januarie 1851 – [[Madrid]], 1914), seun van ’n beroemde geneesheer, het op twaalfjarige ouderdom by die Voorbereidende Vlootskool van San Fernando (1863) aangesluit, maar dit later verlaat en sy graad in [[Regte]] aan die [[Universiteit van Sevilla]] behaal, hoewel hy nooit die beroep van advokaat beoefen het nie. Hy was in 1908 ’n lid van die Koninklike Akademie en is in 1914 oorlede. Hy het die literatuur beoefen met groot sukses onder lesers. Hy het twee belangrike romans geskryf: ''Pequeñeces'' en ''Boy''. In die eerste lewer hy kritiek op die hoë samelewing van Madrid in die jare voor die [[Bourbon-restourasie in Spanje|monargistiese restourasie]] (1874) onder die bewind van [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]], seun van die afgesette [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]. Later het hy slegs verhale van ’n historiese aard gepubliseer, soos ''Jeromín'', oor don [[Jan van Oostenryk]]. === Leopoldo Alas (Clarín) === {{Hoofartikel|Leopoldo Alas (Clarín)}} [[Lêer:LeopoldoAlasClarin.jpg|thumb|Leopoldo Alas "Clarín".]] Leopoldo Alas is in [[Zamora (Spanje)|Zamora]] (1852) gebore, hoewel hy hom altyd diep as ’n Asturiër beskou het. Hy het sy regstudies in [[Oviedo]] voltooi en sy doktorsgraad in [[Madrid]] behaal, waar hy sy geloof verloor het. Van toe af sou hy in ’n voortdurende geestelike stryd leef, waarvan sy werk getuig. Op drie-en-twintigjarige ouderdom het hy die skuilnaam ''Clarín'' in sy geskrifte begin gebruik. Hy was professor aan die [[Universiteit van Oviedo]] (1883) en het republikeinse idees verdedig, maar het spoedig moeg geword vir die politiek. In 1892 het ’n gewetenskrisis sy geloof herstel, hoewel hy nie die uiterstes van Katolieke ortodoksie bereik het nie. Hy is in 1901 in Oviedo oorlede. ;Werk ''Clarín'' het groot aansien as literêre kritikus geniet. Sy artikels getuig van sy uitgebreide kennis en regverdigheid van oordeel (wat hy dikwels met kwetsende sarkasme uitgespreek het). Sy artikels, wat hom ’n gevreesde gesag in die Spaanse literêre wêreld besorg het, is deur die skrywer in bundels soos ''Solos de Clarín'' en ''Paliques'' versamel. Hy het ook die kortverhaal en die kort roman beoefen; hy het meer as sewentig klein werke van hierdie genre gepubliseer. Onder die eerste kortverhale wat hy geskryf het, staan ''Pipá'' (1879) uit, wat die tragedie van ’n jong skelm uit Oviedo vertel. ''Adiós, Cordera'', ’n klassieke dramatiese idille, verdien ook vermelding. Maar hoofsaaklik word hy erken vir sy werk as romanskrywer, op grond van die twee enigste romans wat hy geskryf het: ''[[La Regenta]]'' en ''Su único hijo''. Die eerste hiervan (1885) is die belangrikste. Met duidelike invloede van ''[[Madame Bovary]]'' deur [[Gustave Flaubert|Flaubert]], bied dit Vetusta (’n metaforiese naam vir [[Oviedo]]) fisies en moreel aan as die prototipe van ’n Spaanse stad wat in tradisionalisme vasgeval het. Alas het ’n naturalistiese tegniek gebruik; maar hy het nie, soos Zola, smerige omgewings geskilder nie (die handeling van sy romans speel in burgerlike omgewings af), maar pessimisme verskyn met duidelike trekke van teerheid en ironie. In ''La Regenta'' tree die gewetens in gesprek (veral dié van sy hoofkarakter Ana Ozores, wie se karakter soortgelyk is aan dié van Emma Bovary), in hul stryd met hul plig en met die omgewing, en dit gee ’n beeld van die stad wat deur baie as beledigend beskou is. Die roman is spoedig deur die Kerk veroordeel, hoewel ''Clarín'' en die biskop met verloop van tyd ’n opregte vriendskap ontwikkel het. Vandag word ''La Regenta'' beskou as die hoogtepunt van die Spaanse Realisme, saam met ''Fortunata y Jacinta'' van Galdós. === Armando Palacio Valdés === {{Hoofartikel|Armando Palacio Valdés}} Armando Palacio Valdés ([[Entralgo]], [[Prinsdom Asturië|Asturië]], 1853 – [[Madrid]], 1938) het sy opvoeding in [[Avilés]] ontvang en sy hoërskoolopleiding in [[Oviedo]] voltooi; hy het daarna Regte in [[Madrid]] studeer. Hy het die ''Revista Europea'' geredigeer, waar hy artikels gepubliseer het wat hy later in ''Semblanzas literarias'' (1871) versamel het. Ná die dood van [[José María de Pereda]] in 1905 het hy sy pos in die [[Spaanse Koninklike Akademie]] oorgeneem. Hy was ’n goeie vriend van ''Clarín'' en het verskeie belangrike romans geskryf, soos ''Marta y María'', waarin die twee Bybelse susters na ’n hedendaagse omgewing oorgeplaas word wat valse mistisisme bestry. Die gewildste van sy werke is ''La hermana de San Sulpicio'', waarin hy die avonture vertel wat die huwelik van ’n Galisiese geneesheer en die hoofkarakter voorafgaan, ’n non sonder ’n roeping wat nie haar geloftes hernu nie. ''La aldea perdida'', ’n dramatiese verhaal van ’n dorp wat deur mynbou-uitbuiting agteruitgaan, verdien ook vermelding. === Vicente Blasco Ibáñez === {{Hoofartikel|Vicente Blasco Ibáñez}} [[Lêer:Blasco Ibañez.jpg|thumb|left|Vicente Blasco Ibáñez.]] Vicente Blasco Ibáñez is in [[Valencia]] in 1867 gebore. Hy het radikale republikeinse idees gehandhaaf, waarvoor hy in hegtenis geneem en verban is. Hy was ’n afgevaardigde in sewe parlementêre termyne. In 1909 het hy na [[Argentinië]] vertrek op soek na fortuin, maar sy poging het misluk. Hy het die Geallieerdes tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] (1914–1918) verdedig; teen hierdie agtergrond het hy ''Los cuatro jinetes del Apocalipsis'' geskryf, ’n roman wat wêreldwyd groot sukses behaal het. Hy het daarna die lewe van ’n kosmopolitiese miljoenêr gelei en baie van sy verhale is in [[Hollywood]] vir die rolprent verwerk. Hy is in 1928 in [[Menton]], aan die [[Franse Riviera|Côte d'Azur]], oorlede. Sy oorskot is in 1933 na Valencia oorgebring, waar dit triomfantelik ontvang is. Blasco het ’n enorme hoeveelheid romans voortgebring; onder hulle staan die werke wat in Valencia of sy provinsie afspeel, wat die skrywer so innig liefgehad het, uit (''Arroz y tartana'', ''La barraca'', ''Entre naranjos'', ''Cañas y barro''). Hy het sy politieke, sosiale en antireligieuse idees in ''La catedral'' en ''La bodega'' weerspieël, hoewel, soos hierbo genoem, sy roem grootliks te danke is aan ''[[Los cuatro jinetes del Apocalipsis (roman)|Los cuatro jinetes del Apocalipsis]]'', wat oor familiedramas tydens die Groot Oorlog handel. Die Blasco Ibáñez wat egter die beste deur die kritiek ontvang is, is dié van Valenciaanse inspirasie. Soms is hy as die Spaanse Zola beskou omdat hy ’n ondermynende houding, ’n voorkeur vir smerige omgewings, ’n besorgdheid oor [[biologiese oorerwing]], ensovoorts met die Franse romanskrywer deel. Hy skryf intensief en sy styl kan as grof bestempel word, hoewel dit nie aan beelde van plastiese suiwerheid ontbreek nie. Vanweë sy ouderdom kon hy tot die [[Generasie van '98]] behoort het, maar sy wêreldse gees verskil van die askese en kultuur van hierdie skrywers. == Verwysings == {{verwysings}} {{Spaanse letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spaanse letterkunde]] 6w96as14y2ktqja8aru23vp8tm5b0px 2963815 2963812 2026-08-30T15:57:48Z Interlingvisto 213611 /* Verwysings */ 2963815 wikitext text/x-wiki Die term '''Spaanse literatuur van Realisme''' sluit werke in wat deel uitmaak van 'n literêre beweging wat deel is van [[Realisme (kunste)|Realisme]], 'n kulturele beweging wat in die middel van die 19de eeu in [[Europa]] bevorder is deur die neigings van die romantiese beweging te ondermyn. Dit is 'n stroom uit [[Frankryk]] wat omstreeks 1850 kieme ontwikkel het wat reeds in die [[Romantiek]] bestaan ​​het, veral ''costumbrismo''. Romantiese idees sou bietjie vir bietjie oplos en 'n reaksie sou begin teen "kuns ter wille van kuns" wat die onafhanklikheid of outonomie van die werk van die werklikheid verkondig het; Die blik van sommige was moeg vir die verbeeldingryke en skilderagtige, en het probeer om mense, die samelewing en hedendaagse optrede objektief waar te neem. Die doel daarvan was om 'n portret van die samelewing aan te bied. Die vernaamste voorlopers was [[Honoré de Balzac]] (1799-1850) wat met werke soos ''[[Die Menslike Komedie]]'' 'n morele en sosiale doel aan die roman afgedwing het. [[Stendhal]] (1783-1842) het eweneens die sentimentaliserende onderwerpe van romantiek en sy voorkeur vir heldhaftige en verhewe karakters aangeval deur sy romans ''Rooi en Swart'' en ''La Chartreuse de Parme'', waarin "Die roman is 'n spieël wat ons in die pad steek", 'n frase wat terloops herinner aan [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] oor komedie, waarvan hy gesê het dat "dit by elke stap 'n spieël voor ons plaas, waar ons die handelinge van die menslike lewe aanskoulik sien, hierdie doel byna uitsluitlik besef." baie gou het, by sommige skrywers, tot [[Naturalisme (toneelkuns)|Naturalisme]] gelei. Die term "realis" is vir die eerste keer in 1850 gebruik, met verwysing na die skildery van Gustave Courbet, Honoré Daumier en Jean-François Millet, maar is later uitgebrei na die res van die kunste. In die letterkunde is die roman hoofsaaklik weerspieël. Miskien is een van die redes vir die gewilde sukses van die romans te vinde in hul publikasie in die koerante van die tyd. Die redaksie het die roman in paaiemente gebruik om die publiek te dwing om daagliks die koerant te koop. Die houding van die realistiese skrywer is analities en krities, en hy bly gewoonlik afsydig van wat hy vertel. Die hoofromans van die 19de eeu was sosiaal van aard, en skrywers is as "geskiedkundiges van die hede" beskou. Daar moet egter nie vergeet word dat romantiese neigings bly voortbestaan ​​het of dat ander ontwikkel het wat teen Realisme gereageer het nie. == Historiese konteks == Gedurende die 19de eeu het [[Spanje]] een van die onstuimigste tydperke in sy geskiedenis beleef. Die eeu het begin met die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] teen [[Frankryk]] en is afgesluit met die [[Spaans-Amerikaanse Oorlog]] en die Ramp van 1898, wat die verlies van [[Kuba]] in [[Amerika]] en [[Filippyne]] in [[Asië]] beteken het. Die Bourbon-dinastie is, ná die regerings van [[Ferdinand VII van Spanje|Ferdinand VII]] (1814–1833) en [[Isabella II van Spanje|Isabella II]] (1833–1868), deur die revolusie van laasgenoemde jaar, ''[[Revolusie van 1868|La Gloriosa]]'', omvergewerp. Die [[Voorlopige Regering van 1868–1871|Voorlopige Regering]] (1869–1871) en die kort bewind van [[Amadeo I van Spanje|Amadeo van Savoye]] (1871–1873) het gevolg. Daarna het die kort tydperk van die [[Eerste Spaanse Republiek|Eerste Republiek]] (1873–1874) aangebreek, gevolg deur die staatshoofskap van [[Francisco Serrano y Domínguez|Serrano]] (1874) en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]] onder [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]] (1875–1885), seun van [[Isabella II van Spanje|Isabella II]], ná die staatsgreep van [[Arsenio Martínez-Campos Antón|Martínez Campos]]. Ná die koning se dood het sy tweede vrou, [[Maria Christina van Oostenryk|Maria Christina]], tot 1902 as regentes opgetree, die jaar waarin haar seun [[Alfonso XIII van Spanje|Alfonso XIII]] begin regeer het. == Literêre kenmerke van die Realisme == [[Lêer:Honoré Daumier 034.jpg|thumb|195px|left|''Die derdeklaswa'', deur die realistiese skilder [[Honoré Daumier]].]] In Spanje was die beste literêre produk van die tweede helfte van die 19e eeu die [[roman]], wat op sy beurt die gevolg was van die internasionale bloei van die genre in daardie tyd as uitdrukking van die opkoms van die middelklas of [[bourgeoisie]] wat deur opeenvolgende revolusies (1789, 1820, 1830, [[Revolusie van 1848|1848]]) die politieke mag verower het. Die waardes en bekommernisse van die burgerlike klas word soos in ’n spieël in die literatuur van die Realisme weerspieël: [[individualisme]], materialisme, die begeerte na sosiale opgang en waardering vir die alledaagse en onveranderlike. Die temas van die literêre Realisme is hoofsaaklik die kontras tussen tradisionele en landelike waardes en moderne en stedelike waardes, of die trek van die platteland na die stad en die sosiale en morele kontraste wat dit veroorsaak; die stryd om sosiale opgang en morele en ekonomiese sukses; en die onbevredigde posisie van die vrou wat reeds die reg op elementêre onderwys het, maar nie toegang tot die arbeidswêreld en die burgerlike onafhanklikheid en individualisme kan verkry nie (waarmee die tipiese tema van die 19de-eeuse [[owerspel]] en die feuilletonagtige en sentimentele fantasie as ’n vorm van ontvlugting, die sogenaamde [[bovarisme]], na vore kom). Daar is twee strominge binne die Realisme: die progressiewe en die konserwatiewe. Die realistiese roman van hierdie tydperk word gekenmerk deur: * '''Objektiewe beskouing van die werklikheid''' deur middel van '''direkte waarneming''' van gebruike of sielkundige karaktertrekke. Enige subjektiewe aspek, fantastiese gebeure en enige gevoel wat van die werklikheid afwyk, word uitgeskakel: "Die roman is die beeld van die lewe" (Galdós), "’n artistieke kopie van die werklikheid" (''Clarín''). * '''Verdediging van ’n tesis''': die vertellers skryf hul werke deur die werklikheid vanuit hul morele opvatting te benader (die sogenaamde [[tesisroman]]). Om dit beter uit te druk, ondersoek hulle die burgerlike individualisme deur middel van die sogenaamde '''[[Verteller #Derdepersoonsverteller|alomteenwoordige verteller]]''', en verken hulle die sielkunde van hul karakters. Die verdediging van ’n tesis hou egter die gevaar van [[manicheïsme]] in en kan die objektiwiteit van die roman in gevaar stel. * '''Temas wat na aan die leser is''': huwelikskonflikte, ontrouheid, verdediging van ideale, sosiale en ekonomiese probleme, ens., maar gefokus op die middelklas of bourgeoisie: slegs die naturalisme sal werklik nader aan die proletariaat en die laer klasse beweeg. * Die '''alledaagse en volkstaal''' verkry groot belang, aangesien dit die karakters in hul werklike omgewing plaas. Die spreektaal van die tydperk word sonder akademisme weergegee, selfs met dialektiese kenmerke, maar die prosa is wel akademies: dit is streng opgebou met lang periodes waarin ondergeskikte konstruksies volop voorkom en die sogenaamde "bladsygehalte". * ’n Oorvloed van '''gedetailleerde beskrywings''', as gevolg van die ontwikkeling van die [[fotografie]] en die "dokumentêre" beskouing van die roman onder invloed van die [[positivisme]], aangesien realistiese skrywers die omgewings, kleredrag, gespreksonderwerpe, werksaamhede, voedsel en voorkoms van hul karakters noukeurig waarneem en aanteken, met die doel om die lewe en samelewing van hul tyd tot in die fynste besonderhede vir die toekoms weer te gee. * '''Voorkeur vir burgerlike karakters''', uit die middelklas, alledaags, bekend en naby, eerder as die [[held]]e en rebelle en die eksotiese [[mite]]s van die romantiek. == Voorrealisme, Realisme en Naturalisme in Spanje == Voordat realisme as ’n algemene estetika in die Spaanse narratief aanvaar is, was daar ’n tydperk waarin dit begin sigbaar word het deur die romantiese [[kostumbrisme]], waarvan die beskrywende metode oorgeneem is, en die laaste vorme van ’n gebalanseerde en burgerlike [[neoklassisisme]], waarvan die taal en die opvoedkundige of moraliserende strewe oorgeneem is. [[Eugenio de Tapia]] (1776–1860), met die merkwaardige roman ''Los cortesanos y la revolución'' (1838–1839, 2 dele), wat te midde van die triomf van die romantiese estetika gedruk is, word deur [[Juan Ignacio Ferreras]] as "die eerste realis in tyd" beskou; eers in 1849 sou die Spaanse vertaling van ''La gaviota'' deur Cecilia Böhl de Faber, "[[Fernán Caballero]]" (1796–1877), en die verskeie romans en verhale van [[Pedro Antonio de Alarcón]] (1833–1891) verskyn. Hy sluit die drietal van hierdie fase van voorrealisme of realisme met romantiese elemente af. In [[Spanje]] het realisme vanaf 1870 (die jaar van ''[[La fontana de oro]]'' deur [[Benito Pérez Galdós]]) besonder maklik ingang gevind, aangesien daar reeds ’n voorgeskiedenis in die [[pikarese roman|pikarese romans]] en ''[[Don Quichot]]'' was. Die kritikus [[Manuel de la Revilla]] het die estetika van [[Honoré Balzac]] verdedig, wat in Frankryk deur die tydskrif ''Le Réalisme'' (1856–1857), onder redaksie van [[Louis Edmond Duranty]] en [[Jules Assezat]], voorgestaan is; in hierdie tydskrif word ’n historiese bewustheid van sosiale onreg en die industriële en wetenskaplike revolusie ontwikkel, maar die Christendom en die monargie word ook gekritiseer, faktore wat tot die verwerping daarvan gelei het.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Rosado|naam1=Miguel|titel=El realismo y Benito Pérez Galdós|url=http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|werk=Historia de la literatura hispánica|uitgewer=Spanisharts|toegangsdatum=19 de enero de 2020|argiefdatum=27 de diciembre de 2019|argiefurl=https://web.archive.org/web/20191227141633/http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|deadurl=yes}}</ref> Dit het sy grootste bloeityd in die tweede helfte van die 19de eeu bereik (Juan Valera, [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]]), hoewel dit nie die strengheid bereik het van die kanons wat deur die skool van [[Honoré Balzac]] vasgestel is nie. * By Galdós vanaf ''[[La desheredada]]'' (1881), en later by [[Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Vicente Blasco Ibáñez]], is daar duidelike naturalistiese invloede, maar sonder die wetenskaplike en eksperimentele grondslag wat [[Émile Zola]] aan sy werke wou gee. Hulle deel slegs die gees van stryd teen die konserwatiewe ideologie en, in baie gevalle, hul ondermynende gedrag; ander skrywers van hierdie tweede generasie het verkies om nie hierdie estetika te aanvaar nie, soos [[Armando Palacio Valdés]] of [[Luis Coloma]]. * Die realistiese roman weerspieël oor die algemeen streekgebonde omgewings, soos Pereda in [[Kantabrië]], Juan Valera in [[Andalusië]], ''Clarín'' in [[Prinsdom Asturië|Asturië]], ens. Benito Pérez Galdós is ’n uitsondering, aangesien hy verkies om sy werke in die stedelike ruimte van [[Madrid]] te laat afspeel. Die naturalisme in [[Spanje]] het ook sy teenstanders gehad en groot polemieke het ontstaan. Onder die teenstanders was [[Pedro Antonio de Alarcón]] en [[José María de Pereda]], wat dit selfs as «immoreel» bestempel het. Die vurigste verdedigers daarvan was [[Benito Pérez Galdós]] en [[Emilia Pardo Bazán]]. Die felste kontroversie het vanaf 1883 plaasgevind, na aanleiding van die publikasie van ''La cuestión palpitante'' deur die gravin Emilia Pardo Bazán, ’n voorstander van naturalisme met Katolieke morele waardes. Hierdie generasie bestaan uit ’n nuwe reeks skrywers. Die tydperk van die grootste oorvleueling tussen hierdie generasies het in die 1880's plaasgevind. In hierdie dekade was [[Pedro Antonio de Alarcón]], [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]], [[Juan Valera]], [[Leopoldo Alas (Clarín)|Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Armando Palacio Valdés]] gelyktydig aktief. Skrywers wat minder aandag van die kritiek ontvang het, is [[Jacinto Octavio Picón]] (1852–1923) en [[José Ortega Munilla]] (1856–1922). Die kenmerke wat hierdie groep definieer, is ’n kritiese klassebewustheid en ’n sekere aanvanklike optimisme wat later in pessimisme sou verander ná die geringe of geen vrugte van die [[Revolusie van 1868|revolusie van 1868]]. Op individuele vlak vertoon elkeen ’n eie styl of ’n tradisionele (Pereda, Palacio Valdés, Alarcón, Pardo Bazán) of progressiewe (Galdós, Clarín) neiging. Van al die skrywers in hierdie groep is Alarcón die enigste een wat sommige eienskappe vertoon wat van die romantiek geërf is, veral die meer romantiese [[kostumbrisme]]. Hierdie invloed is duidelik sigbaar in ''Cuentos amatorios'' (1881), ''Historias nacionales'' (1881) en ''Narraciones inverosímiles'' (1881). Tot die radikale naturalisme behoort reeds [[Eduardo López Bago]] (1853–1931), sy vriend [[Alejandro Sawa]] (1862–1909), [[Rafael Vega Armentero]] (1852–1893), [[Ricardo Macías Picavea]] (1847–1899), [[José María Mateu Aybar]] (1847–1929), [[José Zahonero]] (1853–1931), [[Alfonso Pérez Gómez Nieva]] (1859–1931), [[Manuel Martínez Barrionuevo]] (1857–1917) en [[Silverio Lanza]], onder vele ander. == Die Naturalisme == [[Lêer:Edouard Manet 049.jpg|thumb|Émile Zola uitgebeeld deur Manet]] {{Hoofartikel|Naturalisme}} Hierdie literêre stroming het in [[Frankryk]] ontstaan en sy belangrikste verteenwoordiger was [[Émile Zola]] (1840–1902). Dit put uit die positivistiese filosofie van [[Auguste Comte]] (1798–1857), die metodes van die fisioloog [[Claude Bernard]] (1813–1878) en verskeie van die bepalende prestasies van die moderne gees: die [[demokrasie]], die eksperimentele metodes ([[Claude Bernard]]) en die teorieë oor oorerwing ([[Charles Darwin]]). Op hierdie manier soek Zola die rede vir sosiale probleme in die omgewing, en dié van individue in biologiese oorerwing. Die [[Naturalisme (literatuur)|Naturalisme]] neem dus ’n [[materialisme|materialistiese]] en [[determinisme|deterministiese]] opvatting van mense aan; hulle is nie moreel verantwoordelik nie, want hulle is die resultaat van die omgewing wat hulle omring en van oorerwing. As die realistiese skrywer bewus is van wat gebeur, tree die naturalistiese skrywer op soos ’n ondersoekregter wat die agtergrond en oorsake ondersoek. Zola het ’n [[Sosialisme|sosialistiese]] ideologie gehad, en in sy werke kom talle karakters soos alkoholiste, kranksinniges en psigopate voor. Die teks waarin die naturalistiese teorie wat deur Zola bedink is, uiteengesit word, is ''La novela experimental'' (1880). In hierdie teks oor literêre kritiek voer hy aan dat die romanskrywer ’n waarnemer en eksperimenteerder is. Vanuit die oogpunt van die waarnemer bied die skrywer die feite aan soos hy dit waargeneem het, bepaal hy die terrein waarop die karakters sal beweeg en waarop die gebeure sal ontwikkel. Vanuit die oogpunt van die eksperimenteerder stel die romanskrywer die eksperiment in, dit wil sê, hy plaas die karakters in ’n bepaalde verhaal om daarin te toon dat die opeenvolging van gebeure dié sal wees wat deur die determinisme van die verskynsels wat bestudeer word, vereis word. In Spanje het dit, weens die teenstrydighede tussen die naturalistiese teorieë en godsdienstige oortuigings, min weerklank gevind, en het die kritiek selfs begin vra of hierdie beweging inderdaad in die streng sin van die woord bestaan het. [[Emilia Pardo Bazán]] behandel dit self in haar artikel ''La cuestión palpitante'', waarin sy haarself wel as deel van hierdie skool beskou het. Passasies van skrywers soos [[Benito Pérez Galdós]] is ook as naturalisties beskou, maar die meerderheid het dit uitdruklik verwerp. Wanneer daar oor Spaanse naturalisme gepraat word, is die grens met die realisme nie duidelik nie en, aangesien die Franse teorieë nie oorgeneem is nie, is dit nie maklik om die twee bewegings behoorlik van mekaar te onderskei nie. == Die roman: belangrikste skrywers == === Juan Valera === {{Hoofartikel|Juan Valera}} Juan Valera y Alcalá-Galiano ([[Cabra (Córdoba)|Cabra]] ([[provinsie Córdoba (Spanje)|Córdoba]]), 18 Oktober 1824 – [[Madrid]], 18 April 1905) het aan ’n [[aristokrasie|aristokratiese]] familie behoort. Hy het [[diplomaat|diplomatieke]] sendings in verskeie lande vervul en belangrike politieke ampte beklee. Hy het omstreeks vyftigjarige ouderdom sy loopbaan as romanskrywer begin. In sy laaste jare was hy die slagoffer van progressiewe blindheid. [[Lêer:Juan Valera.jpg|thumb|left|Juan Valera.]] Van die begin af was Valera gekant teen sowel die [[Romantiek]], weens die uiterstes daarvan, as die [[Literêre Realisme|Realisme]], omdat dit hom verhinder het om sy verbeelding ten volle te ontwikkel. Hy het slegs ’n realistiese houding ingeneem toe hy werklike omgewings (soos sy geboortestreek Andalusië) en geloofwaardige karakters gekies het, hoewel hy die minder aantreklike aspekte van die werklikheid verwerp het, wat juis in die smaak van die naturaliste en sommige realiste was. Sy belangrikheid lê in sy romans; die eerste hiervan is ''[[Pepita Jiménez]]'' (1874), wat grotendeels in die vorm van ’n brief geskryf is. In hierdie werk word die verhaal vertel van ’n weduwee wat met die vader van ’n seminaris ooreenkom om hom van sy valse roeping af weg te hou. Ander belangrike werke is ''Doña Luz'' (waarin kwessies rondom godsdienstige roeping behandel word) en ''Juanita la Larga''. Hierdie tweede roman vertel van die liefdesverhouding tussen don Paco, ’n vyftiger, en die hoofkarakter, wat hom deur middel van ’n eerbare huwelik wil verlos. Juan Valera was polities liberaal en [[Godsdienstige skeptisisme|skepties]] wat [[religie|godsdiens]] betref. Hy het ’n eenvoudige, maar nie vulgêre, literêre taal gebruik nie. Ná sy dood het die skrywers van die [[Generasie van '98|Generasie van 98]] diep respek vir hom betoon. Vandag beskou ’n groot deel van die kritiek hom as die beste prosaskrywer van die 19de eeu, hoewel die skeppende meerderwaardigheid van [[Benito Pérez Galdós|Galdós]] erken word. === José María de Pereda === [[Lêer:JMPereda.jpg|thumb|José María de Pereda.]] {{Hoofartikel|José María de Pereda}} José María de Pereda is in 1833 in [[Polanco (Cantabrië)|Polanco]] ([[provinsie Santander (Spanje)|provinsie Santander]], die huidige [[Cantabrië]]) gebore. Hy het uit ’n [[hidalgo (adel)|adellike]] familie gekom, baie in die buiteland gereis en was ’n [[afgevaardigde]] en [[Carlistiese]] politikus, hoewel hy hom later aan die bewerking van sy grond en aan die literatuur gewy het. Hy was bevriend met [[Galdós]], ondanks hul teenstrydige politieke ideologieë. Hy het in 1906 in sy geboortedorp gesterf. Hy het sy literêre produksie as ’n kostumbrist begin: met ’n neiging tot realisme en ’n talent vir waarneming het hy ''Escenas montañesas'' gepubliseer. Later het hy sy ideale romanformule gevind deur hierdie kostumbrisme in ’n verliefde beskouing van die landskap en die mense van die berge in te voeg, met hul passies en kenmerkende taal. In sy eerste romans van hierdie soort (''idilliese roman'') het hy gewoonlik die vrede en onkunde van hierdie landelike mense gekontrasteer met die politieke bedreigings van die moderne lewe (''Don Gonzalo de la Gonzalera'' en ''De tal palo tal astilla''). Hy het ’n tesis verdedig wat vandag deur baie min mense aanvaar sou word. Die idilliese roman eindig toe Pereda besluit het om afstand te doen van die uitdruklike verdediging van enige tesis. Tot hierdie tweede tydperk behoort verhale soos ''Sotileza'' (’n epos oor Kantabriese vissers) en ''La puchera''. Sy meesterwerk word beskou as ''Peñas arriba'' (1895), waarvan die beskrywende bucolisme en die kastisistiese aard van sy styl vandag verouderd kan voorkom. Ten spyte hiervan word José María de Pereda as ’n groot verteller beskou, met ’n groot beskrywende en epiese vermoë. === Pedro Antonio de Alarcón === [[Lêer:PedroAntonioAlarcon.jpg|thumb|Pedro Antonio de Alarcón.]] {{Hoofartikel|Pedro Antonio de Alarcón}} Pedro Antonio de Alarcón is in 1833 in [[Guadix]] ([[provinsie Granada|Granada]]) gebore. Hy was een van die belangrikste persone wat daarvoor verantwoordelik was dat realisme die destyds gewilde romantiese prosa verdring het. Hy was benewens ’n skrywer ook ’n politikus en het in sy ideologie van liberale standpunte na meer tradisionalistiese standpunte ontwikkel. Hy het as vrywilliger aan die oorlog in Marokko deelgeneem en ’n skriftelike getuienis van sy ervaring in ''Diario de un testigo de la Guerra africana'' (1859) nagelaat. Vir ’n tyd lank was hy ’n reisverhaalskrywer en het hy in sy artikels van verskeie van sy reise verslag gedoen. In sy tyd het hy veral bekend geword vir sy godsdienstige romans, waarvan ''El escándalo'' (1875) die gewildste was. In hierdie roman het hy die Jesuïete verdedig, wat baie omstrede was. Sy gewildste werk, waarvoor hy egter onthou word, is ''El sombrero de tres picos'', wat in 1874 gepubliseer is en Falla tot sy beroemde ballet sou inspireer. === Benito Pérez Galdós === {{Hoofartikel|Benito Pérez Galdós}} [[Lêer:Perez galdos.jpg|thumb|''[[Portret van Benito Pérez Galdós (1894)]]'', deur [[Joaquín Sorolla]].]] Galdós word beskou as die mees verteenwoordigende skrywer van die beweging. Hy is in [[Las Palmas de Gran Canaria]] in 1843 gebore. Hy het op 19-jarige ouderdom na [[Madrid]] verhuis, waar hy sy joernalistieke loopbaan begin het en in 1865 tot die [[Ateneo de Madrid|Ateneo]] toegetree het.<ref>{{boekaanhaling |van={{versalita|Pérez Galdós}}| naam=Benito | titel=Memorias de un desmemoriado (1915-1916)| uitgewer=El Nadir | redakteur= | plek=Valencia | jaar=2011 | isbn=9788492890415 | bladsye= }}</ref> Hy het [[Parys]] vir die eerste keer in 1867 besoek, in die voetspore van [[Balzac]], ’n skrywer wat hy sedert sy jeug bewonder het.<ref>{{boekaanhaling |van={{versalita|Ortiz-Armengol}}| naam=Pedro|skrywerskakel=Pedro Ortiz-Armengol | titel= Vida de Galdós|uitgewer=Crítica| plek= Barcelona| jaar=2000| url= http://books.google.es/books/about/Vida_de_Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=M5eWKlI_hFEC |isbn=8484320731}}</ref> Progressief en [[antiklerikalisme|antiklerikaal]], het hy nietemin literêre belangstelling gedeel met jong skrywers met uiteenlopende opvattings, onder wie [[Leopoldo Alas Clarín]], [[Menéndez Pelayo]] en [[José María de Pereda]]. Van [[republikanisme|republikeinse]] ideologie en praktyk het sy aanvanklike radikalisme ontwikkel tot ’n humanistiese sosialisme.<ref>{{boekaanhaling |van={{versalita|Gullón}}| naam=Ricardo|skrywerskakel=Ricardo Gullón | titel= Galdós, novelista moderno| uitgewer=Taurus| plek= Madrid| jaar=1987|url= |isbn=8430620133}}</ref> Vanaf 1910 het hy sy sig begin verloor en tien jaar later, feitlik blind, gesterf. '''Die ''Nasionale episodes''''' Die ''[[Nasionale episodes]]'' is deur hul skrywer in vyf reekse beplan en gepubliseer, met altesaam 46 dele. Hulle vorm ’n ongeëwenaarde histories-literêre weergawe van die hedendaagse Spaanse geskiedenis, tussen die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]]. Onder die episodes van die eerste reeks (1873–1875) is historiese gedeeltes soos ''Trafalgar'', ''Bailén'', ''El 19 de marzo y el 2 de mayo'' en ''Juan Martín el Empecinado''. Die hoofkarakter wat die literêre verhaal dra, is [[Gabriel Araceli]], ’n kajuitseun tydens die [[Slag van Trafalgar|Slag van Trafalgar]] wat gedurende die Onafhanklikheidsoorlog grootword. Die latere reekse volg ’n soortgelyke patroon, met ’n karakter wat die verhaal dra, terwyl beslissende oomblikke in die geskiedenis van Spanje hersien word, soos in die titels ''El equipaje del rey José'', ''Los Cien mil hijos de San Luis'', ''Zumalacárregui'' (van die [[Eerste Carlistiese Oorlog|eerste Carlistiese oorlog]]), ''Prim'' of ''La de los tristes destinos'' (oor [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]). '''Romans''' In sy eerste tydperk (1867–1878) het Galdós sy onenigheid met onverdraagsaamheid en skynheiligheid met ’n mate van beslistheid uitgespreek. Dit is die geval in romans soos ''[[Doña Perfecta]]'', ''[[Gloria (roman)|Gloria]]'', ''[[La familia de León Roch]]'' en ''[[Marianela]]''. Later, tussen 1881 en 1915, met progressiewe maar meer gehumaniseerde en diepgaande tesisse, het Galdós die werke gepubliseer wat hy self "[[hedendaagse Spaanse romans]]" genoem het; die geheel daarvan is beskou as die Spaanse weergawe van [[Balzac]] se "[[menslike komedie]]". Die meeste daarvan speel af in die [[Madrid van Galdós|Madrid van die 19de eeu]] en omvat die uiteenlopende tipes van die verskillende sosiale klasse, vanuit ’n persoonlike perspektief; soos [[Joaquín Casalduero]] afsluit: "...sy bitter pessimisme wanneer hy die Spaanse werklikheid aanskou, ontbind in ironie, optimisme en goedheid wanneer hy oor ’n beter toekoms droom".<ref>{{boekaanhaling | van={{versalita|Casalduero}} | naam=Joaquín|skrywerskakel=Joaquín Casalduero | titel=Vida y obra de Galdós | uitgewer=Gredos | plek=Madrid | jaar=1951 | isbn=| bladsy= 163| url=}}</ref> In hierdie groep romans is die belangrikheid van ''[[Fortunata y Jacinta]]'' en ''[[Misericordia (roman)|Misericordia]]'' binne die konteks van die wêreldliteratuur beklemtoon.<ref>{{boekaanhaling |van={{versalita|Pérez Galdós}}| naam=Benito |skrywerskakel=Benito Pérez Galdós| uitgawe=Luciano García Lorenzo | titel= Misericordia| uitgewer=Cátedra| plek= Madrid| jaar=1982| bladsye= [https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9/page/15 15]-34| url=https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9| isbn=8437603684}}</ref> '''Dramatiese werke''' Pérez Galdós het hom in die laaste vrugbare tydperk van sy literêre lewe as dramaturg gevestig. Onder sy werke staan ''La loca de la casa'', ''La hija de San Quintín'' en ''[[Electra (Galdós)|Electra]]'' uit, waarvan die première ’n mate van sosiale opskudding veroorsaak het. Sommige van sy stukke, soos ook met verskeie van sy romans gebeur het, is later vir die rolprent verwerk, soos byvoorbeeld ''[[El abuelo (film)|El Abuelo]]'', deur [[José Luis Garci]]. '''Belangrikheid van Galdós''' Die sukses en gewildheid van die ''Nasionale episodes'', baie van sy romans en ’n groot deel van sy teaterwerk het die agterdog van die land se reaksionêre klas gewek, tot so ’n mate dat hulle drie keer agtereenvolgens verhoed het dat hy die Nobelprys vir Letterkunde ontvang het,{{sfn|Ortiz-Armengol|2000|pp=480-484 y 495-499}}{{sfn|Casalduero|1951|p= 40}}{{sfn|Gullón|1987|p=33}} ondanks die steun van die meerderheid van sy tydgenootlike Spaanse kritici en skrywers. Sy invloed op die [[Generasie van '98|skrywers van 98]] is sigbaar in die analitiese en geëngageerde blik van die [[Valle-Inclán]] van ''[[Luces de bohemia]]'', die kooragtige samestelling van die romans van [[Pío Baroja]] en die besinnende houding van [[Miguel de Unamuno|Unamuno]] teenoor die skeppingsdaad in romans soos ''[[Niebla (roman)|Niebla]]''.<ref>{{boekaanhaling |van={{versalita|Fernández Montesinos}}| naam=José|skrywerskakel=José Fernández Montesinos | titel= Galdos (3 vol.)|uitgewer=Castalia| plek=Madrid |jaar=1980|isbn=9788470391378 url=http://books.google.es/books/about/Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=oHcTowft900C}}</ref> Sedert die middel van die 20de eeu word hy binne en buite Spanje beskou as een van die belangrikste Spaanse romanskrywers, moontlik die tweede belangrikste ná Cervantes.<ref>{{boekaanhaling | van=Aub | naam=Max | titel=Manual de historia de la literatura española | jaar=1966 | uitgewer=Madrid, Akal Editor | bladsy= 447 | isbn= 978847339030-X}}</ref> === Emilia Pardo Bazán === {{Hoofartikel|Emilia Pardo Bazán}} Emilia Pardo Bazán is in [[La Coruña]] in 1851 gebore. '''I [[Graafskap Pardo Bazán|Gravin van Pardo Bazán]]''', (later is die benaming verander na '''[[Graafskap Torre de Cela|Gravin van Torre de Cela]]'''). Op sewentienjarige ouderdom het sy met José Quiroga y Pérez de Deza getrou en haar in [[Madrid]] gevestig. Sy was ’n vrou met ’n uitgebreide geleerdheid, het talle reise onderneem en ’n leerstoel in die Letterkunde is spesiaal vir haar aan die Universiteit van Madrid geskep, die stad waar sy in 1921 oorlede is. '''Werk''' Onder haar studies oor die hedendaagse literatuur staan ''La cuestión palpitante'' uit, en hoewel sy daarin nie die naturalistiese materialisme aanvaar nie, verdedig sy ’n realistiese houding en tree sy in die stryd teen diegene wat beweer dat die kwaad slegs in die literatuur mag verskyn om verslaan te word. Haar styl was kragtig en sy het diep in moeilike probleme en situasies gedelf. Sy het honderde kortverhale geskryf wat sy in versamelings gepubliseer het, soos die ''Cuentos de Marianela''. Haar literêre produksie is egter van groter belang in romans soos ''Un viaje de novios'', wat die verhaal vertel van ’n huwelik tussen ’n volwasse man en ’n ongeleerde en welgestelde jong vrou; of ''La tribuna'', die mees naturalistiese van haar romans, waarin sy die harde proletariese lewe in ’n tabaksfabriek beskryf. Ook van besondere belang is ''Los pazos de Ulloa'' en ''La madre Naturaleza'', met Galisiese karakters en landskappe, en ’n passievolle en soms gewelddadige verhaal. === Luis Coloma === {{Hoofartikel|Luis Coloma}} Luis Coloma ([[Jerez de la Frontera]], 19 Januarie 1851 – [[Madrid]], 1914), seun van ’n beroemde geneesheer, het op twaalfjarige ouderdom by die Voorbereidende Vlootskool van San Fernando (1863) aangesluit, maar dit later verlaat en sy graad in [[Regte]] aan die [[Universiteit van Sevilla]] behaal, hoewel hy nooit die beroep van advokaat beoefen het nie. Hy was in 1908 ’n lid van die Koninklike Akademie en is in 1914 oorlede. Hy het die literatuur beoefen met groot sukses onder lesers. Hy het twee belangrike romans geskryf: ''Pequeñeces'' en ''Boy''. In die eerste lewer hy kritiek op die hoë samelewing van Madrid in die jare voor die [[Bourbon-restourasie in Spanje|monargistiese restourasie]] (1874) onder die bewind van [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]], seun van die afgesette [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]. Later het hy slegs verhale van ’n historiese aard gepubliseer, soos ''Jeromín'', oor don [[Jan van Oostenryk]]. === Leopoldo Alas (Clarín) === {{Hoofartikel|Leopoldo Alas (Clarín)}} [[Lêer:LeopoldoAlasClarin.jpg|thumb|Leopoldo Alas "Clarín".]] Leopoldo Alas is in [[Zamora (Spanje)|Zamora]] (1852) gebore, hoewel hy hom altyd diep as ’n Asturiër beskou het. Hy het sy regstudies in [[Oviedo]] voltooi en sy doktorsgraad in [[Madrid]] behaal, waar hy sy geloof verloor het. Van toe af sou hy in ’n voortdurende geestelike stryd leef, waarvan sy werk getuig. Op drie-en-twintigjarige ouderdom het hy die skuilnaam ''Clarín'' in sy geskrifte begin gebruik. Hy was professor aan die [[Universiteit van Oviedo]] (1883) en het republikeinse idees verdedig, maar het spoedig moeg geword vir die politiek. In 1892 het ’n gewetenskrisis sy geloof herstel, hoewel hy nie die uiterstes van Katolieke ortodoksie bereik het nie. Hy is in 1901 in Oviedo oorlede. ;Werk ''Clarín'' het groot aansien as literêre kritikus geniet. Sy artikels getuig van sy uitgebreide kennis en regverdigheid van oordeel (wat hy dikwels met kwetsende sarkasme uitgespreek het). Sy artikels, wat hom ’n gevreesde gesag in die Spaanse literêre wêreld besorg het, is deur die skrywer in bundels soos ''Solos de Clarín'' en ''Paliques'' versamel. Hy het ook die kortverhaal en die kort roman beoefen; hy het meer as sewentig klein werke van hierdie genre gepubliseer. Onder die eerste kortverhale wat hy geskryf het, staan ''Pipá'' (1879) uit, wat die tragedie van ’n jong skelm uit Oviedo vertel. ''Adiós, Cordera'', ’n klassieke dramatiese idille, verdien ook vermelding. Maar hoofsaaklik word hy erken vir sy werk as romanskrywer, op grond van die twee enigste romans wat hy geskryf het: ''[[La Regenta]]'' en ''Su único hijo''. Die eerste hiervan (1885) is die belangrikste. Met duidelike invloede van ''[[Madame Bovary]]'' deur [[Gustave Flaubert|Flaubert]], bied dit Vetusta (’n metaforiese naam vir [[Oviedo]]) fisies en moreel aan as die prototipe van ’n Spaanse stad wat in tradisionalisme vasgeval het. Alas het ’n naturalistiese tegniek gebruik; maar hy het nie, soos Zola, smerige omgewings geskilder nie (die handeling van sy romans speel in burgerlike omgewings af), maar pessimisme verskyn met duidelike trekke van teerheid en ironie. In ''La Regenta'' tree die gewetens in gesprek (veral dié van sy hoofkarakter Ana Ozores, wie se karakter soortgelyk is aan dié van Emma Bovary), in hul stryd met hul plig en met die omgewing, en dit gee ’n beeld van die stad wat deur baie as beledigend beskou is. Die roman is spoedig deur die Kerk veroordeel, hoewel ''Clarín'' en die biskop met verloop van tyd ’n opregte vriendskap ontwikkel het. Vandag word ''La Regenta'' beskou as die hoogtepunt van die Spaanse Realisme, saam met ''Fortunata y Jacinta'' van Galdós. === Armando Palacio Valdés === {{Hoofartikel|Armando Palacio Valdés}} Armando Palacio Valdés ([[Entralgo]], [[Prinsdom Asturië|Asturië]], 1853 – [[Madrid]], 1938) het sy opvoeding in [[Avilés]] ontvang en sy hoërskoolopleiding in [[Oviedo]] voltooi; hy het daarna Regte in [[Madrid]] studeer. Hy het die ''Revista Europea'' geredigeer, waar hy artikels gepubliseer het wat hy later in ''Semblanzas literarias'' (1871) versamel het. Ná die dood van [[José María de Pereda]] in 1905 het hy sy pos in die [[Spaanse Koninklike Akademie]] oorgeneem. Hy was ’n goeie vriend van ''Clarín'' en het verskeie belangrike romans geskryf, soos ''Marta y María'', waarin die twee Bybelse susters na ’n hedendaagse omgewing oorgeplaas word wat valse mistisisme bestry. Die gewildste van sy werke is ''La hermana de San Sulpicio'', waarin hy die avonture vertel wat die huwelik van ’n Galisiese geneesheer en die hoofkarakter voorafgaan, ’n non sonder ’n roeping wat nie haar geloftes hernu nie. ''La aldea perdida'', ’n dramatiese verhaal van ’n dorp wat deur mynbou-uitbuiting agteruitgaan, verdien ook vermelding. === Vicente Blasco Ibáñez === {{Hoofartikel|Vicente Blasco Ibáñez}} [[Lêer:Blasco Ibañez.jpg|thumb|left|Vicente Blasco Ibáñez.]] Vicente Blasco Ibáñez is in [[Valencia]] in 1867 gebore. Hy het radikale republikeinse idees gehandhaaf, waarvoor hy in hegtenis geneem en verban is. Hy was ’n afgevaardigde in sewe parlementêre termyne. In 1909 het hy na [[Argentinië]] vertrek op soek na fortuin, maar sy poging het misluk. Hy het die Geallieerdes tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] (1914–1918) verdedig; teen hierdie agtergrond het hy ''Los cuatro jinetes del Apocalipsis'' geskryf, ’n roman wat wêreldwyd groot sukses behaal het. Hy het daarna die lewe van ’n kosmopolitiese miljoenêr gelei en baie van sy verhale is in [[Hollywood]] vir die rolprent verwerk. Hy is in 1928 in [[Menton]], aan die [[Franse Riviera|Côte d'Azur]], oorlede. Sy oorskot is in 1933 na Valencia oorgebring, waar dit triomfantelik ontvang is. Blasco het ’n enorme hoeveelheid romans voortgebring; onder hulle staan die werke wat in Valencia of sy provinsie afspeel, wat die skrywer so innig liefgehad het, uit (''Arroz y tartana'', ''La barraca'', ''Entre naranjos'', ''Cañas y barro''). Hy het sy politieke, sosiale en antireligieuse idees in ''La catedral'' en ''La bodega'' weerspieël, hoewel, soos hierbo genoem, sy roem grootliks te danke is aan ''[[Los cuatro jinetes del Apocalipsis (roman)|Los cuatro jinetes del Apocalipsis]]'', wat oor familiedramas tydens die Groot Oorlog handel. Die Blasco Ibáñez wat egter die beste deur die kritiek ontvang is, is dié van Valenciaanse inspirasie. Soms is hy as die Spaanse Zola beskou omdat hy ’n ondermynende houding, ’n voorkeur vir smerige omgewings, ’n besorgdheid oor [[biologiese oorerwing]], ensovoorts met die Franse romanskrywer deel. Hy skryf intensief en sy styl kan as grof bestempel word, hoewel dit nie aan beelde van plastiese suiwerheid ontbreek nie. Vanweë sy ouderdom kon hy tot die [[Generasie van '98]] behoort het, maar sy wêreldse gees verskil van die askese en kultuur van hierdie skrywers. == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * Karimi, Kian-Harald. ''Las formas de lo divino y la pobreza de lo cotidiano: ilusión y realidad a través de los ejemplos ‘Misericordia’ de Pérez Galdós y ‘Morsamor’ de Valera", en: Stenzel, H. (ed.): Estrategias narrativas y construcciones de una 'realidad'. Lecturas de las novelas contemporáneas de Galdós y otras novelas e la época. Las Palmas: Casa Galdós, 2002, pp. 171-201. * Lázaro Carreter, Fernando. ''Lengua castellana y literatura Segundo de Bachillerato''. Madrid: Anaya, 2003.ISBN 84-667-2158-4 * López Jiménez, Luis. ''El Naturalismo y España: Valera frente a Zola''. Madrid: Pearson Alhambra, 1977. ISBN 84-205-0355-X * Miralles García, Enrique. ''La novela española de la Restauración (1875-1885): sus formas y enunciados narrativos''. Barcelona: Puvill, 1979. ISBN 84-85202-12-0 * Miranda García, Soledad. ''Religión y clero en la gran novela española del siglo XIX''. Madrid: Pegaso, 1982. ISBN 84-85244-09-5 * [[Joan Oleza|Oleza, Joan]]. ''La novela del siglo XIX: del parto a la crisis de una ideología''. Valencia: Bello, 1976. ISBN 84-212-0039-9 * Pattison, Walter T. ''El naturalismo español: historia externa de un movimiento literario''. Madrid: Gredos, 1969. ISBN 84-249-0279-3 * Villanueva Prieto, Francisco Darío. ''Teorías del realismo literario''. [[Pozuelo de Alarcón]]: Espasa-Calpe, 1992. ISBN 84-239-1771-1 * VV.AA. ''Polémica sobre el realismo''. [[Buenos Aires]]: Tiempo Contemporáneo, 1972. {{Spaanse letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spaanse letterkunde]] e4w15pwg68p3j0usxnwxvuzisog2t2l 2963817 2963815 2026-08-30T15:59:59Z Interlingvisto 213611 2963817 wikitext text/x-wiki Die term '''Spaanse literatuur van Realisme''' sluit werke in wat deel uitmaak van 'n literêre beweging wat deel is van [[Realisme (kunste)|Realisme]], 'n kulturele beweging wat in die middel van die 19de eeu in [[Europa]] bevorder is deur die neigings van die romantiese beweging te ondermyn. Dit is 'n stroom uit [[Frankryk]] wat omstreeks 1850 kieme ontwikkel het wat reeds in die [[Romantiek]] bestaan ​​het, veral ''costumbrismo''. Romantiese idees sou bietjie vir bietjie oplos en 'n reaksie sou begin teen "kuns ter wille van kuns" wat die onafhanklikheid of outonomie van die werk van die werklikheid verkondig het; Die blik van sommige was moeg vir die verbeeldingryke en skilderagtige, en het probeer om mense, die samelewing en hedendaagse optrede objektief waar te neem. Die doel daarvan was om 'n portret van die samelewing aan te bied. Die vernaamste voorlopers was [[Honoré de Balzac]] (1799-1850) wat met werke soos ''[[Die Menslike Komedie]]'' 'n morele en sosiale doel aan die roman afgedwing het. [[Stendhal]] (1783-1842) het eweneens die sentimentaliserende onderwerpe van romantiek en sy voorkeur vir heldhaftige en verhewe karakters aangeval deur sy romans ''Rooi en Swart'' en ''La Chartreuse de Parme'', waarin "Die roman is 'n spieël wat ons in die pad steek", 'n frase wat terloops herinner aan [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] oor komedie, waarvan hy gesê het dat "dit by elke stap 'n spieël voor ons plaas, waar ons die handelinge van die menslike lewe aanskoulik sien, hierdie doel byna uitsluitlik besef." baie gou het, by sommige skrywers, tot [[Naturalisme (toneelkuns)|Naturalisme]] gelei. Die term "realis" is vir die eerste keer in 1850 gebruik, met verwysing na die skildery van Gustave Courbet, Honoré Daumier en Jean-François Millet, maar is later uitgebrei na die res van die kunste. In die letterkunde is die roman hoofsaaklik weerspieël. Miskien is een van die redes vir die gewilde sukses van die romans te vinde in hul publikasie in die koerante van die tyd. Die redaksie het die roman in paaiemente gebruik om die publiek te dwing om daagliks die koerant te koop. Die houding van die realistiese skrywer is analities en krities, en hy bly gewoonlik afsydig van wat hy vertel. Die hoofromans van die 19de eeu was sosiaal van aard, en skrywers is as "geskiedkundiges van die hede" beskou. Daar moet egter nie vergeet word dat romantiese neigings bly voortbestaan ​​het of dat ander ontwikkel het wat teen Realisme gereageer het nie. == Historiese konteks == Gedurende die 19de eeu het [[Spanje]] een van die onstuimigste tydperke in sy geskiedenis beleef. Die eeu het begin met die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] teen [[Frankryk]] en is afgesluit met die [[Spaans-Amerikaanse Oorlog]] en die Ramp van 1898, wat die verlies van [[Kuba]] in [[Amerika]] en [[Filippyne]] in [[Asië]] beteken het. Die Bourbon-dinastie is, ná die regerings van [[Ferdinand VII van Spanje|Ferdinand VII]] (1814–1833) en [[Isabella II van Spanje|Isabella II]] (1833–1868), deur die revolusie van laasgenoemde jaar, ''[[Revolusie van 1868|La Gloriosa]]'', omvergewerp. Die [[Voorlopige Regering van 1868–1871|Voorlopige Regering]] (1869–1871) en die kort bewind van [[Amadeo I van Spanje|Amadeo van Savoye]] (1871–1873) het gevolg. Daarna het die kort tydperk van die [[Eerste Spaanse Republiek|Eerste Republiek]] (1873–1874) aangebreek, gevolg deur die staatshoofskap van [[Francisco Serrano y Domínguez|Serrano]] (1874) en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]] onder [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]] (1875–1885), seun van [[Isabella II van Spanje|Isabella II]], ná die staatsgreep van [[Arsenio Martínez-Campos Antón|Martínez Campos]]. Ná die koning se dood het sy tweede vrou, [[Maria Christina van Oostenryk|Maria Christina]], tot 1902 as regentes opgetree, die jaar waarin haar seun [[Alfonso XIII van Spanje|Alfonso XIII]] begin regeer het. == Literêre kenmerke van die Realisme == [[Lêer:Honoré Daumier 034.jpg|thumb|195px|left|''Die derdeklaswa'', deur die realistiese skilder [[Honoré Daumier]].]] In Spanje was die beste literêre produk van die tweede helfte van die 19e eeu die [[roman]], wat op sy beurt die gevolg was van die internasionale bloei van die genre in daardie tyd as uitdrukking van die opkoms van die middelklas of [[bourgeoisie]] wat deur opeenvolgende revolusies (1789, 1820, 1830, [[Revolusie van 1848|1848]]) die politieke mag verower het. Die waardes en bekommernisse van die burgerlike klas word soos in ’n spieël in die literatuur van die Realisme weerspieël: [[individualisme]], materialisme, die begeerte na sosiale opgang en waardering vir die alledaagse en onveranderlike. Die temas van die literêre Realisme is hoofsaaklik die kontras tussen tradisionele en landelike waardes en moderne en stedelike waardes, of die trek van die platteland na die stad en die sosiale en morele kontraste wat dit veroorsaak; die stryd om sosiale opgang en morele en ekonomiese sukses; en die onbevredigde posisie van die vrou wat reeds die reg op elementêre onderwys het, maar nie toegang tot die arbeidswêreld en die burgerlike onafhanklikheid en individualisme kan verkry nie (waarmee die tipiese tema van die 19de-eeuse [[owerspel]] en die feuilletonagtige en sentimentele fantasie as ’n vorm van ontvlugting, die sogenaamde [[bovarisme]], na vore kom). Daar is twee strominge binne die Realisme: die progressiewe en die konserwatiewe. Die realistiese roman van hierdie tydperk word gekenmerk deur: * '''Objektiewe beskouing van die werklikheid''' deur middel van '''direkte waarneming''' van gebruike of sielkundige karaktertrekke. Enige subjektiewe aspek, fantastiese gebeure en enige gevoel wat van die werklikheid afwyk, word uitgeskakel: "Die roman is die beeld van die lewe" (Galdós), "’n artistieke kopie van die werklikheid" (''Clarín''). * '''Verdediging van ’n tesis''': die vertellers skryf hul werke deur die werklikheid vanuit hul morele opvatting te benader (die sogenaamde [[tesisroman]]). Om dit beter uit te druk, ondersoek hulle die burgerlike individualisme deur middel van die sogenaamde '''[[Verteller #Derdepersoonsverteller|alomteenwoordige verteller]]''', en verken hulle die sielkunde van hul karakters. Die verdediging van ’n tesis hou egter die gevaar van [[manicheïsme]] in en kan die objektiwiteit van die roman in gevaar stel. * '''Temas wat na aan die leser is''': huwelikskonflikte, ontrouheid, verdediging van ideale, sosiale en ekonomiese probleme, ens., maar gefokus op die middelklas of bourgeoisie: slegs die naturalisme sal werklik nader aan die proletariaat en die laer klasse beweeg. * Die '''alledaagse en volkstaal''' verkry groot belang, aangesien dit die karakters in hul werklike omgewing plaas. Die spreektaal van die tydperk word sonder akademisme weergegee, selfs met dialektiese kenmerke, maar die prosa is wel akademies: dit is streng opgebou met lang periodes waarin ondergeskikte konstruksies volop voorkom en die sogenaamde "bladsygehalte". * ’n Oorvloed van '''gedetailleerde beskrywings''', as gevolg van die ontwikkeling van die [[fotografie]] en die "dokumentêre" beskouing van die roman onder invloed van die [[positivisme]], aangesien realistiese skrywers die omgewings, kleredrag, gespreksonderwerpe, werksaamhede, voedsel en voorkoms van hul karakters noukeurig waarneem en aanteken, met die doel om die lewe en samelewing van hul tyd tot in die fynste besonderhede vir die toekoms weer te gee. * '''Voorkeur vir burgerlike karakters''', uit die middelklas, alledaags, bekend en naby, eerder as die [[held]]e en rebelle en die eksotiese [[mite]]s van die romantiek. == Voorrealisme, Realisme en Naturalisme in Spanje == Voordat realisme as ’n algemene estetika in die Spaanse narratief aanvaar is, was daar ’n tydperk waarin dit begin sigbaar word het deur die romantiese [[kostumbrisme]], waarvan die beskrywende metode oorgeneem is, en die laaste vorme van ’n gebalanseerde en burgerlike [[neoklassisisme]], waarvan die taal en die opvoedkundige of moraliserende strewe oorgeneem is. [[Eugenio de Tapia]] (1776–1860), met die merkwaardige roman ''Los cortesanos y la revolución'' (1838–1839, 2 dele), wat te midde van die triomf van die romantiese estetika gedruk is, word deur [[Juan Ignacio Ferreras]] as "die eerste realis in tyd" beskou; eers in 1849 sou die Spaanse vertaling van ''La gaviota'' deur Cecilia Böhl de Faber, "[[Fernán Caballero]]" (1796–1877), en die verskeie romans en verhale van [[Pedro Antonio de Alarcón]] (1833–1891) verskyn. Hy sluit die drietal van hierdie fase van voorrealisme of realisme met romantiese elemente af. In [[Spanje]] het realisme vanaf 1870 (die jaar van ''[[La fontana de oro]]'' deur [[Benito Pérez Galdós]]) besonder maklik ingang gevind, aangesien daar reeds ’n voorgeskiedenis in die [[pikarese roman|pikarese romans]] en ''[[Don Quichot]]'' was. Die kritikus [[Manuel de la Revilla]] het die estetika van [[Honoré Balzac]] verdedig, wat in Frankryk deur die tydskrif ''Le Réalisme'' (1856–1857), onder redaksie van [[Louis Edmond Duranty]] en [[Jules Assezat]], voorgestaan is; in hierdie tydskrif word ’n historiese bewustheid van sosiale onreg en die industriële en wetenskaplike revolusie ontwikkel, maar die Christendom en die monargie word ook gekritiseer, faktore wat tot die verwerping daarvan gelei het.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Rosado|naam1=Miguel|titel=El realismo y Benito Pérez Galdós|url=http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|werk=Historia de la literatura hispánica|uitgewer=Spanisharts|toegangsdatum=19 de enero de 2020|argiefdatum=27 de diciembre de 2019|argiefurl=https://web.archive.org/web/20191227141633/http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|deadurl=yes}}</ref> Dit het sy grootste bloeityd in die tweede helfte van die 19de eeu bereik (Juan Valera, [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]]), hoewel dit nie die strengheid bereik het van die kanons wat deur die skool van [[Honoré Balzac]] vasgestel is nie. * By Galdós vanaf ''[[La desheredada]]'' (1881), en later by [[Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Vicente Blasco Ibáñez]], is daar duidelike naturalistiese invloede, maar sonder die wetenskaplike en eksperimentele grondslag wat [[Émile Zola]] aan sy werke wou gee. Hulle deel slegs die gees van stryd teen die konserwatiewe ideologie en, in baie gevalle, hul ondermynende gedrag; ander skrywers van hierdie tweede generasie het verkies om nie hierdie estetika te aanvaar nie, soos [[Armando Palacio Valdés]] of [[Luis Coloma]]. * Die realistiese roman weerspieël oor die algemeen streekgebonde omgewings, soos Pereda in [[Kantabrië]], Juan Valera in [[Andalusië]], ''Clarín'' in [[Prinsdom Asturië|Asturië]], ens. Benito Pérez Galdós is ’n uitsondering, aangesien hy verkies om sy werke in die stedelike ruimte van [[Madrid]] te laat afspeel. Die naturalisme in [[Spanje]] het ook sy teenstanders gehad en groot polemieke het ontstaan. Onder die teenstanders was [[Pedro Antonio de Alarcón]] en [[José María de Pereda]], wat dit selfs as «immoreel» bestempel het. Die vurigste verdedigers daarvan was [[Benito Pérez Galdós]] en [[Emilia Pardo Bazán]]. Die felste kontroversie het vanaf 1883 plaasgevind, na aanleiding van die publikasie van ''La cuestión palpitante'' deur die gravin Emilia Pardo Bazán, ’n voorstander van naturalisme met Katolieke morele waardes. Hierdie generasie bestaan uit ’n nuwe reeks skrywers. Die tydperk van die grootste oorvleueling tussen hierdie generasies het in die 1880's plaasgevind. In hierdie dekade was [[Pedro Antonio de Alarcón]], [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]], [[Juan Valera]], [[Leopoldo Alas (Clarín)|Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Armando Palacio Valdés]] gelyktydig aktief. Skrywers wat minder aandag van die kritiek ontvang het, is [[Jacinto Octavio Picón]] (1852–1923) en [[José Ortega Munilla]] (1856–1922). Die kenmerke wat hierdie groep definieer, is ’n kritiese klassebewustheid en ’n sekere aanvanklike optimisme wat later in pessimisme sou verander ná die geringe of geen vrugte van die [[Revolusie van 1868|revolusie van 1868]]. Op individuele vlak vertoon elkeen ’n eie styl of ’n tradisionele (Pereda, Palacio Valdés, Alarcón, Pardo Bazán) of progressiewe (Galdós, Clarín) neiging. Van al die skrywers in hierdie groep is Alarcón die enigste een wat sommige eienskappe vertoon wat van die romantiek geërf is, veral die meer romantiese [[kostumbrisme]]. Hierdie invloed is duidelik sigbaar in ''Cuentos amatorios'' (1881), ''Historias nacionales'' (1881) en ''Narraciones inverosímiles'' (1881). Tot die radikale naturalisme behoort reeds [[Eduardo López Bago]] (1853–1931), sy vriend [[Alejandro Sawa]] (1862–1909), [[Rafael Vega Armentero]] (1852–1893), [[Ricardo Macías Picavea]] (1847–1899), [[José María Mateu Aybar]] (1847–1929), [[José Zahonero]] (1853–1931), [[Alfonso Pérez Gómez Nieva]] (1859–1931), [[Manuel Martínez Barrionuevo]] (1857–1917) en [[Silverio Lanza]], onder vele ander. == Die Naturalisme == [[Lêer:Edouard Manet 049.jpg|thumb|Émile Zola uitgebeeld deur Manet]] {{Hoofartikel|Naturalisme}} Hierdie literêre stroming het in [[Frankryk]] ontstaan en sy belangrikste verteenwoordiger was [[Émile Zola]] (1840–1902). Dit put uit die positivistiese filosofie van [[Auguste Comte]] (1798–1857), die metodes van die fisioloog [[Claude Bernard]] (1813–1878) en verskeie van die bepalende prestasies van die moderne gees: die [[demokrasie]], die eksperimentele metodes ([[Claude Bernard]]) en die teorieë oor oorerwing ([[Charles Darwin]]). Op hierdie manier soek Zola die rede vir sosiale probleme in die omgewing, en dié van individue in biologiese oorerwing. Die [[Naturalisme (literatuur)|Naturalisme]] neem dus ’n [[materialisme|materialistiese]] en [[determinisme|deterministiese]] opvatting van mense aan; hulle is nie moreel verantwoordelik nie, want hulle is die resultaat van die omgewing wat hulle omring en van oorerwing. As die realistiese skrywer bewus is van wat gebeur, tree die naturalistiese skrywer op soos ’n ondersoekregter wat die agtergrond en oorsake ondersoek. Zola het ’n [[Sosialisme|sosialistiese]] ideologie gehad, en in sy werke kom talle karakters soos alkoholiste, kranksinniges en psigopate voor. Die teks waarin die naturalistiese teorie wat deur Zola bedink is, uiteengesit word, is ''La novela experimental'' (1880). In hierdie teks oor literêre kritiek voer hy aan dat die romanskrywer ’n waarnemer en eksperimenteerder is. Vanuit die oogpunt van die waarnemer bied die skrywer die feite aan soos hy dit waargeneem het, bepaal hy die terrein waarop die karakters sal beweeg en waarop die gebeure sal ontwikkel. Vanuit die oogpunt van die eksperimenteerder stel die romanskrywer die eksperiment in, dit wil sê, hy plaas die karakters in ’n bepaalde verhaal om daarin te toon dat die opeenvolging van gebeure dié sal wees wat deur die determinisme van die verskynsels wat bestudeer word, vereis word. In Spanje het dit, weens die teenstrydighede tussen die naturalistiese teorieë en godsdienstige oortuigings, min weerklank gevind, en het die kritiek selfs begin vra of hierdie beweging inderdaad in die streng sin van die woord bestaan het. [[Emilia Pardo Bazán]] behandel dit self in haar artikel ''La cuestión palpitante'', waarin sy haarself wel as deel van hierdie skool beskou het. Passasies van skrywers soos [[Benito Pérez Galdós]] is ook as naturalisties beskou, maar die meerderheid het dit uitdruklik verwerp. Wanneer daar oor Spaanse naturalisme gepraat word, is die grens met die realisme nie duidelik nie en, aangesien die Franse teorieë nie oorgeneem is nie, is dit nie maklik om die twee bewegings behoorlik van mekaar te onderskei nie. == Die roman: belangrikste skrywers == === Juan Valera === {{Hoofartikel|Juan Valera}} Juan Valera y Alcalá-Galiano ([[Cabra (Córdoba)|Cabra]] ([[provinsie Córdoba (Spanje)|Córdoba]]), 18 Oktober 1824 – [[Madrid]], 18 April 1905) het aan ’n [[aristokrasie|aristokratiese]] familie behoort. Hy het [[diplomaat|diplomatieke]] sendings in verskeie lande vervul en belangrike politieke ampte beklee. Hy het omstreeks vyftigjarige ouderdom sy loopbaan as romanskrywer begin. In sy laaste jare was hy die slagoffer van progressiewe blindheid. [[Lêer:Juan Valera.jpg|thumb|left|Juan Valera.]] Van die begin af was Valera gekant teen sowel die [[Romantiek]], weens die uiterstes daarvan, as die [[Literêre Realisme|Realisme]], omdat dit hom verhinder het om sy verbeelding ten volle te ontwikkel. Hy het slegs ’n realistiese houding ingeneem toe hy werklike omgewings (soos sy geboortestreek Andalusië) en geloofwaardige karakters gekies het, hoewel hy die minder aantreklike aspekte van die werklikheid verwerp het, wat juis in die smaak van die naturaliste en sommige realiste was. Sy belangrikheid lê in sy romans; die eerste hiervan is ''[[Pepita Jiménez]]'' (1874), wat grotendeels in die vorm van ’n brief geskryf is. In hierdie werk word die verhaal vertel van ’n weduwee wat met die vader van ’n seminaris ooreenkom om hom van sy valse roeping af weg te hou. Ander belangrike werke is ''Doña Luz'' (waarin kwessies rondom godsdienstige roeping behandel word) en ''Juanita la Larga''. Hierdie tweede roman vertel van die liefdesverhouding tussen don Paco, ’n vyftiger, en die hoofkarakter, wat hom deur middel van ’n eerbare huwelik wil verlos. Juan Valera was polities liberaal en [[Godsdienstige skeptisisme|skepties]] wat [[religie|godsdiens]] betref. Hy het ’n eenvoudige, maar nie vulgêre, literêre taal gebruik nie. Ná sy dood het die skrywers van die [[Generasie van '98|Generasie van 98]] diep respek vir hom betoon. Vandag beskou ’n groot deel van die kritiek hom as die beste prosaskrywer van die 19de eeu, hoewel die skeppende meerderwaardigheid van [[Benito Pérez Galdós|Galdós]] erken word. === José María de Pereda === [[Lêer:JMPereda.jpg|thumb|José María de Pereda.]] {{Hoofartikel|José María de Pereda}} José María de Pereda is in 1833 in [[Polanco (Cantabrië)|Polanco]] ([[provinsie Santander (Spanje)|provinsie Santander]], die huidige [[Cantabrië]]) gebore. Hy het uit ’n [[hidalgo (adel)|adellike]] familie gekom, baie in die buiteland gereis en was ’n [[afgevaardigde]] en [[Carlistiese]] politikus, hoewel hy hom later aan die bewerking van sy grond en aan die literatuur gewy het. Hy was bevriend met [[Galdós]], ondanks hul teenstrydige politieke ideologieë. Hy het in 1906 in sy geboortedorp gesterf. Hy het sy literêre produksie as ’n kostumbrist begin: met ’n neiging tot realisme en ’n talent vir waarneming het hy ''Escenas montañesas'' gepubliseer. Later het hy sy ideale romanformule gevind deur hierdie kostumbrisme in ’n verliefde beskouing van die landskap en die mense van die berge in te voeg, met hul passies en kenmerkende taal. In sy eerste romans van hierdie soort (''idilliese roman'') het hy gewoonlik die vrede en onkunde van hierdie landelike mense gekontrasteer met die politieke bedreigings van die moderne lewe (''Don Gonzalo de la Gonzalera'' en ''De tal palo tal astilla''). Hy het ’n tesis verdedig wat vandag deur baie min mense aanvaar sou word. Die idilliese roman eindig toe Pereda besluit het om afstand te doen van die uitdruklike verdediging van enige tesis. Tot hierdie tweede tydperk behoort verhale soos ''Sotileza'' (’n epos oor Kantabriese vissers) en ''La puchera''. Sy meesterwerk word beskou as ''Peñas arriba'' (1895), waarvan die beskrywende bucolisme en die kastisistiese aard van sy styl vandag verouderd kan voorkom. Ten spyte hiervan word José María de Pereda as ’n groot verteller beskou, met ’n groot beskrywende en epiese vermoë. === Pedro Antonio de Alarcón === [[Lêer:PedroAntonioAlarcon.jpg|thumb|Pedro Antonio de Alarcón.]] {{Hoofartikel|Pedro Antonio de Alarcón}} Pedro Antonio de Alarcón is in 1833 in [[Guadix]] ([[provinsie Granada|Granada]]) gebore. Hy was een van die belangrikste persone wat daarvoor verantwoordelik was dat realisme die destyds gewilde romantiese prosa verdring het. Hy was benewens ’n skrywer ook ’n politikus en het in sy ideologie van liberale standpunte na meer tradisionalistiese standpunte ontwikkel. Hy het as vrywilliger aan die oorlog in Marokko deelgeneem en ’n skriftelike getuienis van sy ervaring in ''Diario de un testigo de la Guerra africana'' (1859) nagelaat. Vir ’n tyd lank was hy ’n reisverhaalskrywer en het hy in sy artikels van verskeie van sy reise verslag gedoen. In sy tyd het hy veral bekend geword vir sy godsdienstige romans, waarvan ''El escándalo'' (1875) die gewildste was. In hierdie roman het hy die Jesuïete verdedig, wat baie omstrede was. Sy gewildste werk, waarvoor hy egter onthou word, is ''El sombrero de tres picos'', wat in 1874 gepubliseer is en Falla tot sy beroemde ballet sou inspireer. === Benito Pérez Galdós === {{Hoofartikel|Benito Pérez Galdós}} [[Lêer:Perez galdos.jpg|thumb|''[[Portret van Benito Pérez Galdós (1894)]]'', deur [[Joaquín Sorolla]].]] Galdós word beskou as die mees verteenwoordigende skrywer van die beweging. Hy is in [[Las Palmas de Gran Canaria]] in 1843 gebore. Hy het op 19-jarige ouderdom na [[Madrid]] verhuis, waar hy sy joernalistieke loopbaan begin het en in 1865 tot die [[Ateneo de Madrid|Ateneo]] toegetree het.<ref>{{boekaanhaling |van1=Pérez Galdós| naam1=Benito | titel=Memorias de un desmemoriado (1915-1916)| uitgewer=El Nadir | redakteur= | plek=Valencia | jaar=2011 | isbn=9788492890415 | bladsye= }}</ref> Hy het [[Parys]] vir die eerste keer in 1867 besoek, in die voetspore van [[Balzac]], ’n skrywer wat hy sedert sy jeug bewonder het.<ref>{{boekaanhaling |van1=Ortiz-Armengol| naam1=Pedro|skrywerskakel=Pedro Ortiz-Armengol | titel= Vida de Galdós|uitgewer=Crítica| plek= Barcelona| jaar=2000| url= http://books.google.es/books/about/Vida_de_Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=M5eWKlI_hFEC |isbn=8484320731}}</ref> Progressief en [[antiklerikalisme|antiklerikaal]], het hy nietemin literêre belangstelling gedeel met jong skrywers met uiteenlopende opvattings, onder wie [[Leopoldo Alas Clarín]], [[Menéndez Pelayo]] en [[José María de Pereda]]. Van [[republikanisme|republikeinse]] ideologie en praktyk het sy aanvanklike radikalisme ontwikkel tot ’n humanistiese sosialisme.<ref>{{boekaanhaling |van1=Gullón| naam1=Ricardo|skrywerskakel=Ricardo Gullón | titel= Galdós, novelista moderno| uitgewer=Taurus| plek= Madrid| jaar=1987|url= |isbn=8430620133}}</ref> Vanaf 1910 het hy sy sig begin verloor en tien jaar later, feitlik blind, gesterf. '''Die ''Nasionale episodes''''' Die ''[[Nasionale episodes]]'' is deur hul skrywer in vyf reekse beplan en gepubliseer, met altesaam 46 dele. Hulle vorm ’n ongeëwenaarde histories-literêre weergawe van die hedendaagse Spaanse geskiedenis, tussen die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]]. Onder die episodes van die eerste reeks (1873–1875) is historiese gedeeltes soos ''Trafalgar'', ''Bailén'', ''El 19 de marzo y el 2 de mayo'' en ''Juan Martín el Empecinado''. Die hoofkarakter wat die literêre verhaal dra, is [[Gabriel Araceli]], ’n kajuitseun tydens die [[Slag van Trafalgar|Slag van Trafalgar]] wat gedurende die Onafhanklikheidsoorlog grootword. Die latere reekse volg ’n soortgelyke patroon, met ’n karakter wat die verhaal dra, terwyl beslissende oomblikke in die geskiedenis van Spanje hersien word, soos in die titels ''El equipaje del rey José'', ''Los Cien mil hijos de San Luis'', ''Zumalacárregui'' (van die [[Eerste Carlistiese Oorlog|eerste Carlistiese oorlog]]), ''Prim'' of ''La de los tristes destinos'' (oor [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]). '''Romans''' In sy eerste tydperk (1867–1878) het Galdós sy onenigheid met onverdraagsaamheid en skynheiligheid met ’n mate van beslistheid uitgespreek. Dit is die geval in romans soos ''[[Doña Perfecta]]'', ''[[Gloria (roman)|Gloria]]'', ''[[La familia de León Roch]]'' en ''[[Marianela]]''. Later, tussen 1881 en 1915, met progressiewe maar meer gehumaniseerde en diepgaande tesisse, het Galdós die werke gepubliseer wat hy self "[[hedendaagse Spaanse romans]]" genoem het; die geheel daarvan is beskou as die Spaanse weergawe van [[Balzac]] se "[[menslike komedie]]". Die meeste daarvan speel af in die [[Madrid van Galdós|Madrid van die 19de eeu]] en omvat die uiteenlopende tipes van die verskillende sosiale klasse, vanuit ’n persoonlike perspektief; soos [[Joaquín Casalduero]] afsluit: "...sy bitter pessimisme wanneer hy die Spaanse werklikheid aanskou, ontbind in ironie, optimisme en goedheid wanneer hy oor ’n beter toekoms droom".<ref>{{boekaanhaling | van1=Casalduero | naam1=Joaquín|skrywerskakel=Joaquín Casalduero | titel=Vida y obra de Galdós | uitgewer=Gredos | plek=Madrid | jaar=1951 | isbn=| bladsy= 163| url=}}</ref> In hierdie groep romans is die belangrikheid van ''[[Fortunata y Jacinta]]'' en ''[[Misericordia (roman)|Misericordia]]'' binne die konteks van die wêreldliteratuur beklemtoon.<ref>{{boekaanhaling |van1=Pérez Galdós| naam1=Benito |skrywerskakel=Benito Pérez Galdós| uitgawe=Luciano García Lorenzo | titel= Misericordia| uitgewer=Cátedra| plek= Madrid| jaar=1982| bladsye= [https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9/page/15 15]-34| url=https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9| isbn=8437603684}}</ref> '''Dramatiese werke''' Pérez Galdós het hom in die laaste vrugbare tydperk van sy literêre lewe as dramaturg gevestig. Onder sy werke staan ''La loca de la casa'', ''La hija de San Quintín'' en ''[[Electra (Galdós)|Electra]]'' uit, waarvan die première ’n mate van sosiale opskudding veroorsaak het. Sommige van sy stukke, soos ook met verskeie van sy romans gebeur het, is later vir die rolprent verwerk, soos byvoorbeeld ''[[El abuelo (film)|El Abuelo]]'', deur [[José Luis Garci]]. '''Belangrikheid van Galdós''' Die sukses en gewildheid van die ''Nasionale episodes'', baie van sy romans en ’n groot deel van sy teaterwerk het die agterdog van die land se reaksionêre klas gewek, tot so ’n mate dat hulle drie keer agtereenvolgens verhoed het dat hy die Nobelprys vir Letterkunde ontvang het,{{sfn|Ortiz-Armengol|2000|pp=480-484 y 495-499}}{{sfn|Casalduero|1951|p= 40}}{{sfn|Gullón|1987|p=33}} ondanks die steun van die meerderheid van sy tydgenootlike Spaanse kritici en skrywers. Sy invloed op die [[Generasie van '98|skrywers van 98]] is sigbaar in die analitiese en geëngageerde blik van die [[Valle-Inclán]] van ''[[Luces de bohemia]]'', die kooragtige samestelling van die romans van [[Pío Baroja]] en die besinnende houding van [[Miguel de Unamuno|Unamuno]] teenoor die skeppingsdaad in romans soos ''[[Niebla (roman)|Niebla]]''.<ref>{{boekaanhaling |van1=Fernández Montesinos| naam1=José|skrywerskakel=José Fernández Montesinos | titel= Galdos (3 vol.)|uitgewer=Castalia| plek=Madrid |jaar=1980|isbn=9788470391378 url=http://books.google.es/books/about/Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=oHcTowft900C}}</ref> Sedert die middel van die 20de eeu word hy binne en buite Spanje beskou as een van die belangrikste Spaanse romanskrywers, moontlik die tweede belangrikste ná Cervantes.<ref>{{boekaanhaling | van1=Aub | naam1=Max | titel=Manual de historia de la literatura española | jaar=1966 | uitgewer=Madrid, Akal Editor | bladsy= 447 | isbn= 978847339030-X}}</ref> === Emilia Pardo Bazán === {{Hoofartikel|Emilia Pardo Bazán}} Emilia Pardo Bazán is in [[La Coruña]] in 1851 gebore. '''I [[Graafskap Pardo Bazán|Gravin van Pardo Bazán]]''', (later is die benaming verander na '''[[Graafskap Torre de Cela|Gravin van Torre de Cela]]'''). Op sewentienjarige ouderdom het sy met José Quiroga y Pérez de Deza getrou en haar in [[Madrid]] gevestig. Sy was ’n vrou met ’n uitgebreide geleerdheid, het talle reise onderneem en ’n leerstoel in die Letterkunde is spesiaal vir haar aan die Universiteit van Madrid geskep, die stad waar sy in 1921 oorlede is. '''Werk''' Onder haar studies oor die hedendaagse literatuur staan ''La cuestión palpitante'' uit, en hoewel sy daarin nie die naturalistiese materialisme aanvaar nie, verdedig sy ’n realistiese houding en tree sy in die stryd teen diegene wat beweer dat die kwaad slegs in die literatuur mag verskyn om verslaan te word. Haar styl was kragtig en sy het diep in moeilike probleme en situasies gedelf. Sy het honderde kortverhale geskryf wat sy in versamelings gepubliseer het, soos die ''Cuentos de Marianela''. Haar literêre produksie is egter van groter belang in romans soos ''Un viaje de novios'', wat die verhaal vertel van ’n huwelik tussen ’n volwasse man en ’n ongeleerde en welgestelde jong vrou; of ''La tribuna'', die mees naturalistiese van haar romans, waarin sy die harde proletariese lewe in ’n tabaksfabriek beskryf. Ook van besondere belang is ''Los pazos de Ulloa'' en ''La madre Naturaleza'', met Galisiese karakters en landskappe, en ’n passievolle en soms gewelddadige verhaal. === Luis Coloma === {{Hoofartikel|Luis Coloma}} Luis Coloma ([[Jerez de la Frontera]], 19 Januarie 1851 – [[Madrid]], 1914), seun van ’n beroemde geneesheer, het op twaalfjarige ouderdom by die Voorbereidende Vlootskool van San Fernando (1863) aangesluit, maar dit later verlaat en sy graad in [[Regte]] aan die [[Universiteit van Sevilla]] behaal, hoewel hy nooit die beroep van advokaat beoefen het nie. Hy was in 1908 ’n lid van die Koninklike Akademie en is in 1914 oorlede. Hy het die literatuur beoefen met groot sukses onder lesers. Hy het twee belangrike romans geskryf: ''Pequeñeces'' en ''Boy''. In die eerste lewer hy kritiek op die hoë samelewing van Madrid in die jare voor die [[Bourbon-restourasie in Spanje|monargistiese restourasie]] (1874) onder die bewind van [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]], seun van die afgesette [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]. Later het hy slegs verhale van ’n historiese aard gepubliseer, soos ''Jeromín'', oor don [[Jan van Oostenryk]]. === Leopoldo Alas (Clarín) === {{Hoofartikel|Leopoldo Alas (Clarín)}} [[Lêer:LeopoldoAlasClarin.jpg|thumb|Leopoldo Alas "Clarín".]] Leopoldo Alas is in [[Zamora (Spanje)|Zamora]] (1852) gebore, hoewel hy hom altyd diep as ’n Asturiër beskou het. Hy het sy regstudies in [[Oviedo]] voltooi en sy doktorsgraad in [[Madrid]] behaal, waar hy sy geloof verloor het. Van toe af sou hy in ’n voortdurende geestelike stryd leef, waarvan sy werk getuig. Op drie-en-twintigjarige ouderdom het hy die skuilnaam ''Clarín'' in sy geskrifte begin gebruik. Hy was professor aan die [[Universiteit van Oviedo]] (1883) en het republikeinse idees verdedig, maar het spoedig moeg geword vir die politiek. In 1892 het ’n gewetenskrisis sy geloof herstel, hoewel hy nie die uiterstes van Katolieke ortodoksie bereik het nie. Hy is in 1901 in Oviedo oorlede. ;Werk ''Clarín'' het groot aansien as literêre kritikus geniet. Sy artikels getuig van sy uitgebreide kennis en regverdigheid van oordeel (wat hy dikwels met kwetsende sarkasme uitgespreek het). Sy artikels, wat hom ’n gevreesde gesag in die Spaanse literêre wêreld besorg het, is deur die skrywer in bundels soos ''Solos de Clarín'' en ''Paliques'' versamel. Hy het ook die kortverhaal en die kort roman beoefen; hy het meer as sewentig klein werke van hierdie genre gepubliseer. Onder die eerste kortverhale wat hy geskryf het, staan ''Pipá'' (1879) uit, wat die tragedie van ’n jong skelm uit Oviedo vertel. ''Adiós, Cordera'', ’n klassieke dramatiese idille, verdien ook vermelding. Maar hoofsaaklik word hy erken vir sy werk as romanskrywer, op grond van die twee enigste romans wat hy geskryf het: ''[[La Regenta]]'' en ''Su único hijo''. Die eerste hiervan (1885) is die belangrikste. Met duidelike invloede van ''[[Madame Bovary]]'' deur [[Gustave Flaubert|Flaubert]], bied dit Vetusta (’n metaforiese naam vir [[Oviedo]]) fisies en moreel aan as die prototipe van ’n Spaanse stad wat in tradisionalisme vasgeval het. Alas het ’n naturalistiese tegniek gebruik; maar hy het nie, soos Zola, smerige omgewings geskilder nie (die handeling van sy romans speel in burgerlike omgewings af), maar pessimisme verskyn met duidelike trekke van teerheid en ironie. In ''La Regenta'' tree die gewetens in gesprek (veral dié van sy hoofkarakter Ana Ozores, wie se karakter soortgelyk is aan dié van Emma Bovary), in hul stryd met hul plig en met die omgewing, en dit gee ’n beeld van die stad wat deur baie as beledigend beskou is. Die roman is spoedig deur die Kerk veroordeel, hoewel ''Clarín'' en die biskop met verloop van tyd ’n opregte vriendskap ontwikkel het. Vandag word ''La Regenta'' beskou as die hoogtepunt van die Spaanse Realisme, saam met ''Fortunata y Jacinta'' van Galdós. === Armando Palacio Valdés === {{Hoofartikel|Armando Palacio Valdés}} Armando Palacio Valdés ([[Entralgo]], [[Prinsdom Asturië|Asturië]], 1853 – [[Madrid]], 1938) het sy opvoeding in [[Avilés]] ontvang en sy hoërskoolopleiding in [[Oviedo]] voltooi; hy het daarna Regte in [[Madrid]] studeer. Hy het die ''Revista Europea'' geredigeer, waar hy artikels gepubliseer het wat hy later in ''Semblanzas literarias'' (1871) versamel het. Ná die dood van [[José María de Pereda]] in 1905 het hy sy pos in die [[Spaanse Koninklike Akademie]] oorgeneem. Hy was ’n goeie vriend van ''Clarín'' en het verskeie belangrike romans geskryf, soos ''Marta y María'', waarin die twee Bybelse susters na ’n hedendaagse omgewing oorgeplaas word wat valse mistisisme bestry. Die gewildste van sy werke is ''La hermana de San Sulpicio'', waarin hy die avonture vertel wat die huwelik van ’n Galisiese geneesheer en die hoofkarakter voorafgaan, ’n non sonder ’n roeping wat nie haar geloftes hernu nie. ''La aldea perdida'', ’n dramatiese verhaal van ’n dorp wat deur mynbou-uitbuiting agteruitgaan, verdien ook vermelding. === Vicente Blasco Ibáñez === {{Hoofartikel|Vicente Blasco Ibáñez}} [[Lêer:Blasco Ibañez.jpg|thumb|left|Vicente Blasco Ibáñez.]] Vicente Blasco Ibáñez is in [[Valencia]] in 1867 gebore. Hy het radikale republikeinse idees gehandhaaf, waarvoor hy in hegtenis geneem en verban is. Hy was ’n afgevaardigde in sewe parlementêre termyne. In 1909 het hy na [[Argentinië]] vertrek op soek na fortuin, maar sy poging het misluk. Hy het die Geallieerdes tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] (1914–1918) verdedig; teen hierdie agtergrond het hy ''Los cuatro jinetes del Apocalipsis'' geskryf, ’n roman wat wêreldwyd groot sukses behaal het. Hy het daarna die lewe van ’n kosmopolitiese miljoenêr gelei en baie van sy verhale is in [[Hollywood]] vir die rolprent verwerk. Hy is in 1928 in [[Menton]], aan die [[Franse Riviera|Côte d'Azur]], oorlede. Sy oorskot is in 1933 na Valencia oorgebring, waar dit triomfantelik ontvang is. Blasco het ’n enorme hoeveelheid romans voortgebring; onder hulle staan die werke wat in Valencia of sy provinsie afspeel, wat die skrywer so innig liefgehad het, uit (''Arroz y tartana'', ''La barraca'', ''Entre naranjos'', ''Cañas y barro''). Hy het sy politieke, sosiale en antireligieuse idees in ''La catedral'' en ''La bodega'' weerspieël, hoewel, soos hierbo genoem, sy roem grootliks te danke is aan ''[[Los cuatro jinetes del Apocalipsis (roman)|Los cuatro jinetes del Apocalipsis]]'', wat oor familiedramas tydens die Groot Oorlog handel. Die Blasco Ibáñez wat egter die beste deur die kritiek ontvang is, is dié van Valenciaanse inspirasie. Soms is hy as die Spaanse Zola beskou omdat hy ’n ondermynende houding, ’n voorkeur vir smerige omgewings, ’n besorgdheid oor [[biologiese oorerwing]], ensovoorts met die Franse romanskrywer deel. Hy skryf intensief en sy styl kan as grof bestempel word, hoewel dit nie aan beelde van plastiese suiwerheid ontbreek nie. Vanweë sy ouderdom kon hy tot die [[Generasie van '98]] behoort het, maar sy wêreldse gees verskil van die askese en kultuur van hierdie skrywers. == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * Karimi, Kian-Harald. ''Las formas de lo divino y la pobreza de lo cotidiano: ilusión y realidad a través de los ejemplos ‘Misericordia’ de Pérez Galdós y ‘Morsamor’ de Valera", en: Stenzel, H. (ed.): Estrategias narrativas y construcciones de una 'realidad'. Lecturas de las novelas contemporáneas de Galdós y otras novelas e la época. Las Palmas: Casa Galdós, 2002, pp. 171-201. * Lázaro Carreter, Fernando. ''Lengua castellana y literatura Segundo de Bachillerato''. Madrid: Anaya, 2003.ISBN 84-667-2158-4 * López Jiménez, Luis. ''El Naturalismo y España: Valera frente a Zola''. Madrid: Pearson Alhambra, 1977. ISBN 84-205-0355-X * Miralles García, Enrique. ''La novela española de la Restauración (1875-1885): sus formas y enunciados narrativos''. Barcelona: Puvill, 1979. ISBN 84-85202-12-0 * Miranda García, Soledad. ''Religión y clero en la gran novela española del siglo XIX''. Madrid: Pegaso, 1982. ISBN 84-85244-09-5 * [[Joan Oleza|Oleza, Joan]]. ''La novela del siglo XIX: del parto a la crisis de una ideología''. Valencia: Bello, 1976. ISBN 84-212-0039-9 * Pattison, Walter T. ''El naturalismo español: historia externa de un movimiento literario''. Madrid: Gredos, 1969. ISBN 84-249-0279-3 * Villanueva Prieto, Francisco Darío. ''Teorías del realismo literario''. [[Pozuelo de Alarcón]]: Espasa-Calpe, 1992. ISBN 84-239-1771-1 * VV.AA. ''Polémica sobre el realismo''. [[Buenos Aires]]: Tiempo Contemporáneo, 1972. {{Spaanse letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spaanse letterkunde]] 6gembbaur1qvmm7brngo47kextdj478 2963818 2963817 2026-08-30T16:02:35Z Interlingvisto 213611 2963818 wikitext text/x-wiki Die term '''Spaanse literatuur van Realisme''' sluit werke in wat deel uitmaak van 'n literêre beweging wat deel is van [[Realisme (kunste)|Realisme]], 'n kulturele beweging wat in die middel van die 19de eeu in [[Europa]] bevorder is deur die neigings van die romantiese beweging te ondermyn. Dit is 'n stroom uit [[Frankryk]] wat omstreeks 1850 kieme ontwikkel het wat reeds in die [[Romantiek]] bestaan ​​het, veral ''costumbrismo''. Romantiese idees sou bietjie vir bietjie oplos en 'n reaksie sou begin teen "kuns ter wille van kuns" wat die onafhanklikheid of outonomie van die werk van die werklikheid verkondig het; Die blik van sommige was moeg vir die verbeeldingryke en skilderagtige, en het probeer om mense, die samelewing en hedendaagse optrede objektief waar te neem. Die doel daarvan was om 'n portret van die samelewing aan te bied. Die vernaamste voorlopers was [[Honoré de Balzac]] (1799-1850) wat met werke soos ''[[Die Menslike Komedie]]'' 'n morele en sosiale doel aan die roman afgedwing het. [[Stendhal]] (1783-1842) het eweneens die sentimentaliserende onderwerpe van romantiek en sy voorkeur vir heldhaftige en verhewe karakters aangeval deur sy romans ''Rooi en Swart'' en ''La Chartreuse de Parme'', waarin "Die roman is 'n spieël wat ons in die pad steek", 'n frase wat terloops herinner aan [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] oor komedie, waarvan hy gesê het dat "dit by elke stap 'n spieël voor ons plaas, waar ons die handelinge van die menslike lewe aanskoulik sien, hierdie doel byna uitsluitlik besef." baie gou het, by sommige skrywers, tot [[Naturalisme (toneelkuns)|Naturalisme]] gelei. Die term "realis" is vir die eerste keer in 1850 gebruik, met verwysing na die skildery van Gustave Courbet, Honoré Daumier en Jean-François Millet, maar is later uitgebrei na die res van die kunste. In die letterkunde is die roman hoofsaaklik weerspieël. Miskien is een van die redes vir die gewilde sukses van die romans te vinde in hul publikasie in die koerante van die tyd. Die redaksie het die roman in paaiemente gebruik om die publiek te dwing om daagliks die koerant te koop. Die houding van die realistiese skrywer is analities en krities, en hy bly gewoonlik afsydig van wat hy vertel. Die hoofromans van die 19de eeu was sosiaal van aard, en skrywers is as "geskiedkundiges van die hede" beskou. Daar moet egter nie vergeet word dat romantiese neigings bly voortbestaan ​​het of dat ander ontwikkel het wat teen Realisme gereageer het nie. == Historiese konteks == Gedurende die 19de eeu het [[Spanje]] een van die onstuimigste tydperke in sy geskiedenis beleef. Die eeu het begin met die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] teen [[Frankryk]] en is afgesluit met die [[Spaans-Amerikaanse Oorlog]] en die Ramp van 1898, wat die verlies van [[Kuba]] in [[Amerika]] en [[Filippyne]] in [[Asië]] beteken het. Die Bourbon-dinastie is, ná die regerings van [[Ferdinand VII van Spanje|Ferdinand VII]] (1814–1833) en [[Isabella II van Spanje|Isabella II]] (1833–1868), deur die revolusie van laasgenoemde jaar, ''[[Revolusie van 1868|La Gloriosa]]'', omvergewerp. Die [[Voorlopige Regering van 1868–1871|Voorlopige Regering]] (1869–1871) en die kort bewind van [[Amadeo I van Spanje|Amadeo van Savoye]] (1871–1873) het gevolg. Daarna het die kort tydperk van die [[Eerste Spaanse Republiek|Eerste Republiek]] (1873–1874) aangebreek, gevolg deur die staatshoofskap van [[Francisco Serrano y Domínguez|Serrano]] (1874) en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]] onder [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]] (1875–1885), seun van [[Isabella II van Spanje|Isabella II]], ná die staatsgreep van [[Arsenio Martínez-Campos Antón|Martínez Campos]]. Ná die koning se dood het sy tweede vrou, [[Maria Christina van Oostenryk|Maria Christina]], tot 1902 as regentes opgetree, die jaar waarin haar seun [[Alfonso XIII van Spanje|Alfonso XIII]] begin regeer het. == Literêre kenmerke van die Realisme == [[Lêer:Honoré Daumier 034.jpg|thumb|195px|left|''Die derdeklaswa'', deur die realistiese skilder [[Honoré Daumier]].]] In Spanje was die beste literêre produk van die tweede helfte van die 19e eeu die [[roman]], wat op sy beurt die gevolg was van die internasionale bloei van die genre in daardie tyd as uitdrukking van die opkoms van die middelklas of [[bourgeoisie]] wat deur opeenvolgende revolusies (1789, 1820, 1830, [[Revolusie van 1848|1848]]) die politieke mag verower het. Die waardes en bekommernisse van die burgerlike klas word soos in ’n spieël in die literatuur van die Realisme weerspieël: [[individualisme]], materialisme, die begeerte na sosiale opgang en waardering vir die alledaagse en onveranderlike. Die temas van die literêre Realisme is hoofsaaklik die kontras tussen tradisionele en landelike waardes en moderne en stedelike waardes, of die trek van die platteland na die stad en die sosiale en morele kontraste wat dit veroorsaak; die stryd om sosiale opgang en morele en ekonomiese sukses; en die onbevredigde posisie van die vrou wat reeds die reg op elementêre onderwys het, maar nie toegang tot die arbeidswêreld en die burgerlike onafhanklikheid en individualisme kan verkry nie (waarmee die tipiese tema van die 19de-eeuse [[owerspel]] en die feuilletonagtige en sentimentele fantasie as ’n vorm van ontvlugting, die sogenaamde [[bovarisme]], na vore kom). Daar is twee strominge binne die Realisme: die progressiewe en die konserwatiewe. Die realistiese roman van hierdie tydperk word gekenmerk deur: * '''Objektiewe beskouing van die werklikheid''' deur middel van '''direkte waarneming''' van gebruike of sielkundige karaktertrekke. Enige subjektiewe aspek, fantastiese gebeure en enige gevoel wat van die werklikheid afwyk, word uitgeskakel: "Die roman is die beeld van die lewe" (Galdós), "’n artistieke kopie van die werklikheid" (''Clarín''). * '''Verdediging van ’n tesis''': die vertellers skryf hul werke deur die werklikheid vanuit hul morele opvatting te benader (die sogenaamde [[tesisroman]]). Om dit beter uit te druk, ondersoek hulle die burgerlike individualisme deur middel van die sogenaamde '''[[Verteller #Derdepersoonsverteller|alomteenwoordige verteller]]''', en verken hulle die sielkunde van hul karakters. Die verdediging van ’n tesis hou egter die gevaar van [[manicheïsme]] in en kan die objektiwiteit van die roman in gevaar stel. * '''Temas wat na aan die leser is''': huwelikskonflikte, ontrouheid, verdediging van ideale, sosiale en ekonomiese probleme, ens., maar gefokus op die middelklas of bourgeoisie: slegs die naturalisme sal werklik nader aan die proletariaat en die laer klasse beweeg. * Die '''alledaagse en volkstaal''' verkry groot belang, aangesien dit die karakters in hul werklike omgewing plaas. Die spreektaal van die tydperk word sonder akademisme weergegee, selfs met dialektiese kenmerke, maar die prosa is wel akademies: dit is streng opgebou met lang periodes waarin ondergeskikte konstruksies volop voorkom en die sogenaamde "bladsygehalte". * ’n Oorvloed van '''gedetailleerde beskrywings''', as gevolg van die ontwikkeling van die [[fotografie]] en die "dokumentêre" beskouing van die roman onder invloed van die [[positivisme]], aangesien realistiese skrywers die omgewings, kleredrag, gespreksonderwerpe, werksaamhede, voedsel en voorkoms van hul karakters noukeurig waarneem en aanteken, met die doel om die lewe en samelewing van hul tyd tot in die fynste besonderhede vir die toekoms weer te gee. * '''Voorkeur vir burgerlike karakters''', uit die middelklas, alledaags, bekend en naby, eerder as die [[held]]e en rebelle en die eksotiese [[mite]]s van die romantiek. == Voorrealisme, Realisme en Naturalisme in Spanje == Voordat realisme as ’n algemene estetika in die Spaanse narratief aanvaar is, was daar ’n tydperk waarin dit begin sigbaar word het deur die romantiese [[kostumbrisme]], waarvan die beskrywende metode oorgeneem is, en die laaste vorme van ’n gebalanseerde en burgerlike [[neoklassisisme]], waarvan die taal en die opvoedkundige of moraliserende strewe oorgeneem is. [[Eugenio de Tapia]] (1776–1860), met die merkwaardige roman ''Los cortesanos y la revolución'' (1838–1839, 2 dele), wat te midde van die triomf van die romantiese estetika gedruk is, word deur [[Juan Ignacio Ferreras]] as "die eerste realis in tyd" beskou; eers in 1849 sou die Spaanse vertaling van ''La gaviota'' deur Cecilia Böhl de Faber, "[[Fernán Caballero]]" (1796–1877), en die verskeie romans en verhale van [[Pedro Antonio de Alarcón]] (1833–1891) verskyn. Hy sluit die drietal van hierdie fase van voorrealisme of realisme met romantiese elemente af. In [[Spanje]] het realisme vanaf 1870 (die jaar van ''[[La fontana de oro]]'' deur [[Benito Pérez Galdós]]) besonder maklik ingang gevind, aangesien daar reeds ’n voorgeskiedenis in die [[pikarese roman|pikarese romans]] en ''[[Don Quichot]]'' was. Die kritikus [[Manuel de la Revilla]] het die estetika van [[Honoré Balzac]] verdedig, wat in Frankryk deur die tydskrif ''Le Réalisme'' (1856–1857), onder redaksie van [[Louis Edmond Duranty]] en [[Jules Assezat]], voorgestaan is; in hierdie tydskrif word ’n historiese bewustheid van sosiale onreg en die industriële en wetenskaplike revolusie ontwikkel, maar die Christendom en die monargie word ook gekritiseer, faktore wat tot die verwerping daarvan gelei het.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Rosado|naam1=Miguel|titel=El realismo y Benito Pérez Galdós|url=http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|werk=Historia de la literatura hispánica|uitgewer=Spanisharts|toegangsdatum=19 de enero de 2020|argiefdatum=27 de diciembre de 2019|argiefurl=https://web.archive.org/web/20191227141633/http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|deadurl=yes}}</ref> Dit het sy grootste bloeityd in die tweede helfte van die 19de eeu bereik (Juan Valera, [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]]), hoewel dit nie die strengheid bereik het van die kanons wat deur die skool van [[Honoré Balzac]] vasgestel is nie. * By Galdós vanaf ''[[La desheredada]]'' (1881), en later by [[Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Vicente Blasco Ibáñez]], is daar duidelike naturalistiese invloede, maar sonder die wetenskaplike en eksperimentele grondslag wat [[Émile Zola]] aan sy werke wou gee. Hulle deel slegs die gees van stryd teen die konserwatiewe ideologie en, in baie gevalle, hul ondermynende gedrag; ander skrywers van hierdie tweede generasie het verkies om nie hierdie estetika te aanvaar nie, soos [[Armando Palacio Valdés]] of [[Luis Coloma]]. * Die realistiese roman weerspieël oor die algemeen streekgebonde omgewings, soos Pereda in [[Kantabrië]], Juan Valera in [[Andalusië]], ''Clarín'' in [[Prinsdom Asturië|Asturië]], ens. Benito Pérez Galdós is ’n uitsondering, aangesien hy verkies om sy werke in die stedelike ruimte van [[Madrid]] te laat afspeel. Die naturalisme in [[Spanje]] het ook sy teenstanders gehad en groot polemieke het ontstaan. Onder die teenstanders was [[Pedro Antonio de Alarcón]] en [[José María de Pereda]], wat dit selfs as «immoreel» bestempel het. Die vurigste verdedigers daarvan was [[Benito Pérez Galdós]] en [[Emilia Pardo Bazán]]. Die felste kontroversie het vanaf 1883 plaasgevind, na aanleiding van die publikasie van ''La cuestión palpitante'' deur die gravin Emilia Pardo Bazán, ’n voorstander van naturalisme met Katolieke morele waardes. Hierdie generasie bestaan uit ’n nuwe reeks skrywers. Die tydperk van die grootste oorvleueling tussen hierdie generasies het in die 1880's plaasgevind. In hierdie dekade was [[Pedro Antonio de Alarcón]], [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]], [[Juan Valera]], [[Leopoldo Alas (Clarín)|Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Armando Palacio Valdés]] gelyktydig aktief. Skrywers wat minder aandag van die kritiek ontvang het, is [[Jacinto Octavio Picón]] (1852–1923) en [[José Ortega Munilla]] (1856–1922). Die kenmerke wat hierdie groep definieer, is ’n kritiese klassebewustheid en ’n sekere aanvanklike optimisme wat later in pessimisme sou verander ná die geringe of geen vrugte van die [[Revolusie van 1868|revolusie van 1868]]. Op individuele vlak vertoon elkeen ’n eie styl of ’n tradisionele (Pereda, Palacio Valdés, Alarcón, Pardo Bazán) of progressiewe (Galdós, Clarín) neiging. Van al die skrywers in hierdie groep is Alarcón die enigste een wat sommige eienskappe vertoon wat van die romantiek geërf is, veral die meer romantiese [[kostumbrisme]]. Hierdie invloed is duidelik sigbaar in ''Cuentos amatorios'' (1881), ''Historias nacionales'' (1881) en ''Narraciones inverosímiles'' (1881). Tot die radikale naturalisme behoort reeds [[Eduardo López Bago]] (1853–1931), sy vriend [[Alejandro Sawa]] (1862–1909), [[Rafael Vega Armentero]] (1852–1893), [[Ricardo Macías Picavea]] (1847–1899), [[José María Mateu Aybar]] (1847–1929), [[José Zahonero]] (1853–1931), [[Alfonso Pérez Gómez Nieva]] (1859–1931), [[Manuel Martínez Barrionuevo]] (1857–1917) en [[Silverio Lanza]], onder vele ander. == Die Naturalisme == [[Lêer:Edouard Manet 049.jpg|thumb|Émile Zola uitgebeeld deur Manet]] {{Hoofartikel|Naturalisme}} Hierdie literêre stroming het in [[Frankryk]] ontstaan en sy belangrikste verteenwoordiger was [[Émile Zola]] (1840–1902). Dit put uit die positivistiese filosofie van [[Auguste Comte]] (1798–1857), die metodes van die fisioloog [[Claude Bernard]] (1813–1878) en verskeie van die bepalende prestasies van die moderne gees: die [[demokrasie]], die eksperimentele metodes ([[Claude Bernard]]) en die teorieë oor oorerwing ([[Charles Darwin]]). Op hierdie manier soek Zola die rede vir sosiale probleme in die omgewing, en dié van individue in biologiese oorerwing. Die [[Naturalisme (literatuur)|Naturalisme]] neem dus ’n [[materialisme|materialistiese]] en [[determinisme|deterministiese]] opvatting van mense aan; hulle is nie moreel verantwoordelik nie, want hulle is die resultaat van die omgewing wat hulle omring en van oorerwing. As die realistiese skrywer bewus is van wat gebeur, tree die naturalistiese skrywer op soos ’n ondersoekregter wat die agtergrond en oorsake ondersoek. Zola het ’n [[Sosialisme|sosialistiese]] ideologie gehad, en in sy werke kom talle karakters soos alkoholiste, kranksinniges en psigopate voor. Die teks waarin die naturalistiese teorie wat deur Zola bedink is, uiteengesit word, is ''La novela experimental'' (1880). In hierdie teks oor literêre kritiek voer hy aan dat die romanskrywer ’n waarnemer en eksperimenteerder is. Vanuit die oogpunt van die waarnemer bied die skrywer die feite aan soos hy dit waargeneem het, bepaal hy die terrein waarop die karakters sal beweeg en waarop die gebeure sal ontwikkel. Vanuit die oogpunt van die eksperimenteerder stel die romanskrywer die eksperiment in, dit wil sê, hy plaas die karakters in ’n bepaalde verhaal om daarin te toon dat die opeenvolging van gebeure dié sal wees wat deur die determinisme van die verskynsels wat bestudeer word, vereis word. In Spanje het dit, weens die teenstrydighede tussen die naturalistiese teorieë en godsdienstige oortuigings, min weerklank gevind, en het die kritiek selfs begin vra of hierdie beweging inderdaad in die streng sin van die woord bestaan het. [[Emilia Pardo Bazán]] behandel dit self in haar artikel ''La cuestión palpitante'', waarin sy haarself wel as deel van hierdie skool beskou het. Passasies van skrywers soos [[Benito Pérez Galdós]] is ook as naturalisties beskou, maar die meerderheid het dit uitdruklik verwerp. Wanneer daar oor Spaanse naturalisme gepraat word, is die grens met die realisme nie duidelik nie en, aangesien die Franse teorieë nie oorgeneem is nie, is dit nie maklik om die twee bewegings behoorlik van mekaar te onderskei nie. == Die roman: belangrikste skrywers == === Juan Valera === {{Hoofartikel|Juan Valera}} Juan Valera y Alcalá-Galiano ([[Cabra (Córdoba)|Cabra]] ([[provinsie Córdoba (Spanje)|Córdoba]]), 18 Oktober 1824 – [[Madrid]], 18 April 1905) het aan ’n [[aristokrasie|aristokratiese]] familie behoort. Hy het [[diplomaat|diplomatieke]] sendings in verskeie lande vervul en belangrike politieke ampte beklee. Hy het omstreeks vyftigjarige ouderdom sy loopbaan as romanskrywer begin. In sy laaste jare was hy die slagoffer van progressiewe blindheid. [[Lêer:Juan Valera.jpg|thumb|left|Juan Valera.]] Van die begin af was Valera gekant teen sowel die [[Romantiek]], weens die uiterstes daarvan, as die [[Literêre Realisme|Realisme]], omdat dit hom verhinder het om sy verbeelding ten volle te ontwikkel. Hy het slegs ’n realistiese houding ingeneem toe hy werklike omgewings (soos sy geboortestreek Andalusië) en geloofwaardige karakters gekies het, hoewel hy die minder aantreklike aspekte van die werklikheid verwerp het, wat juis in die smaak van die naturaliste en sommige realiste was. Sy belangrikheid lê in sy romans; die eerste hiervan is ''[[Pepita Jiménez]]'' (1874), wat grotendeels in die vorm van ’n brief geskryf is. In hierdie werk word die verhaal vertel van ’n weduwee wat met die vader van ’n seminaris ooreenkom om hom van sy valse roeping af weg te hou. Ander belangrike werke is ''Doña Luz'' (waarin kwessies rondom godsdienstige roeping behandel word) en ''Juanita la Larga''. Hierdie tweede roman vertel van die liefdesverhouding tussen don Paco, ’n vyftiger, en die hoofkarakter, wat hom deur middel van ’n eerbare huwelik wil verlos. Juan Valera was polities liberaal en [[Godsdienstige skeptisisme|skepties]] wat [[religie|godsdiens]] betref. Hy het ’n eenvoudige, maar nie vulgêre, literêre taal gebruik nie. Ná sy dood het die skrywers van die [[Generasie van '98|Generasie van 98]] diep respek vir hom betoon. Vandag beskou ’n groot deel van die kritiek hom as die beste prosaskrywer van die 19de eeu, hoewel die skeppende meerderwaardigheid van [[Benito Pérez Galdós|Galdós]] erken word. === José María de Pereda === [[Lêer:JMPereda.jpg|thumb|José María de Pereda.]] {{Hoofartikel|José María de Pereda}} José María de Pereda is in 1833 in [[Polanco (Cantabrië)|Polanco]] ([[provinsie Santander (Spanje)|provinsie Santander]], die huidige [[Cantabrië]]) gebore. Hy het uit ’n [[hidalgo (adel)|adellike]] familie gekom, baie in die buiteland gereis en was ’n [[afgevaardigde]] en [[Carlistiese]] politikus, hoewel hy hom later aan die bewerking van sy grond en aan die literatuur gewy het. Hy was bevriend met [[Galdós]], ondanks hul teenstrydige politieke ideologieë. Hy het in 1906 in sy geboortedorp gesterf. Hy het sy literêre produksie as ’n kostumbrist begin: met ’n neiging tot realisme en ’n talent vir waarneming het hy ''Escenas montañesas'' gepubliseer. Later het hy sy ideale romanformule gevind deur hierdie kostumbrisme in ’n verliefde beskouing van die landskap en die mense van die berge in te voeg, met hul passies en kenmerkende taal. In sy eerste romans van hierdie soort (''idilliese roman'') het hy gewoonlik die vrede en onkunde van hierdie landelike mense gekontrasteer met die politieke bedreigings van die moderne lewe (''Don Gonzalo de la Gonzalera'' en ''De tal palo tal astilla''). Hy het ’n tesis verdedig wat vandag deur baie min mense aanvaar sou word. Die idilliese roman eindig toe Pereda besluit het om afstand te doen van die uitdruklike verdediging van enige tesis. Tot hierdie tweede tydperk behoort verhale soos ''Sotileza'' (’n epos oor Kantabriese vissers) en ''La puchera''. Sy meesterwerk word beskou as ''Peñas arriba'' (1895), waarvan die beskrywende bucolisme en die kastisistiese aard van sy styl vandag verouderd kan voorkom. Ten spyte hiervan word José María de Pereda as ’n groot verteller beskou, met ’n groot beskrywende en epiese vermoë. === Pedro Antonio de Alarcón === [[Lêer:PedroAntonioAlarcon.jpg|thumb|Pedro Antonio de Alarcón.]] {{Hoofartikel|Pedro Antonio de Alarcón}} Pedro Antonio de Alarcón is in 1833 in [[Guadix]] ([[provinsie Granada|Granada]]) gebore. Hy was een van die belangrikste persone wat daarvoor verantwoordelik was dat realisme die destyds gewilde romantiese prosa verdring het. Hy was benewens ’n skrywer ook ’n politikus en het in sy ideologie van liberale standpunte na meer tradisionalistiese standpunte ontwikkel. Hy het as vrywilliger aan die oorlog in Marokko deelgeneem en ’n skriftelike getuienis van sy ervaring in ''Diario de un testigo de la Guerra africana'' (1859) nagelaat. Vir ’n tyd lank was hy ’n reisverhaalskrywer en het hy in sy artikels van verskeie van sy reise verslag gedoen. In sy tyd het hy veral bekend geword vir sy godsdienstige romans, waarvan ''El escándalo'' (1875) die gewildste was. In hierdie roman het hy die Jesuïete verdedig, wat baie omstrede was. Sy gewildste werk, waarvoor hy egter onthou word, is ''El sombrero de tres picos'', wat in 1874 gepubliseer is en Falla tot sy beroemde ballet sou inspireer. === Benito Pérez Galdós === {{Hoofartikel|Benito Pérez Galdós}} [[Lêer:Perez galdos.jpg|thumb|''[[Portret van Benito Pérez Galdós (1894)]]'', deur [[Joaquín Sorolla]].]] Galdós word beskou as die mees verteenwoordigende skrywer van die beweging. Hy is in [[Las Palmas de Gran Canaria]] in 1843 gebore. Hy het op 19-jarige ouderdom na [[Madrid]] verhuis, waar hy sy joernalistieke loopbaan begin het en in 1865 tot die [[Ateneo de Madrid|Ateneo]] toegetree het.<ref>{{Boekverwysing|van1=Pérez Galdós| naam1=Benito | titel=Memorias de un desmemoriado (1915-1916)| uitgewer=El Nadir | redakteur= | plek=Valencia | jaar=2011 | isbn=9788492890415 | bladsye= }}</ref> Hy het [[Parys]] vir die eerste keer in 1867 besoek, in die voetspore van [[Balzac]], ’n skrywer wat hy sedert sy jeug bewonder het.<ref>{{Boekverwysing|van1=Ortiz-Armengol| naam1=Pedro|skrywerskakel=Pedro Ortiz-Armengol | titel= Vida de Galdós|uitgewer=Crítica| plek= Barcelona| jaar=2000| url= http://books.google.es/books/about/Vida_de_Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=M5eWKlI_hFEC |isbn=8484320731}}</ref> Progressief en [[antiklerikalisme|antiklerikaal]], het hy nietemin literêre belangstelling gedeel met jong skrywers met uiteenlopende opvattings, onder wie [[Leopoldo Alas Clarín]], [[Menéndez Pelayo]] en [[José María de Pereda]]. Van [[republikanisme|republikeinse]] ideologie en praktyk het sy aanvanklike radikalisme ontwikkel tot ’n humanistiese sosialisme.<ref>{{boekaanhaling |van1=Gullón| naam1=Ricardo|skrywerskakel=Ricardo Gullón | titel= Galdós, novelista moderno| uitgewer=Taurus| plek= Madrid| jaar=1987|url= |isbn=8430620133}}</ref> Vanaf 1910 het hy sy sig begin verloor en tien jaar later, feitlik blind, gesterf. '''Die ''Nasionale episodes''''' Die ''[[Nasionale episodes]]'' is deur hul skrywer in vyf reekse beplan en gepubliseer, met altesaam 46 dele. Hulle vorm ’n ongeëwenaarde histories-literêre weergawe van die hedendaagse Spaanse geskiedenis, tussen die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]]. Onder die episodes van die eerste reeks (1873–1875) is historiese gedeeltes soos ''Trafalgar'', ''Bailén'', ''El 19 de marzo y el 2 de mayo'' en ''Juan Martín el Empecinado''. Die hoofkarakter wat die literêre verhaal dra, is [[Gabriel Araceli]], ’n kajuitseun tydens die [[Slag van Trafalgar|Slag van Trafalgar]] wat gedurende die Onafhanklikheidsoorlog grootword. Die latere reekse volg ’n soortgelyke patroon, met ’n karakter wat die verhaal dra, terwyl beslissende oomblikke in die geskiedenis van Spanje hersien word, soos in die titels ''El equipaje del rey José'', ''Los Cien mil hijos de San Luis'', ''Zumalacárregui'' (van die [[Eerste Carlistiese Oorlog|eerste Carlistiese oorlog]]), ''Prim'' of ''La de los tristes destinos'' (oor [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]). '''Romans''' In sy eerste tydperk (1867–1878) het Galdós sy onenigheid met onverdraagsaamheid en skynheiligheid met ’n mate van beslistheid uitgespreek. Dit is die geval in romans soos ''[[Doña Perfecta]]'', ''[[Gloria (roman)|Gloria]]'', ''[[La familia de León Roch]]'' en ''[[Marianela]]''. Later, tussen 1881 en 1915, met progressiewe maar meer gehumaniseerde en diepgaande tesisse, het Galdós die werke gepubliseer wat hy self "[[hedendaagse Spaanse romans]]" genoem het; die geheel daarvan is beskou as die Spaanse weergawe van [[Balzac]] se "[[menslike komedie]]". Die meeste daarvan speel af in die [[Madrid van Galdós|Madrid van die 19de eeu]] en omvat die uiteenlopende tipes van die verskillende sosiale klasse, vanuit ’n persoonlike perspektief; soos [[Joaquín Casalduero]] afsluit: "...sy bitter pessimisme wanneer hy die Spaanse werklikheid aanskou, ontbind in ironie, optimisme en goedheid wanneer hy oor ’n beter toekoms droom".<ref>{{Boekverwysing| van1=Casalduero | naam1=Joaquín|skrywerskakel=Joaquín Casalduero | titel=Vida y obra de Galdós | uitgewer=Gredos | plek=Madrid | jaar=1951 | isbn=| bladsy= 163| url=}}</ref> In hierdie groep romans is die belangrikheid van ''[[Fortunata y Jacinta]]'' en ''[[Misericordia (roman)|Misericordia]]'' binne die konteks van die wêreldliteratuur beklemtoon.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Galdós| naam1=Benito |skrywerskakel=Benito Pérez Galdós| uitgawe=Luciano García Lorenzo | titel= Misericordia| uitgewer=Cátedra| plek= Madrid| jaar=1982| bladsye= [https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9/page/15 15]-34| url=https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9| isbn=8437603684}}</ref> '''Dramatiese werke''' Pérez Galdós het hom in die laaste vrugbare tydperk van sy literêre lewe as dramaturg gevestig. Onder sy werke staan ''La loca de la casa'', ''La hija de San Quintín'' en ''[[Electra (Galdós)|Electra]]'' uit, waarvan die première ’n mate van sosiale opskudding veroorsaak het. Sommige van sy stukke, soos ook met verskeie van sy romans gebeur het, is later vir die rolprent verwerk, soos byvoorbeeld ''[[El abuelo (film)|El Abuelo]]'', deur [[José Luis Garci]]. '''Belangrikheid van Galdós''' Die sukses en gewildheid van die ''Nasionale episodes'', baie van sy romans en ’n groot deel van sy teaterwerk het die agterdog van die land se reaksionêre klas gewek, tot so ’n mate dat hulle drie keer agtereenvolgens verhoed het dat hy die Nobelprys vir Letterkunde ontvang het,{{sfn|Ortiz-Armengol|2000|pp=480-484 y 495-499}}{{sfn|Casalduero|1951|p= 40}}{{sfn|Gullón|1987|p=33}} ondanks die steun van die meerderheid van sy tydgenootlike Spaanse kritici en skrywers. Sy invloed op die [[Generasie van '98|skrywers van 98]] is sigbaar in die analitiese en geëngageerde blik van die [[Valle-Inclán]] van ''[[Luces de bohemia]]'', die kooragtige samestelling van die romans van [[Pío Baroja]] en die besinnende houding van [[Miguel de Unamuno|Unamuno]] teenoor die skeppingsdaad in romans soos ''[[Niebla (roman)|Niebla]]''.<ref>{{Boekverwysing|van1=Fernández Montesinos| naam1=José|skrywerskakel=José Fernández Montesinos | titel= Galdos (3 vol.)|uitgewer=Castalia| plek=Madrid |jaar=1980|isbn=9788470391378 url=http://books.google.es/books/about/Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=oHcTowft900C}}</ref> Sedert die middel van die 20de eeu word hy binne en buite Spanje beskou as een van die belangrikste Spaanse romanskrywers, moontlik die tweede belangrikste ná Cervantes.<ref>{{Boekverwysing| van1=Aub | naam1=Max | titel=Manual de historia de la literatura española | jaar=1966 | uitgewer=Madrid, Akal Editor | bladsy= 447 | isbn= 978847339030-X}}</ref> === Emilia Pardo Bazán === {{Hoofartikel|Emilia Pardo Bazán}} Emilia Pardo Bazán is in [[La Coruña]] in 1851 gebore. '''I [[Graafskap Pardo Bazán|Gravin van Pardo Bazán]]''', (later is die benaming verander na '''[[Graafskap Torre de Cela|Gravin van Torre de Cela]]'''). Op sewentienjarige ouderdom het sy met José Quiroga y Pérez de Deza getrou en haar in [[Madrid]] gevestig. Sy was ’n vrou met ’n uitgebreide geleerdheid, het talle reise onderneem en ’n leerstoel in die Letterkunde is spesiaal vir haar aan die Universiteit van Madrid geskep, die stad waar sy in 1921 oorlede is. '''Werk''' Onder haar studies oor die hedendaagse literatuur staan ''La cuestión palpitante'' uit, en hoewel sy daarin nie die naturalistiese materialisme aanvaar nie, verdedig sy ’n realistiese houding en tree sy in die stryd teen diegene wat beweer dat die kwaad slegs in die literatuur mag verskyn om verslaan te word. Haar styl was kragtig en sy het diep in moeilike probleme en situasies gedelf. Sy het honderde kortverhale geskryf wat sy in versamelings gepubliseer het, soos die ''Cuentos de Marianela''. Haar literêre produksie is egter van groter belang in romans soos ''Un viaje de novios'', wat die verhaal vertel van ’n huwelik tussen ’n volwasse man en ’n ongeleerde en welgestelde jong vrou; of ''La tribuna'', die mees naturalistiese van haar romans, waarin sy die harde proletariese lewe in ’n tabaksfabriek beskryf. Ook van besondere belang is ''Los pazos de Ulloa'' en ''La madre Naturaleza'', met Galisiese karakters en landskappe, en ’n passievolle en soms gewelddadige verhaal. === Luis Coloma === {{Hoofartikel|Luis Coloma}} Luis Coloma ([[Jerez de la Frontera]], 19 Januarie 1851 – [[Madrid]], 1914), seun van ’n beroemde geneesheer, het op twaalfjarige ouderdom by die Voorbereidende Vlootskool van San Fernando (1863) aangesluit, maar dit later verlaat en sy graad in [[Regte]] aan die [[Universiteit van Sevilla]] behaal, hoewel hy nooit die beroep van advokaat beoefen het nie. Hy was in 1908 ’n lid van die Koninklike Akademie en is in 1914 oorlede. Hy het die literatuur beoefen met groot sukses onder lesers. Hy het twee belangrike romans geskryf: ''Pequeñeces'' en ''Boy''. In die eerste lewer hy kritiek op die hoë samelewing van Madrid in die jare voor die [[Bourbon-restourasie in Spanje|monargistiese restourasie]] (1874) onder die bewind van [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]], seun van die afgesette [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]. Later het hy slegs verhale van ’n historiese aard gepubliseer, soos ''Jeromín'', oor don [[Jan van Oostenryk]]. === Leopoldo Alas (Clarín) === {{Hoofartikel|Leopoldo Alas (Clarín)}} [[Lêer:LeopoldoAlasClarin.jpg|thumb|Leopoldo Alas "Clarín".]] Leopoldo Alas is in [[Zamora (Spanje)|Zamora]] (1852) gebore, hoewel hy hom altyd diep as ’n Asturiër beskou het. Hy het sy regstudies in [[Oviedo]] voltooi en sy doktorsgraad in [[Madrid]] behaal, waar hy sy geloof verloor het. Van toe af sou hy in ’n voortdurende geestelike stryd leef, waarvan sy werk getuig. Op drie-en-twintigjarige ouderdom het hy die skuilnaam ''Clarín'' in sy geskrifte begin gebruik. Hy was professor aan die [[Universiteit van Oviedo]] (1883) en het republikeinse idees verdedig, maar het spoedig moeg geword vir die politiek. In 1892 het ’n gewetenskrisis sy geloof herstel, hoewel hy nie die uiterstes van Katolieke ortodoksie bereik het nie. Hy is in 1901 in Oviedo oorlede. ;Werk ''Clarín'' het groot aansien as literêre kritikus geniet. Sy artikels getuig van sy uitgebreide kennis en regverdigheid van oordeel (wat hy dikwels met kwetsende sarkasme uitgespreek het). Sy artikels, wat hom ’n gevreesde gesag in die Spaanse literêre wêreld besorg het, is deur die skrywer in bundels soos ''Solos de Clarín'' en ''Paliques'' versamel. Hy het ook die kortverhaal en die kort roman beoefen; hy het meer as sewentig klein werke van hierdie genre gepubliseer. Onder die eerste kortverhale wat hy geskryf het, staan ''Pipá'' (1879) uit, wat die tragedie van ’n jong skelm uit Oviedo vertel. ''Adiós, Cordera'', ’n klassieke dramatiese idille, verdien ook vermelding. Maar hoofsaaklik word hy erken vir sy werk as romanskrywer, op grond van die twee enigste romans wat hy geskryf het: ''[[La Regenta]]'' en ''Su único hijo''. Die eerste hiervan (1885) is die belangrikste. Met duidelike invloede van ''[[Madame Bovary]]'' deur [[Gustave Flaubert|Flaubert]], bied dit Vetusta (’n metaforiese naam vir [[Oviedo]]) fisies en moreel aan as die prototipe van ’n Spaanse stad wat in tradisionalisme vasgeval het. Alas het ’n naturalistiese tegniek gebruik; maar hy het nie, soos Zola, smerige omgewings geskilder nie (die handeling van sy romans speel in burgerlike omgewings af), maar pessimisme verskyn met duidelike trekke van teerheid en ironie. In ''La Regenta'' tree die gewetens in gesprek (veral dié van sy hoofkarakter Ana Ozores, wie se karakter soortgelyk is aan dié van Emma Bovary), in hul stryd met hul plig en met die omgewing, en dit gee ’n beeld van die stad wat deur baie as beledigend beskou is. Die roman is spoedig deur die Kerk veroordeel, hoewel ''Clarín'' en die biskop met verloop van tyd ’n opregte vriendskap ontwikkel het. Vandag word ''La Regenta'' beskou as die hoogtepunt van die Spaanse Realisme, saam met ''Fortunata y Jacinta'' van Galdós. === Armando Palacio Valdés === {{Hoofartikel|Armando Palacio Valdés}} Armando Palacio Valdés ([[Entralgo]], [[Prinsdom Asturië|Asturië]], 1853 – [[Madrid]], 1938) het sy opvoeding in [[Avilés]] ontvang en sy hoërskoolopleiding in [[Oviedo]] voltooi; hy het daarna Regte in [[Madrid]] studeer. Hy het die ''Revista Europea'' geredigeer, waar hy artikels gepubliseer het wat hy later in ''Semblanzas literarias'' (1871) versamel het. Ná die dood van [[José María de Pereda]] in 1905 het hy sy pos in die [[Spaanse Koninklike Akademie]] oorgeneem. Hy was ’n goeie vriend van ''Clarín'' en het verskeie belangrike romans geskryf, soos ''Marta y María'', waarin die twee Bybelse susters na ’n hedendaagse omgewing oorgeplaas word wat valse mistisisme bestry. Die gewildste van sy werke is ''La hermana de San Sulpicio'', waarin hy die avonture vertel wat die huwelik van ’n Galisiese geneesheer en die hoofkarakter voorafgaan, ’n non sonder ’n roeping wat nie haar geloftes hernu nie. ''La aldea perdida'', ’n dramatiese verhaal van ’n dorp wat deur mynbou-uitbuiting agteruitgaan, verdien ook vermelding. === Vicente Blasco Ibáñez === {{Hoofartikel|Vicente Blasco Ibáñez}} [[Lêer:Blasco Ibañez.jpg|thumb|left|Vicente Blasco Ibáñez.]] Vicente Blasco Ibáñez is in [[Valencia]] in 1867 gebore. Hy het radikale republikeinse idees gehandhaaf, waarvoor hy in hegtenis geneem en verban is. Hy was ’n afgevaardigde in sewe parlementêre termyne. In 1909 het hy na [[Argentinië]] vertrek op soek na fortuin, maar sy poging het misluk. Hy het die Geallieerdes tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] (1914–1918) verdedig; teen hierdie agtergrond het hy ''Los cuatro jinetes del Apocalipsis'' geskryf, ’n roman wat wêreldwyd groot sukses behaal het. Hy het daarna die lewe van ’n kosmopolitiese miljoenêr gelei en baie van sy verhale is in [[Hollywood]] vir die rolprent verwerk. Hy is in 1928 in [[Menton]], aan die [[Franse Riviera|Côte d'Azur]], oorlede. Sy oorskot is in 1933 na Valencia oorgebring, waar dit triomfantelik ontvang is. Blasco het ’n enorme hoeveelheid romans voortgebring; onder hulle staan die werke wat in Valencia of sy provinsie afspeel, wat die skrywer so innig liefgehad het, uit (''Arroz y tartana'', ''La barraca'', ''Entre naranjos'', ''Cañas y barro''). Hy het sy politieke, sosiale en antireligieuse idees in ''La catedral'' en ''La bodega'' weerspieël, hoewel, soos hierbo genoem, sy roem grootliks te danke is aan ''[[Los cuatro jinetes del Apocalipsis (roman)|Los cuatro jinetes del Apocalipsis]]'', wat oor familiedramas tydens die Groot Oorlog handel. Die Blasco Ibáñez wat egter die beste deur die kritiek ontvang is, is dié van Valenciaanse inspirasie. Soms is hy as die Spaanse Zola beskou omdat hy ’n ondermynende houding, ’n voorkeur vir smerige omgewings, ’n besorgdheid oor [[biologiese oorerwing]], ensovoorts met die Franse romanskrywer deel. Hy skryf intensief en sy styl kan as grof bestempel word, hoewel dit nie aan beelde van plastiese suiwerheid ontbreek nie. Vanweë sy ouderdom kon hy tot die [[Generasie van '98]] behoort het, maar sy wêreldse gees verskil van die askese en kultuur van hierdie skrywers. == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * Karimi, Kian-Harald. ''Las formas de lo divino y la pobreza de lo cotidiano: ilusión y realidad a través de los ejemplos ‘Misericordia’ de Pérez Galdós y ‘Morsamor’ de Valera", en: Stenzel, H. (ed.): Estrategias narrativas y construcciones de una 'realidad'. Lecturas de las novelas contemporáneas de Galdós y otras novelas e la época. Las Palmas: Casa Galdós, 2002, pp. 171-201. * Lázaro Carreter, Fernando. ''Lengua castellana y literatura Segundo de Bachillerato''. Madrid: Anaya, 2003.ISBN 84-667-2158-4 * López Jiménez, Luis. ''El Naturalismo y España: Valera frente a Zola''. Madrid: Pearson Alhambra, 1977. ISBN 84-205-0355-X * Miralles García, Enrique. ''La novela española de la Restauración (1875-1885): sus formas y enunciados narrativos''. Barcelona: Puvill, 1979. ISBN 84-85202-12-0 * Miranda García, Soledad. ''Religión y clero en la gran novela española del siglo XIX''. Madrid: Pegaso, 1982. ISBN 84-85244-09-5 * [[Joan Oleza|Oleza, Joan]]. ''La novela del siglo XIX: del parto a la crisis de una ideología''. Valencia: Bello, 1976. ISBN 84-212-0039-9 * Pattison, Walter T. ''El naturalismo español: historia externa de un movimiento literario''. Madrid: Gredos, 1969. ISBN 84-249-0279-3 * Villanueva Prieto, Francisco Darío. ''Teorías del realismo literario''. [[Pozuelo de Alarcón]]: Espasa-Calpe, 1992. ISBN 84-239-1771-1 * VV.AA. ''Polémica sobre el realismo''. [[Buenos Aires]]: Tiempo Contemporáneo, 1972. {{Spaanse letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spaanse letterkunde]] 5o9wekx9sv22jk4mnohqyvnzop5vqcm 2963819 2963818 2026-08-30T16:04:49Z Interlingvisto 213611 2963819 wikitext text/x-wiki Die term '''Spaanse literatuur van Realisme''' sluit werke in wat deel uitmaak van 'n literêre beweging wat deel is van [[Realisme (kunste)|Realisme]], 'n kulturele beweging wat in die middel van die 19de eeu in [[Europa]] bevorder is deur die neigings van die romantiese beweging te ondermyn. Dit is 'n stroom uit [[Frankryk]] wat omstreeks 1850 kieme ontwikkel het wat reeds in die [[Romantiek]] bestaan ​​het, veral ''costumbrismo''. Romantiese idees sou bietjie vir bietjie oplos en 'n reaksie sou begin teen "kuns ter wille van kuns" wat die onafhanklikheid of outonomie van die werk van die werklikheid verkondig het; Die blik van sommige was moeg vir die verbeeldingryke en skilderagtige, en het probeer om mense, die samelewing en hedendaagse optrede objektief waar te neem. Die doel daarvan was om 'n portret van die samelewing aan te bied. Die vernaamste voorlopers was [[Honoré de Balzac]] (1799-1850) wat met werke soos ''[[Die Menslike Komedie]]'' 'n morele en sosiale doel aan die roman afgedwing het. [[Stendhal]] (1783-1842) het eweneens die sentimentaliserende onderwerpe van romantiek en sy voorkeur vir heldhaftige en verhewe karakters aangeval deur sy romans ''Rooi en Swart'' en ''La Chartreuse de Parme'', waarin "Die roman is 'n spieël wat ons in die pad steek", 'n frase wat terloops herinner aan [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] oor komedie, waarvan hy gesê het dat "dit by elke stap 'n spieël voor ons plaas, waar ons die handelinge van die menslike lewe aanskoulik sien, hierdie doel byna uitsluitlik besef." baie gou het, by sommige skrywers, tot [[Naturalisme (toneelkuns)|Naturalisme]] gelei. Die term "realis" is vir die eerste keer in 1850 gebruik, met verwysing na die skildery van Gustave Courbet, Honoré Daumier en Jean-François Millet, maar is later uitgebrei na die res van die kunste. In die letterkunde is die roman hoofsaaklik weerspieël. Miskien is een van die redes vir die gewilde sukses van die romans te vinde in hul publikasie in die koerante van die tyd. Die redaksie het die roman in paaiemente gebruik om die publiek te dwing om daagliks die koerant te koop. Die houding van die realistiese skrywer is analities en krities, en hy bly gewoonlik afsydig van wat hy vertel. Die hoofromans van die 19de eeu was sosiaal van aard, en skrywers is as "geskiedkundiges van die hede" beskou. Daar moet egter nie vergeet word dat romantiese neigings bly voortbestaan ​​het of dat ander ontwikkel het wat teen Realisme gereageer het nie. == Historiese konteks == Gedurende die 19de eeu het [[Spanje]] een van die onstuimigste tydperke in sy geskiedenis beleef. Die eeu het begin met die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] teen [[Frankryk]] en is afgesluit met die [[Spaans-Amerikaanse Oorlog]] en die Ramp van 1898, wat die verlies van [[Kuba]] in [[Amerika]] en [[Filippyne]] in [[Asië]] beteken het. Die Bourbon-dinastie is, ná die regerings van [[Ferdinand VII van Spanje|Ferdinand VII]] (1814–1833) en [[Isabella II van Spanje|Isabella II]] (1833–1868), deur die revolusie van laasgenoemde jaar, ''[[Revolusie van 1868|La Gloriosa]]'', omvergewerp. Die [[Voorlopige Regering van 1868–1871|Voorlopige Regering]] (1869–1871) en die kort bewind van [[Amadeo I van Spanje|Amadeo van Savoye]] (1871–1873) het gevolg. Daarna het die kort tydperk van die [[Eerste Spaanse Republiek|Eerste Republiek]] (1873–1874) aangebreek, gevolg deur die staatshoofskap van [[Francisco Serrano y Domínguez|Serrano]] (1874) en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]] onder [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]] (1875–1885), seun van [[Isabella II van Spanje|Isabella II]], ná die staatsgreep van [[Arsenio Martínez-Campos Antón|Martínez Campos]]. Ná die koning se dood het sy tweede vrou, [[Maria Christina van Oostenryk|Maria Christina]], tot 1902 as regentes opgetree, die jaar waarin haar seun [[Alfonso XIII van Spanje|Alfonso XIII]] begin regeer het. == Literêre kenmerke van die Realisme == [[Lêer:Honoré Daumier 034.jpg|thumb|195px|left|''Die derdeklaswa'', deur die realistiese skilder [[Honoré Daumier]].]] In Spanje was die beste literêre produk van die tweede helfte van die 19e eeu die [[roman]], wat op sy beurt die gevolg was van die internasionale bloei van die genre in daardie tyd as uitdrukking van die opkoms van die middelklas of [[bourgeoisie]] wat deur opeenvolgende revolusies (1789, 1820, 1830, [[Revolusie van 1848|1848]]) die politieke mag verower het. Die waardes en bekommernisse van die burgerlike klas word soos in ’n spieël in die literatuur van die Realisme weerspieël: [[individualisme]], materialisme, die begeerte na sosiale opgang en waardering vir die alledaagse en onveranderlike. Die temas van die literêre Realisme is hoofsaaklik die kontras tussen tradisionele en landelike waardes en moderne en stedelike waardes, of die trek van die platteland na die stad en die sosiale en morele kontraste wat dit veroorsaak; die stryd om sosiale opgang en morele en ekonomiese sukses; en die onbevredigde posisie van die vrou wat reeds die reg op elementêre onderwys het, maar nie toegang tot die arbeidswêreld en die burgerlike onafhanklikheid en individualisme kan verkry nie (waarmee die tipiese tema van die 19de-eeuse [[owerspel]] en die feuilletonagtige en sentimentele fantasie as ’n vorm van ontvlugting, die sogenaamde [[bovarisme]], na vore kom). Daar is twee strominge binne die Realisme: die progressiewe en die konserwatiewe. Die realistiese roman van hierdie tydperk word gekenmerk deur: * '''Objektiewe beskouing van die werklikheid''' deur middel van '''direkte waarneming''' van gebruike of sielkundige karaktertrekke. Enige subjektiewe aspek, fantastiese gebeure en enige gevoel wat van die werklikheid afwyk, word uitgeskakel: "Die roman is die beeld van die lewe" (Galdós), "’n artistieke kopie van die werklikheid" (''Clarín''). * '''Verdediging van ’n tesis''': die vertellers skryf hul werke deur die werklikheid vanuit hul morele opvatting te benader (die sogenaamde [[tesisroman]]). Om dit beter uit te druk, ondersoek hulle die burgerlike individualisme deur middel van die sogenaamde '''[[Verteller #Derdepersoonsverteller|alomteenwoordige verteller]]''', en verken hulle die sielkunde van hul karakters. Die verdediging van ’n tesis hou egter die gevaar van [[manicheïsme]] in en kan die objektiwiteit van die roman in gevaar stel. * '''Temas wat na aan die leser is''': huwelikskonflikte, ontrouheid, verdediging van ideale, sosiale en ekonomiese probleme, ens., maar gefokus op die middelklas of bourgeoisie: slegs die naturalisme sal werklik nader aan die proletariaat en die laer klasse beweeg. * Die '''alledaagse en volkstaal''' verkry groot belang, aangesien dit die karakters in hul werklike omgewing plaas. Die spreektaal van die tydperk word sonder akademisme weergegee, selfs met dialektiese kenmerke, maar die prosa is wel akademies: dit is streng opgebou met lang periodes waarin ondergeskikte konstruksies volop voorkom en die sogenaamde "bladsygehalte". * ’n Oorvloed van '''gedetailleerde beskrywings''', as gevolg van die ontwikkeling van die [[fotografie]] en die "dokumentêre" beskouing van die roman onder invloed van die [[positivisme]], aangesien realistiese skrywers die omgewings, kleredrag, gespreksonderwerpe, werksaamhede, voedsel en voorkoms van hul karakters noukeurig waarneem en aanteken, met die doel om die lewe en samelewing van hul tyd tot in die fynste besonderhede vir die toekoms weer te gee. * '''Voorkeur vir burgerlike karakters''', uit die middelklas, alledaags, bekend en naby, eerder as die [[held]]e en rebelle en die eksotiese [[mite]]s van die romantiek. == Voorrealisme, Realisme en Naturalisme in Spanje == Voordat realisme as ’n algemene estetika in die Spaanse narratief aanvaar is, was daar ’n tydperk waarin dit begin sigbaar word het deur die romantiese [[kostumbrisme]], waarvan die beskrywende metode oorgeneem is, en die laaste vorme van ’n gebalanseerde en burgerlike [[neoklassisisme]], waarvan die taal en die opvoedkundige of moraliserende strewe oorgeneem is. [[Eugenio de Tapia]] (1776–1860), met die merkwaardige roman ''Los cortesanos y la revolución'' (1838–1839, 2 dele), wat te midde van die triomf van die romantiese estetika gedruk is, word deur [[Juan Ignacio Ferreras]] as "die eerste realis in tyd" beskou; eers in 1849 sou die Spaanse vertaling van ''La gaviota'' deur Cecilia Böhl de Faber, "[[Fernán Caballero]]" (1796–1877), en die verskeie romans en verhale van [[Pedro Antonio de Alarcón]] (1833–1891) verskyn. Hy sluit die drietal van hierdie fase van voorrealisme of realisme met romantiese elemente af. In [[Spanje]] het realisme vanaf 1870 (die jaar van ''[[La fontana de oro]]'' deur [[Benito Pérez Galdós]]) besonder maklik ingang gevind, aangesien daar reeds ’n voorgeskiedenis in die [[pikarese roman|pikarese romans]] en ''[[Don Quichot]]'' was. Die kritikus [[Manuel de la Revilla]] het die estetika van [[Honoré Balzac]] verdedig, wat in Frankryk deur die tydskrif ''Le Réalisme'' (1856–1857), onder redaksie van [[Louis Edmond Duranty]] en [[Jules Assezat]], voorgestaan is; in hierdie tydskrif word ’n historiese bewustheid van sosiale onreg en die industriële en wetenskaplike revolusie ontwikkel, maar die Christendom en die monargie word ook gekritiseer, faktore wat tot die verwerping daarvan gelei het.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Rosado|naam1=Miguel|titel=El realismo y Benito Pérez Galdós|url=http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|werk=Historia de la literatura hispánica|uitgewer=Spanisharts|toegangsdatum=19 de enero de 2020|argiefdatum=27 de diciembre de 2019|argiefurl=https://web.archive.org/web/20191227141633/http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|deadurl=yes}}</ref> Dit het sy grootste bloeityd in die tweede helfte van die 19de eeu bereik (Juan Valera, [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]]), hoewel dit nie die strengheid bereik het van die kanons wat deur die skool van [[Honoré Balzac]] vasgestel is nie. * By Galdós vanaf ''[[La desheredada]]'' (1881), en later by [[Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Vicente Blasco Ibáñez]], is daar duidelike naturalistiese invloede, maar sonder die wetenskaplike en eksperimentele grondslag wat [[Émile Zola]] aan sy werke wou gee. Hulle deel slegs die gees van stryd teen die konserwatiewe ideologie en, in baie gevalle, hul ondermynende gedrag; ander skrywers van hierdie tweede generasie het verkies om nie hierdie estetika te aanvaar nie, soos [[Armando Palacio Valdés]] of [[Luis Coloma]]. * Die realistiese roman weerspieël oor die algemeen streekgebonde omgewings, soos Pereda in [[Kantabrië]], Juan Valera in [[Andalusië]], ''Clarín'' in [[Prinsdom Asturië|Asturië]], ens. Benito Pérez Galdós is ’n uitsondering, aangesien hy verkies om sy werke in die stedelike ruimte van [[Madrid]] te laat afspeel. Die naturalisme in [[Spanje]] het ook sy teenstanders gehad en groot polemieke het ontstaan. Onder die teenstanders was [[Pedro Antonio de Alarcón]] en [[José María de Pereda]], wat dit selfs as «immoreel» bestempel het. Die vurigste verdedigers daarvan was [[Benito Pérez Galdós]] en [[Emilia Pardo Bazán]]. Die felste kontroversie het vanaf 1883 plaasgevind, na aanleiding van die publikasie van ''La cuestión palpitante'' deur die gravin Emilia Pardo Bazán, ’n voorstander van naturalisme met Katolieke morele waardes. Hierdie generasie bestaan uit ’n nuwe reeks skrywers. Die tydperk van die grootste oorvleueling tussen hierdie generasies het in die 1880's plaasgevind. In hierdie dekade was [[Pedro Antonio de Alarcón]], [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]], [[Juan Valera]], [[Leopoldo Alas (Clarín)|Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Armando Palacio Valdés]] gelyktydig aktief. Skrywers wat minder aandag van die kritiek ontvang het, is [[Jacinto Octavio Picón]] (1852–1923) en [[José Ortega Munilla]] (1856–1922). Die kenmerke wat hierdie groep definieer, is ’n kritiese klassebewustheid en ’n sekere aanvanklike optimisme wat later in pessimisme sou verander ná die geringe of geen vrugte van die [[Revolusie van 1868|revolusie van 1868]]. Op individuele vlak vertoon elkeen ’n eie styl of ’n tradisionele (Pereda, Palacio Valdés, Alarcón, Pardo Bazán) of progressiewe (Galdós, Clarín) neiging. Van al die skrywers in hierdie groep is Alarcón die enigste een wat sommige eienskappe vertoon wat van die romantiek geërf is, veral die meer romantiese [[kostumbrisme]]. Hierdie invloed is duidelik sigbaar in ''Cuentos amatorios'' (1881), ''Historias nacionales'' (1881) en ''Narraciones inverosímiles'' (1881). Tot die radikale naturalisme behoort reeds [[Eduardo López Bago]] (1853–1931), sy vriend [[Alejandro Sawa]] (1862–1909), [[Rafael Vega Armentero]] (1852–1893), [[Ricardo Macías Picavea]] (1847–1899), [[José María Mateu Aybar]] (1847–1929), [[José Zahonero]] (1853–1931), [[Alfonso Pérez Gómez Nieva]] (1859–1931), [[Manuel Martínez Barrionuevo]] (1857–1917) en [[Silverio Lanza]], onder vele ander. == Die Naturalisme == [[Lêer:Edouard Manet 049.jpg|thumb|Émile Zola uitgebeeld deur Manet]] {{Hoofartikel|Naturalisme}} Hierdie literêre stroming het in [[Frankryk]] ontstaan en sy belangrikste verteenwoordiger was [[Émile Zola]] (1840–1902). Dit put uit die positivistiese filosofie van [[Auguste Comte]] (1798–1857), die metodes van die fisioloog [[Claude Bernard]] (1813–1878) en verskeie van die bepalende prestasies van die moderne gees: die [[demokrasie]], die eksperimentele metodes ([[Claude Bernard]]) en die teorieë oor oorerwing ([[Charles Darwin]]). Op hierdie manier soek Zola die rede vir sosiale probleme in die omgewing, en dié van individue in biologiese oorerwing. Die [[Naturalisme (literatuur)|Naturalisme]] neem dus ’n [[materialisme|materialistiese]] en [[determinisme|deterministiese]] opvatting van mense aan; hulle is nie moreel verantwoordelik nie, want hulle is die resultaat van die omgewing wat hulle omring en van oorerwing. As die realistiese skrywer bewus is van wat gebeur, tree die naturalistiese skrywer op soos ’n ondersoekregter wat die agtergrond en oorsake ondersoek. Zola het ’n [[Sosialisme|sosialistiese]] ideologie gehad, en in sy werke kom talle karakters soos alkoholiste, kranksinniges en psigopate voor. Die teks waarin die naturalistiese teorie wat deur Zola bedink is, uiteengesit word, is ''La novela experimental'' (1880). In hierdie teks oor literêre kritiek voer hy aan dat die romanskrywer ’n waarnemer en eksperimenteerder is. Vanuit die oogpunt van die waarnemer bied die skrywer die feite aan soos hy dit waargeneem het, bepaal hy die terrein waarop die karakters sal beweeg en waarop die gebeure sal ontwikkel. Vanuit die oogpunt van die eksperimenteerder stel die romanskrywer die eksperiment in, dit wil sê, hy plaas die karakters in ’n bepaalde verhaal om daarin te toon dat die opeenvolging van gebeure dié sal wees wat deur die determinisme van die verskynsels wat bestudeer word, vereis word. In Spanje het dit, weens die teenstrydighede tussen die naturalistiese teorieë en godsdienstige oortuigings, min weerklank gevind, en het die kritiek selfs begin vra of hierdie beweging inderdaad in die streng sin van die woord bestaan het. [[Emilia Pardo Bazán]] behandel dit self in haar artikel ''La cuestión palpitante'', waarin sy haarself wel as deel van hierdie skool beskou het. Passasies van skrywers soos [[Benito Pérez Galdós]] is ook as naturalisties beskou, maar die meerderheid het dit uitdruklik verwerp. Wanneer daar oor Spaanse naturalisme gepraat word, is die grens met die realisme nie duidelik nie en, aangesien die Franse teorieë nie oorgeneem is nie, is dit nie maklik om die twee bewegings behoorlik van mekaar te onderskei nie. == Die roman: belangrikste skrywers == === Juan Valera === {{Hoofartikel|Juan Valera}} Juan Valera y Alcalá-Galiano ([[Cabra (Córdoba)|Cabra]] ([[provinsie Córdoba (Spanje)|Córdoba]]), 18 Oktober 1824 – [[Madrid]], 18 April 1905) het aan ’n [[aristokrasie|aristokratiese]] familie behoort. Hy het [[diplomaat|diplomatieke]] sendings in verskeie lande vervul en belangrike politieke ampte beklee. Hy het omstreeks vyftigjarige ouderdom sy loopbaan as romanskrywer begin. In sy laaste jare was hy die slagoffer van progressiewe blindheid. [[Lêer:Juan Valera.jpg|thumb|left|Juan Valera.]] Van die begin af was Valera gekant teen sowel die [[Romantiek]], weens die uiterstes daarvan, as die [[Literêre Realisme|Realisme]], omdat dit hom verhinder het om sy verbeelding ten volle te ontwikkel. Hy het slegs ’n realistiese houding ingeneem toe hy werklike omgewings (soos sy geboortestreek Andalusië) en geloofwaardige karakters gekies het, hoewel hy die minder aantreklike aspekte van die werklikheid verwerp het, wat juis in die smaak van die naturaliste en sommige realiste was. Sy belangrikheid lê in sy romans; die eerste hiervan is ''[[Pepita Jiménez]]'' (1874), wat grotendeels in die vorm van ’n brief geskryf is. In hierdie werk word die verhaal vertel van ’n weduwee wat met die vader van ’n seminaris ooreenkom om hom van sy valse roeping af weg te hou. Ander belangrike werke is ''Doña Luz'' (waarin kwessies rondom godsdienstige roeping behandel word) en ''Juanita la Larga''. Hierdie tweede roman vertel van die liefdesverhouding tussen don Paco, ’n vyftiger, en die hoofkarakter, wat hom deur middel van ’n eerbare huwelik wil verlos. Juan Valera was polities liberaal en [[Godsdienstige skeptisisme|skepties]] wat [[religie|godsdiens]] betref. Hy het ’n eenvoudige, maar nie vulgêre, literêre taal gebruik nie. Ná sy dood het die skrywers van die [[Generasie van '98|Generasie van 98]] diep respek vir hom betoon. Vandag beskou ’n groot deel van die kritiek hom as die beste prosaskrywer van die 19de eeu, hoewel die skeppende meerderwaardigheid van [[Benito Pérez Galdós|Galdós]] erken word. === José María de Pereda === [[Lêer:JMPereda.jpg|thumb|José María de Pereda.]] {{Hoofartikel|José María de Pereda}} José María de Pereda is in 1833 in [[Polanco (Cantabrië)|Polanco]] ([[provinsie Santander (Spanje)|provinsie Santander]], die huidige [[Cantabrië]]) gebore. Hy het uit ’n [[hidalgo (adel)|adellike]] familie gekom, baie in die buiteland gereis en was ’n [[afgevaardigde]] en [[Carlistiese]] politikus, hoewel hy hom later aan die bewerking van sy grond en aan die literatuur gewy het. Hy was bevriend met [[Galdós]], ondanks hul teenstrydige politieke ideologieë. Hy het in 1906 in sy geboortedorp gesterf. Hy het sy literêre produksie as ’n kostumbrist begin: met ’n neiging tot realisme en ’n talent vir waarneming het hy ''Escenas montañesas'' gepubliseer. Later het hy sy ideale romanformule gevind deur hierdie kostumbrisme in ’n verliefde beskouing van die landskap en die mense van die berge in te voeg, met hul passies en kenmerkende taal. In sy eerste romans van hierdie soort (''idilliese roman'') het hy gewoonlik die vrede en onkunde van hierdie landelike mense gekontrasteer met die politieke bedreigings van die moderne lewe (''Don Gonzalo de la Gonzalera'' en ''De tal palo tal astilla''). Hy het ’n tesis verdedig wat vandag deur baie min mense aanvaar sou word. Die idilliese roman eindig toe Pereda besluit het om afstand te doen van die uitdruklike verdediging van enige tesis. Tot hierdie tweede tydperk behoort verhale soos ''Sotileza'' (’n epos oor Kantabriese vissers) en ''La puchera''. Sy meesterwerk word beskou as ''Peñas arriba'' (1895), waarvan die beskrywende bucolisme en die kastisistiese aard van sy styl vandag verouderd kan voorkom. Ten spyte hiervan word José María de Pereda as ’n groot verteller beskou, met ’n groot beskrywende en epiese vermoë. === Pedro Antonio de Alarcón === [[Lêer:PedroAntonioAlarcon.jpg|thumb|Pedro Antonio de Alarcón.]] {{Hoofartikel|Pedro Antonio de Alarcón}} Pedro Antonio de Alarcón is in 1833 in [[Guadix]] ([[provinsie Granada|Granada]]) gebore. Hy was een van die belangrikste persone wat daarvoor verantwoordelik was dat realisme die destyds gewilde romantiese prosa verdring het. Hy was benewens ’n skrywer ook ’n politikus en het in sy ideologie van liberale standpunte na meer tradisionalistiese standpunte ontwikkel. Hy het as vrywilliger aan die oorlog in Marokko deelgeneem en ’n skriftelike getuienis van sy ervaring in ''Diario de un testigo de la Guerra africana'' (1859) nagelaat. Vir ’n tyd lank was hy ’n reisverhaalskrywer en het hy in sy artikels van verskeie van sy reise verslag gedoen. In sy tyd het hy veral bekend geword vir sy godsdienstige romans, waarvan ''El escándalo'' (1875) die gewildste was. In hierdie roman het hy die Jesuïete verdedig, wat baie omstrede was. Sy gewildste werk, waarvoor hy egter onthou word, is ''El sombrero de tres picos'', wat in 1874 gepubliseer is en Falla tot sy beroemde ballet sou inspireer. === Benito Pérez Galdós === {{Hoofartikel|Benito Pérez Galdós}} [[Lêer:Perez galdos.jpg|thumb|''[[Portret van Benito Pérez Galdós (1894)]]'', deur [[Joaquín Sorolla]].]] Galdós word beskou as die mees verteenwoordigende skrywer van die beweging. Hy is in [[Las Palmas de Gran Canaria]] in 1843 gebore. Hy het op 19-jarige ouderdom na [[Madrid]] verhuis, waar hy sy joernalistieke loopbaan begin het en in 1865 tot die [[Ateneo de Madrid|Ateneo]] toegetree het.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Pérez Galdós, Benito | Titel=Memorias de un desmemoriado (1915-1916)| uitgewer=El Nadir | redakteur= | plek=Valencia | Jaar=2011 | isbn=9788492890415 | bladsye= }}</ref> Hy het [[Parys]] vir die eerste keer in 1867 besoek, in die voetspore van [[Balzac]], ’n skrywer wat hy sedert sy jeug bewonder het.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Ortiz-Armengol, Pedro|skrywerskakel=Pedro Ortiz-Armengol | Titel= Vida de Galdós|uitgewer=Crítica| plek= Barcelona| Jaar=2000| url= http://books.google.es/books/about/Vida_de_Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=M5eWKlI_hFEC |isbn=8484320731}}</ref> Progressief en [[antiklerikalisme|antiklerikaal]], het hy nietemin literêre belangstelling gedeel met jong skrywers met uiteenlopende opvattings, onder wie [[Leopoldo Alas Clarín]], [[Menéndez Pelayo]] en [[José María de Pereda]]. Van [[republikanisme|republikeinse]] ideologie en praktyk het sy aanvanklike radikalisme ontwikkel tot ’n humanistiese sosialisme.<ref>{{boekaanhaling |van1=Gullón| naam1=Ricardo|skrywerskakel=Ricardo Gullón | titel= Galdós, novelista moderno| uitgewer=Taurus| plek= Madrid| jaar=1987|url= |isbn=8430620133}}</ref> Vanaf 1910 het hy sy sig begin verloor en tien jaar later, feitlik blind, gesterf. '''Die ''Nasionale episodes''''' Die ''[[Nasionale episodes]]'' is deur hul skrywer in vyf reekse beplan en gepubliseer, met altesaam 46 dele. Hulle vorm ’n ongeëwenaarde histories-literêre weergawe van die hedendaagse Spaanse geskiedenis, tussen die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]]. Onder die episodes van die eerste reeks (1873–1875) is historiese gedeeltes soos ''Trafalgar'', ''Bailén'', ''El 19 de marzo y el 2 de mayo'' en ''Juan Martín el Empecinado''. Die hoofkarakter wat die literêre verhaal dra, is [[Gabriel Araceli]], ’n kajuitseun tydens die [[Slag van Trafalgar|Slag van Trafalgar]] wat gedurende die Onafhanklikheidsoorlog grootword. Die latere reekse volg ’n soortgelyke patroon, met ’n karakter wat die verhaal dra, terwyl beslissende oomblikke in die geskiedenis van Spanje hersien word, soos in die titels ''El equipaje del rey José'', ''Los Cien mil hijos de San Luis'', ''Zumalacárregui'' (van die [[Eerste Carlistiese Oorlog|eerste Carlistiese oorlog]]), ''Prim'' of ''La de los tristes destinos'' (oor [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]). '''Romans''' In sy eerste tydperk (1867–1878) het Galdós sy onenigheid met onverdraagsaamheid en skynheiligheid met ’n mate van beslistheid uitgespreek. Dit is die geval in romans soos ''[[Doña Perfecta]]'', ''[[Gloria (roman)|Gloria]]'', ''[[La familia de León Roch]]'' en ''[[Marianela]]''. Later, tussen 1881 en 1915, met progressiewe maar meer gehumaniseerde en diepgaande tesisse, het Galdós die werke gepubliseer wat hy self "[[hedendaagse Spaanse romans]]" genoem het; die geheel daarvan is beskou as die Spaanse weergawe van [[Balzac]] se "[[menslike komedie]]". Die meeste daarvan speel af in die [[Madrid van Galdós|Madrid van die 19de eeu]] en omvat die uiteenlopende tipes van die verskillende sosiale klasse, vanuit ’n persoonlike perspektief; soos [[Joaquín Casalduero]] afsluit: "...sy bitter pessimisme wanneer hy die Spaanse werklikheid aanskou, ontbind in ironie, optimisme en goedheid wanneer hy oor ’n beter toekoms droom".<ref>{{Boekverwysing| Outeur=Casalduero, Joaquín|skrywerskakel=Joaquín Casalduero | Titel=Vida y obra de Galdós | uitgewer=Gredos | plek=Madrid | Jaar=1951 | isbn=| bladsy= 163| url=}}</ref> In hierdie groep romans is die belangrikheid van ''[[Fortunata y Jacinta]]'' en ''[[Misericordia (roman)|Misericordia]]'' binne die konteks van die wêreldliteratuur beklemtoon.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Galdós| naam1=Benito |skrywerskakel=Benito Pérez Galdós| uitgawe=Luciano García Lorenzo | titel= Misericordia| uitgewer=Cátedra| plek= Madrid| jaar=1982| bladsye= [https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9/page/15 15]-34| url=https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9| isbn=8437603684}}</ref> '''Dramatiese werke''' Pérez Galdós het hom in die laaste vrugbare tydperk van sy literêre lewe as dramaturg gevestig. Onder sy werke staan ''La loca de la casa'', ''La hija de San Quintín'' en ''[[Electra (Galdós)|Electra]]'' uit, waarvan die première ’n mate van sosiale opskudding veroorsaak het. Sommige van sy stukke, soos ook met verskeie van sy romans gebeur het, is later vir die rolprent verwerk, soos byvoorbeeld ''[[El abuelo (film)|El Abuelo]]'', deur [[José Luis Garci]]. '''Belangrikheid van Galdós''' Die sukses en gewildheid van die ''Nasionale episodes'', baie van sy romans en ’n groot deel van sy teaterwerk het die agterdog van die land se reaksionêre klas gewek, tot so ’n mate dat hulle drie keer agtereenvolgens verhoed het dat hy die Nobelprys vir Letterkunde ontvang het,{{sfn|Ortiz-Armengol|2000|pp=480-484 y 495-499}}{{sfn|Casalduero|1951|p= 40}}{{sfn|Gullón|1987|p=33}} ondanks die steun van die meerderheid van sy tydgenootlike Spaanse kritici en skrywers. Sy invloed op die [[Generasie van '98|skrywers van 98]] is sigbaar in die analitiese en geëngageerde blik van die [[Valle-Inclán]] van ''[[Luces de bohemia]]'', die kooragtige samestelling van die romans van [[Pío Baroja]] en die besinnende houding van [[Miguel de Unamuno|Unamuno]] teenoor die skeppingsdaad in romans soos ''[[Niebla (roman)|Niebla]]''.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Fernández Montesinos, José|skrywerskakel=José Fernández Montesinos | Titel= Galdos (3 vol.)|uitgewer=Castalia| plek=Madrid |Jaar=1980|isbn=9788470391378 url=http://books.google.es/books/about/Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=oHcTowft900C}}</ref> Sedert die middel van die 20de eeu word hy binne en buite Spanje beskou as een van die belangrikste Spaanse romanskrywers, moontlik die tweede belangrikste ná Cervantes.<ref>{{Boekverwysing| Outeur=Aub, Max | Titel=Manual de historia de la literatura española | Jaar=1966 | uitgewer=Madrid, Akal Editor | bladsy= 447 | isbn= 978847339030-X}}</ref> === Emilia Pardo Bazán === {{Hoofartikel|Emilia Pardo Bazán}} Emilia Pardo Bazán is in [[La Coruña]] in 1851 gebore. '''I [[Graafskap Pardo Bazán|Gravin van Pardo Bazán]]''', (later is die benaming verander na '''[[Graafskap Torre de Cela|Gravin van Torre de Cela]]'''). Op sewentienjarige ouderdom het sy met José Quiroga y Pérez de Deza getrou en haar in [[Madrid]] gevestig. Sy was ’n vrou met ’n uitgebreide geleerdheid, het talle reise onderneem en ’n leerstoel in die Letterkunde is spesiaal vir haar aan die Universiteit van Madrid geskep, die stad waar sy in 1921 oorlede is. '''Werk''' Onder haar studies oor die hedendaagse literatuur staan ''La cuestión palpitante'' uit, en hoewel sy daarin nie die naturalistiese materialisme aanvaar nie, verdedig sy ’n realistiese houding en tree sy in die stryd teen diegene wat beweer dat die kwaad slegs in die literatuur mag verskyn om verslaan te word. Haar styl was kragtig en sy het diep in moeilike probleme en situasies gedelf. Sy het honderde kortverhale geskryf wat sy in versamelings gepubliseer het, soos die ''Cuentos de Marianela''. Haar literêre produksie is egter van groter belang in romans soos ''Un viaje de novios'', wat die verhaal vertel van ’n huwelik tussen ’n volwasse man en ’n ongeleerde en welgestelde jong vrou; of ''La tribuna'', die mees naturalistiese van haar romans, waarin sy die harde proletariese lewe in ’n tabaksfabriek beskryf. Ook van besondere belang is ''Los pazos de Ulloa'' en ''La madre Naturaleza'', met Galisiese karakters en landskappe, en ’n passievolle en soms gewelddadige verhaal. === Luis Coloma === {{Hoofartikel|Luis Coloma}} Luis Coloma ([[Jerez de la Frontera]], 19 Januarie 1851 – [[Madrid]], 1914), seun van ’n beroemde geneesheer, het op twaalfjarige ouderdom by die Voorbereidende Vlootskool van San Fernando (1863) aangesluit, maar dit later verlaat en sy graad in [[Regte]] aan die [[Universiteit van Sevilla]] behaal, hoewel hy nooit die beroep van advokaat beoefen het nie. Hy was in 1908 ’n lid van die Koninklike Akademie en is in 1914 oorlede. Hy het die literatuur beoefen met groot sukses onder lesers. Hy het twee belangrike romans geskryf: ''Pequeñeces'' en ''Boy''. In die eerste lewer hy kritiek op die hoë samelewing van Madrid in die jare voor die [[Bourbon-restourasie in Spanje|monargistiese restourasie]] (1874) onder die bewind van [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]], seun van die afgesette [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]. Later het hy slegs verhale van ’n historiese aard gepubliseer, soos ''Jeromín'', oor don [[Jan van Oostenryk]]. === Leopoldo Alas (Clarín) === {{Hoofartikel|Leopoldo Alas (Clarín)}} [[Lêer:LeopoldoAlasClarin.jpg|thumb|Leopoldo Alas "Clarín".]] Leopoldo Alas is in [[Zamora (Spanje)|Zamora]] (1852) gebore, hoewel hy hom altyd diep as ’n Asturiër beskou het. Hy het sy regstudies in [[Oviedo]] voltooi en sy doktorsgraad in [[Madrid]] behaal, waar hy sy geloof verloor het. Van toe af sou hy in ’n voortdurende geestelike stryd leef, waarvan sy werk getuig. Op drie-en-twintigjarige ouderdom het hy die skuilnaam ''Clarín'' in sy geskrifte begin gebruik. Hy was professor aan die [[Universiteit van Oviedo]] (1883) en het republikeinse idees verdedig, maar het spoedig moeg geword vir die politiek. In 1892 het ’n gewetenskrisis sy geloof herstel, hoewel hy nie die uiterstes van Katolieke ortodoksie bereik het nie. Hy is in 1901 in Oviedo oorlede. ;Werk ''Clarín'' het groot aansien as literêre kritikus geniet. Sy artikels getuig van sy uitgebreide kennis en regverdigheid van oordeel (wat hy dikwels met kwetsende sarkasme uitgespreek het). Sy artikels, wat hom ’n gevreesde gesag in die Spaanse literêre wêreld besorg het, is deur die skrywer in bundels soos ''Solos de Clarín'' en ''Paliques'' versamel. Hy het ook die kortverhaal en die kort roman beoefen; hy het meer as sewentig klein werke van hierdie genre gepubliseer. Onder die eerste kortverhale wat hy geskryf het, staan ''Pipá'' (1879) uit, wat die tragedie van ’n jong skelm uit Oviedo vertel. ''Adiós, Cordera'', ’n klassieke dramatiese idille, verdien ook vermelding. Maar hoofsaaklik word hy erken vir sy werk as romanskrywer, op grond van die twee enigste romans wat hy geskryf het: ''[[La Regenta]]'' en ''Su único hijo''. Die eerste hiervan (1885) is die belangrikste. Met duidelike invloede van ''[[Madame Bovary]]'' deur [[Gustave Flaubert|Flaubert]], bied dit Vetusta (’n metaforiese naam vir [[Oviedo]]) fisies en moreel aan as die prototipe van ’n Spaanse stad wat in tradisionalisme vasgeval het. Alas het ’n naturalistiese tegniek gebruik; maar hy het nie, soos Zola, smerige omgewings geskilder nie (die handeling van sy romans speel in burgerlike omgewings af), maar pessimisme verskyn met duidelike trekke van teerheid en ironie. In ''La Regenta'' tree die gewetens in gesprek (veral dié van sy hoofkarakter Ana Ozores, wie se karakter soortgelyk is aan dié van Emma Bovary), in hul stryd met hul plig en met die omgewing, en dit gee ’n beeld van die stad wat deur baie as beledigend beskou is. Die roman is spoedig deur die Kerk veroordeel, hoewel ''Clarín'' en die biskop met verloop van tyd ’n opregte vriendskap ontwikkel het. Vandag word ''La Regenta'' beskou as die hoogtepunt van die Spaanse Realisme, saam met ''Fortunata y Jacinta'' van Galdós. === Armando Palacio Valdés === {{Hoofartikel|Armando Palacio Valdés}} Armando Palacio Valdés ([[Entralgo]], [[Prinsdom Asturië|Asturië]], 1853 – [[Madrid]], 1938) het sy opvoeding in [[Avilés]] ontvang en sy hoërskoolopleiding in [[Oviedo]] voltooi; hy het daarna Regte in [[Madrid]] studeer. Hy het die ''Revista Europea'' geredigeer, waar hy artikels gepubliseer het wat hy later in ''Semblanzas literarias'' (1871) versamel het. Ná die dood van [[José María de Pereda]] in 1905 het hy sy pos in die [[Spaanse Koninklike Akademie]] oorgeneem. Hy was ’n goeie vriend van ''Clarín'' en het verskeie belangrike romans geskryf, soos ''Marta y María'', waarin die twee Bybelse susters na ’n hedendaagse omgewing oorgeplaas word wat valse mistisisme bestry. Die gewildste van sy werke is ''La hermana de San Sulpicio'', waarin hy die avonture vertel wat die huwelik van ’n Galisiese geneesheer en die hoofkarakter voorafgaan, ’n non sonder ’n roeping wat nie haar geloftes hernu nie. ''La aldea perdida'', ’n dramatiese verhaal van ’n dorp wat deur mynbou-uitbuiting agteruitgaan, verdien ook vermelding. === Vicente Blasco Ibáñez === {{Hoofartikel|Vicente Blasco Ibáñez}} [[Lêer:Blasco Ibañez.jpg|thumb|left|Vicente Blasco Ibáñez.]] Vicente Blasco Ibáñez is in [[Valencia]] in 1867 gebore. Hy het radikale republikeinse idees gehandhaaf, waarvoor hy in hegtenis geneem en verban is. Hy was ’n afgevaardigde in sewe parlementêre termyne. In 1909 het hy na [[Argentinië]] vertrek op soek na fortuin, maar sy poging het misluk. Hy het die Geallieerdes tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] (1914–1918) verdedig; teen hierdie agtergrond het hy ''Los cuatro jinetes del Apocalipsis'' geskryf, ’n roman wat wêreldwyd groot sukses behaal het. Hy het daarna die lewe van ’n kosmopolitiese miljoenêr gelei en baie van sy verhale is in [[Hollywood]] vir die rolprent verwerk. Hy is in 1928 in [[Menton]], aan die [[Franse Riviera|Côte d'Azur]], oorlede. Sy oorskot is in 1933 na Valencia oorgebring, waar dit triomfantelik ontvang is. Blasco het ’n enorme hoeveelheid romans voortgebring; onder hulle staan die werke wat in Valencia of sy provinsie afspeel, wat die skrywer so innig liefgehad het, uit (''Arroz y tartana'', ''La barraca'', ''Entre naranjos'', ''Cañas y barro''). Hy het sy politieke, sosiale en antireligieuse idees in ''La catedral'' en ''La bodega'' weerspieël, hoewel, soos hierbo genoem, sy roem grootliks te danke is aan ''[[Los cuatro jinetes del Apocalipsis (roman)|Los cuatro jinetes del Apocalipsis]]'', wat oor familiedramas tydens die Groot Oorlog handel. Die Blasco Ibáñez wat egter die beste deur die kritiek ontvang is, is dié van Valenciaanse inspirasie. Soms is hy as die Spaanse Zola beskou omdat hy ’n ondermynende houding, ’n voorkeur vir smerige omgewings, ’n besorgdheid oor [[biologiese oorerwing]], ensovoorts met die Franse romanskrywer deel. Hy skryf intensief en sy styl kan as grof bestempel word, hoewel dit nie aan beelde van plastiese suiwerheid ontbreek nie. Vanweë sy ouderdom kon hy tot die [[Generasie van '98]] behoort het, maar sy wêreldse gees verskil van die askese en kultuur van hierdie skrywers. == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * Karimi, Kian-Harald. ''Las formas de lo divino y la pobreza de lo cotidiano: ilusión y realidad a través de los ejemplos ‘Misericordia’ de Pérez Galdós y ‘Morsamor’ de Valera", en: Stenzel, H. (ed.): Estrategias narrativas y construcciones de una 'realidad'. Lecturas de las novelas contemporáneas de Galdós y otras novelas e la época. Las Palmas: Casa Galdós, 2002, pp. 171-201. * Lázaro Carreter, Fernando. ''Lengua castellana y literatura Segundo de Bachillerato''. Madrid: Anaya, 2003.ISBN 84-667-2158-4 * López Jiménez, Luis. ''El Naturalismo y España: Valera frente a Zola''. Madrid: Pearson Alhambra, 1977. ISBN 84-205-0355-X * Miralles García, Enrique. ''La novela española de la Restauración (1875-1885): sus formas y enunciados narrativos''. Barcelona: Puvill, 1979. ISBN 84-85202-12-0 * Miranda García, Soledad. ''Religión y clero en la gran novela española del siglo XIX''. Madrid: Pegaso, 1982. ISBN 84-85244-09-5 * [[Joan Oleza|Oleza, Joan]]. ''La novela del siglo XIX: del parto a la crisis de una ideología''. Valencia: Bello, 1976. ISBN 84-212-0039-9 * Pattison, Walter T. ''El naturalismo español: historia externa de un movimiento literario''. Madrid: Gredos, 1969. ISBN 84-249-0279-3 * Villanueva Prieto, Francisco Darío. ''Teorías del realismo literario''. [[Pozuelo de Alarcón]]: Espasa-Calpe, 1992. ISBN 84-239-1771-1 * VV.AA. ''Polémica sobre el realismo''. [[Buenos Aires]]: Tiempo Contemporáneo, 1972. {{Spaanse letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spaanse letterkunde]] 26un2uout5x00wawq55p5gixz1ih4ce 2963820 2963819 2026-08-30T16:05:55Z Interlingvisto 213611 2963820 wikitext text/x-wiki Die term '''Spaanse literatuur van Realisme''' sluit werke in wat deel uitmaak van 'n literêre beweging wat deel is van [[Realisme (kunste)|Realisme]], 'n kulturele beweging wat in die middel van die 19de eeu in [[Europa]] bevorder is deur die neigings van die romantiese beweging te ondermyn. Dit is 'n stroom uit [[Frankryk]] wat omstreeks 1850 kieme ontwikkel het wat reeds in die [[Romantiek]] bestaan ​​het, veral ''costumbrismo''. Romantiese idees sou bietjie vir bietjie oplos en 'n reaksie sou begin teen "kuns ter wille van kuns" wat die onafhanklikheid of outonomie van die werk van die werklikheid verkondig het; Die blik van sommige was moeg vir die verbeeldingryke en skilderagtige, en het probeer om mense, die samelewing en hedendaagse optrede objektief waar te neem. Die doel daarvan was om 'n portret van die samelewing aan te bied. Die vernaamste voorlopers was [[Honoré de Balzac]] (1799-1850) wat met werke soos ''[[Die Menslike Komedie]]'' 'n morele en sosiale doel aan die roman afgedwing het. [[Stendhal]] (1783-1842) het eweneens die sentimentaliserende onderwerpe van romantiek en sy voorkeur vir heldhaftige en verhewe karakters aangeval deur sy romans ''Rooi en Swart'' en ''La Chartreuse de Parme'', waarin "Die roman is 'n spieël wat ons in die pad steek", 'n frase wat terloops herinner aan [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] oor komedie, waarvan hy gesê het dat "dit by elke stap 'n spieël voor ons plaas, waar ons die handelinge van die menslike lewe aanskoulik sien, hierdie doel byna uitsluitlik besef." baie gou het, by sommige skrywers, tot [[Naturalisme (toneelkuns)|Naturalisme]] gelei. Die term "realis" is vir die eerste keer in 1850 gebruik, met verwysing na die skildery van Gustave Courbet, Honoré Daumier en Jean-François Millet, maar is later uitgebrei na die res van die kunste. In die letterkunde is die roman hoofsaaklik weerspieël. Miskien is een van die redes vir die gewilde sukses van die romans te vinde in hul publikasie in die koerante van die tyd. Die redaksie het die roman in paaiemente gebruik om die publiek te dwing om daagliks die koerant te koop. Die houding van die realistiese skrywer is analities en krities, en hy bly gewoonlik afsydig van wat hy vertel. Die hoofromans van die 19de eeu was sosiaal van aard, en skrywers is as "geskiedkundiges van die hede" beskou. Daar moet egter nie vergeet word dat romantiese neigings bly voortbestaan ​​het of dat ander ontwikkel het wat teen Realisme gereageer het nie. == Historiese konteks == Gedurende die 19de eeu het [[Spanje]] een van die onstuimigste tydperke in sy geskiedenis beleef. Die eeu het begin met die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] teen [[Frankryk]] en is afgesluit met die [[Spaans-Amerikaanse Oorlog]] en die Ramp van 1898, wat die verlies van [[Kuba]] in [[Amerika]] en [[Filippyne]] in [[Asië]] beteken het. Die Bourbon-dinastie is, ná die regerings van [[Ferdinand VII van Spanje|Ferdinand VII]] (1814–1833) en [[Isabella II van Spanje|Isabella II]] (1833–1868), deur die revolusie van laasgenoemde jaar, ''[[Revolusie van 1868|La Gloriosa]]'', omvergewerp. Die [[Voorlopige Regering van 1868–1871|Voorlopige Regering]] (1869–1871) en die kort bewind van [[Amadeo I van Spanje|Amadeo van Savoye]] (1871–1873) het gevolg. Daarna het die kort tydperk van die [[Eerste Spaanse Republiek|Eerste Republiek]] (1873–1874) aangebreek, gevolg deur die staatshoofskap van [[Francisco Serrano y Domínguez|Serrano]] (1874) en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]] onder [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]] (1875–1885), seun van [[Isabella II van Spanje|Isabella II]], ná die staatsgreep van [[Arsenio Martínez-Campos Antón|Martínez Campos]]. Ná die koning se dood het sy tweede vrou, [[Maria Christina van Oostenryk|Maria Christina]], tot 1902 as regentes opgetree, die jaar waarin haar seun [[Alfonso XIII van Spanje|Alfonso XIII]] begin regeer het. == Literêre kenmerke van die Realisme == [[Lêer:Honoré Daumier 034.jpg|thumb|195px|left|''Die derdeklaswa'', deur die realistiese skilder [[Honoré Daumier]].]] In Spanje was die beste literêre produk van die tweede helfte van die 19e eeu die [[roman]], wat op sy beurt die gevolg was van die internasionale bloei van die genre in daardie tyd as uitdrukking van die opkoms van die middelklas of [[bourgeoisie]] wat deur opeenvolgende revolusies (1789, 1820, 1830, [[Revolusie van 1848|1848]]) die politieke mag verower het. Die waardes en bekommernisse van die burgerlike klas word soos in ’n spieël in die literatuur van die Realisme weerspieël: [[individualisme]], materialisme, die begeerte na sosiale opgang en waardering vir die alledaagse en onveranderlike. Die temas van die literêre Realisme is hoofsaaklik die kontras tussen tradisionele en landelike waardes en moderne en stedelike waardes, of die trek van die platteland na die stad en die sosiale en morele kontraste wat dit veroorsaak; die stryd om sosiale opgang en morele en ekonomiese sukses; en die onbevredigde posisie van die vrou wat reeds die reg op elementêre onderwys het, maar nie toegang tot die arbeidswêreld en die burgerlike onafhanklikheid en individualisme kan verkry nie (waarmee die tipiese tema van die 19de-eeuse [[owerspel]] en die feuilletonagtige en sentimentele fantasie as ’n vorm van ontvlugting, die sogenaamde [[bovarisme]], na vore kom). Daar is twee strominge binne die Realisme: die progressiewe en die konserwatiewe. Die realistiese roman van hierdie tydperk word gekenmerk deur: * '''Objektiewe beskouing van die werklikheid''' deur middel van '''direkte waarneming''' van gebruike of sielkundige karaktertrekke. Enige subjektiewe aspek, fantastiese gebeure en enige gevoel wat van die werklikheid afwyk, word uitgeskakel: "Die roman is die beeld van die lewe" (Galdós), "’n artistieke kopie van die werklikheid" (''Clarín''). * '''Verdediging van ’n tesis''': die vertellers skryf hul werke deur die werklikheid vanuit hul morele opvatting te benader (die sogenaamde [[tesisroman]]). Om dit beter uit te druk, ondersoek hulle die burgerlike individualisme deur middel van die sogenaamde '''[[Verteller #Derdepersoonsverteller|alomteenwoordige verteller]]''', en verken hulle die sielkunde van hul karakters. Die verdediging van ’n tesis hou egter die gevaar van [[manicheïsme]] in en kan die objektiwiteit van die roman in gevaar stel. * '''Temas wat na aan die leser is''': huwelikskonflikte, ontrouheid, verdediging van ideale, sosiale en ekonomiese probleme, ens., maar gefokus op die middelklas of bourgeoisie: slegs die naturalisme sal werklik nader aan die proletariaat en die laer klasse beweeg. * Die '''alledaagse en volkstaal''' verkry groot belang, aangesien dit die karakters in hul werklike omgewing plaas. Die spreektaal van die tydperk word sonder akademisme weergegee, selfs met dialektiese kenmerke, maar die prosa is wel akademies: dit is streng opgebou met lang periodes waarin ondergeskikte konstruksies volop voorkom en die sogenaamde "bladsygehalte". * ’n Oorvloed van '''gedetailleerde beskrywings''', as gevolg van die ontwikkeling van die [[fotografie]] en die "dokumentêre" beskouing van die roman onder invloed van die [[positivisme]], aangesien realistiese skrywers die omgewings, kleredrag, gespreksonderwerpe, werksaamhede, voedsel en voorkoms van hul karakters noukeurig waarneem en aanteken, met die doel om die lewe en samelewing van hul tyd tot in die fynste besonderhede vir die toekoms weer te gee. * '''Voorkeur vir burgerlike karakters''', uit die middelklas, alledaags, bekend en naby, eerder as die [[held]]e en rebelle en die eksotiese [[mite]]s van die romantiek. == Voorrealisme, Realisme en Naturalisme in Spanje == Voordat realisme as ’n algemene estetika in die Spaanse narratief aanvaar is, was daar ’n tydperk waarin dit begin sigbaar word het deur die romantiese [[kostumbrisme]], waarvan die beskrywende metode oorgeneem is, en die laaste vorme van ’n gebalanseerde en burgerlike [[neoklassisisme]], waarvan die taal en die opvoedkundige of moraliserende strewe oorgeneem is. [[Eugenio de Tapia]] (1776–1860), met die merkwaardige roman ''Los cortesanos y la revolución'' (1838–1839, 2 dele), wat te midde van die triomf van die romantiese estetika gedruk is, word deur [[Juan Ignacio Ferreras]] as "die eerste realis in tyd" beskou; eers in 1849 sou die Spaanse vertaling van ''La gaviota'' deur Cecilia Böhl de Faber, "[[Fernán Caballero]]" (1796–1877), en die verskeie romans en verhale van [[Pedro Antonio de Alarcón]] (1833–1891) verskyn. Hy sluit die drietal van hierdie fase van voorrealisme of realisme met romantiese elemente af. In [[Spanje]] het realisme vanaf 1870 (die jaar van ''[[La fontana de oro]]'' deur [[Benito Pérez Galdós]]) besonder maklik ingang gevind, aangesien daar reeds ’n voorgeskiedenis in die [[pikarese roman|pikarese romans]] en ''[[Don Quichot]]'' was. Die kritikus [[Manuel de la Revilla]] het die estetika van [[Honoré Balzac]] verdedig, wat in Frankryk deur die tydskrif ''Le Réalisme'' (1856–1857), onder redaksie van [[Louis Edmond Duranty]] en [[Jules Assezat]], voorgestaan is; in hierdie tydskrif word ’n historiese bewustheid van sosiale onreg en die industriële en wetenskaplike revolusie ontwikkel, maar die Christendom en die monargie word ook gekritiseer, faktore wat tot die verwerping daarvan gelei het.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Rosado|naam1=Miguel|titel=El realismo y Benito Pérez Galdós|url=http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|werk=Historia de la literatura hispánica|uitgewer=Spanisharts|toegangsdatum=19 de enero de 2020|argiefdatum=27 de diciembre de 2019|argiefurl=https://web.archive.org/web/20191227141633/http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|deadurl=yes}}</ref> Dit het sy grootste bloeityd in die tweede helfte van die 19de eeu bereik (Juan Valera, [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]]), hoewel dit nie die strengheid bereik het van die kanons wat deur die skool van [[Honoré Balzac]] vasgestel is nie. * By Galdós vanaf ''[[La desheredada]]'' (1881), en later by [[Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Vicente Blasco Ibáñez]], is daar duidelike naturalistiese invloede, maar sonder die wetenskaplike en eksperimentele grondslag wat [[Émile Zola]] aan sy werke wou gee. Hulle deel slegs die gees van stryd teen die konserwatiewe ideologie en, in baie gevalle, hul ondermynende gedrag; ander skrywers van hierdie tweede generasie het verkies om nie hierdie estetika te aanvaar nie, soos [[Armando Palacio Valdés]] of [[Luis Coloma]]. * Die realistiese roman weerspieël oor die algemeen streekgebonde omgewings, soos Pereda in [[Kantabrië]], Juan Valera in [[Andalusië]], ''Clarín'' in [[Prinsdom Asturië|Asturië]], ens. Benito Pérez Galdós is ’n uitsondering, aangesien hy verkies om sy werke in die stedelike ruimte van [[Madrid]] te laat afspeel. Die naturalisme in [[Spanje]] het ook sy teenstanders gehad en groot polemieke het ontstaan. Onder die teenstanders was [[Pedro Antonio de Alarcón]] en [[José María de Pereda]], wat dit selfs as «immoreel» bestempel het. Die vurigste verdedigers daarvan was [[Benito Pérez Galdós]] en [[Emilia Pardo Bazán]]. Die felste kontroversie het vanaf 1883 plaasgevind, na aanleiding van die publikasie van ''La cuestión palpitante'' deur die gravin Emilia Pardo Bazán, ’n voorstander van naturalisme met Katolieke morele waardes. Hierdie generasie bestaan uit ’n nuwe reeks skrywers. Die tydperk van die grootste oorvleueling tussen hierdie generasies het in die 1880's plaasgevind. In hierdie dekade was [[Pedro Antonio de Alarcón]], [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]], [[Juan Valera]], [[Leopoldo Alas (Clarín)|Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Armando Palacio Valdés]] gelyktydig aktief. Skrywers wat minder aandag van die kritiek ontvang het, is [[Jacinto Octavio Picón]] (1852–1923) en [[José Ortega Munilla]] (1856–1922). Die kenmerke wat hierdie groep definieer, is ’n kritiese klassebewustheid en ’n sekere aanvanklike optimisme wat later in pessimisme sou verander ná die geringe of geen vrugte van die [[Revolusie van 1868|revolusie van 1868]]. Op individuele vlak vertoon elkeen ’n eie styl of ’n tradisionele (Pereda, Palacio Valdés, Alarcón, Pardo Bazán) of progressiewe (Galdós, Clarín) neiging. Van al die skrywers in hierdie groep is Alarcón die enigste een wat sommige eienskappe vertoon wat van die romantiek geërf is, veral die meer romantiese [[kostumbrisme]]. Hierdie invloed is duidelik sigbaar in ''Cuentos amatorios'' (1881), ''Historias nacionales'' (1881) en ''Narraciones inverosímiles'' (1881). Tot die radikale naturalisme behoort reeds [[Eduardo López Bago]] (1853–1931), sy vriend [[Alejandro Sawa]] (1862–1909), [[Rafael Vega Armentero]] (1852–1893), [[Ricardo Macías Picavea]] (1847–1899), [[José María Mateu Aybar]] (1847–1929), [[José Zahonero]] (1853–1931), [[Alfonso Pérez Gómez Nieva]] (1859–1931), [[Manuel Martínez Barrionuevo]] (1857–1917) en [[Silverio Lanza]], onder vele ander. == Die Naturalisme == [[Lêer:Edouard Manet 049.jpg|thumb|Émile Zola uitgebeeld deur Manet]] {{Hoofartikel|Naturalisme}} Hierdie literêre stroming het in [[Frankryk]] ontstaan en sy belangrikste verteenwoordiger was [[Émile Zola]] (1840–1902). Dit put uit die positivistiese filosofie van [[Auguste Comte]] (1798–1857), die metodes van die fisioloog [[Claude Bernard]] (1813–1878) en verskeie van die bepalende prestasies van die moderne gees: die [[demokrasie]], die eksperimentele metodes ([[Claude Bernard]]) en die teorieë oor oorerwing ([[Charles Darwin]]). Op hierdie manier soek Zola die rede vir sosiale probleme in die omgewing, en dié van individue in biologiese oorerwing. Die [[Naturalisme (literatuur)|Naturalisme]] neem dus ’n [[materialisme|materialistiese]] en [[determinisme|deterministiese]] opvatting van mense aan; hulle is nie moreel verantwoordelik nie, want hulle is die resultaat van die omgewing wat hulle omring en van oorerwing. As die realistiese skrywer bewus is van wat gebeur, tree die naturalistiese skrywer op soos ’n ondersoekregter wat die agtergrond en oorsake ondersoek. Zola het ’n [[Sosialisme|sosialistiese]] ideologie gehad, en in sy werke kom talle karakters soos alkoholiste, kranksinniges en psigopate voor. Die teks waarin die naturalistiese teorie wat deur Zola bedink is, uiteengesit word, is ''La novela experimental'' (1880). In hierdie teks oor literêre kritiek voer hy aan dat die romanskrywer ’n waarnemer en eksperimenteerder is. Vanuit die oogpunt van die waarnemer bied die skrywer die feite aan soos hy dit waargeneem het, bepaal hy die terrein waarop die karakters sal beweeg en waarop die gebeure sal ontwikkel. Vanuit die oogpunt van die eksperimenteerder stel die romanskrywer die eksperiment in, dit wil sê, hy plaas die karakters in ’n bepaalde verhaal om daarin te toon dat die opeenvolging van gebeure dié sal wees wat deur die determinisme van die verskynsels wat bestudeer word, vereis word. In Spanje het dit, weens die teenstrydighede tussen die naturalistiese teorieë en godsdienstige oortuigings, min weerklank gevind, en het die kritiek selfs begin vra of hierdie beweging inderdaad in die streng sin van die woord bestaan het. [[Emilia Pardo Bazán]] behandel dit self in haar artikel ''La cuestión palpitante'', waarin sy haarself wel as deel van hierdie skool beskou het. Passasies van skrywers soos [[Benito Pérez Galdós]] is ook as naturalisties beskou, maar die meerderheid het dit uitdruklik verwerp. Wanneer daar oor Spaanse naturalisme gepraat word, is die grens met die realisme nie duidelik nie en, aangesien die Franse teorieë nie oorgeneem is nie, is dit nie maklik om die twee bewegings behoorlik van mekaar te onderskei nie. == Die roman: belangrikste skrywers == === Juan Valera === {{Hoofartikel|Juan Valera}} Juan Valera y Alcalá-Galiano ([[Cabra (Córdoba)|Cabra]] ([[provinsie Córdoba (Spanje)|Córdoba]]), 18 Oktober 1824 – [[Madrid]], 18 April 1905) het aan ’n [[aristokrasie|aristokratiese]] familie behoort. Hy het [[diplomaat|diplomatieke]] sendings in verskeie lande vervul en belangrike politieke ampte beklee. Hy het omstreeks vyftigjarige ouderdom sy loopbaan as romanskrywer begin. In sy laaste jare was hy die slagoffer van progressiewe blindheid. [[Lêer:Juan Valera.jpg|thumb|left|Juan Valera.]] Van die begin af was Valera gekant teen sowel die [[Romantiek]], weens die uiterstes daarvan, as die [[Literêre Realisme|Realisme]], omdat dit hom verhinder het om sy verbeelding ten volle te ontwikkel. Hy het slegs ’n realistiese houding ingeneem toe hy werklike omgewings (soos sy geboortestreek Andalusië) en geloofwaardige karakters gekies het, hoewel hy die minder aantreklike aspekte van die werklikheid verwerp het, wat juis in die smaak van die naturaliste en sommige realiste was. Sy belangrikheid lê in sy romans; die eerste hiervan is ''[[Pepita Jiménez]]'' (1874), wat grotendeels in die vorm van ’n brief geskryf is. In hierdie werk word die verhaal vertel van ’n weduwee wat met die vader van ’n seminaris ooreenkom om hom van sy valse roeping af weg te hou. Ander belangrike werke is ''Doña Luz'' (waarin kwessies rondom godsdienstige roeping behandel word) en ''Juanita la Larga''. Hierdie tweede roman vertel van die liefdesverhouding tussen don Paco, ’n vyftiger, en die hoofkarakter, wat hom deur middel van ’n eerbare huwelik wil verlos. Juan Valera was polities liberaal en [[Godsdienstige skeptisisme|skepties]] wat [[religie|godsdiens]] betref. Hy het ’n eenvoudige, maar nie vulgêre, literêre taal gebruik nie. Ná sy dood het die skrywers van die [[Generasie van '98|Generasie van 98]] diep respek vir hom betoon. Vandag beskou ’n groot deel van die kritiek hom as die beste prosaskrywer van die 19de eeu, hoewel die skeppende meerderwaardigheid van [[Benito Pérez Galdós|Galdós]] erken word. === José María de Pereda === [[Lêer:JMPereda.jpg|thumb|José María de Pereda.]] {{Hoofartikel|José María de Pereda}} José María de Pereda is in 1833 in [[Polanco (Cantabrië)|Polanco]] ([[provinsie Santander (Spanje)|provinsie Santander]], die huidige [[Cantabrië]]) gebore. Hy het uit ’n [[hidalgo (adel)|adellike]] familie gekom, baie in die buiteland gereis en was ’n [[afgevaardigde]] en [[Carlistiese]] politikus, hoewel hy hom later aan die bewerking van sy grond en aan die literatuur gewy het. Hy was bevriend met [[Galdós]], ondanks hul teenstrydige politieke ideologieë. Hy het in 1906 in sy geboortedorp gesterf. Hy het sy literêre produksie as ’n kostumbrist begin: met ’n neiging tot realisme en ’n talent vir waarneming het hy ''Escenas montañesas'' gepubliseer. Later het hy sy ideale romanformule gevind deur hierdie kostumbrisme in ’n verliefde beskouing van die landskap en die mense van die berge in te voeg, met hul passies en kenmerkende taal. In sy eerste romans van hierdie soort (''idilliese roman'') het hy gewoonlik die vrede en onkunde van hierdie landelike mense gekontrasteer met die politieke bedreigings van die moderne lewe (''Don Gonzalo de la Gonzalera'' en ''De tal palo tal astilla''). Hy het ’n tesis verdedig wat vandag deur baie min mense aanvaar sou word. Die idilliese roman eindig toe Pereda besluit het om afstand te doen van die uitdruklike verdediging van enige tesis. Tot hierdie tweede tydperk behoort verhale soos ''Sotileza'' (’n epos oor Kantabriese vissers) en ''La puchera''. Sy meesterwerk word beskou as ''Peñas arriba'' (1895), waarvan die beskrywende bucolisme en die kastisistiese aard van sy styl vandag verouderd kan voorkom. Ten spyte hiervan word José María de Pereda as ’n groot verteller beskou, met ’n groot beskrywende en epiese vermoë. === Pedro Antonio de Alarcón === [[Lêer:PedroAntonioAlarcon.jpg|thumb|Pedro Antonio de Alarcón.]] {{Hoofartikel|Pedro Antonio de Alarcón}} Pedro Antonio de Alarcón is in 1833 in [[Guadix]] ([[provinsie Granada|Granada]]) gebore. Hy was een van die belangrikste persone wat daarvoor verantwoordelik was dat realisme die destyds gewilde romantiese prosa verdring het. Hy was benewens ’n skrywer ook ’n politikus en het in sy ideologie van liberale standpunte na meer tradisionalistiese standpunte ontwikkel. Hy het as vrywilliger aan die oorlog in Marokko deelgeneem en ’n skriftelike getuienis van sy ervaring in ''Diario de un testigo de la Guerra africana'' (1859) nagelaat. Vir ’n tyd lank was hy ’n reisverhaalskrywer en het hy in sy artikels van verskeie van sy reise verslag gedoen. In sy tyd het hy veral bekend geword vir sy godsdienstige romans, waarvan ''El escándalo'' (1875) die gewildste was. In hierdie roman het hy die Jesuïete verdedig, wat baie omstrede was. Sy gewildste werk, waarvoor hy egter onthou word, is ''El sombrero de tres picos'', wat in 1874 gepubliseer is en Falla tot sy beroemde ballet sou inspireer. === Benito Pérez Galdós === {{Hoofartikel|Benito Pérez Galdós}} [[Lêer:Perez galdos.jpg|thumb|''[[Portret van Benito Pérez Galdós (1894)]]'', deur [[Joaquín Sorolla]].]] Galdós word beskou as die mees verteenwoordigende skrywer van die beweging. Hy is in [[Las Palmas de Gran Canaria]] in 1843 gebore. Hy het op 19-jarige ouderdom na [[Madrid]] verhuis, waar hy sy joernalistieke loopbaan begin het en in 1865 tot die [[Ateneo de Madrid|Ateneo]] toegetree het.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Pérez Galdós, Benito | Titel=Memorias de un desmemoriado (1915-1916)| Uitgewer=El Nadir | redakteur= | plek=Valencia | Jaar=2011 | isbn=9788492890415 | bladsye= }}</ref> Hy het [[Parys]] vir die eerste keer in 1867 besoek, in die voetspore van [[Balzac]], ’n skrywer wat hy sedert sy jeug bewonder het.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Ortiz-Armengol, Pedro|skrywerskakel=Pedro Ortiz-Armengol | Titel= Vida de Galdós|Uitgewer=Crítica| plek= Barcelona| Jaar=2000| url= http://books.google.es/books/about/Vida_de_Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=M5eWKlI_hFEC |isbn=8484320731}}</ref> Progressief en [[antiklerikalisme|antiklerikaal]], het hy nietemin literêre belangstelling gedeel met jong skrywers met uiteenlopende opvattings, onder wie [[Leopoldo Alas Clarín]], [[Menéndez Pelayo]] en [[José María de Pereda]]. Van [[republikanisme|republikeinse]] ideologie en praktyk het sy aanvanklike radikalisme ontwikkel tot ’n humanistiese sosialisme.<ref>{{Boekverwysing |Outeur=Gullón, Ricardo|skrywerskakel=Ricardo Gullón | titel= Galdós, novelista moderno| Uitgewer=Taurus| plek= Madrid| jaar=1987|url= |isbn=8430620133}}</ref> Vanaf 1910 het hy sy sig begin verloor en tien jaar later, feitlik blind, gesterf. '''Die ''Nasionale episodes''''' Die ''[[Nasionale episodes]]'' is deur hul skrywer in vyf reekse beplan en gepubliseer, met altesaam 46 dele. Hulle vorm ’n ongeëwenaarde histories-literêre weergawe van die hedendaagse Spaanse geskiedenis, tussen die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]]. Onder die episodes van die eerste reeks (1873–1875) is historiese gedeeltes soos ''Trafalgar'', ''Bailén'', ''El 19 de marzo y el 2 de mayo'' en ''Juan Martín el Empecinado''. Die hoofkarakter wat die literêre verhaal dra, is [[Gabriel Araceli]], ’n kajuitseun tydens die [[Slag van Trafalgar|Slag van Trafalgar]] wat gedurende die Onafhanklikheidsoorlog grootword. Die latere reekse volg ’n soortgelyke patroon, met ’n karakter wat die verhaal dra, terwyl beslissende oomblikke in die geskiedenis van Spanje hersien word, soos in die titels ''El equipaje del rey José'', ''Los Cien mil hijos de San Luis'', ''Zumalacárregui'' (van die [[Eerste Carlistiese Oorlog|eerste Carlistiese oorlog]]), ''Prim'' of ''La de los tristes destinos'' (oor [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]). '''Romans''' In sy eerste tydperk (1867–1878) het Galdós sy onenigheid met onverdraagsaamheid en skynheiligheid met ’n mate van beslistheid uitgespreek. Dit is die geval in romans soos ''[[Doña Perfecta]]'', ''[[Gloria (roman)|Gloria]]'', ''[[La familia de León Roch]]'' en ''[[Marianela]]''. Later, tussen 1881 en 1915, met progressiewe maar meer gehumaniseerde en diepgaande tesisse, het Galdós die werke gepubliseer wat hy self "[[hedendaagse Spaanse romans]]" genoem het; die geheel daarvan is beskou as die Spaanse weergawe van [[Balzac]] se "[[menslike komedie]]". Die meeste daarvan speel af in die [[Madrid van Galdós|Madrid van die 19de eeu]] en omvat die uiteenlopende tipes van die verskillende sosiale klasse, vanuit ’n persoonlike perspektief; soos [[Joaquín Casalduero]] afsluit: "...sy bitter pessimisme wanneer hy die Spaanse werklikheid aanskou, ontbind in ironie, optimisme en goedheid wanneer hy oor ’n beter toekoms droom".<ref>{{Boekverwysing| Outeur=Casalduero, Joaquín|skrywerskakel=Joaquín Casalduero | Titel=Vida y obra de Galdós | Uitgewer=Gredos | plek=Madrid | Jaar=1951 | isbn=| bladsy= 163| url=}}</ref> In hierdie groep romans is die belangrikheid van ''[[Fortunata y Jacinta]]'' en ''[[Misericordia (roman)|Misericordia]]'' binne die konteks van die wêreldliteratuur beklemtoon.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Galdós| naam1=Benito |skrywerskakel=Benito Pérez Galdós| uitgawe=Luciano García Lorenzo | titel= Misericordia| uitgewer=Cátedra| plek= Madrid| jaar=1982| bladsye= [https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9/page/15 15]-34| url=https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9| isbn=8437603684}}</ref> '''Dramatiese werke''' Pérez Galdós het hom in die laaste vrugbare tydperk van sy literêre lewe as dramaturg gevestig. Onder sy werke staan ''La loca de la casa'', ''La hija de San Quintín'' en ''[[Electra (Galdós)|Electra]]'' uit, waarvan die première ’n mate van sosiale opskudding veroorsaak het. Sommige van sy stukke, soos ook met verskeie van sy romans gebeur het, is later vir die rolprent verwerk, soos byvoorbeeld ''[[El abuelo (film)|El Abuelo]]'', deur [[José Luis Garci]]. '''Belangrikheid van Galdós''' Die sukses en gewildheid van die ''Nasionale episodes'', baie van sy romans en ’n groot deel van sy teaterwerk het die agterdog van die land se reaksionêre klas gewek, tot so ’n mate dat hulle drie keer agtereenvolgens verhoed het dat hy die Nobelprys vir Letterkunde ontvang het,{{sfn|Ortiz-Armengol|2000|pp=480-484 y 495-499}}{{sfn|Casalduero|1951|p= 40}}{{sfn|Gullón|1987|p=33}} ondanks die steun van die meerderheid van sy tydgenootlike Spaanse kritici en skrywers. Sy invloed op die [[Generasie van '98|skrywers van 98]] is sigbaar in die analitiese en geëngageerde blik van die [[Valle-Inclán]] van ''[[Luces de bohemia]]'', die kooragtige samestelling van die romans van [[Pío Baroja]] en die besinnende houding van [[Miguel de Unamuno|Unamuno]] teenoor die skeppingsdaad in romans soos ''[[Niebla (roman)|Niebla]]''.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Fernández Montesinos, José|skrywerskakel=José Fernández Montesinos | Titel= Galdos (3 vol.)|Uitgewer=Castalia| plek=Madrid |Jaar=1980|isbn=9788470391378 url=http://books.google.es/books/about/Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=oHcTowft900C}}</ref> Sedert die middel van die 20de eeu word hy binne en buite Spanje beskou as een van die belangrikste Spaanse romanskrywers, moontlik die tweede belangrikste ná Cervantes.<ref>{{Boekverwysing| Outeur=Aub, Max | Titel=Manual de historia de la literatura española | Jaar=1966 | Uitgewer=Madrid, Akal Editor | bladsy= 447 | isbn= 978847339030-X}}</ref> === Emilia Pardo Bazán === {{Hoofartikel|Emilia Pardo Bazán}} Emilia Pardo Bazán is in [[La Coruña]] in 1851 gebore. '''I [[Graafskap Pardo Bazán|Gravin van Pardo Bazán]]''', (later is die benaming verander na '''[[Graafskap Torre de Cela|Gravin van Torre de Cela]]'''). Op sewentienjarige ouderdom het sy met José Quiroga y Pérez de Deza getrou en haar in [[Madrid]] gevestig. Sy was ’n vrou met ’n uitgebreide geleerdheid, het talle reise onderneem en ’n leerstoel in die Letterkunde is spesiaal vir haar aan die Universiteit van Madrid geskep, die stad waar sy in 1921 oorlede is. '''Werk''' Onder haar studies oor die hedendaagse literatuur staan ''La cuestión palpitante'' uit, en hoewel sy daarin nie die naturalistiese materialisme aanvaar nie, verdedig sy ’n realistiese houding en tree sy in die stryd teen diegene wat beweer dat die kwaad slegs in die literatuur mag verskyn om verslaan te word. Haar styl was kragtig en sy het diep in moeilike probleme en situasies gedelf. Sy het honderde kortverhale geskryf wat sy in versamelings gepubliseer het, soos die ''Cuentos de Marianela''. Haar literêre produksie is egter van groter belang in romans soos ''Un viaje de novios'', wat die verhaal vertel van ’n huwelik tussen ’n volwasse man en ’n ongeleerde en welgestelde jong vrou; of ''La tribuna'', die mees naturalistiese van haar romans, waarin sy die harde proletariese lewe in ’n tabaksfabriek beskryf. Ook van besondere belang is ''Los pazos de Ulloa'' en ''La madre Naturaleza'', met Galisiese karakters en landskappe, en ’n passievolle en soms gewelddadige verhaal. === Luis Coloma === {{Hoofartikel|Luis Coloma}} Luis Coloma ([[Jerez de la Frontera]], 19 Januarie 1851 – [[Madrid]], 1914), seun van ’n beroemde geneesheer, het op twaalfjarige ouderdom by die Voorbereidende Vlootskool van San Fernando (1863) aangesluit, maar dit later verlaat en sy graad in [[Regte]] aan die [[Universiteit van Sevilla]] behaal, hoewel hy nooit die beroep van advokaat beoefen het nie. Hy was in 1908 ’n lid van die Koninklike Akademie en is in 1914 oorlede. Hy het die literatuur beoefen met groot sukses onder lesers. Hy het twee belangrike romans geskryf: ''Pequeñeces'' en ''Boy''. In die eerste lewer hy kritiek op die hoë samelewing van Madrid in die jare voor die [[Bourbon-restourasie in Spanje|monargistiese restourasie]] (1874) onder die bewind van [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]], seun van die afgesette [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]. Later het hy slegs verhale van ’n historiese aard gepubliseer, soos ''Jeromín'', oor don [[Jan van Oostenryk]]. === Leopoldo Alas (Clarín) === {{Hoofartikel|Leopoldo Alas (Clarín)}} [[Lêer:LeopoldoAlasClarin.jpg|thumb|Leopoldo Alas "Clarín".]] Leopoldo Alas is in [[Zamora (Spanje)|Zamora]] (1852) gebore, hoewel hy hom altyd diep as ’n Asturiër beskou het. Hy het sy regstudies in [[Oviedo]] voltooi en sy doktorsgraad in [[Madrid]] behaal, waar hy sy geloof verloor het. Van toe af sou hy in ’n voortdurende geestelike stryd leef, waarvan sy werk getuig. Op drie-en-twintigjarige ouderdom het hy die skuilnaam ''Clarín'' in sy geskrifte begin gebruik. Hy was professor aan die [[Universiteit van Oviedo]] (1883) en het republikeinse idees verdedig, maar het spoedig moeg geword vir die politiek. In 1892 het ’n gewetenskrisis sy geloof herstel, hoewel hy nie die uiterstes van Katolieke ortodoksie bereik het nie. Hy is in 1901 in Oviedo oorlede. ;Werk ''Clarín'' het groot aansien as literêre kritikus geniet. Sy artikels getuig van sy uitgebreide kennis en regverdigheid van oordeel (wat hy dikwels met kwetsende sarkasme uitgespreek het). Sy artikels, wat hom ’n gevreesde gesag in die Spaanse literêre wêreld besorg het, is deur die skrywer in bundels soos ''Solos de Clarín'' en ''Paliques'' versamel. Hy het ook die kortverhaal en die kort roman beoefen; hy het meer as sewentig klein werke van hierdie genre gepubliseer. Onder die eerste kortverhale wat hy geskryf het, staan ''Pipá'' (1879) uit, wat die tragedie van ’n jong skelm uit Oviedo vertel. ''Adiós, Cordera'', ’n klassieke dramatiese idille, verdien ook vermelding. Maar hoofsaaklik word hy erken vir sy werk as romanskrywer, op grond van die twee enigste romans wat hy geskryf het: ''[[La Regenta]]'' en ''Su único hijo''. Die eerste hiervan (1885) is die belangrikste. Met duidelike invloede van ''[[Madame Bovary]]'' deur [[Gustave Flaubert|Flaubert]], bied dit Vetusta (’n metaforiese naam vir [[Oviedo]]) fisies en moreel aan as die prototipe van ’n Spaanse stad wat in tradisionalisme vasgeval het. Alas het ’n naturalistiese tegniek gebruik; maar hy het nie, soos Zola, smerige omgewings geskilder nie (die handeling van sy romans speel in burgerlike omgewings af), maar pessimisme verskyn met duidelike trekke van teerheid en ironie. In ''La Regenta'' tree die gewetens in gesprek (veral dié van sy hoofkarakter Ana Ozores, wie se karakter soortgelyk is aan dié van Emma Bovary), in hul stryd met hul plig en met die omgewing, en dit gee ’n beeld van die stad wat deur baie as beledigend beskou is. Die roman is spoedig deur die Kerk veroordeel, hoewel ''Clarín'' en die biskop met verloop van tyd ’n opregte vriendskap ontwikkel het. Vandag word ''La Regenta'' beskou as die hoogtepunt van die Spaanse Realisme, saam met ''Fortunata y Jacinta'' van Galdós. === Armando Palacio Valdés === {{Hoofartikel|Armando Palacio Valdés}} Armando Palacio Valdés ([[Entralgo]], [[Prinsdom Asturië|Asturië]], 1853 – [[Madrid]], 1938) het sy opvoeding in [[Avilés]] ontvang en sy hoërskoolopleiding in [[Oviedo]] voltooi; hy het daarna Regte in [[Madrid]] studeer. Hy het die ''Revista Europea'' geredigeer, waar hy artikels gepubliseer het wat hy later in ''Semblanzas literarias'' (1871) versamel het. Ná die dood van [[José María de Pereda]] in 1905 het hy sy pos in die [[Spaanse Koninklike Akademie]] oorgeneem. Hy was ’n goeie vriend van ''Clarín'' en het verskeie belangrike romans geskryf, soos ''Marta y María'', waarin die twee Bybelse susters na ’n hedendaagse omgewing oorgeplaas word wat valse mistisisme bestry. Die gewildste van sy werke is ''La hermana de San Sulpicio'', waarin hy die avonture vertel wat die huwelik van ’n Galisiese geneesheer en die hoofkarakter voorafgaan, ’n non sonder ’n roeping wat nie haar geloftes hernu nie. ''La aldea perdida'', ’n dramatiese verhaal van ’n dorp wat deur mynbou-uitbuiting agteruitgaan, verdien ook vermelding. === Vicente Blasco Ibáñez === {{Hoofartikel|Vicente Blasco Ibáñez}} [[Lêer:Blasco Ibañez.jpg|thumb|left|Vicente Blasco Ibáñez.]] Vicente Blasco Ibáñez is in [[Valencia]] in 1867 gebore. Hy het radikale republikeinse idees gehandhaaf, waarvoor hy in hegtenis geneem en verban is. Hy was ’n afgevaardigde in sewe parlementêre termyne. In 1909 het hy na [[Argentinië]] vertrek op soek na fortuin, maar sy poging het misluk. Hy het die Geallieerdes tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] (1914–1918) verdedig; teen hierdie agtergrond het hy ''Los cuatro jinetes del Apocalipsis'' geskryf, ’n roman wat wêreldwyd groot sukses behaal het. Hy het daarna die lewe van ’n kosmopolitiese miljoenêr gelei en baie van sy verhale is in [[Hollywood]] vir die rolprent verwerk. Hy is in 1928 in [[Menton]], aan die [[Franse Riviera|Côte d'Azur]], oorlede. Sy oorskot is in 1933 na Valencia oorgebring, waar dit triomfantelik ontvang is. Blasco het ’n enorme hoeveelheid romans voortgebring; onder hulle staan die werke wat in Valencia of sy provinsie afspeel, wat die skrywer so innig liefgehad het, uit (''Arroz y tartana'', ''La barraca'', ''Entre naranjos'', ''Cañas y barro''). Hy het sy politieke, sosiale en antireligieuse idees in ''La catedral'' en ''La bodega'' weerspieël, hoewel, soos hierbo genoem, sy roem grootliks te danke is aan ''[[Los cuatro jinetes del Apocalipsis (roman)|Los cuatro jinetes del Apocalipsis]]'', wat oor familiedramas tydens die Groot Oorlog handel. Die Blasco Ibáñez wat egter die beste deur die kritiek ontvang is, is dié van Valenciaanse inspirasie. Soms is hy as die Spaanse Zola beskou omdat hy ’n ondermynende houding, ’n voorkeur vir smerige omgewings, ’n besorgdheid oor [[biologiese oorerwing]], ensovoorts met die Franse romanskrywer deel. Hy skryf intensief en sy styl kan as grof bestempel word, hoewel dit nie aan beelde van plastiese suiwerheid ontbreek nie. Vanweë sy ouderdom kon hy tot die [[Generasie van '98]] behoort het, maar sy wêreldse gees verskil van die askese en kultuur van hierdie skrywers. == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * Karimi, Kian-Harald. ''Las formas de lo divino y la pobreza de lo cotidiano: ilusión y realidad a través de los ejemplos ‘Misericordia’ de Pérez Galdós y ‘Morsamor’ de Valera", en: Stenzel, H. (ed.): Estrategias narrativas y construcciones de una 'realidad'. Lecturas de las novelas contemporáneas de Galdós y otras novelas e la época. Las Palmas: Casa Galdós, 2002, pp. 171-201. * Lázaro Carreter, Fernando. ''Lengua castellana y literatura Segundo de Bachillerato''. Madrid: Anaya, 2003.ISBN 84-667-2158-4 * López Jiménez, Luis. ''El Naturalismo y España: Valera frente a Zola''. Madrid: Pearson Alhambra, 1977. ISBN 84-205-0355-X * Miralles García, Enrique. ''La novela española de la Restauración (1875-1885): sus formas y enunciados narrativos''. Barcelona: Puvill, 1979. ISBN 84-85202-12-0 * Miranda García, Soledad. ''Religión y clero en la gran novela española del siglo XIX''. Madrid: Pegaso, 1982. ISBN 84-85244-09-5 * [[Joan Oleza|Oleza, Joan]]. ''La novela del siglo XIX: del parto a la crisis de una ideología''. Valencia: Bello, 1976. ISBN 84-212-0039-9 * Pattison, Walter T. ''El naturalismo español: historia externa de un movimiento literario''. Madrid: Gredos, 1969. ISBN 84-249-0279-3 * Villanueva Prieto, Francisco Darío. ''Teorías del realismo literario''. [[Pozuelo de Alarcón]]: Espasa-Calpe, 1992. ISBN 84-239-1771-1 * VV.AA. ''Polémica sobre el realismo''. [[Buenos Aires]]: Tiempo Contemporáneo, 1972. {{Spaanse letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spaanse letterkunde]] h41c3j2i94sxewjfpgsu8oleorhpp72 2963821 2963820 2026-08-30T16:06:27Z Interlingvisto 213611 2963821 wikitext text/x-wiki Die term '''Spaanse literatuur van Realisme''' sluit werke in wat deel uitmaak van 'n literêre beweging wat deel is van [[Realisme (kunste)|Realisme]], 'n kulturele beweging wat in die middel van die 19de eeu in [[Europa]] bevorder is deur die neigings van die romantiese beweging te ondermyn. Dit is 'n stroom uit [[Frankryk]] wat omstreeks 1850 kieme ontwikkel het wat reeds in die [[Romantiek]] bestaan ​​het, veral ''costumbrismo''. Romantiese idees sou bietjie vir bietjie oplos en 'n reaksie sou begin teen "kuns ter wille van kuns" wat die onafhanklikheid of outonomie van die werk van die werklikheid verkondig het; Die blik van sommige was moeg vir die verbeeldingryke en skilderagtige, en het probeer om mense, die samelewing en hedendaagse optrede objektief waar te neem. Die doel daarvan was om 'n portret van die samelewing aan te bied. Die vernaamste voorlopers was [[Honoré de Balzac]] (1799-1850) wat met werke soos ''[[Die Menslike Komedie]]'' 'n morele en sosiale doel aan die roman afgedwing het. [[Stendhal]] (1783-1842) het eweneens die sentimentaliserende onderwerpe van romantiek en sy voorkeur vir heldhaftige en verhewe karakters aangeval deur sy romans ''Rooi en Swart'' en ''La Chartreuse de Parme'', waarin "Die roman is 'n spieël wat ons in die pad steek", 'n frase wat terloops herinner aan [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] oor komedie, waarvan hy gesê het dat "dit by elke stap 'n spieël voor ons plaas, waar ons die handelinge van die menslike lewe aanskoulik sien, hierdie doel byna uitsluitlik besef." baie gou het, by sommige skrywers, tot [[Naturalisme (toneelkuns)|Naturalisme]] gelei. Die term "realis" is vir die eerste keer in 1850 gebruik, met verwysing na die skildery van Gustave Courbet, Honoré Daumier en Jean-François Millet, maar is later uitgebrei na die res van die kunste. In die letterkunde is die roman hoofsaaklik weerspieël. Miskien is een van die redes vir die gewilde sukses van die romans te vinde in hul publikasie in die koerante van die tyd. Die redaksie het die roman in paaiemente gebruik om die publiek te dwing om daagliks die koerant te koop. Die houding van die realistiese skrywer is analities en krities, en hy bly gewoonlik afsydig van wat hy vertel. Die hoofromans van die 19de eeu was sosiaal van aard, en skrywers is as "geskiedkundiges van die hede" beskou. Daar moet egter nie vergeet word dat romantiese neigings bly voortbestaan ​​het of dat ander ontwikkel het wat teen Realisme gereageer het nie. == Historiese konteks == Gedurende die 19de eeu het [[Spanje]] een van die onstuimigste tydperke in sy geskiedenis beleef. Die eeu het begin met die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] teen [[Frankryk]] en is afgesluit met die [[Spaans-Amerikaanse Oorlog]] en die Ramp van 1898, wat die verlies van [[Kuba]] in [[Amerika]] en [[Filippyne]] in [[Asië]] beteken het. Die Bourbon-dinastie is, ná die regerings van [[Ferdinand VII van Spanje|Ferdinand VII]] (1814–1833) en [[Isabella II van Spanje|Isabella II]] (1833–1868), deur die revolusie van laasgenoemde jaar, ''[[Revolusie van 1868|La Gloriosa]]'', omvergewerp. Die [[Voorlopige Regering van 1868–1871|Voorlopige Regering]] (1869–1871) en die kort bewind van [[Amadeo I van Spanje|Amadeo van Savoye]] (1871–1873) het gevolg. Daarna het die kort tydperk van die [[Eerste Spaanse Republiek|Eerste Republiek]] (1873–1874) aangebreek, gevolg deur die staatshoofskap van [[Francisco Serrano y Domínguez|Serrano]] (1874) en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]] onder [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]] (1875–1885), seun van [[Isabella II van Spanje|Isabella II]], ná die staatsgreep van [[Arsenio Martínez-Campos Antón|Martínez Campos]]. Ná die koning se dood het sy tweede vrou, [[Maria Christina van Oostenryk|Maria Christina]], tot 1902 as regentes opgetree, die jaar waarin haar seun [[Alfonso XIII van Spanje|Alfonso XIII]] begin regeer het. == Literêre kenmerke van die Realisme == [[Lêer:Honoré Daumier 034.jpg|thumb|195px|left|''Die derdeklaswa'', deur die realistiese skilder [[Honoré Daumier]].]] In Spanje was die beste literêre produk van die tweede helfte van die 19e eeu die [[roman]], wat op sy beurt die gevolg was van die internasionale bloei van die genre in daardie tyd as uitdrukking van die opkoms van die middelklas of [[bourgeoisie]] wat deur opeenvolgende revolusies (1789, 1820, 1830, [[Revolusie van 1848|1848]]) die politieke mag verower het. Die waardes en bekommernisse van die burgerlike klas word soos in ’n spieël in die literatuur van die Realisme weerspieël: [[individualisme]], materialisme, die begeerte na sosiale opgang en waardering vir die alledaagse en onveranderlike. Die temas van die literêre Realisme is hoofsaaklik die kontras tussen tradisionele en landelike waardes en moderne en stedelike waardes, of die trek van die platteland na die stad en die sosiale en morele kontraste wat dit veroorsaak; die stryd om sosiale opgang en morele en ekonomiese sukses; en die onbevredigde posisie van die vrou wat reeds die reg op elementêre onderwys het, maar nie toegang tot die arbeidswêreld en die burgerlike onafhanklikheid en individualisme kan verkry nie (waarmee die tipiese tema van die 19de-eeuse [[owerspel]] en die feuilletonagtige en sentimentele fantasie as ’n vorm van ontvlugting, die sogenaamde [[bovarisme]], na vore kom). Daar is twee strominge binne die Realisme: die progressiewe en die konserwatiewe. Die realistiese roman van hierdie tydperk word gekenmerk deur: * '''Objektiewe beskouing van die werklikheid''' deur middel van '''direkte waarneming''' van gebruike of sielkundige karaktertrekke. Enige subjektiewe aspek, fantastiese gebeure en enige gevoel wat van die werklikheid afwyk, word uitgeskakel: "Die roman is die beeld van die lewe" (Galdós), "’n artistieke kopie van die werklikheid" (''Clarín''). * '''Verdediging van ’n tesis''': die vertellers skryf hul werke deur die werklikheid vanuit hul morele opvatting te benader (die sogenaamde [[tesisroman]]). Om dit beter uit te druk, ondersoek hulle die burgerlike individualisme deur middel van die sogenaamde '''[[Verteller #Derdepersoonsverteller|alomteenwoordige verteller]]''', en verken hulle die sielkunde van hul karakters. Die verdediging van ’n tesis hou egter die gevaar van [[manicheïsme]] in en kan die objektiwiteit van die roman in gevaar stel. * '''Temas wat na aan die leser is''': huwelikskonflikte, ontrouheid, verdediging van ideale, sosiale en ekonomiese probleme, ens., maar gefokus op die middelklas of bourgeoisie: slegs die naturalisme sal werklik nader aan die proletariaat en die laer klasse beweeg. * Die '''alledaagse en volkstaal''' verkry groot belang, aangesien dit die karakters in hul werklike omgewing plaas. Die spreektaal van die tydperk word sonder akademisme weergegee, selfs met dialektiese kenmerke, maar die prosa is wel akademies: dit is streng opgebou met lang periodes waarin ondergeskikte konstruksies volop voorkom en die sogenaamde "bladsygehalte". * ’n Oorvloed van '''gedetailleerde beskrywings''', as gevolg van die ontwikkeling van die [[fotografie]] en die "dokumentêre" beskouing van die roman onder invloed van die [[positivisme]], aangesien realistiese skrywers die omgewings, kleredrag, gespreksonderwerpe, werksaamhede, voedsel en voorkoms van hul karakters noukeurig waarneem en aanteken, met die doel om die lewe en samelewing van hul tyd tot in die fynste besonderhede vir die toekoms weer te gee. * '''Voorkeur vir burgerlike karakters''', uit die middelklas, alledaags, bekend en naby, eerder as die [[held]]e en rebelle en die eksotiese [[mite]]s van die romantiek. == Voorrealisme, Realisme en Naturalisme in Spanje == Voordat realisme as ’n algemene estetika in die Spaanse narratief aanvaar is, was daar ’n tydperk waarin dit begin sigbaar word het deur die romantiese [[kostumbrisme]], waarvan die beskrywende metode oorgeneem is, en die laaste vorme van ’n gebalanseerde en burgerlike [[neoklassisisme]], waarvan die taal en die opvoedkundige of moraliserende strewe oorgeneem is. [[Eugenio de Tapia]] (1776–1860), met die merkwaardige roman ''Los cortesanos y la revolución'' (1838–1839, 2 dele), wat te midde van die triomf van die romantiese estetika gedruk is, word deur [[Juan Ignacio Ferreras]] as "die eerste realis in tyd" beskou; eers in 1849 sou die Spaanse vertaling van ''La gaviota'' deur Cecilia Böhl de Faber, "[[Fernán Caballero]]" (1796–1877), en die verskeie romans en verhale van [[Pedro Antonio de Alarcón]] (1833–1891) verskyn. Hy sluit die drietal van hierdie fase van voorrealisme of realisme met romantiese elemente af. In [[Spanje]] het realisme vanaf 1870 (die jaar van ''[[La fontana de oro]]'' deur [[Benito Pérez Galdós]]) besonder maklik ingang gevind, aangesien daar reeds ’n voorgeskiedenis in die [[pikarese roman|pikarese romans]] en ''[[Don Quichot]]'' was. Die kritikus [[Manuel de la Revilla]] het die estetika van [[Honoré Balzac]] verdedig, wat in Frankryk deur die tydskrif ''Le Réalisme'' (1856–1857), onder redaksie van [[Louis Edmond Duranty]] en [[Jules Assezat]], voorgestaan is; in hierdie tydskrif word ’n historiese bewustheid van sosiale onreg en die industriële en wetenskaplike revolusie ontwikkel, maar die Christendom en die monargie word ook gekritiseer, faktore wat tot die verwerping daarvan gelei het.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Rosado|naam1=Miguel|titel=El realismo y Benito Pérez Galdós|url=http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|werk=Historia de la literatura hispánica|uitgewer=Spanisharts|toegangsdatum=19 de enero de 2020|argiefdatum=27 de diciembre de 2019|argiefurl=https://web.archive.org/web/20191227141633/http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|deadurl=yes}}</ref> Dit het sy grootste bloeityd in die tweede helfte van die 19de eeu bereik (Juan Valera, [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]]), hoewel dit nie die strengheid bereik het van die kanons wat deur die skool van [[Honoré Balzac]] vasgestel is nie. * By Galdós vanaf ''[[La desheredada]]'' (1881), en later by [[Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Vicente Blasco Ibáñez]], is daar duidelike naturalistiese invloede, maar sonder die wetenskaplike en eksperimentele grondslag wat [[Émile Zola]] aan sy werke wou gee. Hulle deel slegs die gees van stryd teen die konserwatiewe ideologie en, in baie gevalle, hul ondermynende gedrag; ander skrywers van hierdie tweede generasie het verkies om nie hierdie estetika te aanvaar nie, soos [[Armando Palacio Valdés]] of [[Luis Coloma]]. * Die realistiese roman weerspieël oor die algemeen streekgebonde omgewings, soos Pereda in [[Kantabrië]], Juan Valera in [[Andalusië]], ''Clarín'' in [[Prinsdom Asturië|Asturië]], ens. Benito Pérez Galdós is ’n uitsondering, aangesien hy verkies om sy werke in die stedelike ruimte van [[Madrid]] te laat afspeel. Die naturalisme in [[Spanje]] het ook sy teenstanders gehad en groot polemieke het ontstaan. Onder die teenstanders was [[Pedro Antonio de Alarcón]] en [[José María de Pereda]], wat dit selfs as «immoreel» bestempel het. Die vurigste verdedigers daarvan was [[Benito Pérez Galdós]] en [[Emilia Pardo Bazán]]. Die felste kontroversie het vanaf 1883 plaasgevind, na aanleiding van die publikasie van ''La cuestión palpitante'' deur die gravin Emilia Pardo Bazán, ’n voorstander van naturalisme met Katolieke morele waardes. Hierdie generasie bestaan uit ’n nuwe reeks skrywers. Die tydperk van die grootste oorvleueling tussen hierdie generasies het in die 1880's plaasgevind. In hierdie dekade was [[Pedro Antonio de Alarcón]], [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]], [[Juan Valera]], [[Leopoldo Alas (Clarín)|Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Armando Palacio Valdés]] gelyktydig aktief. Skrywers wat minder aandag van die kritiek ontvang het, is [[Jacinto Octavio Picón]] (1852–1923) en [[José Ortega Munilla]] (1856–1922). Die kenmerke wat hierdie groep definieer, is ’n kritiese klassebewustheid en ’n sekere aanvanklike optimisme wat later in pessimisme sou verander ná die geringe of geen vrugte van die [[Revolusie van 1868|revolusie van 1868]]. Op individuele vlak vertoon elkeen ’n eie styl of ’n tradisionele (Pereda, Palacio Valdés, Alarcón, Pardo Bazán) of progressiewe (Galdós, Clarín) neiging. Van al die skrywers in hierdie groep is Alarcón die enigste een wat sommige eienskappe vertoon wat van die romantiek geërf is, veral die meer romantiese [[kostumbrisme]]. Hierdie invloed is duidelik sigbaar in ''Cuentos amatorios'' (1881), ''Historias nacionales'' (1881) en ''Narraciones inverosímiles'' (1881). Tot die radikale naturalisme behoort reeds [[Eduardo López Bago]] (1853–1931), sy vriend [[Alejandro Sawa]] (1862–1909), [[Rafael Vega Armentero]] (1852–1893), [[Ricardo Macías Picavea]] (1847–1899), [[José María Mateu Aybar]] (1847–1929), [[José Zahonero]] (1853–1931), [[Alfonso Pérez Gómez Nieva]] (1859–1931), [[Manuel Martínez Barrionuevo]] (1857–1917) en [[Silverio Lanza]], onder vele ander. == Die Naturalisme == [[Lêer:Edouard Manet 049.jpg|thumb|Émile Zola uitgebeeld deur Manet]] {{Hoofartikel|Naturalisme}} Hierdie literêre stroming het in [[Frankryk]] ontstaan en sy belangrikste verteenwoordiger was [[Émile Zola]] (1840–1902). Dit put uit die positivistiese filosofie van [[Auguste Comte]] (1798–1857), die metodes van die fisioloog [[Claude Bernard]] (1813–1878) en verskeie van die bepalende prestasies van die moderne gees: die [[demokrasie]], die eksperimentele metodes ([[Claude Bernard]]) en die teorieë oor oorerwing ([[Charles Darwin]]). Op hierdie manier soek Zola die rede vir sosiale probleme in die omgewing, en dié van individue in biologiese oorerwing. Die [[Naturalisme (literatuur)|Naturalisme]] neem dus ’n [[materialisme|materialistiese]] en [[determinisme|deterministiese]] opvatting van mense aan; hulle is nie moreel verantwoordelik nie, want hulle is die resultaat van die omgewing wat hulle omring en van oorerwing. As die realistiese skrywer bewus is van wat gebeur, tree die naturalistiese skrywer op soos ’n ondersoekregter wat die agtergrond en oorsake ondersoek. Zola het ’n [[Sosialisme|sosialistiese]] ideologie gehad, en in sy werke kom talle karakters soos alkoholiste, kranksinniges en psigopate voor. Die teks waarin die naturalistiese teorie wat deur Zola bedink is, uiteengesit word, is ''La novela experimental'' (1880). In hierdie teks oor literêre kritiek voer hy aan dat die romanskrywer ’n waarnemer en eksperimenteerder is. Vanuit die oogpunt van die waarnemer bied die skrywer die feite aan soos hy dit waargeneem het, bepaal hy die terrein waarop die karakters sal beweeg en waarop die gebeure sal ontwikkel. Vanuit die oogpunt van die eksperimenteerder stel die romanskrywer die eksperiment in, dit wil sê, hy plaas die karakters in ’n bepaalde verhaal om daarin te toon dat die opeenvolging van gebeure dié sal wees wat deur die determinisme van die verskynsels wat bestudeer word, vereis word. In Spanje het dit, weens die teenstrydighede tussen die naturalistiese teorieë en godsdienstige oortuigings, min weerklank gevind, en het die kritiek selfs begin vra of hierdie beweging inderdaad in die streng sin van die woord bestaan het. [[Emilia Pardo Bazán]] behandel dit self in haar artikel ''La cuestión palpitante'', waarin sy haarself wel as deel van hierdie skool beskou het. Passasies van skrywers soos [[Benito Pérez Galdós]] is ook as naturalisties beskou, maar die meerderheid het dit uitdruklik verwerp. Wanneer daar oor Spaanse naturalisme gepraat word, is die grens met die realisme nie duidelik nie en, aangesien die Franse teorieë nie oorgeneem is nie, is dit nie maklik om die twee bewegings behoorlik van mekaar te onderskei nie. == Die roman: belangrikste skrywers == === Juan Valera === {{Hoofartikel|Juan Valera}} Juan Valera y Alcalá-Galiano ([[Cabra (Córdoba)|Cabra]] ([[provinsie Córdoba (Spanje)|Córdoba]]), 18 Oktober 1824 – [[Madrid]], 18 April 1905) het aan ’n [[aristokrasie|aristokratiese]] familie behoort. Hy het [[diplomaat|diplomatieke]] sendings in verskeie lande vervul en belangrike politieke ampte beklee. Hy het omstreeks vyftigjarige ouderdom sy loopbaan as romanskrywer begin. In sy laaste jare was hy die slagoffer van progressiewe blindheid. [[Lêer:Juan Valera.jpg|thumb|left|Juan Valera.]] Van die begin af was Valera gekant teen sowel die [[Romantiek]], weens die uiterstes daarvan, as die [[Literêre Realisme|Realisme]], omdat dit hom verhinder het om sy verbeelding ten volle te ontwikkel. Hy het slegs ’n realistiese houding ingeneem toe hy werklike omgewings (soos sy geboortestreek Andalusië) en geloofwaardige karakters gekies het, hoewel hy die minder aantreklike aspekte van die werklikheid verwerp het, wat juis in die smaak van die naturaliste en sommige realiste was. Sy belangrikheid lê in sy romans; die eerste hiervan is ''[[Pepita Jiménez]]'' (1874), wat grotendeels in die vorm van ’n brief geskryf is. In hierdie werk word die verhaal vertel van ’n weduwee wat met die vader van ’n seminaris ooreenkom om hom van sy valse roeping af weg te hou. Ander belangrike werke is ''Doña Luz'' (waarin kwessies rondom godsdienstige roeping behandel word) en ''Juanita la Larga''. Hierdie tweede roman vertel van die liefdesverhouding tussen don Paco, ’n vyftiger, en die hoofkarakter, wat hom deur middel van ’n eerbare huwelik wil verlos. Juan Valera was polities liberaal en [[Godsdienstige skeptisisme|skepties]] wat [[religie|godsdiens]] betref. Hy het ’n eenvoudige, maar nie vulgêre, literêre taal gebruik nie. Ná sy dood het die skrywers van die [[Generasie van '98|Generasie van 98]] diep respek vir hom betoon. Vandag beskou ’n groot deel van die kritiek hom as die beste prosaskrywer van die 19de eeu, hoewel die skeppende meerderwaardigheid van [[Benito Pérez Galdós|Galdós]] erken word. === José María de Pereda === [[Lêer:JMPereda.jpg|thumb|José María de Pereda.]] {{Hoofartikel|José María de Pereda}} José María de Pereda is in 1833 in [[Polanco (Cantabrië)|Polanco]] ([[provinsie Santander (Spanje)|provinsie Santander]], die huidige [[Cantabrië]]) gebore. Hy het uit ’n [[hidalgo (adel)|adellike]] familie gekom, baie in die buiteland gereis en was ’n [[afgevaardigde]] en [[Carlistiese]] politikus, hoewel hy hom later aan die bewerking van sy grond en aan die literatuur gewy het. Hy was bevriend met [[Galdós]], ondanks hul teenstrydige politieke ideologieë. Hy het in 1906 in sy geboortedorp gesterf. Hy het sy literêre produksie as ’n kostumbrist begin: met ’n neiging tot realisme en ’n talent vir waarneming het hy ''Escenas montañesas'' gepubliseer. Later het hy sy ideale romanformule gevind deur hierdie kostumbrisme in ’n verliefde beskouing van die landskap en die mense van die berge in te voeg, met hul passies en kenmerkende taal. In sy eerste romans van hierdie soort (''idilliese roman'') het hy gewoonlik die vrede en onkunde van hierdie landelike mense gekontrasteer met die politieke bedreigings van die moderne lewe (''Don Gonzalo de la Gonzalera'' en ''De tal palo tal astilla''). Hy het ’n tesis verdedig wat vandag deur baie min mense aanvaar sou word. Die idilliese roman eindig toe Pereda besluit het om afstand te doen van die uitdruklike verdediging van enige tesis. Tot hierdie tweede tydperk behoort verhale soos ''Sotileza'' (’n epos oor Kantabriese vissers) en ''La puchera''. Sy meesterwerk word beskou as ''Peñas arriba'' (1895), waarvan die beskrywende bucolisme en die kastisistiese aard van sy styl vandag verouderd kan voorkom. Ten spyte hiervan word José María de Pereda as ’n groot verteller beskou, met ’n groot beskrywende en epiese vermoë. === Pedro Antonio de Alarcón === [[Lêer:PedroAntonioAlarcon.jpg|thumb|Pedro Antonio de Alarcón.]] {{Hoofartikel|Pedro Antonio de Alarcón}} Pedro Antonio de Alarcón is in 1833 in [[Guadix]] ([[provinsie Granada|Granada]]) gebore. Hy was een van die belangrikste persone wat daarvoor verantwoordelik was dat realisme die destyds gewilde romantiese prosa verdring het. Hy was benewens ’n skrywer ook ’n politikus en het in sy ideologie van liberale standpunte na meer tradisionalistiese standpunte ontwikkel. Hy het as vrywilliger aan die oorlog in Marokko deelgeneem en ’n skriftelike getuienis van sy ervaring in ''Diario de un testigo de la Guerra africana'' (1859) nagelaat. Vir ’n tyd lank was hy ’n reisverhaalskrywer en het hy in sy artikels van verskeie van sy reise verslag gedoen. In sy tyd het hy veral bekend geword vir sy godsdienstige romans, waarvan ''El escándalo'' (1875) die gewildste was. In hierdie roman het hy die Jesuïete verdedig, wat baie omstrede was. Sy gewildste werk, waarvoor hy egter onthou word, is ''El sombrero de tres picos'', wat in 1874 gepubliseer is en Falla tot sy beroemde ballet sou inspireer. === Benito Pérez Galdós === {{Hoofartikel|Benito Pérez Galdós}} [[Lêer:Perez galdos.jpg|thumb|''[[Portret van Benito Pérez Galdós (1894)]]'', deur [[Joaquín Sorolla]].]] Galdós word beskou as die mees verteenwoordigende skrywer van die beweging. Hy is in [[Las Palmas de Gran Canaria]] in 1843 gebore. Hy het op 19-jarige ouderdom na [[Madrid]] verhuis, waar hy sy joernalistieke loopbaan begin het en in 1865 tot die [[Ateneo de Madrid|Ateneo]] toegetree het.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Pérez Galdós, Benito | Titel=Memorias de un desmemoriado (1915-1916)| Uitgewer=El Nadir | redakteur= | plek=Valencia | Jaar=2011 | isbn=9788492890415 | bladsye= }}</ref> Hy het [[Parys]] vir die eerste keer in 1867 besoek, in die voetspore van [[Balzac]], ’n skrywer wat hy sedert sy jeug bewonder het.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Ortiz-Armengol, Pedro|skrywerskakel=Pedro Ortiz-Armengol | Titel= Vida de Galdós|Uitgewer=Crítica| plek= Barcelona| Jaar=2000| url= http://books.google.es/books/about/Vida_de_Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=M5eWKlI_hFEC |isbn=8484320731}}</ref> Progressief en [[antiklerikalisme|antiklerikaal]], het hy nietemin literêre belangstelling gedeel met jong skrywers met uiteenlopende opvattings, onder wie [[Leopoldo Alas Clarín]], [[Menéndez Pelayo]] en [[José María de Pereda]]. Van [[republikanisme|republikeinse]] ideologie en praktyk het sy aanvanklike radikalisme ontwikkel tot ’n humanistiese sosialisme.<ref>{{Boekverwysing |Outeur=Gullón, Ricardo|skrywerskakel=Ricardo Gullón | Titel= Galdós, novelista moderno| Uitgewer=Taurus| plek= Madrid| Jaar=1987|url= |isbn=8430620133}}</ref> Vanaf 1910 het hy sy sig begin verloor en tien jaar later, feitlik blind, gesterf. '''Die ''Nasionale episodes''''' Die ''[[Nasionale episodes]]'' is deur hul skrywer in vyf reekse beplan en gepubliseer, met altesaam 46 dele. Hulle vorm ’n ongeëwenaarde histories-literêre weergawe van die hedendaagse Spaanse geskiedenis, tussen die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]]. Onder die episodes van die eerste reeks (1873–1875) is historiese gedeeltes soos ''Trafalgar'', ''Bailén'', ''El 19 de marzo y el 2 de mayo'' en ''Juan Martín el Empecinado''. Die hoofkarakter wat die literêre verhaal dra, is [[Gabriel Araceli]], ’n kajuitseun tydens die [[Slag van Trafalgar|Slag van Trafalgar]] wat gedurende die Onafhanklikheidsoorlog grootword. Die latere reekse volg ’n soortgelyke patroon, met ’n karakter wat die verhaal dra, terwyl beslissende oomblikke in die geskiedenis van Spanje hersien word, soos in die titels ''El equipaje del rey José'', ''Los Cien mil hijos de San Luis'', ''Zumalacárregui'' (van die [[Eerste Carlistiese Oorlog|eerste Carlistiese oorlog]]), ''Prim'' of ''La de los tristes destinos'' (oor [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]). '''Romans''' In sy eerste tydperk (1867–1878) het Galdós sy onenigheid met onverdraagsaamheid en skynheiligheid met ’n mate van beslistheid uitgespreek. Dit is die geval in romans soos ''[[Doña Perfecta]]'', ''[[Gloria (roman)|Gloria]]'', ''[[La familia de León Roch]]'' en ''[[Marianela]]''. Later, tussen 1881 en 1915, met progressiewe maar meer gehumaniseerde en diepgaande tesisse, het Galdós die werke gepubliseer wat hy self "[[hedendaagse Spaanse romans]]" genoem het; die geheel daarvan is beskou as die Spaanse weergawe van [[Balzac]] se "[[menslike komedie]]". Die meeste daarvan speel af in die [[Madrid van Galdós|Madrid van die 19de eeu]] en omvat die uiteenlopende tipes van die verskillende sosiale klasse, vanuit ’n persoonlike perspektief; soos [[Joaquín Casalduero]] afsluit: "...sy bitter pessimisme wanneer hy die Spaanse werklikheid aanskou, ontbind in ironie, optimisme en goedheid wanneer hy oor ’n beter toekoms droom".<ref>{{Boekverwysing| Outeur=Casalduero, Joaquín|skrywerskakel=Joaquín Casalduero | Titel=Vida y obra de Galdós | Uitgewer=Gredos | plek=Madrid | Jaar=1951 | isbn=| bladsy= 163| url=}}</ref> In hierdie groep romans is die belangrikheid van ''[[Fortunata y Jacinta]]'' en ''[[Misericordia (roman)|Misericordia]]'' binne die konteks van die wêreldliteratuur beklemtoon.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Galdós| naam1=Benito |skrywerskakel=Benito Pérez Galdós| uitgawe=Luciano García Lorenzo | titel= Misericordia| uitgewer=Cátedra| plek= Madrid| jaar=1982| bladsye= [https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9/page/15 15]-34| url=https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9| isbn=8437603684}}</ref> '''Dramatiese werke''' Pérez Galdós het hom in die laaste vrugbare tydperk van sy literêre lewe as dramaturg gevestig. Onder sy werke staan ''La loca de la casa'', ''La hija de San Quintín'' en ''[[Electra (Galdós)|Electra]]'' uit, waarvan die première ’n mate van sosiale opskudding veroorsaak het. Sommige van sy stukke, soos ook met verskeie van sy romans gebeur het, is later vir die rolprent verwerk, soos byvoorbeeld ''[[El abuelo (film)|El Abuelo]]'', deur [[José Luis Garci]]. '''Belangrikheid van Galdós''' Die sukses en gewildheid van die ''Nasionale episodes'', baie van sy romans en ’n groot deel van sy teaterwerk het die agterdog van die land se reaksionêre klas gewek, tot so ’n mate dat hulle drie keer agtereenvolgens verhoed het dat hy die Nobelprys vir Letterkunde ontvang het,{{sfn|Ortiz-Armengol|2000|pp=480-484 y 495-499}}{{sfn|Casalduero|1951|p= 40}}{{sfn|Gullón|1987|p=33}} ondanks die steun van die meerderheid van sy tydgenootlike Spaanse kritici en skrywers. Sy invloed op die [[Generasie van '98|skrywers van 98]] is sigbaar in die analitiese en geëngageerde blik van die [[Valle-Inclán]] van ''[[Luces de bohemia]]'', die kooragtige samestelling van die romans van [[Pío Baroja]] en die besinnende houding van [[Miguel de Unamuno|Unamuno]] teenoor die skeppingsdaad in romans soos ''[[Niebla (roman)|Niebla]]''.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Fernández Montesinos, José|skrywerskakel=José Fernández Montesinos | Titel= Galdos (3 vol.)|Uitgewer=Castalia| plek=Madrid |Jaar=1980|isbn=9788470391378 url=http://books.google.es/books/about/Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=oHcTowft900C}}</ref> Sedert die middel van die 20de eeu word hy binne en buite Spanje beskou as een van die belangrikste Spaanse romanskrywers, moontlik die tweede belangrikste ná Cervantes.<ref>{{Boekverwysing| Outeur=Aub, Max | Titel=Manual de historia de la literatura española | Jaar=1966 | Uitgewer=Madrid, Akal Editor | bladsy= 447 | isbn= 978847339030-X}}</ref> === Emilia Pardo Bazán === {{Hoofartikel|Emilia Pardo Bazán}} Emilia Pardo Bazán is in [[La Coruña]] in 1851 gebore. '''I [[Graafskap Pardo Bazán|Gravin van Pardo Bazán]]''', (later is die benaming verander na '''[[Graafskap Torre de Cela|Gravin van Torre de Cela]]'''). Op sewentienjarige ouderdom het sy met José Quiroga y Pérez de Deza getrou en haar in [[Madrid]] gevestig. Sy was ’n vrou met ’n uitgebreide geleerdheid, het talle reise onderneem en ’n leerstoel in die Letterkunde is spesiaal vir haar aan die Universiteit van Madrid geskep, die stad waar sy in 1921 oorlede is. '''Werk''' Onder haar studies oor die hedendaagse literatuur staan ''La cuestión palpitante'' uit, en hoewel sy daarin nie die naturalistiese materialisme aanvaar nie, verdedig sy ’n realistiese houding en tree sy in die stryd teen diegene wat beweer dat die kwaad slegs in die literatuur mag verskyn om verslaan te word. Haar styl was kragtig en sy het diep in moeilike probleme en situasies gedelf. Sy het honderde kortverhale geskryf wat sy in versamelings gepubliseer het, soos die ''Cuentos de Marianela''. Haar literêre produksie is egter van groter belang in romans soos ''Un viaje de novios'', wat die verhaal vertel van ’n huwelik tussen ’n volwasse man en ’n ongeleerde en welgestelde jong vrou; of ''La tribuna'', die mees naturalistiese van haar romans, waarin sy die harde proletariese lewe in ’n tabaksfabriek beskryf. Ook van besondere belang is ''Los pazos de Ulloa'' en ''La madre Naturaleza'', met Galisiese karakters en landskappe, en ’n passievolle en soms gewelddadige verhaal. === Luis Coloma === {{Hoofartikel|Luis Coloma}} Luis Coloma ([[Jerez de la Frontera]], 19 Januarie 1851 – [[Madrid]], 1914), seun van ’n beroemde geneesheer, het op twaalfjarige ouderdom by die Voorbereidende Vlootskool van San Fernando (1863) aangesluit, maar dit later verlaat en sy graad in [[Regte]] aan die [[Universiteit van Sevilla]] behaal, hoewel hy nooit die beroep van advokaat beoefen het nie. Hy was in 1908 ’n lid van die Koninklike Akademie en is in 1914 oorlede. Hy het die literatuur beoefen met groot sukses onder lesers. Hy het twee belangrike romans geskryf: ''Pequeñeces'' en ''Boy''. In die eerste lewer hy kritiek op die hoë samelewing van Madrid in die jare voor die [[Bourbon-restourasie in Spanje|monargistiese restourasie]] (1874) onder die bewind van [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]], seun van die afgesette [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]. Later het hy slegs verhale van ’n historiese aard gepubliseer, soos ''Jeromín'', oor don [[Jan van Oostenryk]]. === Leopoldo Alas (Clarín) === {{Hoofartikel|Leopoldo Alas (Clarín)}} [[Lêer:LeopoldoAlasClarin.jpg|thumb|Leopoldo Alas "Clarín".]] Leopoldo Alas is in [[Zamora (Spanje)|Zamora]] (1852) gebore, hoewel hy hom altyd diep as ’n Asturiër beskou het. Hy het sy regstudies in [[Oviedo]] voltooi en sy doktorsgraad in [[Madrid]] behaal, waar hy sy geloof verloor het. Van toe af sou hy in ’n voortdurende geestelike stryd leef, waarvan sy werk getuig. Op drie-en-twintigjarige ouderdom het hy die skuilnaam ''Clarín'' in sy geskrifte begin gebruik. Hy was professor aan die [[Universiteit van Oviedo]] (1883) en het republikeinse idees verdedig, maar het spoedig moeg geword vir die politiek. In 1892 het ’n gewetenskrisis sy geloof herstel, hoewel hy nie die uiterstes van Katolieke ortodoksie bereik het nie. Hy is in 1901 in Oviedo oorlede. ;Werk ''Clarín'' het groot aansien as literêre kritikus geniet. Sy artikels getuig van sy uitgebreide kennis en regverdigheid van oordeel (wat hy dikwels met kwetsende sarkasme uitgespreek het). Sy artikels, wat hom ’n gevreesde gesag in die Spaanse literêre wêreld besorg het, is deur die skrywer in bundels soos ''Solos de Clarín'' en ''Paliques'' versamel. Hy het ook die kortverhaal en die kort roman beoefen; hy het meer as sewentig klein werke van hierdie genre gepubliseer. Onder die eerste kortverhale wat hy geskryf het, staan ''Pipá'' (1879) uit, wat die tragedie van ’n jong skelm uit Oviedo vertel. ''Adiós, Cordera'', ’n klassieke dramatiese idille, verdien ook vermelding. Maar hoofsaaklik word hy erken vir sy werk as romanskrywer, op grond van die twee enigste romans wat hy geskryf het: ''[[La Regenta]]'' en ''Su único hijo''. Die eerste hiervan (1885) is die belangrikste. Met duidelike invloede van ''[[Madame Bovary]]'' deur [[Gustave Flaubert|Flaubert]], bied dit Vetusta (’n metaforiese naam vir [[Oviedo]]) fisies en moreel aan as die prototipe van ’n Spaanse stad wat in tradisionalisme vasgeval het. Alas het ’n naturalistiese tegniek gebruik; maar hy het nie, soos Zola, smerige omgewings geskilder nie (die handeling van sy romans speel in burgerlike omgewings af), maar pessimisme verskyn met duidelike trekke van teerheid en ironie. In ''La Regenta'' tree die gewetens in gesprek (veral dié van sy hoofkarakter Ana Ozores, wie se karakter soortgelyk is aan dié van Emma Bovary), in hul stryd met hul plig en met die omgewing, en dit gee ’n beeld van die stad wat deur baie as beledigend beskou is. Die roman is spoedig deur die Kerk veroordeel, hoewel ''Clarín'' en die biskop met verloop van tyd ’n opregte vriendskap ontwikkel het. Vandag word ''La Regenta'' beskou as die hoogtepunt van die Spaanse Realisme, saam met ''Fortunata y Jacinta'' van Galdós. === Armando Palacio Valdés === {{Hoofartikel|Armando Palacio Valdés}} Armando Palacio Valdés ([[Entralgo]], [[Prinsdom Asturië|Asturië]], 1853 – [[Madrid]], 1938) het sy opvoeding in [[Avilés]] ontvang en sy hoërskoolopleiding in [[Oviedo]] voltooi; hy het daarna Regte in [[Madrid]] studeer. Hy het die ''Revista Europea'' geredigeer, waar hy artikels gepubliseer het wat hy later in ''Semblanzas literarias'' (1871) versamel het. Ná die dood van [[José María de Pereda]] in 1905 het hy sy pos in die [[Spaanse Koninklike Akademie]] oorgeneem. Hy was ’n goeie vriend van ''Clarín'' en het verskeie belangrike romans geskryf, soos ''Marta y María'', waarin die twee Bybelse susters na ’n hedendaagse omgewing oorgeplaas word wat valse mistisisme bestry. Die gewildste van sy werke is ''La hermana de San Sulpicio'', waarin hy die avonture vertel wat die huwelik van ’n Galisiese geneesheer en die hoofkarakter voorafgaan, ’n non sonder ’n roeping wat nie haar geloftes hernu nie. ''La aldea perdida'', ’n dramatiese verhaal van ’n dorp wat deur mynbou-uitbuiting agteruitgaan, verdien ook vermelding. === Vicente Blasco Ibáñez === {{Hoofartikel|Vicente Blasco Ibáñez}} [[Lêer:Blasco Ibañez.jpg|thumb|left|Vicente Blasco Ibáñez.]] Vicente Blasco Ibáñez is in [[Valencia]] in 1867 gebore. Hy het radikale republikeinse idees gehandhaaf, waarvoor hy in hegtenis geneem en verban is. Hy was ’n afgevaardigde in sewe parlementêre termyne. In 1909 het hy na [[Argentinië]] vertrek op soek na fortuin, maar sy poging het misluk. Hy het die Geallieerdes tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] (1914–1918) verdedig; teen hierdie agtergrond het hy ''Los cuatro jinetes del Apocalipsis'' geskryf, ’n roman wat wêreldwyd groot sukses behaal het. Hy het daarna die lewe van ’n kosmopolitiese miljoenêr gelei en baie van sy verhale is in [[Hollywood]] vir die rolprent verwerk. Hy is in 1928 in [[Menton]], aan die [[Franse Riviera|Côte d'Azur]], oorlede. Sy oorskot is in 1933 na Valencia oorgebring, waar dit triomfantelik ontvang is. Blasco het ’n enorme hoeveelheid romans voortgebring; onder hulle staan die werke wat in Valencia of sy provinsie afspeel, wat die skrywer so innig liefgehad het, uit (''Arroz y tartana'', ''La barraca'', ''Entre naranjos'', ''Cañas y barro''). Hy het sy politieke, sosiale en antireligieuse idees in ''La catedral'' en ''La bodega'' weerspieël, hoewel, soos hierbo genoem, sy roem grootliks te danke is aan ''[[Los cuatro jinetes del Apocalipsis (roman)|Los cuatro jinetes del Apocalipsis]]'', wat oor familiedramas tydens die Groot Oorlog handel. Die Blasco Ibáñez wat egter die beste deur die kritiek ontvang is, is dié van Valenciaanse inspirasie. Soms is hy as die Spaanse Zola beskou omdat hy ’n ondermynende houding, ’n voorkeur vir smerige omgewings, ’n besorgdheid oor [[biologiese oorerwing]], ensovoorts met die Franse romanskrywer deel. Hy skryf intensief en sy styl kan as grof bestempel word, hoewel dit nie aan beelde van plastiese suiwerheid ontbreek nie. Vanweë sy ouderdom kon hy tot die [[Generasie van '98]] behoort het, maar sy wêreldse gees verskil van die askese en kultuur van hierdie skrywers. == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * Karimi, Kian-Harald. ''Las formas de lo divino y la pobreza de lo cotidiano: ilusión y realidad a través de los ejemplos ‘Misericordia’ de Pérez Galdós y ‘Morsamor’ de Valera", en: Stenzel, H. (ed.): Estrategias narrativas y construcciones de una 'realidad'. Lecturas de las novelas contemporáneas de Galdós y otras novelas e la época. Las Palmas: Casa Galdós, 2002, pp. 171-201. * Lázaro Carreter, Fernando. ''Lengua castellana y literatura Segundo de Bachillerato''. Madrid: Anaya, 2003.ISBN 84-667-2158-4 * López Jiménez, Luis. ''El Naturalismo y España: Valera frente a Zola''. Madrid: Pearson Alhambra, 1977. ISBN 84-205-0355-X * Miralles García, Enrique. ''La novela española de la Restauración (1875-1885): sus formas y enunciados narrativos''. Barcelona: Puvill, 1979. ISBN 84-85202-12-0 * Miranda García, Soledad. ''Religión y clero en la gran novela española del siglo XIX''. Madrid: Pegaso, 1982. ISBN 84-85244-09-5 * [[Joan Oleza|Oleza, Joan]]. ''La novela del siglo XIX: del parto a la crisis de una ideología''. Valencia: Bello, 1976. ISBN 84-212-0039-9 * Pattison, Walter T. ''El naturalismo español: historia externa de un movimiento literario''. Madrid: Gredos, 1969. ISBN 84-249-0279-3 * Villanueva Prieto, Francisco Darío. ''Teorías del realismo literario''. [[Pozuelo de Alarcón]]: Espasa-Calpe, 1992. ISBN 84-239-1771-1 * VV.AA. ''Polémica sobre el realismo''. [[Buenos Aires]]: Tiempo Contemporáneo, 1972. {{Spaanse letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spaanse letterkunde]] myzxryiz0xjxlaqtsdmcul8tu2vu8gy 2963822 2963821 2026-08-30T16:07:27Z Interlingvisto 213611 2963822 wikitext text/x-wiki Die term '''Spaanse literatuur van Realisme''' sluit werke in wat deel uitmaak van 'n literêre beweging wat deel is van [[Realisme (kunste)|Realisme]], 'n kulturele beweging wat in die middel van die 19de eeu in [[Europa]] bevorder is deur die neigings van die romantiese beweging te ondermyn. Dit is 'n stroom uit [[Frankryk]] wat omstreeks 1850 kieme ontwikkel het wat reeds in die [[Romantiek]] bestaan ​​het, veral ''costumbrismo''. Romantiese idees sou bietjie vir bietjie oplos en 'n reaksie sou begin teen "kuns ter wille van kuns" wat die onafhanklikheid of outonomie van die werk van die werklikheid verkondig het; Die blik van sommige was moeg vir die verbeeldingryke en skilderagtige, en het probeer om mense, die samelewing en hedendaagse optrede objektief waar te neem. Die doel daarvan was om 'n portret van die samelewing aan te bied. Die vernaamste voorlopers was [[Honoré de Balzac]] (1799-1850) wat met werke soos ''[[Die Menslike Komedie]]'' 'n morele en sosiale doel aan die roman afgedwing het. [[Stendhal]] (1783-1842) het eweneens die sentimentaliserende onderwerpe van romantiek en sy voorkeur vir heldhaftige en verhewe karakters aangeval deur sy romans ''Rooi en Swart'' en ''La Chartreuse de Parme'', waarin "Die roman is 'n spieël wat ons in die pad steek", 'n frase wat terloops herinner aan [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] oor komedie, waarvan hy gesê het dat "dit by elke stap 'n spieël voor ons plaas, waar ons die handelinge van die menslike lewe aanskoulik sien, hierdie doel byna uitsluitlik besef." baie gou het, by sommige skrywers, tot [[Naturalisme (toneelkuns)|Naturalisme]] gelei. Die term "realis" is vir die eerste keer in 1850 gebruik, met verwysing na die skildery van Gustave Courbet, Honoré Daumier en Jean-François Millet, maar is later uitgebrei na die res van die kunste. In die letterkunde is die roman hoofsaaklik weerspieël. Miskien is een van die redes vir die gewilde sukses van die romans te vinde in hul publikasie in die koerante van die tyd. Die redaksie het die roman in paaiemente gebruik om die publiek te dwing om daagliks die koerant te koop. Die houding van die realistiese skrywer is analities en krities, en hy bly gewoonlik afsydig van wat hy vertel. Die hoofromans van die 19de eeu was sosiaal van aard, en skrywers is as "geskiedkundiges van die hede" beskou. Daar moet egter nie vergeet word dat romantiese neigings bly voortbestaan ​​het of dat ander ontwikkel het wat teen Realisme gereageer het nie. == Historiese konteks == Gedurende die 19de eeu het [[Spanje]] een van die onstuimigste tydperke in sy geskiedenis beleef. Die eeu het begin met die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] teen [[Frankryk]] en is afgesluit met die [[Spaans-Amerikaanse Oorlog]] en die Ramp van 1898, wat die verlies van [[Kuba]] in [[Amerika]] en [[Filippyne]] in [[Asië]] beteken het. Die Bourbon-dinastie is, ná die regerings van [[Ferdinand VII van Spanje|Ferdinand VII]] (1814–1833) en [[Isabella II van Spanje|Isabella II]] (1833–1868), deur die revolusie van laasgenoemde jaar, ''[[Revolusie van 1868|La Gloriosa]]'', omvergewerp. Die [[Voorlopige Regering van 1868–1871|Voorlopige Regering]] (1869–1871) en die kort bewind van [[Amadeo I van Spanje|Amadeo van Savoye]] (1871–1873) het gevolg. Daarna het die kort tydperk van die [[Eerste Spaanse Republiek|Eerste Republiek]] (1873–1874) aangebreek, gevolg deur die staatshoofskap van [[Francisco Serrano y Domínguez|Serrano]] (1874) en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]] onder [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]] (1875–1885), seun van [[Isabella II van Spanje|Isabella II]], ná die staatsgreep van [[Arsenio Martínez-Campos Antón|Martínez Campos]]. Ná die koning se dood het sy tweede vrou, [[Maria Christina van Oostenryk|Maria Christina]], tot 1902 as regentes opgetree, die jaar waarin haar seun [[Alfonso XIII van Spanje|Alfonso XIII]] begin regeer het. == Literêre kenmerke van die Realisme == [[Lêer:Honoré Daumier 034.jpg|thumb|195px|left|''Die derdeklaswa'', deur die realistiese skilder [[Honoré Daumier]].]] In Spanje was die beste literêre produk van die tweede helfte van die 19e eeu die [[roman]], wat op sy beurt die gevolg was van die internasionale bloei van die genre in daardie tyd as uitdrukking van die opkoms van die middelklas of [[bourgeoisie]] wat deur opeenvolgende revolusies (1789, 1820, 1830, [[Revolusie van 1848|1848]]) die politieke mag verower het. Die waardes en bekommernisse van die burgerlike klas word soos in ’n spieël in die literatuur van die Realisme weerspieël: [[individualisme]], materialisme, die begeerte na sosiale opgang en waardering vir die alledaagse en onveranderlike. Die temas van die literêre Realisme is hoofsaaklik die kontras tussen tradisionele en landelike waardes en moderne en stedelike waardes, of die trek van die platteland na die stad en die sosiale en morele kontraste wat dit veroorsaak; die stryd om sosiale opgang en morele en ekonomiese sukses; en die onbevredigde posisie van die vrou wat reeds die reg op elementêre onderwys het, maar nie toegang tot die arbeidswêreld en die burgerlike onafhanklikheid en individualisme kan verkry nie (waarmee die tipiese tema van die 19de-eeuse [[owerspel]] en die feuilletonagtige en sentimentele fantasie as ’n vorm van ontvlugting, die sogenaamde [[bovarisme]], na vore kom). Daar is twee strominge binne die Realisme: die progressiewe en die konserwatiewe. Die realistiese roman van hierdie tydperk word gekenmerk deur: * '''Objektiewe beskouing van die werklikheid''' deur middel van '''direkte waarneming''' van gebruike of sielkundige karaktertrekke. Enige subjektiewe aspek, fantastiese gebeure en enige gevoel wat van die werklikheid afwyk, word uitgeskakel: "Die roman is die beeld van die lewe" (Galdós), "’n artistieke kopie van die werklikheid" (''Clarín''). * '''Verdediging van ’n tesis''': die vertellers skryf hul werke deur die werklikheid vanuit hul morele opvatting te benader (die sogenaamde [[tesisroman]]). Om dit beter uit te druk, ondersoek hulle die burgerlike individualisme deur middel van die sogenaamde '''[[Verteller #Derdepersoonsverteller|alomteenwoordige verteller]]''', en verken hulle die sielkunde van hul karakters. Die verdediging van ’n tesis hou egter die gevaar van [[manicheïsme]] in en kan die objektiwiteit van die roman in gevaar stel. * '''Temas wat na aan die leser is''': huwelikskonflikte, ontrouheid, verdediging van ideale, sosiale en ekonomiese probleme, ens., maar gefokus op die middelklas of bourgeoisie: slegs die naturalisme sal werklik nader aan die proletariaat en die laer klasse beweeg. * Die '''alledaagse en volkstaal''' verkry groot belang, aangesien dit die karakters in hul werklike omgewing plaas. Die spreektaal van die tydperk word sonder akademisme weergegee, selfs met dialektiese kenmerke, maar die prosa is wel akademies: dit is streng opgebou met lang periodes waarin ondergeskikte konstruksies volop voorkom en die sogenaamde "bladsygehalte". * ’n Oorvloed van '''gedetailleerde beskrywings''', as gevolg van die ontwikkeling van die [[fotografie]] en die "dokumentêre" beskouing van die roman onder invloed van die [[positivisme]], aangesien realistiese skrywers die omgewings, kleredrag, gespreksonderwerpe, werksaamhede, voedsel en voorkoms van hul karakters noukeurig waarneem en aanteken, met die doel om die lewe en samelewing van hul tyd tot in die fynste besonderhede vir die toekoms weer te gee. * '''Voorkeur vir burgerlike karakters''', uit die middelklas, alledaags, bekend en naby, eerder as die [[held]]e en rebelle en die eksotiese [[mite]]s van die romantiek. == Voorrealisme, Realisme en Naturalisme in Spanje == Voordat realisme as ’n algemene estetika in die Spaanse narratief aanvaar is, was daar ’n tydperk waarin dit begin sigbaar word het deur die romantiese [[kostumbrisme]], waarvan die beskrywende metode oorgeneem is, en die laaste vorme van ’n gebalanseerde en burgerlike [[neoklassisisme]], waarvan die taal en die opvoedkundige of moraliserende strewe oorgeneem is. [[Eugenio de Tapia]] (1776–1860), met die merkwaardige roman ''Los cortesanos y la revolución'' (1838–1839, 2 dele), wat te midde van die triomf van die romantiese estetika gedruk is, word deur [[Juan Ignacio Ferreras]] as "die eerste realis in tyd" beskou; eers in 1849 sou die Spaanse vertaling van ''La gaviota'' deur Cecilia Böhl de Faber, "[[Fernán Caballero]]" (1796–1877), en die verskeie romans en verhale van [[Pedro Antonio de Alarcón]] (1833–1891) verskyn. Hy sluit die drietal van hierdie fase van voorrealisme of realisme met romantiese elemente af. In [[Spanje]] het realisme vanaf 1870 (die jaar van ''[[La fontana de oro]]'' deur [[Benito Pérez Galdós]]) besonder maklik ingang gevind, aangesien daar reeds ’n voorgeskiedenis in die [[pikarese roman|pikarese romans]] en ''[[Don Quichot]]'' was. Die kritikus [[Manuel de la Revilla]] het die estetika van [[Honoré Balzac]] verdedig, wat in Frankryk deur die tydskrif ''Le Réalisme'' (1856–1857), onder redaksie van [[Louis Edmond Duranty]] en [[Jules Assezat]], voorgestaan is; in hierdie tydskrif word ’n historiese bewustheid van sosiale onreg en die industriële en wetenskaplike revolusie ontwikkel, maar die Christendom en die monargie word ook gekritiseer, faktore wat tot die verwerping daarvan gelei het.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Rosado|naam1=Miguel|titel=El realismo y Benito Pérez Galdós|url=http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|werk=Historia de la literatura hispánica|uitgewer=Spanisharts|toegangsdatum=19 de enero de 2020|argiefdatum=27 de diciembre de 2019|argiefurl=https://web.archive.org/web/20191227141633/http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|deadurl=yes}}</ref> Dit het sy grootste bloeityd in die tweede helfte van die 19de eeu bereik (Juan Valera, [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]]), hoewel dit nie die strengheid bereik het van die kanons wat deur die skool van [[Honoré Balzac]] vasgestel is nie. * By Galdós vanaf ''[[La desheredada]]'' (1881), en later by [[Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Vicente Blasco Ibáñez]], is daar duidelike naturalistiese invloede, maar sonder die wetenskaplike en eksperimentele grondslag wat [[Émile Zola]] aan sy werke wou gee. Hulle deel slegs die gees van stryd teen die konserwatiewe ideologie en, in baie gevalle, hul ondermynende gedrag; ander skrywers van hierdie tweede generasie het verkies om nie hierdie estetika te aanvaar nie, soos [[Armando Palacio Valdés]] of [[Luis Coloma]]. * Die realistiese roman weerspieël oor die algemeen streekgebonde omgewings, soos Pereda in [[Kantabrië]], Juan Valera in [[Andalusië]], ''Clarín'' in [[Prinsdom Asturië|Asturië]], ens. Benito Pérez Galdós is ’n uitsondering, aangesien hy verkies om sy werke in die stedelike ruimte van [[Madrid]] te laat afspeel. Die naturalisme in [[Spanje]] het ook sy teenstanders gehad en groot polemieke het ontstaan. Onder die teenstanders was [[Pedro Antonio de Alarcón]] en [[José María de Pereda]], wat dit selfs as «immoreel» bestempel het. Die vurigste verdedigers daarvan was [[Benito Pérez Galdós]] en [[Emilia Pardo Bazán]]. Die felste kontroversie het vanaf 1883 plaasgevind, na aanleiding van die publikasie van ''La cuestión palpitante'' deur die gravin Emilia Pardo Bazán, ’n voorstander van naturalisme met Katolieke morele waardes. Hierdie generasie bestaan uit ’n nuwe reeks skrywers. Die tydperk van die grootste oorvleueling tussen hierdie generasies het in die 1880's plaasgevind. In hierdie dekade was [[Pedro Antonio de Alarcón]], [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]], [[Juan Valera]], [[Leopoldo Alas (Clarín)|Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Armando Palacio Valdés]] gelyktydig aktief. Skrywers wat minder aandag van die kritiek ontvang het, is [[Jacinto Octavio Picón]] (1852–1923) en [[José Ortega Munilla]] (1856–1922). Die kenmerke wat hierdie groep definieer, is ’n kritiese klassebewustheid en ’n sekere aanvanklike optimisme wat later in pessimisme sou verander ná die geringe of geen vrugte van die [[Revolusie van 1868|revolusie van 1868]]. Op individuele vlak vertoon elkeen ’n eie styl of ’n tradisionele (Pereda, Palacio Valdés, Alarcón, Pardo Bazán) of progressiewe (Galdós, Clarín) neiging. Van al die skrywers in hierdie groep is Alarcón die enigste een wat sommige eienskappe vertoon wat van die romantiek geërf is, veral die meer romantiese [[kostumbrisme]]. Hierdie invloed is duidelik sigbaar in ''Cuentos amatorios'' (1881), ''Historias nacionales'' (1881) en ''Narraciones inverosímiles'' (1881). Tot die radikale naturalisme behoort reeds [[Eduardo López Bago]] (1853–1931), sy vriend [[Alejandro Sawa]] (1862–1909), [[Rafael Vega Armentero]] (1852–1893), [[Ricardo Macías Picavea]] (1847–1899), [[José María Mateu Aybar]] (1847–1929), [[José Zahonero]] (1853–1931), [[Alfonso Pérez Gómez Nieva]] (1859–1931), [[Manuel Martínez Barrionuevo]] (1857–1917) en [[Silverio Lanza]], onder vele ander. == Die Naturalisme == [[Lêer:Edouard Manet 049.jpg|thumb|Émile Zola uitgebeeld deur Manet]] {{Hoofartikel|Naturalisme}} Hierdie literêre stroming het in [[Frankryk]] ontstaan en sy belangrikste verteenwoordiger was [[Émile Zola]] (1840–1902). Dit put uit die positivistiese filosofie van [[Auguste Comte]] (1798–1857), die metodes van die fisioloog [[Claude Bernard]] (1813–1878) en verskeie van die bepalende prestasies van die moderne gees: die [[demokrasie]], die eksperimentele metodes ([[Claude Bernard]]) en die teorieë oor oorerwing ([[Charles Darwin]]). Op hierdie manier soek Zola die rede vir sosiale probleme in die omgewing, en dié van individue in biologiese oorerwing. Die [[Naturalisme (literatuur)|Naturalisme]] neem dus ’n [[materialisme|materialistiese]] en [[determinisme|deterministiese]] opvatting van mense aan; hulle is nie moreel verantwoordelik nie, want hulle is die resultaat van die omgewing wat hulle omring en van oorerwing. As die realistiese skrywer bewus is van wat gebeur, tree die naturalistiese skrywer op soos ’n ondersoekregter wat die agtergrond en oorsake ondersoek. Zola het ’n [[Sosialisme|sosialistiese]] ideologie gehad, en in sy werke kom talle karakters soos alkoholiste, kranksinniges en psigopate voor. Die teks waarin die naturalistiese teorie wat deur Zola bedink is, uiteengesit word, is ''La novela experimental'' (1880). In hierdie teks oor literêre kritiek voer hy aan dat die romanskrywer ’n waarnemer en eksperimenteerder is. Vanuit die oogpunt van die waarnemer bied die skrywer die feite aan soos hy dit waargeneem het, bepaal hy die terrein waarop die karakters sal beweeg en waarop die gebeure sal ontwikkel. Vanuit die oogpunt van die eksperimenteerder stel die romanskrywer die eksperiment in, dit wil sê, hy plaas die karakters in ’n bepaalde verhaal om daarin te toon dat die opeenvolging van gebeure dié sal wees wat deur die determinisme van die verskynsels wat bestudeer word, vereis word. In Spanje het dit, weens die teenstrydighede tussen die naturalistiese teorieë en godsdienstige oortuigings, min weerklank gevind, en het die kritiek selfs begin vra of hierdie beweging inderdaad in die streng sin van die woord bestaan het. [[Emilia Pardo Bazán]] behandel dit self in haar artikel ''La cuestión palpitante'', waarin sy haarself wel as deel van hierdie skool beskou het. Passasies van skrywers soos [[Benito Pérez Galdós]] is ook as naturalisties beskou, maar die meerderheid het dit uitdruklik verwerp. Wanneer daar oor Spaanse naturalisme gepraat word, is die grens met die realisme nie duidelik nie en, aangesien die Franse teorieë nie oorgeneem is nie, is dit nie maklik om die twee bewegings behoorlik van mekaar te onderskei nie. == Die roman: belangrikste skrywers == === Juan Valera === {{Hoofartikel|Juan Valera}} Juan Valera y Alcalá-Galiano ([[Cabra (Córdoba)|Cabra]] ([[provinsie Córdoba (Spanje)|Córdoba]]), 18 Oktober 1824 – [[Madrid]], 18 April 1905) het aan ’n [[aristokrasie|aristokratiese]] familie behoort. Hy het [[diplomaat|diplomatieke]] sendings in verskeie lande vervul en belangrike politieke ampte beklee. Hy het omstreeks vyftigjarige ouderdom sy loopbaan as romanskrywer begin. In sy laaste jare was hy die slagoffer van progressiewe blindheid. [[Lêer:Juan Valera.jpg|thumb|left|Juan Valera.]] Van die begin af was Valera gekant teen sowel die [[Romantiek]], weens die uiterstes daarvan, as die [[Literêre Realisme|Realisme]], omdat dit hom verhinder het om sy verbeelding ten volle te ontwikkel. Hy het slegs ’n realistiese houding ingeneem toe hy werklike omgewings (soos sy geboortestreek Andalusië) en geloofwaardige karakters gekies het, hoewel hy die minder aantreklike aspekte van die werklikheid verwerp het, wat juis in die smaak van die naturaliste en sommige realiste was. Sy belangrikheid lê in sy romans; die eerste hiervan is ''[[Pepita Jiménez]]'' (1874), wat grotendeels in die vorm van ’n brief geskryf is. In hierdie werk word die verhaal vertel van ’n weduwee wat met die vader van ’n seminaris ooreenkom om hom van sy valse roeping af weg te hou. Ander belangrike werke is ''Doña Luz'' (waarin kwessies rondom godsdienstige roeping behandel word) en ''Juanita la Larga''. Hierdie tweede roman vertel van die liefdesverhouding tussen don Paco, ’n vyftiger, en die hoofkarakter, wat hom deur middel van ’n eerbare huwelik wil verlos. Juan Valera was polities liberaal en [[Godsdienstige skeptisisme|skepties]] wat [[religie|godsdiens]] betref. Hy het ’n eenvoudige, maar nie vulgêre, literêre taal gebruik nie. Ná sy dood het die skrywers van die [[Generasie van '98|Generasie van 98]] diep respek vir hom betoon. Vandag beskou ’n groot deel van die kritiek hom as die beste prosaskrywer van die 19de eeu, hoewel die skeppende meerderwaardigheid van [[Benito Pérez Galdós|Galdós]] erken word. === José María de Pereda === [[Lêer:JMPereda.jpg|thumb|José María de Pereda.]] {{Hoofartikel|José María de Pereda}} José María de Pereda is in 1833 in [[Polanco (Cantabrië)|Polanco]] ([[provinsie Santander (Spanje)|provinsie Santander]], die huidige [[Cantabrië]]) gebore. Hy het uit ’n [[hidalgo (adel)|adellike]] familie gekom, baie in die buiteland gereis en was ’n [[afgevaardigde]] en [[Carlistiese]] politikus, hoewel hy hom later aan die bewerking van sy grond en aan die literatuur gewy het. Hy was bevriend met [[Galdós]], ondanks hul teenstrydige politieke ideologieë. Hy het in 1906 in sy geboortedorp gesterf. Hy het sy literêre produksie as ’n kostumbrist begin: met ’n neiging tot realisme en ’n talent vir waarneming het hy ''Escenas montañesas'' gepubliseer. Later het hy sy ideale romanformule gevind deur hierdie kostumbrisme in ’n verliefde beskouing van die landskap en die mense van die berge in te voeg, met hul passies en kenmerkende taal. In sy eerste romans van hierdie soort (''idilliese roman'') het hy gewoonlik die vrede en onkunde van hierdie landelike mense gekontrasteer met die politieke bedreigings van die moderne lewe (''Don Gonzalo de la Gonzalera'' en ''De tal palo tal astilla''). Hy het ’n tesis verdedig wat vandag deur baie min mense aanvaar sou word. Die idilliese roman eindig toe Pereda besluit het om afstand te doen van die uitdruklike verdediging van enige tesis. Tot hierdie tweede tydperk behoort verhale soos ''Sotileza'' (’n epos oor Kantabriese vissers) en ''La puchera''. Sy meesterwerk word beskou as ''Peñas arriba'' (1895), waarvan die beskrywende bucolisme en die kastisistiese aard van sy styl vandag verouderd kan voorkom. Ten spyte hiervan word José María de Pereda as ’n groot verteller beskou, met ’n groot beskrywende en epiese vermoë. === Pedro Antonio de Alarcón === [[Lêer:PedroAntonioAlarcon.jpg|thumb|Pedro Antonio de Alarcón.]] {{Hoofartikel|Pedro Antonio de Alarcón}} Pedro Antonio de Alarcón is in 1833 in [[Guadix]] ([[provinsie Granada|Granada]]) gebore. Hy was een van die belangrikste persone wat daarvoor verantwoordelik was dat realisme die destyds gewilde romantiese prosa verdring het. Hy was benewens ’n skrywer ook ’n politikus en het in sy ideologie van liberale standpunte na meer tradisionalistiese standpunte ontwikkel. Hy het as vrywilliger aan die oorlog in Marokko deelgeneem en ’n skriftelike getuienis van sy ervaring in ''Diario de un testigo de la Guerra africana'' (1859) nagelaat. Vir ’n tyd lank was hy ’n reisverhaalskrywer en het hy in sy artikels van verskeie van sy reise verslag gedoen. In sy tyd het hy veral bekend geword vir sy godsdienstige romans, waarvan ''El escándalo'' (1875) die gewildste was. In hierdie roman het hy die Jesuïete verdedig, wat baie omstrede was. Sy gewildste werk, waarvoor hy egter onthou word, is ''El sombrero de tres picos'', wat in 1874 gepubliseer is en Falla tot sy beroemde ballet sou inspireer. === Benito Pérez Galdós === {{Hoofartikel|Benito Pérez Galdós}} [[Lêer:Perez galdos.jpg|thumb|''[[Portret van Benito Pérez Galdós (1894)]]'', deur [[Joaquín Sorolla]].]] Galdós word beskou as die mees verteenwoordigende skrywer van die beweging. Hy is in [[Las Palmas de Gran Canaria]] in 1843 gebore. Hy het op 19-jarige ouderdom na [[Madrid]] verhuis, waar hy sy joernalistieke loopbaan begin het en in 1865 tot die [[Ateneo de Madrid|Ateneo]] toegetree het.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Pérez Galdós, Benito | Titel=Memorias de un desmemoriado (1915-1916)| Uitgewer=El Nadir | redakteur= | plek=Valencia | Jaar=2011 | ID=9788492890415 | bladsye= }}</ref> Hy het [[Parys]] vir die eerste keer in 1867 besoek, in die voetspore van [[Balzac]], ’n skrywer wat hy sedert sy jeug bewonder het.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Ortiz-Armengol, Pedro|skrywerskakel=Pedro Ortiz-Armengol | Titel= Vida de Galdós|Uitgewer=Crítica| plek= Barcelona| Jaar=2000| url= http://books.google.es/books/about/Vida_de_Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=M5eWKlI_hFEC |ID=8484320731}}</ref> Progressief en [[antiklerikalisme|antiklerikaal]], het hy nietemin literêre belangstelling gedeel met jong skrywers met uiteenlopende opvattings, onder wie [[Leopoldo Alas Clarín]], [[Menéndez Pelayo]] en [[José María de Pereda]]. Van [[republikanisme|republikeinse]] ideologie en praktyk het sy aanvanklike radikalisme ontwikkel tot ’n humanistiese sosialisme.<ref>{{Boekverwysing |Outeur=Gullón, Ricardo|skrywerskakel=Ricardo Gullón | Titel= Galdós, novelista moderno| Uitgewer=Taurus| plek= Madrid| Jaar=1987|url= |ID=8430620133}}</ref> Vanaf 1910 het hy sy sig begin verloor en tien jaar later, feitlik blind, gesterf. '''Die ''Nasionale episodes''''' Die ''[[Nasionale episodes]]'' is deur hul skrywer in vyf reekse beplan en gepubliseer, met altesaam 46 dele. Hulle vorm ’n ongeëwenaarde histories-literêre weergawe van die hedendaagse Spaanse geskiedenis, tussen die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]]. Onder die episodes van die eerste reeks (1873–1875) is historiese gedeeltes soos ''Trafalgar'', ''Bailén'', ''El 19 de marzo y el 2 de mayo'' en ''Juan Martín el Empecinado''. Die hoofkarakter wat die literêre verhaal dra, is [[Gabriel Araceli]], ’n kajuitseun tydens die [[Slag van Trafalgar|Slag van Trafalgar]] wat gedurende die Onafhanklikheidsoorlog grootword. Die latere reekse volg ’n soortgelyke patroon, met ’n karakter wat die verhaal dra, terwyl beslissende oomblikke in die geskiedenis van Spanje hersien word, soos in die titels ''El equipaje del rey José'', ''Los Cien mil hijos de San Luis'', ''Zumalacárregui'' (van die [[Eerste Carlistiese Oorlog|eerste Carlistiese oorlog]]), ''Prim'' of ''La de los tristes destinos'' (oor [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]). '''Romans''' In sy eerste tydperk (1867–1878) het Galdós sy onenigheid met onverdraagsaamheid en skynheiligheid met ’n mate van beslistheid uitgespreek. Dit is die geval in romans soos ''[[Doña Perfecta]]'', ''[[Gloria (roman)|Gloria]]'', ''[[La familia de León Roch]]'' en ''[[Marianela]]''. Later, tussen 1881 en 1915, met progressiewe maar meer gehumaniseerde en diepgaande tesisse, het Galdós die werke gepubliseer wat hy self "[[hedendaagse Spaanse romans]]" genoem het; die geheel daarvan is beskou as die Spaanse weergawe van [[Balzac]] se "[[menslike komedie]]". Die meeste daarvan speel af in die [[Madrid van Galdós|Madrid van die 19de eeu]] en omvat die uiteenlopende tipes van die verskillende sosiale klasse, vanuit ’n persoonlike perspektief; soos [[Joaquín Casalduero]] afsluit: "...sy bitter pessimisme wanneer hy die Spaanse werklikheid aanskou, ontbind in ironie, optimisme en goedheid wanneer hy oor ’n beter toekoms droom".<ref>{{Boekverwysing| Outeur=Casalduero, Joaquín|skrywerskakel=Joaquín Casalduero | Titel=Vida y obra de Galdós | Uitgewer=Gredos | plek=Madrid | Jaar=1951 | isbn=| bladsy= 163| url=}}</ref> In hierdie groep romans is die belangrikheid van ''[[Fortunata y Jacinta]]'' en ''[[Misericordia (roman)|Misericordia]]'' binne die konteks van die wêreldliteratuur beklemtoon.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Galdós| naam1=Benito |skrywerskakel=Benito Pérez Galdós| uitgawe=Luciano García Lorenzo | titel= Misericordia| uitgewer=Cátedra| plek= Madrid| jaar=1982| bladsye= [https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9/page/15 15]-34| url=https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9| isbn=8437603684}}</ref> '''Dramatiese werke''' Pérez Galdós het hom in die laaste vrugbare tydperk van sy literêre lewe as dramaturg gevestig. Onder sy werke staan ''La loca de la casa'', ''La hija de San Quintín'' en ''[[Electra (Galdós)|Electra]]'' uit, waarvan die première ’n mate van sosiale opskudding veroorsaak het. Sommige van sy stukke, soos ook met verskeie van sy romans gebeur het, is later vir die rolprent verwerk, soos byvoorbeeld ''[[El abuelo (film)|El Abuelo]]'', deur [[José Luis Garci]]. '''Belangrikheid van Galdós''' Die sukses en gewildheid van die ''Nasionale episodes'', baie van sy romans en ’n groot deel van sy teaterwerk het die agterdog van die land se reaksionêre klas gewek, tot so ’n mate dat hulle drie keer agtereenvolgens verhoed het dat hy die Nobelprys vir Letterkunde ontvang het,{{sfn|Ortiz-Armengol|2000|pp=480-484 y 495-499}}{{sfn|Casalduero|1951|p= 40}}{{sfn|Gullón|1987|p=33}} ondanks die steun van die meerderheid van sy tydgenootlike Spaanse kritici en skrywers. Sy invloed op die [[Generasie van '98|skrywers van 98]] is sigbaar in die analitiese en geëngageerde blik van die [[Valle-Inclán]] van ''[[Luces de bohemia]]'', die kooragtige samestelling van die romans van [[Pío Baroja]] en die besinnende houding van [[Miguel de Unamuno|Unamuno]] teenoor die skeppingsdaad in romans soos ''[[Niebla (roman)|Niebla]]''.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Fernández Montesinos, José|skrywerskakel=José Fernández Montesinos | Titel= Galdos (3 vol.)|Uitgewer=Castalia| plek=Madrid |Jaar=1980|ID=9788470391378 url=http://books.google.es/books/about/Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=oHcTowft900C}}</ref> Sedert die middel van die 20de eeu word hy binne en buite Spanje beskou as een van die belangrikste Spaanse romanskrywers, moontlik die tweede belangrikste ná Cervantes.<ref>{{Boekverwysing| Outeur=Aub, Max | Titel=Manual de historia de la literatura española | Jaar=1966 | Uitgewer=Madrid, Akal Editor | bladsy= 447 | ID= 978847339030-X}}</ref> === Emilia Pardo Bazán === {{Hoofartikel|Emilia Pardo Bazán}} Emilia Pardo Bazán is in [[La Coruña]] in 1851 gebore. '''I [[Graafskap Pardo Bazán|Gravin van Pardo Bazán]]''', (later is die benaming verander na '''[[Graafskap Torre de Cela|Gravin van Torre de Cela]]'''). Op sewentienjarige ouderdom het sy met José Quiroga y Pérez de Deza getrou en haar in [[Madrid]] gevestig. Sy was ’n vrou met ’n uitgebreide geleerdheid, het talle reise onderneem en ’n leerstoel in die Letterkunde is spesiaal vir haar aan die Universiteit van Madrid geskep, die stad waar sy in 1921 oorlede is. '''Werk''' Onder haar studies oor die hedendaagse literatuur staan ''La cuestión palpitante'' uit, en hoewel sy daarin nie die naturalistiese materialisme aanvaar nie, verdedig sy ’n realistiese houding en tree sy in die stryd teen diegene wat beweer dat die kwaad slegs in die literatuur mag verskyn om verslaan te word. Haar styl was kragtig en sy het diep in moeilike probleme en situasies gedelf. Sy het honderde kortverhale geskryf wat sy in versamelings gepubliseer het, soos die ''Cuentos de Marianela''. Haar literêre produksie is egter van groter belang in romans soos ''Un viaje de novios'', wat die verhaal vertel van ’n huwelik tussen ’n volwasse man en ’n ongeleerde en welgestelde jong vrou; of ''La tribuna'', die mees naturalistiese van haar romans, waarin sy die harde proletariese lewe in ’n tabaksfabriek beskryf. Ook van besondere belang is ''Los pazos de Ulloa'' en ''La madre Naturaleza'', met Galisiese karakters en landskappe, en ’n passievolle en soms gewelddadige verhaal. === Luis Coloma === {{Hoofartikel|Luis Coloma}} Luis Coloma ([[Jerez de la Frontera]], 19 Januarie 1851 – [[Madrid]], 1914), seun van ’n beroemde geneesheer, het op twaalfjarige ouderdom by die Voorbereidende Vlootskool van San Fernando (1863) aangesluit, maar dit later verlaat en sy graad in [[Regte]] aan die [[Universiteit van Sevilla]] behaal, hoewel hy nooit die beroep van advokaat beoefen het nie. Hy was in 1908 ’n lid van die Koninklike Akademie en is in 1914 oorlede. Hy het die literatuur beoefen met groot sukses onder lesers. Hy het twee belangrike romans geskryf: ''Pequeñeces'' en ''Boy''. In die eerste lewer hy kritiek op die hoë samelewing van Madrid in die jare voor die [[Bourbon-restourasie in Spanje|monargistiese restourasie]] (1874) onder die bewind van [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]], seun van die afgesette [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]. Later het hy slegs verhale van ’n historiese aard gepubliseer, soos ''Jeromín'', oor don [[Jan van Oostenryk]]. === Leopoldo Alas (Clarín) === {{Hoofartikel|Leopoldo Alas (Clarín)}} [[Lêer:LeopoldoAlasClarin.jpg|thumb|Leopoldo Alas "Clarín".]] Leopoldo Alas is in [[Zamora (Spanje)|Zamora]] (1852) gebore, hoewel hy hom altyd diep as ’n Asturiër beskou het. Hy het sy regstudies in [[Oviedo]] voltooi en sy doktorsgraad in [[Madrid]] behaal, waar hy sy geloof verloor het. Van toe af sou hy in ’n voortdurende geestelike stryd leef, waarvan sy werk getuig. Op drie-en-twintigjarige ouderdom het hy die skuilnaam ''Clarín'' in sy geskrifte begin gebruik. Hy was professor aan die [[Universiteit van Oviedo]] (1883) en het republikeinse idees verdedig, maar het spoedig moeg geword vir die politiek. In 1892 het ’n gewetenskrisis sy geloof herstel, hoewel hy nie die uiterstes van Katolieke ortodoksie bereik het nie. Hy is in 1901 in Oviedo oorlede. ;Werk ''Clarín'' het groot aansien as literêre kritikus geniet. Sy artikels getuig van sy uitgebreide kennis en regverdigheid van oordeel (wat hy dikwels met kwetsende sarkasme uitgespreek het). Sy artikels, wat hom ’n gevreesde gesag in die Spaanse literêre wêreld besorg het, is deur die skrywer in bundels soos ''Solos de Clarín'' en ''Paliques'' versamel. Hy het ook die kortverhaal en die kort roman beoefen; hy het meer as sewentig klein werke van hierdie genre gepubliseer. Onder die eerste kortverhale wat hy geskryf het, staan ''Pipá'' (1879) uit, wat die tragedie van ’n jong skelm uit Oviedo vertel. ''Adiós, Cordera'', ’n klassieke dramatiese idille, verdien ook vermelding. Maar hoofsaaklik word hy erken vir sy werk as romanskrywer, op grond van die twee enigste romans wat hy geskryf het: ''[[La Regenta]]'' en ''Su único hijo''. Die eerste hiervan (1885) is die belangrikste. Met duidelike invloede van ''[[Madame Bovary]]'' deur [[Gustave Flaubert|Flaubert]], bied dit Vetusta (’n metaforiese naam vir [[Oviedo]]) fisies en moreel aan as die prototipe van ’n Spaanse stad wat in tradisionalisme vasgeval het. Alas het ’n naturalistiese tegniek gebruik; maar hy het nie, soos Zola, smerige omgewings geskilder nie (die handeling van sy romans speel in burgerlike omgewings af), maar pessimisme verskyn met duidelike trekke van teerheid en ironie. In ''La Regenta'' tree die gewetens in gesprek (veral dié van sy hoofkarakter Ana Ozores, wie se karakter soortgelyk is aan dié van Emma Bovary), in hul stryd met hul plig en met die omgewing, en dit gee ’n beeld van die stad wat deur baie as beledigend beskou is. Die roman is spoedig deur die Kerk veroordeel, hoewel ''Clarín'' en die biskop met verloop van tyd ’n opregte vriendskap ontwikkel het. Vandag word ''La Regenta'' beskou as die hoogtepunt van die Spaanse Realisme, saam met ''Fortunata y Jacinta'' van Galdós. === Armando Palacio Valdés === {{Hoofartikel|Armando Palacio Valdés}} Armando Palacio Valdés ([[Entralgo]], [[Prinsdom Asturië|Asturië]], 1853 – [[Madrid]], 1938) het sy opvoeding in [[Avilés]] ontvang en sy hoërskoolopleiding in [[Oviedo]] voltooi; hy het daarna Regte in [[Madrid]] studeer. Hy het die ''Revista Europea'' geredigeer, waar hy artikels gepubliseer het wat hy later in ''Semblanzas literarias'' (1871) versamel het. Ná die dood van [[José María de Pereda]] in 1905 het hy sy pos in die [[Spaanse Koninklike Akademie]] oorgeneem. Hy was ’n goeie vriend van ''Clarín'' en het verskeie belangrike romans geskryf, soos ''Marta y María'', waarin die twee Bybelse susters na ’n hedendaagse omgewing oorgeplaas word wat valse mistisisme bestry. Die gewildste van sy werke is ''La hermana de San Sulpicio'', waarin hy die avonture vertel wat die huwelik van ’n Galisiese geneesheer en die hoofkarakter voorafgaan, ’n non sonder ’n roeping wat nie haar geloftes hernu nie. ''La aldea perdida'', ’n dramatiese verhaal van ’n dorp wat deur mynbou-uitbuiting agteruitgaan, verdien ook vermelding. === Vicente Blasco Ibáñez === {{Hoofartikel|Vicente Blasco Ibáñez}} [[Lêer:Blasco Ibañez.jpg|thumb|left|Vicente Blasco Ibáñez.]] Vicente Blasco Ibáñez is in [[Valencia]] in 1867 gebore. Hy het radikale republikeinse idees gehandhaaf, waarvoor hy in hegtenis geneem en verban is. Hy was ’n afgevaardigde in sewe parlementêre termyne. In 1909 het hy na [[Argentinië]] vertrek op soek na fortuin, maar sy poging het misluk. Hy het die Geallieerdes tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] (1914–1918) verdedig; teen hierdie agtergrond het hy ''Los cuatro jinetes del Apocalipsis'' geskryf, ’n roman wat wêreldwyd groot sukses behaal het. Hy het daarna die lewe van ’n kosmopolitiese miljoenêr gelei en baie van sy verhale is in [[Hollywood]] vir die rolprent verwerk. Hy is in 1928 in [[Menton]], aan die [[Franse Riviera|Côte d'Azur]], oorlede. Sy oorskot is in 1933 na Valencia oorgebring, waar dit triomfantelik ontvang is. Blasco het ’n enorme hoeveelheid romans voortgebring; onder hulle staan die werke wat in Valencia of sy provinsie afspeel, wat die skrywer so innig liefgehad het, uit (''Arroz y tartana'', ''La barraca'', ''Entre naranjos'', ''Cañas y barro''). Hy het sy politieke, sosiale en antireligieuse idees in ''La catedral'' en ''La bodega'' weerspieël, hoewel, soos hierbo genoem, sy roem grootliks te danke is aan ''[[Los cuatro jinetes del Apocalipsis (roman)|Los cuatro jinetes del Apocalipsis]]'', wat oor familiedramas tydens die Groot Oorlog handel. Die Blasco Ibáñez wat egter die beste deur die kritiek ontvang is, is dié van Valenciaanse inspirasie. Soms is hy as die Spaanse Zola beskou omdat hy ’n ondermynende houding, ’n voorkeur vir smerige omgewings, ’n besorgdheid oor [[biologiese oorerwing]], ensovoorts met die Franse romanskrywer deel. Hy skryf intensief en sy styl kan as grof bestempel word, hoewel dit nie aan beelde van plastiese suiwerheid ontbreek nie. Vanweë sy ouderdom kon hy tot die [[Generasie van '98]] behoort het, maar sy wêreldse gees verskil van die askese en kultuur van hierdie skrywers. == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * Karimi, Kian-Harald. ''Las formas de lo divino y la pobreza de lo cotidiano: ilusión y realidad a través de los ejemplos ‘Misericordia’ de Pérez Galdós y ‘Morsamor’ de Valera", en: Stenzel, H. (ed.): Estrategias narrativas y construcciones de una 'realidad'. Lecturas de las novelas contemporáneas de Galdós y otras novelas e la época. Las Palmas: Casa Galdós, 2002, pp. 171-201. * Lázaro Carreter, Fernando. ''Lengua castellana y literatura Segundo de Bachillerato''. Madrid: Anaya, 2003.ISBN 84-667-2158-4 * López Jiménez, Luis. ''El Naturalismo y España: Valera frente a Zola''. Madrid: Pearson Alhambra, 1977. ISBN 84-205-0355-X * Miralles García, Enrique. ''La novela española de la Restauración (1875-1885): sus formas y enunciados narrativos''. Barcelona: Puvill, 1979. ISBN 84-85202-12-0 * Miranda García, Soledad. ''Religión y clero en la gran novela española del siglo XIX''. Madrid: Pegaso, 1982. ISBN 84-85244-09-5 * [[Joan Oleza|Oleza, Joan]]. ''La novela del siglo XIX: del parto a la crisis de una ideología''. Valencia: Bello, 1976. ISBN 84-212-0039-9 * Pattison, Walter T. ''El naturalismo español: historia externa de un movimiento literario''. Madrid: Gredos, 1969. ISBN 84-249-0279-3 * Villanueva Prieto, Francisco Darío. ''Teorías del realismo literario''. [[Pozuelo de Alarcón]]: Espasa-Calpe, 1992. ISBN 84-239-1771-1 * VV.AA. ''Polémica sobre el realismo''. [[Buenos Aires]]: Tiempo Contemporáneo, 1972. {{Spaanse letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spaanse letterkunde]] 162wff3fln65vwiz7i0r36lquugujsg 2963823 2963822 2026-08-30T16:07:50Z Interlingvisto 213611 2963823 wikitext text/x-wiki Die term '''Spaanse literatuur van Realisme''' sluit werke in wat deel uitmaak van 'n literêre beweging wat deel is van [[Realisme (kunste)|Realisme]], 'n kulturele beweging wat in die middel van die 19de eeu in [[Europa]] bevorder is deur die neigings van die romantiese beweging te ondermyn. Dit is 'n stroom uit [[Frankryk]] wat omstreeks 1850 kieme ontwikkel het wat reeds in die [[Romantiek]] bestaan ​​het, veral ''costumbrismo''. Romantiese idees sou bietjie vir bietjie oplos en 'n reaksie sou begin teen "kuns ter wille van kuns" wat die onafhanklikheid of outonomie van die werk van die werklikheid verkondig het; Die blik van sommige was moeg vir die verbeeldingryke en skilderagtige, en het probeer om mense, die samelewing en hedendaagse optrede objektief waar te neem. Die doel daarvan was om 'n portret van die samelewing aan te bied. Die vernaamste voorlopers was [[Honoré de Balzac]] (1799-1850) wat met werke soos ''[[Die Menslike Komedie]]'' 'n morele en sosiale doel aan die roman afgedwing het. [[Stendhal]] (1783-1842) het eweneens die sentimentaliserende onderwerpe van romantiek en sy voorkeur vir heldhaftige en verhewe karakters aangeval deur sy romans ''Rooi en Swart'' en ''La Chartreuse de Parme'', waarin "Die roman is 'n spieël wat ons in die pad steek", 'n frase wat terloops herinner aan [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] oor komedie, waarvan hy gesê het dat "dit by elke stap 'n spieël voor ons plaas, waar ons die handelinge van die menslike lewe aanskoulik sien, hierdie doel byna uitsluitlik besef." baie gou het, by sommige skrywers, tot [[Naturalisme (toneelkuns)|Naturalisme]] gelei. Die term "realis" is vir die eerste keer in 1850 gebruik, met verwysing na die skildery van Gustave Courbet, Honoré Daumier en Jean-François Millet, maar is later uitgebrei na die res van die kunste. In die letterkunde is die roman hoofsaaklik weerspieël. Miskien is een van die redes vir die gewilde sukses van die romans te vinde in hul publikasie in die koerante van die tyd. Die redaksie het die roman in paaiemente gebruik om die publiek te dwing om daagliks die koerant te koop. Die houding van die realistiese skrywer is analities en krities, en hy bly gewoonlik afsydig van wat hy vertel. Die hoofromans van die 19de eeu was sosiaal van aard, en skrywers is as "geskiedkundiges van die hede" beskou. Daar moet egter nie vergeet word dat romantiese neigings bly voortbestaan ​​het of dat ander ontwikkel het wat teen Realisme gereageer het nie. == Historiese konteks == Gedurende die 19de eeu het [[Spanje]] een van die onstuimigste tydperke in sy geskiedenis beleef. Die eeu het begin met die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] teen [[Frankryk]] en is afgesluit met die [[Spaans-Amerikaanse Oorlog]] en die Ramp van 1898, wat die verlies van [[Kuba]] in [[Amerika]] en [[Filippyne]] in [[Asië]] beteken het. Die Bourbon-dinastie is, ná die regerings van [[Ferdinand VII van Spanje|Ferdinand VII]] (1814–1833) en [[Isabella II van Spanje|Isabella II]] (1833–1868), deur die revolusie van laasgenoemde jaar, ''[[Revolusie van 1868|La Gloriosa]]'', omvergewerp. Die [[Voorlopige Regering van 1868–1871|Voorlopige Regering]] (1869–1871) en die kort bewind van [[Amadeo I van Spanje|Amadeo van Savoye]] (1871–1873) het gevolg. Daarna het die kort tydperk van die [[Eerste Spaanse Republiek|Eerste Republiek]] (1873–1874) aangebreek, gevolg deur die staatshoofskap van [[Francisco Serrano y Domínguez|Serrano]] (1874) en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]] onder [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]] (1875–1885), seun van [[Isabella II van Spanje|Isabella II]], ná die staatsgreep van [[Arsenio Martínez-Campos Antón|Martínez Campos]]. Ná die koning se dood het sy tweede vrou, [[Maria Christina van Oostenryk|Maria Christina]], tot 1902 as regentes opgetree, die jaar waarin haar seun [[Alfonso XIII van Spanje|Alfonso XIII]] begin regeer het. == Literêre kenmerke van die Realisme == [[Lêer:Honoré Daumier 034.jpg|thumb|195px|left|''Die derdeklaswa'', deur die realistiese skilder [[Honoré Daumier]].]] In Spanje was die beste literêre produk van die tweede helfte van die 19e eeu die [[roman]], wat op sy beurt die gevolg was van die internasionale bloei van die genre in daardie tyd as uitdrukking van die opkoms van die middelklas of [[bourgeoisie]] wat deur opeenvolgende revolusies (1789, 1820, 1830, [[Revolusie van 1848|1848]]) die politieke mag verower het. Die waardes en bekommernisse van die burgerlike klas word soos in ’n spieël in die literatuur van die Realisme weerspieël: [[individualisme]], materialisme, die begeerte na sosiale opgang en waardering vir die alledaagse en onveranderlike. Die temas van die literêre Realisme is hoofsaaklik die kontras tussen tradisionele en landelike waardes en moderne en stedelike waardes, of die trek van die platteland na die stad en die sosiale en morele kontraste wat dit veroorsaak; die stryd om sosiale opgang en morele en ekonomiese sukses; en die onbevredigde posisie van die vrou wat reeds die reg op elementêre onderwys het, maar nie toegang tot die arbeidswêreld en die burgerlike onafhanklikheid en individualisme kan verkry nie (waarmee die tipiese tema van die 19de-eeuse [[owerspel]] en die feuilletonagtige en sentimentele fantasie as ’n vorm van ontvlugting, die sogenaamde [[bovarisme]], na vore kom). Daar is twee strominge binne die Realisme: die progressiewe en die konserwatiewe. Die realistiese roman van hierdie tydperk word gekenmerk deur: * '''Objektiewe beskouing van die werklikheid''' deur middel van '''direkte waarneming''' van gebruike of sielkundige karaktertrekke. Enige subjektiewe aspek, fantastiese gebeure en enige gevoel wat van die werklikheid afwyk, word uitgeskakel: "Die roman is die beeld van die lewe" (Galdós), "’n artistieke kopie van die werklikheid" (''Clarín''). * '''Verdediging van ’n tesis''': die vertellers skryf hul werke deur die werklikheid vanuit hul morele opvatting te benader (die sogenaamde [[tesisroman]]). Om dit beter uit te druk, ondersoek hulle die burgerlike individualisme deur middel van die sogenaamde '''[[Verteller #Derdepersoonsverteller|alomteenwoordige verteller]]''', en verken hulle die sielkunde van hul karakters. Die verdediging van ’n tesis hou egter die gevaar van [[manicheïsme]] in en kan die objektiwiteit van die roman in gevaar stel. * '''Temas wat na aan die leser is''': huwelikskonflikte, ontrouheid, verdediging van ideale, sosiale en ekonomiese probleme, ens., maar gefokus op die middelklas of bourgeoisie: slegs die naturalisme sal werklik nader aan die proletariaat en die laer klasse beweeg. * Die '''alledaagse en volkstaal''' verkry groot belang, aangesien dit die karakters in hul werklike omgewing plaas. Die spreektaal van die tydperk word sonder akademisme weergegee, selfs met dialektiese kenmerke, maar die prosa is wel akademies: dit is streng opgebou met lang periodes waarin ondergeskikte konstruksies volop voorkom en die sogenaamde "bladsygehalte". * ’n Oorvloed van '''gedetailleerde beskrywings''', as gevolg van die ontwikkeling van die [[fotografie]] en die "dokumentêre" beskouing van die roman onder invloed van die [[positivisme]], aangesien realistiese skrywers die omgewings, kleredrag, gespreksonderwerpe, werksaamhede, voedsel en voorkoms van hul karakters noukeurig waarneem en aanteken, met die doel om die lewe en samelewing van hul tyd tot in die fynste besonderhede vir die toekoms weer te gee. * '''Voorkeur vir burgerlike karakters''', uit die middelklas, alledaags, bekend en naby, eerder as die [[held]]e en rebelle en die eksotiese [[mite]]s van die romantiek. == Voorrealisme, Realisme en Naturalisme in Spanje == Voordat realisme as ’n algemene estetika in die Spaanse narratief aanvaar is, was daar ’n tydperk waarin dit begin sigbaar word het deur die romantiese [[kostumbrisme]], waarvan die beskrywende metode oorgeneem is, en die laaste vorme van ’n gebalanseerde en burgerlike [[neoklassisisme]], waarvan die taal en die opvoedkundige of moraliserende strewe oorgeneem is. [[Eugenio de Tapia]] (1776–1860), met die merkwaardige roman ''Los cortesanos y la revolución'' (1838–1839, 2 dele), wat te midde van die triomf van die romantiese estetika gedruk is, word deur [[Juan Ignacio Ferreras]] as "die eerste realis in tyd" beskou; eers in 1849 sou die Spaanse vertaling van ''La gaviota'' deur Cecilia Böhl de Faber, "[[Fernán Caballero]]" (1796–1877), en die verskeie romans en verhale van [[Pedro Antonio de Alarcón]] (1833–1891) verskyn. Hy sluit die drietal van hierdie fase van voorrealisme of realisme met romantiese elemente af. In [[Spanje]] het realisme vanaf 1870 (die jaar van ''[[La fontana de oro]]'' deur [[Benito Pérez Galdós]]) besonder maklik ingang gevind, aangesien daar reeds ’n voorgeskiedenis in die [[pikarese roman|pikarese romans]] en ''[[Don Quichot]]'' was. Die kritikus [[Manuel de la Revilla]] het die estetika van [[Honoré Balzac]] verdedig, wat in Frankryk deur die tydskrif ''Le Réalisme'' (1856–1857), onder redaksie van [[Louis Edmond Duranty]] en [[Jules Assezat]], voorgestaan is; in hierdie tydskrif word ’n historiese bewustheid van sosiale onreg en die industriële en wetenskaplike revolusie ontwikkel, maar die Christendom en die monargie word ook gekritiseer, faktore wat tot die verwerping daarvan gelei het.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Rosado|naam1=Miguel|titel=El realismo y Benito Pérez Galdós|url=http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|werk=Historia de la literatura hispánica|uitgewer=Spanisharts|toegangsdatum=19 de enero de 2020|argiefdatum=27 de diciembre de 2019|argiefurl=https://web.archive.org/web/20191227141633/http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|deadurl=yes}}</ref> Dit het sy grootste bloeityd in die tweede helfte van die 19de eeu bereik (Juan Valera, [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]]), hoewel dit nie die strengheid bereik het van die kanons wat deur die skool van [[Honoré Balzac]] vasgestel is nie. * By Galdós vanaf ''[[La desheredada]]'' (1881), en later by [[Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Vicente Blasco Ibáñez]], is daar duidelike naturalistiese invloede, maar sonder die wetenskaplike en eksperimentele grondslag wat [[Émile Zola]] aan sy werke wou gee. Hulle deel slegs die gees van stryd teen die konserwatiewe ideologie en, in baie gevalle, hul ondermynende gedrag; ander skrywers van hierdie tweede generasie het verkies om nie hierdie estetika te aanvaar nie, soos [[Armando Palacio Valdés]] of [[Luis Coloma]]. * Die realistiese roman weerspieël oor die algemeen streekgebonde omgewings, soos Pereda in [[Kantabrië]], Juan Valera in [[Andalusië]], ''Clarín'' in [[Prinsdom Asturië|Asturië]], ens. Benito Pérez Galdós is ’n uitsondering, aangesien hy verkies om sy werke in die stedelike ruimte van [[Madrid]] te laat afspeel. Die naturalisme in [[Spanje]] het ook sy teenstanders gehad en groot polemieke het ontstaan. Onder die teenstanders was [[Pedro Antonio de Alarcón]] en [[José María de Pereda]], wat dit selfs as «immoreel» bestempel het. Die vurigste verdedigers daarvan was [[Benito Pérez Galdós]] en [[Emilia Pardo Bazán]]. Die felste kontroversie het vanaf 1883 plaasgevind, na aanleiding van die publikasie van ''La cuestión palpitante'' deur die gravin Emilia Pardo Bazán, ’n voorstander van naturalisme met Katolieke morele waardes. Hierdie generasie bestaan uit ’n nuwe reeks skrywers. Die tydperk van die grootste oorvleueling tussen hierdie generasies het in die 1880's plaasgevind. In hierdie dekade was [[Pedro Antonio de Alarcón]], [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]], [[Juan Valera]], [[Leopoldo Alas (Clarín)|Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Armando Palacio Valdés]] gelyktydig aktief. Skrywers wat minder aandag van die kritiek ontvang het, is [[Jacinto Octavio Picón]] (1852–1923) en [[José Ortega Munilla]] (1856–1922). Die kenmerke wat hierdie groep definieer, is ’n kritiese klassebewustheid en ’n sekere aanvanklike optimisme wat later in pessimisme sou verander ná die geringe of geen vrugte van die [[Revolusie van 1868|revolusie van 1868]]. Op individuele vlak vertoon elkeen ’n eie styl of ’n tradisionele (Pereda, Palacio Valdés, Alarcón, Pardo Bazán) of progressiewe (Galdós, Clarín) neiging. Van al die skrywers in hierdie groep is Alarcón die enigste een wat sommige eienskappe vertoon wat van die romantiek geërf is, veral die meer romantiese [[kostumbrisme]]. Hierdie invloed is duidelik sigbaar in ''Cuentos amatorios'' (1881), ''Historias nacionales'' (1881) en ''Narraciones inverosímiles'' (1881). Tot die radikale naturalisme behoort reeds [[Eduardo López Bago]] (1853–1931), sy vriend [[Alejandro Sawa]] (1862–1909), [[Rafael Vega Armentero]] (1852–1893), [[Ricardo Macías Picavea]] (1847–1899), [[José María Mateu Aybar]] (1847–1929), [[José Zahonero]] (1853–1931), [[Alfonso Pérez Gómez Nieva]] (1859–1931), [[Manuel Martínez Barrionuevo]] (1857–1917) en [[Silverio Lanza]], onder vele ander. == Die Naturalisme == [[Lêer:Edouard Manet 049.jpg|thumb|Émile Zola uitgebeeld deur Manet]] {{Hoofartikel|Naturalisme}} Hierdie literêre stroming het in [[Frankryk]] ontstaan en sy belangrikste verteenwoordiger was [[Émile Zola]] (1840–1902). Dit put uit die positivistiese filosofie van [[Auguste Comte]] (1798–1857), die metodes van die fisioloog [[Claude Bernard]] (1813–1878) en verskeie van die bepalende prestasies van die moderne gees: die [[demokrasie]], die eksperimentele metodes ([[Claude Bernard]]) en die teorieë oor oorerwing ([[Charles Darwin]]). Op hierdie manier soek Zola die rede vir sosiale probleme in die omgewing, en dié van individue in biologiese oorerwing. Die [[Naturalisme (literatuur)|Naturalisme]] neem dus ’n [[materialisme|materialistiese]] en [[determinisme|deterministiese]] opvatting van mense aan; hulle is nie moreel verantwoordelik nie, want hulle is die resultaat van die omgewing wat hulle omring en van oorerwing. As die realistiese skrywer bewus is van wat gebeur, tree die naturalistiese skrywer op soos ’n ondersoekregter wat die agtergrond en oorsake ondersoek. Zola het ’n [[Sosialisme|sosialistiese]] ideologie gehad, en in sy werke kom talle karakters soos alkoholiste, kranksinniges en psigopate voor. Die teks waarin die naturalistiese teorie wat deur Zola bedink is, uiteengesit word, is ''La novela experimental'' (1880). In hierdie teks oor literêre kritiek voer hy aan dat die romanskrywer ’n waarnemer en eksperimenteerder is. Vanuit die oogpunt van die waarnemer bied die skrywer die feite aan soos hy dit waargeneem het, bepaal hy die terrein waarop die karakters sal beweeg en waarop die gebeure sal ontwikkel. Vanuit die oogpunt van die eksperimenteerder stel die romanskrywer die eksperiment in, dit wil sê, hy plaas die karakters in ’n bepaalde verhaal om daarin te toon dat die opeenvolging van gebeure dié sal wees wat deur die determinisme van die verskynsels wat bestudeer word, vereis word. In Spanje het dit, weens die teenstrydighede tussen die naturalistiese teorieë en godsdienstige oortuigings, min weerklank gevind, en het die kritiek selfs begin vra of hierdie beweging inderdaad in die streng sin van die woord bestaan het. [[Emilia Pardo Bazán]] behandel dit self in haar artikel ''La cuestión palpitante'', waarin sy haarself wel as deel van hierdie skool beskou het. Passasies van skrywers soos [[Benito Pérez Galdós]] is ook as naturalisties beskou, maar die meerderheid het dit uitdruklik verwerp. Wanneer daar oor Spaanse naturalisme gepraat word, is die grens met die realisme nie duidelik nie en, aangesien die Franse teorieë nie oorgeneem is nie, is dit nie maklik om die twee bewegings behoorlik van mekaar te onderskei nie. == Die roman: belangrikste skrywers == === Juan Valera === {{Hoofartikel|Juan Valera}} Juan Valera y Alcalá-Galiano ([[Cabra (Córdoba)|Cabra]] ([[provinsie Córdoba (Spanje)|Córdoba]]), 18 Oktober 1824 – [[Madrid]], 18 April 1905) het aan ’n [[aristokrasie|aristokratiese]] familie behoort. Hy het [[diplomaat|diplomatieke]] sendings in verskeie lande vervul en belangrike politieke ampte beklee. Hy het omstreeks vyftigjarige ouderdom sy loopbaan as romanskrywer begin. In sy laaste jare was hy die slagoffer van progressiewe blindheid. [[Lêer:Juan Valera.jpg|thumb|left|Juan Valera.]] Van die begin af was Valera gekant teen sowel die [[Romantiek]], weens die uiterstes daarvan, as die [[Literêre Realisme|Realisme]], omdat dit hom verhinder het om sy verbeelding ten volle te ontwikkel. Hy het slegs ’n realistiese houding ingeneem toe hy werklike omgewings (soos sy geboortestreek Andalusië) en geloofwaardige karakters gekies het, hoewel hy die minder aantreklike aspekte van die werklikheid verwerp het, wat juis in die smaak van die naturaliste en sommige realiste was. Sy belangrikheid lê in sy romans; die eerste hiervan is ''[[Pepita Jiménez]]'' (1874), wat grotendeels in die vorm van ’n brief geskryf is. In hierdie werk word die verhaal vertel van ’n weduwee wat met die vader van ’n seminaris ooreenkom om hom van sy valse roeping af weg te hou. Ander belangrike werke is ''Doña Luz'' (waarin kwessies rondom godsdienstige roeping behandel word) en ''Juanita la Larga''. Hierdie tweede roman vertel van die liefdesverhouding tussen don Paco, ’n vyftiger, en die hoofkarakter, wat hom deur middel van ’n eerbare huwelik wil verlos. Juan Valera was polities liberaal en [[Godsdienstige skeptisisme|skepties]] wat [[religie|godsdiens]] betref. Hy het ’n eenvoudige, maar nie vulgêre, literêre taal gebruik nie. Ná sy dood het die skrywers van die [[Generasie van '98|Generasie van 98]] diep respek vir hom betoon. Vandag beskou ’n groot deel van die kritiek hom as die beste prosaskrywer van die 19de eeu, hoewel die skeppende meerderwaardigheid van [[Benito Pérez Galdós|Galdós]] erken word. === José María de Pereda === [[Lêer:JMPereda.jpg|thumb|José María de Pereda.]] {{Hoofartikel|José María de Pereda}} José María de Pereda is in 1833 in [[Polanco (Cantabrië)|Polanco]] ([[provinsie Santander (Spanje)|provinsie Santander]], die huidige [[Cantabrië]]) gebore. Hy het uit ’n [[hidalgo (adel)|adellike]] familie gekom, baie in die buiteland gereis en was ’n [[afgevaardigde]] en [[Carlistiese]] politikus, hoewel hy hom later aan die bewerking van sy grond en aan die literatuur gewy het. Hy was bevriend met [[Galdós]], ondanks hul teenstrydige politieke ideologieë. Hy het in 1906 in sy geboortedorp gesterf. Hy het sy literêre produksie as ’n kostumbrist begin: met ’n neiging tot realisme en ’n talent vir waarneming het hy ''Escenas montañesas'' gepubliseer. Later het hy sy ideale romanformule gevind deur hierdie kostumbrisme in ’n verliefde beskouing van die landskap en die mense van die berge in te voeg, met hul passies en kenmerkende taal. In sy eerste romans van hierdie soort (''idilliese roman'') het hy gewoonlik die vrede en onkunde van hierdie landelike mense gekontrasteer met die politieke bedreigings van die moderne lewe (''Don Gonzalo de la Gonzalera'' en ''De tal palo tal astilla''). Hy het ’n tesis verdedig wat vandag deur baie min mense aanvaar sou word. Die idilliese roman eindig toe Pereda besluit het om afstand te doen van die uitdruklike verdediging van enige tesis. Tot hierdie tweede tydperk behoort verhale soos ''Sotileza'' (’n epos oor Kantabriese vissers) en ''La puchera''. Sy meesterwerk word beskou as ''Peñas arriba'' (1895), waarvan die beskrywende bucolisme en die kastisistiese aard van sy styl vandag verouderd kan voorkom. Ten spyte hiervan word José María de Pereda as ’n groot verteller beskou, met ’n groot beskrywende en epiese vermoë. === Pedro Antonio de Alarcón === [[Lêer:PedroAntonioAlarcon.jpg|thumb|Pedro Antonio de Alarcón.]] {{Hoofartikel|Pedro Antonio de Alarcón}} Pedro Antonio de Alarcón is in 1833 in [[Guadix]] ([[provinsie Granada|Granada]]) gebore. Hy was een van die belangrikste persone wat daarvoor verantwoordelik was dat realisme die destyds gewilde romantiese prosa verdring het. Hy was benewens ’n skrywer ook ’n politikus en het in sy ideologie van liberale standpunte na meer tradisionalistiese standpunte ontwikkel. Hy het as vrywilliger aan die oorlog in Marokko deelgeneem en ’n skriftelike getuienis van sy ervaring in ''Diario de un testigo de la Guerra africana'' (1859) nagelaat. Vir ’n tyd lank was hy ’n reisverhaalskrywer en het hy in sy artikels van verskeie van sy reise verslag gedoen. In sy tyd het hy veral bekend geword vir sy godsdienstige romans, waarvan ''El escándalo'' (1875) die gewildste was. In hierdie roman het hy die Jesuïete verdedig, wat baie omstrede was. Sy gewildste werk, waarvoor hy egter onthou word, is ''El sombrero de tres picos'', wat in 1874 gepubliseer is en Falla tot sy beroemde ballet sou inspireer. === Benito Pérez Galdós === {{Hoofartikel|Benito Pérez Galdós}} [[Lêer:Perez galdos.jpg|thumb|''[[Portret van Benito Pérez Galdós (1894)]]'', deur [[Joaquín Sorolla]].]] Galdós word beskou as die mees verteenwoordigende skrywer van die beweging. Hy is in [[Las Palmas de Gran Canaria]] in 1843 gebore. Hy het op 19-jarige ouderdom na [[Madrid]] verhuis, waar hy sy joernalistieke loopbaan begin het en in 1865 tot die [[Ateneo de Madrid|Ateneo]] toegetree het.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Pérez Galdós, Benito | Titel=Memorias de un desmemoriado (1915-1916)| Uitgewer=El Nadir | redakteur= | plek=Valencia | Jaar=2011 | ID=9788492890415 | bladsye= }}</ref> Hy het [[Parys]] vir die eerste keer in 1867 besoek, in die voetspore van [[Balzac]], ’n skrywer wat hy sedert sy jeug bewonder het.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Ortiz-Armengol, Pedro|skrywerskakel=Pedro Ortiz-Armengol | Titel= Vida de Galdós|Uitgewer=Crítica| plek= Barcelona| Jaar=2000| url= http://books.google.es/books/about/Vida_de_Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=M5eWKlI_hFEC |ID=8484320731}}</ref> Progressief en [[antiklerikalisme|antiklerikaal]], het hy nietemin literêre belangstelling gedeel met jong skrywers met uiteenlopende opvattings, onder wie [[Leopoldo Alas Clarín]], [[Menéndez Pelayo]] en [[José María de Pereda]]. Van [[republikanisme|republikeinse]] ideologie en praktyk het sy aanvanklike radikalisme ontwikkel tot ’n humanistiese sosialisme.<ref>{{Boekverwysing |Outeur=Gullón, Ricardo|skrywerskakel=Ricardo Gullón | Titel= Galdós, novelista moderno| Uitgewer=Taurus| plek= Madrid| Jaar=1987|url= |ID=8430620133}}</ref> Vanaf 1910 het hy sy sig begin verloor en tien jaar later, feitlik blind, gesterf. '''Die ''Nasionale episodes''''' Die ''[[Nasionale episodes]]'' is deur hul skrywer in vyf reekse beplan en gepubliseer, met altesaam 46 dele. Hulle vorm ’n ongeëwenaarde histories-literêre weergawe van die hedendaagse Spaanse geskiedenis, tussen die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]]. Onder die episodes van die eerste reeks (1873–1875) is historiese gedeeltes soos ''Trafalgar'', ''Bailén'', ''El 19 de marzo y el 2 de mayo'' en ''Juan Martín el Empecinado''. Die hoofkarakter wat die literêre verhaal dra, is [[Gabriel Araceli]], ’n kajuitseun tydens die [[Slag van Trafalgar|Slag van Trafalgar]] wat gedurende die Onafhanklikheidsoorlog grootword. Die latere reekse volg ’n soortgelyke patroon, met ’n karakter wat die verhaal dra, terwyl beslissende oomblikke in die geskiedenis van Spanje hersien word, soos in die titels ''El equipaje del rey José'', ''Los Cien mil hijos de San Luis'', ''Zumalacárregui'' (van die [[Eerste Carlistiese Oorlog|eerste Carlistiese oorlog]]), ''Prim'' of ''La de los tristes destinos'' (oor [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]). '''Romans''' In sy eerste tydperk (1867–1878) het Galdós sy onenigheid met onverdraagsaamheid en skynheiligheid met ’n mate van beslistheid uitgespreek. Dit is die geval in romans soos ''[[Doña Perfecta]]'', ''[[Gloria (roman)|Gloria]]'', ''[[La familia de León Roch]]'' en ''[[Marianela]]''. Later, tussen 1881 en 1915, met progressiewe maar meer gehumaniseerde en diepgaande tesisse, het Galdós die werke gepubliseer wat hy self "[[hedendaagse Spaanse romans]]" genoem het; die geheel daarvan is beskou as die Spaanse weergawe van [[Balzac]] se "[[menslike komedie]]". Die meeste daarvan speel af in die [[Madrid van Galdós|Madrid van die 19de eeu]] en omvat die uiteenlopende tipes van die verskillende sosiale klasse, vanuit ’n persoonlike perspektief; soos [[Joaquín Casalduero]] afsluit: "...sy bitter pessimisme wanneer hy die Spaanse werklikheid aanskou, ontbind in ironie, optimisme en goedheid wanneer hy oor ’n beter toekoms droom".<ref>{{Boekverwysing| Outeur=Casalduero, Joaquín|skrywerskakel=Joaquín Casalduero | Titel=Vida y obra de Galdós | Uitgewer=Gredos | plek=Madrid | Jaar=1951 | ID=| bladsy= 163| url=}}</ref> In hierdie groep romans is die belangrikheid van ''[[Fortunata y Jacinta]]'' en ''[[Misericordia (roman)|Misericordia]]'' binne die konteks van die wêreldliteratuur beklemtoon.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Galdós| naam1=Benito |skrywerskakel=Benito Pérez Galdós| uitgawe=Luciano García Lorenzo | titel= Misericordia| uitgewer=Cátedra| plek= Madrid| jaar=1982| bladsye= [https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9/page/15 15]-34| url=https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9| isbn=8437603684}}</ref> '''Dramatiese werke''' Pérez Galdós het hom in die laaste vrugbare tydperk van sy literêre lewe as dramaturg gevestig. Onder sy werke staan ''La loca de la casa'', ''La hija de San Quintín'' en ''[[Electra (Galdós)|Electra]]'' uit, waarvan die première ’n mate van sosiale opskudding veroorsaak het. Sommige van sy stukke, soos ook met verskeie van sy romans gebeur het, is later vir die rolprent verwerk, soos byvoorbeeld ''[[El abuelo (film)|El Abuelo]]'', deur [[José Luis Garci]]. '''Belangrikheid van Galdós''' Die sukses en gewildheid van die ''Nasionale episodes'', baie van sy romans en ’n groot deel van sy teaterwerk het die agterdog van die land se reaksionêre klas gewek, tot so ’n mate dat hulle drie keer agtereenvolgens verhoed het dat hy die Nobelprys vir Letterkunde ontvang het,{{sfn|Ortiz-Armengol|2000|pp=480-484 y 495-499}}{{sfn|Casalduero|1951|p= 40}}{{sfn|Gullón|1987|p=33}} ondanks die steun van die meerderheid van sy tydgenootlike Spaanse kritici en skrywers. Sy invloed op die [[Generasie van '98|skrywers van 98]] is sigbaar in die analitiese en geëngageerde blik van die [[Valle-Inclán]] van ''[[Luces de bohemia]]'', die kooragtige samestelling van die romans van [[Pío Baroja]] en die besinnende houding van [[Miguel de Unamuno|Unamuno]] teenoor die skeppingsdaad in romans soos ''[[Niebla (roman)|Niebla]]''.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Fernández Montesinos, José|skrywerskakel=José Fernández Montesinos | Titel= Galdos (3 vol.)|Uitgewer=Castalia| plek=Madrid |Jaar=1980|ID=9788470391378 url=http://books.google.es/books/about/Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=oHcTowft900C}}</ref> Sedert die middel van die 20de eeu word hy binne en buite Spanje beskou as een van die belangrikste Spaanse romanskrywers, moontlik die tweede belangrikste ná Cervantes.<ref>{{Boekverwysing| Outeur=Aub, Max | Titel=Manual de historia de la literatura española | Jaar=1966 | Uitgewer=Madrid, Akal Editor | bladsy= 447 | ID= 978847339030-X}}</ref> === Emilia Pardo Bazán === {{Hoofartikel|Emilia Pardo Bazán}} Emilia Pardo Bazán is in [[La Coruña]] in 1851 gebore. '''I [[Graafskap Pardo Bazán|Gravin van Pardo Bazán]]''', (later is die benaming verander na '''[[Graafskap Torre de Cela|Gravin van Torre de Cela]]'''). Op sewentienjarige ouderdom het sy met José Quiroga y Pérez de Deza getrou en haar in [[Madrid]] gevestig. Sy was ’n vrou met ’n uitgebreide geleerdheid, het talle reise onderneem en ’n leerstoel in die Letterkunde is spesiaal vir haar aan die Universiteit van Madrid geskep, die stad waar sy in 1921 oorlede is. '''Werk''' Onder haar studies oor die hedendaagse literatuur staan ''La cuestión palpitante'' uit, en hoewel sy daarin nie die naturalistiese materialisme aanvaar nie, verdedig sy ’n realistiese houding en tree sy in die stryd teen diegene wat beweer dat die kwaad slegs in die literatuur mag verskyn om verslaan te word. Haar styl was kragtig en sy het diep in moeilike probleme en situasies gedelf. Sy het honderde kortverhale geskryf wat sy in versamelings gepubliseer het, soos die ''Cuentos de Marianela''. Haar literêre produksie is egter van groter belang in romans soos ''Un viaje de novios'', wat die verhaal vertel van ’n huwelik tussen ’n volwasse man en ’n ongeleerde en welgestelde jong vrou; of ''La tribuna'', die mees naturalistiese van haar romans, waarin sy die harde proletariese lewe in ’n tabaksfabriek beskryf. Ook van besondere belang is ''Los pazos de Ulloa'' en ''La madre Naturaleza'', met Galisiese karakters en landskappe, en ’n passievolle en soms gewelddadige verhaal. === Luis Coloma === {{Hoofartikel|Luis Coloma}} Luis Coloma ([[Jerez de la Frontera]], 19 Januarie 1851 – [[Madrid]], 1914), seun van ’n beroemde geneesheer, het op twaalfjarige ouderdom by die Voorbereidende Vlootskool van San Fernando (1863) aangesluit, maar dit later verlaat en sy graad in [[Regte]] aan die [[Universiteit van Sevilla]] behaal, hoewel hy nooit die beroep van advokaat beoefen het nie. Hy was in 1908 ’n lid van die Koninklike Akademie en is in 1914 oorlede. Hy het die literatuur beoefen met groot sukses onder lesers. Hy het twee belangrike romans geskryf: ''Pequeñeces'' en ''Boy''. In die eerste lewer hy kritiek op die hoë samelewing van Madrid in die jare voor die [[Bourbon-restourasie in Spanje|monargistiese restourasie]] (1874) onder die bewind van [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]], seun van die afgesette [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]. Later het hy slegs verhale van ’n historiese aard gepubliseer, soos ''Jeromín'', oor don [[Jan van Oostenryk]]. === Leopoldo Alas (Clarín) === {{Hoofartikel|Leopoldo Alas (Clarín)}} [[Lêer:LeopoldoAlasClarin.jpg|thumb|Leopoldo Alas "Clarín".]] Leopoldo Alas is in [[Zamora (Spanje)|Zamora]] (1852) gebore, hoewel hy hom altyd diep as ’n Asturiër beskou het. Hy het sy regstudies in [[Oviedo]] voltooi en sy doktorsgraad in [[Madrid]] behaal, waar hy sy geloof verloor het. Van toe af sou hy in ’n voortdurende geestelike stryd leef, waarvan sy werk getuig. Op drie-en-twintigjarige ouderdom het hy die skuilnaam ''Clarín'' in sy geskrifte begin gebruik. Hy was professor aan die [[Universiteit van Oviedo]] (1883) en het republikeinse idees verdedig, maar het spoedig moeg geword vir die politiek. In 1892 het ’n gewetenskrisis sy geloof herstel, hoewel hy nie die uiterstes van Katolieke ortodoksie bereik het nie. Hy is in 1901 in Oviedo oorlede. ;Werk ''Clarín'' het groot aansien as literêre kritikus geniet. Sy artikels getuig van sy uitgebreide kennis en regverdigheid van oordeel (wat hy dikwels met kwetsende sarkasme uitgespreek het). Sy artikels, wat hom ’n gevreesde gesag in die Spaanse literêre wêreld besorg het, is deur die skrywer in bundels soos ''Solos de Clarín'' en ''Paliques'' versamel. Hy het ook die kortverhaal en die kort roman beoefen; hy het meer as sewentig klein werke van hierdie genre gepubliseer. Onder die eerste kortverhale wat hy geskryf het, staan ''Pipá'' (1879) uit, wat die tragedie van ’n jong skelm uit Oviedo vertel. ''Adiós, Cordera'', ’n klassieke dramatiese idille, verdien ook vermelding. Maar hoofsaaklik word hy erken vir sy werk as romanskrywer, op grond van die twee enigste romans wat hy geskryf het: ''[[La Regenta]]'' en ''Su único hijo''. Die eerste hiervan (1885) is die belangrikste. Met duidelike invloede van ''[[Madame Bovary]]'' deur [[Gustave Flaubert|Flaubert]], bied dit Vetusta (’n metaforiese naam vir [[Oviedo]]) fisies en moreel aan as die prototipe van ’n Spaanse stad wat in tradisionalisme vasgeval het. Alas het ’n naturalistiese tegniek gebruik; maar hy het nie, soos Zola, smerige omgewings geskilder nie (die handeling van sy romans speel in burgerlike omgewings af), maar pessimisme verskyn met duidelike trekke van teerheid en ironie. In ''La Regenta'' tree die gewetens in gesprek (veral dié van sy hoofkarakter Ana Ozores, wie se karakter soortgelyk is aan dié van Emma Bovary), in hul stryd met hul plig en met die omgewing, en dit gee ’n beeld van die stad wat deur baie as beledigend beskou is. Die roman is spoedig deur die Kerk veroordeel, hoewel ''Clarín'' en die biskop met verloop van tyd ’n opregte vriendskap ontwikkel het. Vandag word ''La Regenta'' beskou as die hoogtepunt van die Spaanse Realisme, saam met ''Fortunata y Jacinta'' van Galdós. === Armando Palacio Valdés === {{Hoofartikel|Armando Palacio Valdés}} Armando Palacio Valdés ([[Entralgo]], [[Prinsdom Asturië|Asturië]], 1853 – [[Madrid]], 1938) het sy opvoeding in [[Avilés]] ontvang en sy hoërskoolopleiding in [[Oviedo]] voltooi; hy het daarna Regte in [[Madrid]] studeer. Hy het die ''Revista Europea'' geredigeer, waar hy artikels gepubliseer het wat hy later in ''Semblanzas literarias'' (1871) versamel het. Ná die dood van [[José María de Pereda]] in 1905 het hy sy pos in die [[Spaanse Koninklike Akademie]] oorgeneem. Hy was ’n goeie vriend van ''Clarín'' en het verskeie belangrike romans geskryf, soos ''Marta y María'', waarin die twee Bybelse susters na ’n hedendaagse omgewing oorgeplaas word wat valse mistisisme bestry. Die gewildste van sy werke is ''La hermana de San Sulpicio'', waarin hy die avonture vertel wat die huwelik van ’n Galisiese geneesheer en die hoofkarakter voorafgaan, ’n non sonder ’n roeping wat nie haar geloftes hernu nie. ''La aldea perdida'', ’n dramatiese verhaal van ’n dorp wat deur mynbou-uitbuiting agteruitgaan, verdien ook vermelding. === Vicente Blasco Ibáñez === {{Hoofartikel|Vicente Blasco Ibáñez}} [[Lêer:Blasco Ibañez.jpg|thumb|left|Vicente Blasco Ibáñez.]] Vicente Blasco Ibáñez is in [[Valencia]] in 1867 gebore. Hy het radikale republikeinse idees gehandhaaf, waarvoor hy in hegtenis geneem en verban is. Hy was ’n afgevaardigde in sewe parlementêre termyne. In 1909 het hy na [[Argentinië]] vertrek op soek na fortuin, maar sy poging het misluk. Hy het die Geallieerdes tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] (1914–1918) verdedig; teen hierdie agtergrond het hy ''Los cuatro jinetes del Apocalipsis'' geskryf, ’n roman wat wêreldwyd groot sukses behaal het. Hy het daarna die lewe van ’n kosmopolitiese miljoenêr gelei en baie van sy verhale is in [[Hollywood]] vir die rolprent verwerk. Hy is in 1928 in [[Menton]], aan die [[Franse Riviera|Côte d'Azur]], oorlede. Sy oorskot is in 1933 na Valencia oorgebring, waar dit triomfantelik ontvang is. Blasco het ’n enorme hoeveelheid romans voortgebring; onder hulle staan die werke wat in Valencia of sy provinsie afspeel, wat die skrywer so innig liefgehad het, uit (''Arroz y tartana'', ''La barraca'', ''Entre naranjos'', ''Cañas y barro''). Hy het sy politieke, sosiale en antireligieuse idees in ''La catedral'' en ''La bodega'' weerspieël, hoewel, soos hierbo genoem, sy roem grootliks te danke is aan ''[[Los cuatro jinetes del Apocalipsis (roman)|Los cuatro jinetes del Apocalipsis]]'', wat oor familiedramas tydens die Groot Oorlog handel. Die Blasco Ibáñez wat egter die beste deur die kritiek ontvang is, is dié van Valenciaanse inspirasie. Soms is hy as die Spaanse Zola beskou omdat hy ’n ondermynende houding, ’n voorkeur vir smerige omgewings, ’n besorgdheid oor [[biologiese oorerwing]], ensovoorts met die Franse romanskrywer deel. Hy skryf intensief en sy styl kan as grof bestempel word, hoewel dit nie aan beelde van plastiese suiwerheid ontbreek nie. Vanweë sy ouderdom kon hy tot die [[Generasie van '98]] behoort het, maar sy wêreldse gees verskil van die askese en kultuur van hierdie skrywers. == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * Karimi, Kian-Harald. ''Las formas de lo divino y la pobreza de lo cotidiano: ilusión y realidad a través de los ejemplos ‘Misericordia’ de Pérez Galdós y ‘Morsamor’ de Valera", en: Stenzel, H. (ed.): Estrategias narrativas y construcciones de una 'realidad'. Lecturas de las novelas contemporáneas de Galdós y otras novelas e la época. Las Palmas: Casa Galdós, 2002, pp. 171-201. * Lázaro Carreter, Fernando. ''Lengua castellana y literatura Segundo de Bachillerato''. Madrid: Anaya, 2003.ISBN 84-667-2158-4 * López Jiménez, Luis. ''El Naturalismo y España: Valera frente a Zola''. Madrid: Pearson Alhambra, 1977. ISBN 84-205-0355-X * Miralles García, Enrique. ''La novela española de la Restauración (1875-1885): sus formas y enunciados narrativos''. Barcelona: Puvill, 1979. ISBN 84-85202-12-0 * Miranda García, Soledad. ''Religión y clero en la gran novela española del siglo XIX''. Madrid: Pegaso, 1982. ISBN 84-85244-09-5 * [[Joan Oleza|Oleza, Joan]]. ''La novela del siglo XIX: del parto a la crisis de una ideología''. Valencia: Bello, 1976. ISBN 84-212-0039-9 * Pattison, Walter T. ''El naturalismo español: historia externa de un movimiento literario''. Madrid: Gredos, 1969. ISBN 84-249-0279-3 * Villanueva Prieto, Francisco Darío. ''Teorías del realismo literario''. [[Pozuelo de Alarcón]]: Espasa-Calpe, 1992. ISBN 84-239-1771-1 * VV.AA. ''Polémica sobre el realismo''. [[Buenos Aires]]: Tiempo Contemporáneo, 1972. {{Spaanse letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spaanse letterkunde]] p3g6ea8gib0cck9oog9ol49lwhkupg6 2963876 2963823 2026-08-30T19:21:04Z Sobaka 328 /* Bronnelys */ 2963876 wikitext text/x-wiki Die term '''Spaanse literatuur van Realisme''' sluit werke in wat deel uitmaak van 'n literêre beweging wat deel is van [[Realisme (kunste)|Realisme]], 'n kulturele beweging wat in die middel van die 19de eeu in [[Europa]] bevorder is deur die neigings van die romantiese beweging te ondermyn. Dit is 'n stroom uit [[Frankryk]] wat omstreeks 1850 kieme ontwikkel het wat reeds in die [[Romantiek]] bestaan ​​het, veral ''costumbrismo''. Romantiese idees sou bietjie vir bietjie oplos en 'n reaksie sou begin teen "kuns ter wille van kuns" wat die onafhanklikheid of outonomie van die werk van die werklikheid verkondig het; Die blik van sommige was moeg vir die verbeeldingryke en skilderagtige, en het probeer om mense, die samelewing en hedendaagse optrede objektief waar te neem. Die doel daarvan was om 'n portret van die samelewing aan te bied. Die vernaamste voorlopers was [[Honoré de Balzac]] (1799-1850) wat met werke soos ''[[Die Menslike Komedie]]'' 'n morele en sosiale doel aan die roman afgedwing het. [[Stendhal]] (1783-1842) het eweneens die sentimentaliserende onderwerpe van romantiek en sy voorkeur vir heldhaftige en verhewe karakters aangeval deur sy romans ''Rooi en Swart'' en ''La Chartreuse de Parme'', waarin "Die roman is 'n spieël wat ons in die pad steek", 'n frase wat terloops herinner aan [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] oor komedie, waarvan hy gesê het dat "dit by elke stap 'n spieël voor ons plaas, waar ons die handelinge van die menslike lewe aanskoulik sien, hierdie doel byna uitsluitlik besef." baie gou het, by sommige skrywers, tot [[Naturalisme (toneelkuns)|Naturalisme]] gelei. Die term "realis" is vir die eerste keer in 1850 gebruik, met verwysing na die skildery van Gustave Courbet, Honoré Daumier en Jean-François Millet, maar is later uitgebrei na die res van die kunste. In die letterkunde is die roman hoofsaaklik weerspieël. Miskien is een van die redes vir die gewilde sukses van die romans te vinde in hul publikasie in die koerante van die tyd. Die redaksie het die roman in paaiemente gebruik om die publiek te dwing om daagliks die koerant te koop. Die houding van die realistiese skrywer is analities en krities, en hy bly gewoonlik afsydig van wat hy vertel. Die hoofromans van die 19de eeu was sosiaal van aard, en skrywers is as "geskiedkundiges van die hede" beskou. Daar moet egter nie vergeet word dat romantiese neigings bly voortbestaan ​​het of dat ander ontwikkel het wat teen Realisme gereageer het nie. == Historiese konteks == Gedurende die 19de eeu het [[Spanje]] een van die onstuimigste tydperke in sy geskiedenis beleef. Die eeu het begin met die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] teen [[Frankryk]] en is afgesluit met die [[Spaans-Amerikaanse Oorlog]] en die Ramp van 1898, wat die verlies van [[Kuba]] in [[Amerika]] en [[Filippyne]] in [[Asië]] beteken het. Die Bourbon-dinastie is, ná die regerings van [[Ferdinand VII van Spanje|Ferdinand VII]] (1814–1833) en [[Isabella II van Spanje|Isabella II]] (1833–1868), deur die revolusie van laasgenoemde jaar, ''[[Revolusie van 1868|La Gloriosa]]'', omvergewerp. Die [[Voorlopige Regering van 1868–1871|Voorlopige Regering]] (1869–1871) en die kort bewind van [[Amadeo I van Spanje|Amadeo van Savoye]] (1871–1873) het gevolg. Daarna het die kort tydperk van die [[Eerste Spaanse Republiek|Eerste Republiek]] (1873–1874) aangebreek, gevolg deur die staatshoofskap van [[Francisco Serrano y Domínguez|Serrano]] (1874) en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]] onder [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]] (1875–1885), seun van [[Isabella II van Spanje|Isabella II]], ná die staatsgreep van [[Arsenio Martínez-Campos Antón|Martínez Campos]]. Ná die koning se dood het sy tweede vrou, [[Maria Christina van Oostenryk|Maria Christina]], tot 1902 as regentes opgetree, die jaar waarin haar seun [[Alfonso XIII van Spanje|Alfonso XIII]] begin regeer het. == Literêre kenmerke van die Realisme == [[Lêer:Honoré Daumier 034.jpg|thumb|195px|left|''Die derdeklaswa'', deur die realistiese skilder [[Honoré Daumier]].]] In Spanje was die beste literêre produk van die tweede helfte van die 19e eeu die [[roman]], wat op sy beurt die gevolg was van die internasionale bloei van die genre in daardie tyd as uitdrukking van die opkoms van die middelklas of [[bourgeoisie]] wat deur opeenvolgende revolusies (1789, 1820, 1830, [[Revolusie van 1848|1848]]) die politieke mag verower het. Die waardes en bekommernisse van die burgerlike klas word soos in ’n spieël in die literatuur van die Realisme weerspieël: [[individualisme]], materialisme, die begeerte na sosiale opgang en waardering vir die alledaagse en onveranderlike. Die temas van die literêre Realisme is hoofsaaklik die kontras tussen tradisionele en landelike waardes en moderne en stedelike waardes, of die trek van die platteland na die stad en die sosiale en morele kontraste wat dit veroorsaak; die stryd om sosiale opgang en morele en ekonomiese sukses; en die onbevredigde posisie van die vrou wat reeds die reg op elementêre onderwys het, maar nie toegang tot die arbeidswêreld en die burgerlike onafhanklikheid en individualisme kan verkry nie (waarmee die tipiese tema van die 19de-eeuse [[owerspel]] en die feuilletonagtige en sentimentele fantasie as ’n vorm van ontvlugting, die sogenaamde [[bovarisme]], na vore kom). Daar is twee strominge binne die Realisme: die progressiewe en die konserwatiewe. Die realistiese roman van hierdie tydperk word gekenmerk deur: * '''Objektiewe beskouing van die werklikheid''' deur middel van '''direkte waarneming''' van gebruike of sielkundige karaktertrekke. Enige subjektiewe aspek, fantastiese gebeure en enige gevoel wat van die werklikheid afwyk, word uitgeskakel: "Die roman is die beeld van die lewe" (Galdós), "’n artistieke kopie van die werklikheid" (''Clarín''). * '''Verdediging van ’n tesis''': die vertellers skryf hul werke deur die werklikheid vanuit hul morele opvatting te benader (die sogenaamde [[tesisroman]]). Om dit beter uit te druk, ondersoek hulle die burgerlike individualisme deur middel van die sogenaamde '''[[Verteller #Derdepersoonsverteller|alomteenwoordige verteller]]''', en verken hulle die sielkunde van hul karakters. Die verdediging van ’n tesis hou egter die gevaar van [[manicheïsme]] in en kan die objektiwiteit van die roman in gevaar stel. * '''Temas wat na aan die leser is''': huwelikskonflikte, ontrouheid, verdediging van ideale, sosiale en ekonomiese probleme, ens., maar gefokus op die middelklas of bourgeoisie: slegs die naturalisme sal werklik nader aan die proletariaat en die laer klasse beweeg. * Die '''alledaagse en volkstaal''' verkry groot belang, aangesien dit die karakters in hul werklike omgewing plaas. Die spreektaal van die tydperk word sonder akademisme weergegee, selfs met dialektiese kenmerke, maar die prosa is wel akademies: dit is streng opgebou met lang periodes waarin ondergeskikte konstruksies volop voorkom en die sogenaamde "bladsygehalte". * ’n Oorvloed van '''gedetailleerde beskrywings''', as gevolg van die ontwikkeling van die [[fotografie]] en die "dokumentêre" beskouing van die roman onder invloed van die [[positivisme]], aangesien realistiese skrywers die omgewings, kleredrag, gespreksonderwerpe, werksaamhede, voedsel en voorkoms van hul karakters noukeurig waarneem en aanteken, met die doel om die lewe en samelewing van hul tyd tot in die fynste besonderhede vir die toekoms weer te gee. * '''Voorkeur vir burgerlike karakters''', uit die middelklas, alledaags, bekend en naby, eerder as die [[held]]e en rebelle en die eksotiese [[mite]]s van die romantiek. == Voorrealisme, Realisme en Naturalisme in Spanje == Voordat realisme as ’n algemene estetika in die Spaanse narratief aanvaar is, was daar ’n tydperk waarin dit begin sigbaar word het deur die romantiese [[kostumbrisme]], waarvan die beskrywende metode oorgeneem is, en die laaste vorme van ’n gebalanseerde en burgerlike [[neoklassisisme]], waarvan die taal en die opvoedkundige of moraliserende strewe oorgeneem is. [[Eugenio de Tapia]] (1776–1860), met die merkwaardige roman ''Los cortesanos y la revolución'' (1838–1839, 2 dele), wat te midde van die triomf van die romantiese estetika gedruk is, word deur [[Juan Ignacio Ferreras]] as "die eerste realis in tyd" beskou; eers in 1849 sou die Spaanse vertaling van ''La gaviota'' deur Cecilia Böhl de Faber, "[[Fernán Caballero]]" (1796–1877), en die verskeie romans en verhale van [[Pedro Antonio de Alarcón]] (1833–1891) verskyn. Hy sluit die drietal van hierdie fase van voorrealisme of realisme met romantiese elemente af. In [[Spanje]] het realisme vanaf 1870 (die jaar van ''[[La fontana de oro]]'' deur [[Benito Pérez Galdós]]) besonder maklik ingang gevind, aangesien daar reeds ’n voorgeskiedenis in die [[pikarese roman|pikarese romans]] en ''[[Don Quichot]]'' was. Die kritikus [[Manuel de la Revilla]] het die estetika van [[Honoré Balzac]] verdedig, wat in Frankryk deur die tydskrif ''Le Réalisme'' (1856–1857), onder redaksie van [[Louis Edmond Duranty]] en [[Jules Assezat]], voorgestaan is; in hierdie tydskrif word ’n historiese bewustheid van sosiale onreg en die industriële en wetenskaplike revolusie ontwikkel, maar die Christendom en die monargie word ook gekritiseer, faktore wat tot die verwerping daarvan gelei het.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Rosado|naam1=Miguel|titel=El realismo y Benito Pérez Galdós|url=http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|werk=Historia de la literatura hispánica|uitgewer=Spanisharts|toegangsdatum=19 de enero de 2020|argiefdatum=27 de diciembre de 2019|argiefurl=https://web.archive.org/web/20191227141633/http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|deadurl=yes}}</ref> Dit het sy grootste bloeityd in die tweede helfte van die 19de eeu bereik (Juan Valera, [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]]), hoewel dit nie die strengheid bereik het van die kanons wat deur die skool van [[Honoré Balzac]] vasgestel is nie. * By Galdós vanaf ''[[La desheredada]]'' (1881), en later by [[Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Vicente Blasco Ibáñez]], is daar duidelike naturalistiese invloede, maar sonder die wetenskaplike en eksperimentele grondslag wat [[Émile Zola]] aan sy werke wou gee. Hulle deel slegs die gees van stryd teen die konserwatiewe ideologie en, in baie gevalle, hul ondermynende gedrag; ander skrywers van hierdie tweede generasie het verkies om nie hierdie estetika te aanvaar nie, soos [[Armando Palacio Valdés]] of [[Luis Coloma]]. * Die realistiese roman weerspieël oor die algemeen streekgebonde omgewings, soos Pereda in [[Kantabrië]], Juan Valera in [[Andalusië]], ''Clarín'' in [[Prinsdom Asturië|Asturië]], ens. Benito Pérez Galdós is ’n uitsondering, aangesien hy verkies om sy werke in die stedelike ruimte van [[Madrid]] te laat afspeel. Die naturalisme in [[Spanje]] het ook sy teenstanders gehad en groot polemieke het ontstaan. Onder die teenstanders was [[Pedro Antonio de Alarcón]] en [[José María de Pereda]], wat dit selfs as «immoreel» bestempel het. Die vurigste verdedigers daarvan was [[Benito Pérez Galdós]] en [[Emilia Pardo Bazán]]. Die felste kontroversie het vanaf 1883 plaasgevind, na aanleiding van die publikasie van ''La cuestión palpitante'' deur die gravin Emilia Pardo Bazán, ’n voorstander van naturalisme met Katolieke morele waardes. Hierdie generasie bestaan uit ’n nuwe reeks skrywers. Die tydperk van die grootste oorvleueling tussen hierdie generasies het in die 1880's plaasgevind. In hierdie dekade was [[Pedro Antonio de Alarcón]], [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]], [[Juan Valera]], [[Leopoldo Alas (Clarín)|Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Armando Palacio Valdés]] gelyktydig aktief. Skrywers wat minder aandag van die kritiek ontvang het, is [[Jacinto Octavio Picón]] (1852–1923) en [[José Ortega Munilla]] (1856–1922). Die kenmerke wat hierdie groep definieer, is ’n kritiese klassebewustheid en ’n sekere aanvanklike optimisme wat later in pessimisme sou verander ná die geringe of geen vrugte van die [[Revolusie van 1868|revolusie van 1868]]. Op individuele vlak vertoon elkeen ’n eie styl of ’n tradisionele (Pereda, Palacio Valdés, Alarcón, Pardo Bazán) of progressiewe (Galdós, Clarín) neiging. Van al die skrywers in hierdie groep is Alarcón die enigste een wat sommige eienskappe vertoon wat van die romantiek geërf is, veral die meer romantiese [[kostumbrisme]]. Hierdie invloed is duidelik sigbaar in ''Cuentos amatorios'' (1881), ''Historias nacionales'' (1881) en ''Narraciones inverosímiles'' (1881). Tot die radikale naturalisme behoort reeds [[Eduardo López Bago]] (1853–1931), sy vriend [[Alejandro Sawa]] (1862–1909), [[Rafael Vega Armentero]] (1852–1893), [[Ricardo Macías Picavea]] (1847–1899), [[José María Mateu Aybar]] (1847–1929), [[José Zahonero]] (1853–1931), [[Alfonso Pérez Gómez Nieva]] (1859–1931), [[Manuel Martínez Barrionuevo]] (1857–1917) en [[Silverio Lanza]], onder vele ander. == Die Naturalisme == [[Lêer:Edouard Manet 049.jpg|thumb|Émile Zola uitgebeeld deur Manet]] {{Hoofartikel|Naturalisme}} Hierdie literêre stroming het in [[Frankryk]] ontstaan en sy belangrikste verteenwoordiger was [[Émile Zola]] (1840–1902). Dit put uit die positivistiese filosofie van [[Auguste Comte]] (1798–1857), die metodes van die fisioloog [[Claude Bernard]] (1813–1878) en verskeie van die bepalende prestasies van die moderne gees: die [[demokrasie]], die eksperimentele metodes ([[Claude Bernard]]) en die teorieë oor oorerwing ([[Charles Darwin]]). Op hierdie manier soek Zola die rede vir sosiale probleme in die omgewing, en dié van individue in biologiese oorerwing. Die [[Naturalisme (literatuur)|Naturalisme]] neem dus ’n [[materialisme|materialistiese]] en [[determinisme|deterministiese]] opvatting van mense aan; hulle is nie moreel verantwoordelik nie, want hulle is die resultaat van die omgewing wat hulle omring en van oorerwing. As die realistiese skrywer bewus is van wat gebeur, tree die naturalistiese skrywer op soos ’n ondersoekregter wat die agtergrond en oorsake ondersoek. Zola het ’n [[Sosialisme|sosialistiese]] ideologie gehad, en in sy werke kom talle karakters soos alkoholiste, kranksinniges en psigopate voor. Die teks waarin die naturalistiese teorie wat deur Zola bedink is, uiteengesit word, is ''La novela experimental'' (1880). In hierdie teks oor literêre kritiek voer hy aan dat die romanskrywer ’n waarnemer en eksperimenteerder is. Vanuit die oogpunt van die waarnemer bied die skrywer die feite aan soos hy dit waargeneem het, bepaal hy die terrein waarop die karakters sal beweeg en waarop die gebeure sal ontwikkel. Vanuit die oogpunt van die eksperimenteerder stel die romanskrywer die eksperiment in, dit wil sê, hy plaas die karakters in ’n bepaalde verhaal om daarin te toon dat die opeenvolging van gebeure dié sal wees wat deur die determinisme van die verskynsels wat bestudeer word, vereis word. In Spanje het dit, weens die teenstrydighede tussen die naturalistiese teorieë en godsdienstige oortuigings, min weerklank gevind, en het die kritiek selfs begin vra of hierdie beweging inderdaad in die streng sin van die woord bestaan het. [[Emilia Pardo Bazán]] behandel dit self in haar artikel ''La cuestión palpitante'', waarin sy haarself wel as deel van hierdie skool beskou het. Passasies van skrywers soos [[Benito Pérez Galdós]] is ook as naturalisties beskou, maar die meerderheid het dit uitdruklik verwerp. Wanneer daar oor Spaanse naturalisme gepraat word, is die grens met die realisme nie duidelik nie en, aangesien die Franse teorieë nie oorgeneem is nie, is dit nie maklik om die twee bewegings behoorlik van mekaar te onderskei nie. == Die roman: belangrikste skrywers == === Juan Valera === {{Hoofartikel|Juan Valera}} Juan Valera y Alcalá-Galiano ([[Cabra (Córdoba)|Cabra]] ([[provinsie Córdoba (Spanje)|Córdoba]]), 18 Oktober 1824 – [[Madrid]], 18 April 1905) het aan ’n [[aristokrasie|aristokratiese]] familie behoort. Hy het [[diplomaat|diplomatieke]] sendings in verskeie lande vervul en belangrike politieke ampte beklee. Hy het omstreeks vyftigjarige ouderdom sy loopbaan as romanskrywer begin. In sy laaste jare was hy die slagoffer van progressiewe blindheid. [[Lêer:Juan Valera.jpg|thumb|left|Juan Valera.]] Van die begin af was Valera gekant teen sowel die [[Romantiek]], weens die uiterstes daarvan, as die [[Literêre Realisme|Realisme]], omdat dit hom verhinder het om sy verbeelding ten volle te ontwikkel. Hy het slegs ’n realistiese houding ingeneem toe hy werklike omgewings (soos sy geboortestreek Andalusië) en geloofwaardige karakters gekies het, hoewel hy die minder aantreklike aspekte van die werklikheid verwerp het, wat juis in die smaak van die naturaliste en sommige realiste was. Sy belangrikheid lê in sy romans; die eerste hiervan is ''[[Pepita Jiménez]]'' (1874), wat grotendeels in die vorm van ’n brief geskryf is. In hierdie werk word die verhaal vertel van ’n weduwee wat met die vader van ’n seminaris ooreenkom om hom van sy valse roeping af weg te hou. Ander belangrike werke is ''Doña Luz'' (waarin kwessies rondom godsdienstige roeping behandel word) en ''Juanita la Larga''. Hierdie tweede roman vertel van die liefdesverhouding tussen don Paco, ’n vyftiger, en die hoofkarakter, wat hom deur middel van ’n eerbare huwelik wil verlos. Juan Valera was polities liberaal en [[Godsdienstige skeptisisme|skepties]] wat [[religie|godsdiens]] betref. Hy het ’n eenvoudige, maar nie vulgêre, literêre taal gebruik nie. Ná sy dood het die skrywers van die [[Generasie van '98|Generasie van 98]] diep respek vir hom betoon. Vandag beskou ’n groot deel van die kritiek hom as die beste prosaskrywer van die 19de eeu, hoewel die skeppende meerderwaardigheid van [[Benito Pérez Galdós|Galdós]] erken word. === José María de Pereda === [[Lêer:JMPereda.jpg|thumb|José María de Pereda.]] {{Hoofartikel|José María de Pereda}} José María de Pereda is in 1833 in [[Polanco (Cantabrië)|Polanco]] ([[provinsie Santander (Spanje)|provinsie Santander]], die huidige [[Cantabrië]]) gebore. Hy het uit ’n [[hidalgo (adel)|adellike]] familie gekom, baie in die buiteland gereis en was ’n [[afgevaardigde]] en [[Carlistiese]] politikus, hoewel hy hom later aan die bewerking van sy grond en aan die literatuur gewy het. Hy was bevriend met [[Galdós]], ondanks hul teenstrydige politieke ideologieë. Hy het in 1906 in sy geboortedorp gesterf. Hy het sy literêre produksie as ’n kostumbrist begin: met ’n neiging tot realisme en ’n talent vir waarneming het hy ''Escenas montañesas'' gepubliseer. Later het hy sy ideale romanformule gevind deur hierdie kostumbrisme in ’n verliefde beskouing van die landskap en die mense van die berge in te voeg, met hul passies en kenmerkende taal. In sy eerste romans van hierdie soort (''idilliese roman'') het hy gewoonlik die vrede en onkunde van hierdie landelike mense gekontrasteer met die politieke bedreigings van die moderne lewe (''Don Gonzalo de la Gonzalera'' en ''De tal palo tal astilla''). Hy het ’n tesis verdedig wat vandag deur baie min mense aanvaar sou word. Die idilliese roman eindig toe Pereda besluit het om afstand te doen van die uitdruklike verdediging van enige tesis. Tot hierdie tweede tydperk behoort verhale soos ''Sotileza'' (’n epos oor Kantabriese vissers) en ''La puchera''. Sy meesterwerk word beskou as ''Peñas arriba'' (1895), waarvan die beskrywende bucolisme en die kastisistiese aard van sy styl vandag verouderd kan voorkom. Ten spyte hiervan word José María de Pereda as ’n groot verteller beskou, met ’n groot beskrywende en epiese vermoë. === Pedro Antonio de Alarcón === [[Lêer:PedroAntonioAlarcon.jpg|thumb|Pedro Antonio de Alarcón.]] {{Hoofartikel|Pedro Antonio de Alarcón}} Pedro Antonio de Alarcón is in 1833 in [[Guadix]] ([[provinsie Granada|Granada]]) gebore. Hy was een van die belangrikste persone wat daarvoor verantwoordelik was dat realisme die destyds gewilde romantiese prosa verdring het. Hy was benewens ’n skrywer ook ’n politikus en het in sy ideologie van liberale standpunte na meer tradisionalistiese standpunte ontwikkel. Hy het as vrywilliger aan die oorlog in Marokko deelgeneem en ’n skriftelike getuienis van sy ervaring in ''Diario de un testigo de la Guerra africana'' (1859) nagelaat. Vir ’n tyd lank was hy ’n reisverhaalskrywer en het hy in sy artikels van verskeie van sy reise verslag gedoen. In sy tyd het hy veral bekend geword vir sy godsdienstige romans, waarvan ''El escándalo'' (1875) die gewildste was. In hierdie roman het hy die Jesuïete verdedig, wat baie omstrede was. Sy gewildste werk, waarvoor hy egter onthou word, is ''El sombrero de tres picos'', wat in 1874 gepubliseer is en Falla tot sy beroemde ballet sou inspireer. === Benito Pérez Galdós === {{Hoofartikel|Benito Pérez Galdós}} [[Lêer:Perez galdos.jpg|thumb|''[[Portret van Benito Pérez Galdós (1894)]]'', deur [[Joaquín Sorolla]].]] Galdós word beskou as die mees verteenwoordigende skrywer van die beweging. Hy is in [[Las Palmas de Gran Canaria]] in 1843 gebore. Hy het op 19-jarige ouderdom na [[Madrid]] verhuis, waar hy sy joernalistieke loopbaan begin het en in 1865 tot die [[Ateneo de Madrid|Ateneo]] toegetree het.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Pérez Galdós, Benito | Titel=Memorias de un desmemoriado (1915-1916)| Uitgewer=El Nadir | redakteur= | plek=Valencia | Jaar=2011 | ID=9788492890415 | bladsye= }}</ref> Hy het [[Parys]] vir die eerste keer in 1867 besoek, in die voetspore van [[Balzac]], ’n skrywer wat hy sedert sy jeug bewonder het.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Ortiz-Armengol, Pedro|skrywerskakel=Pedro Ortiz-Armengol | Titel= Vida de Galdós|Uitgewer=Crítica| plek= Barcelona| Jaar=2000| url= http://books.google.es/books/about/Vida_de_Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=M5eWKlI_hFEC |ID=8484320731}}</ref> Progressief en [[antiklerikalisme|antiklerikaal]], het hy nietemin literêre belangstelling gedeel met jong skrywers met uiteenlopende opvattings, onder wie [[Leopoldo Alas Clarín]], [[Menéndez Pelayo]] en [[José María de Pereda]]. Van [[republikanisme|republikeinse]] ideologie en praktyk het sy aanvanklike radikalisme ontwikkel tot ’n humanistiese sosialisme.<ref>{{Boekverwysing |Outeur=Gullón, Ricardo|skrywerskakel=Ricardo Gullón | Titel= Galdós, novelista moderno| Uitgewer=Taurus| plek= Madrid| Jaar=1987|url= |ID=8430620133}}</ref> Vanaf 1910 het hy sy sig begin verloor en tien jaar later, feitlik blind, gesterf. '''Die ''Nasionale episodes''''' Die ''[[Nasionale episodes]]'' is deur hul skrywer in vyf reekse beplan en gepubliseer, met altesaam 46 dele. Hulle vorm ’n ongeëwenaarde histories-literêre weergawe van die hedendaagse Spaanse geskiedenis, tussen die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]]. Onder die episodes van die eerste reeks (1873–1875) is historiese gedeeltes soos ''Trafalgar'', ''Bailén'', ''El 19 de marzo y el 2 de mayo'' en ''Juan Martín el Empecinado''. Die hoofkarakter wat die literêre verhaal dra, is [[Gabriel Araceli]], ’n kajuitseun tydens die [[Slag van Trafalgar|Slag van Trafalgar]] wat gedurende die Onafhanklikheidsoorlog grootword. Die latere reekse volg ’n soortgelyke patroon, met ’n karakter wat die verhaal dra, terwyl beslissende oomblikke in die geskiedenis van Spanje hersien word, soos in die titels ''El equipaje del rey José'', ''Los Cien mil hijos de San Luis'', ''Zumalacárregui'' (van die [[Eerste Carlistiese Oorlog|eerste Carlistiese oorlog]]), ''Prim'' of ''La de los tristes destinos'' (oor [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]). '''Romans''' In sy eerste tydperk (1867–1878) het Galdós sy onenigheid met onverdraagsaamheid en skynheiligheid met ’n mate van beslistheid uitgespreek. Dit is die geval in romans soos ''[[Doña Perfecta]]'', ''[[Gloria (roman)|Gloria]]'', ''[[La familia de León Roch]]'' en ''[[Marianela]]''. Later, tussen 1881 en 1915, met progressiewe maar meer gehumaniseerde en diepgaande tesisse, het Galdós die werke gepubliseer wat hy self "[[hedendaagse Spaanse romans]]" genoem het; die geheel daarvan is beskou as die Spaanse weergawe van [[Balzac]] se "[[menslike komedie]]". Die meeste daarvan speel af in die [[Madrid van Galdós|Madrid van die 19de eeu]] en omvat die uiteenlopende tipes van die verskillende sosiale klasse, vanuit ’n persoonlike perspektief; soos [[Joaquín Casalduero]] afsluit: "...sy bitter pessimisme wanneer hy die Spaanse werklikheid aanskou, ontbind in ironie, optimisme en goedheid wanneer hy oor ’n beter toekoms droom".<ref>{{Boekverwysing| Outeur=Casalduero, Joaquín|skrywerskakel=Joaquín Casalduero | Titel=Vida y obra de Galdós | Uitgewer=Gredos | plek=Madrid | Jaar=1951 | ID=| bladsy= 163| url=}}</ref> In hierdie groep romans is die belangrikheid van ''[[Fortunata y Jacinta]]'' en ''[[Misericordia (roman)|Misericordia]]'' binne die konteks van die wêreldliteratuur beklemtoon.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Galdós| naam1=Benito |skrywerskakel=Benito Pérez Galdós| uitgawe=Luciano García Lorenzo | titel= Misericordia| uitgewer=Cátedra| plek= Madrid| jaar=1982| bladsye= [https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9/page/15 15]-34| url=https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9| isbn=8437603684}}</ref> '''Dramatiese werke''' Pérez Galdós het hom in die laaste vrugbare tydperk van sy literêre lewe as dramaturg gevestig. Onder sy werke staan ''La loca de la casa'', ''La hija de San Quintín'' en ''[[Electra (Galdós)|Electra]]'' uit, waarvan die première ’n mate van sosiale opskudding veroorsaak het. Sommige van sy stukke, soos ook met verskeie van sy romans gebeur het, is later vir die rolprent verwerk, soos byvoorbeeld ''[[El abuelo (film)|El Abuelo]]'', deur [[José Luis Garci]]. '''Belangrikheid van Galdós''' Die sukses en gewildheid van die ''Nasionale episodes'', baie van sy romans en ’n groot deel van sy teaterwerk het die agterdog van die land se reaksionêre klas gewek, tot so ’n mate dat hulle drie keer agtereenvolgens verhoed het dat hy die Nobelprys vir Letterkunde ontvang het,{{sfn|Ortiz-Armengol|2000|pp=480-484 y 495-499}}{{sfn|Casalduero|1951|p= 40}}{{sfn|Gullón|1987|p=33}} ondanks die steun van die meerderheid van sy tydgenootlike Spaanse kritici en skrywers. Sy invloed op die [[Generasie van '98|skrywers van 98]] is sigbaar in die analitiese en geëngageerde blik van die [[Valle-Inclán]] van ''[[Luces de bohemia]]'', die kooragtige samestelling van die romans van [[Pío Baroja]] en die besinnende houding van [[Miguel de Unamuno|Unamuno]] teenoor die skeppingsdaad in romans soos ''[[Niebla (roman)|Niebla]]''.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Fernández Montesinos, José|skrywerskakel=José Fernández Montesinos | Titel= Galdos (3 vol.)|Uitgewer=Castalia| plek=Madrid |Jaar=1980|ID=9788470391378 url=http://books.google.es/books/about/Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=oHcTowft900C}}</ref> Sedert die middel van die 20de eeu word hy binne en buite Spanje beskou as een van die belangrikste Spaanse romanskrywers, moontlik die tweede belangrikste ná Cervantes.<ref>{{Boekverwysing| Outeur=Aub, Max | Titel=Manual de historia de la literatura española | Jaar=1966 | Uitgewer=Madrid, Akal Editor | bladsy= 447 | ID= 978847339030-X}}</ref> === Emilia Pardo Bazán === {{Hoofartikel|Emilia Pardo Bazán}} Emilia Pardo Bazán is in [[La Coruña]] in 1851 gebore. '''I [[Graafskap Pardo Bazán|Gravin van Pardo Bazán]]''', (later is die benaming verander na '''[[Graafskap Torre de Cela|Gravin van Torre de Cela]]'''). Op sewentienjarige ouderdom het sy met José Quiroga y Pérez de Deza getrou en haar in [[Madrid]] gevestig. Sy was ’n vrou met ’n uitgebreide geleerdheid, het talle reise onderneem en ’n leerstoel in die Letterkunde is spesiaal vir haar aan die Universiteit van Madrid geskep, die stad waar sy in 1921 oorlede is. '''Werk''' Onder haar studies oor die hedendaagse literatuur staan ''La cuestión palpitante'' uit, en hoewel sy daarin nie die naturalistiese materialisme aanvaar nie, verdedig sy ’n realistiese houding en tree sy in die stryd teen diegene wat beweer dat die kwaad slegs in die literatuur mag verskyn om verslaan te word. Haar styl was kragtig en sy het diep in moeilike probleme en situasies gedelf. Sy het honderde kortverhale geskryf wat sy in versamelings gepubliseer het, soos die ''Cuentos de Marianela''. Haar literêre produksie is egter van groter belang in romans soos ''Un viaje de novios'', wat die verhaal vertel van ’n huwelik tussen ’n volwasse man en ’n ongeleerde en welgestelde jong vrou; of ''La tribuna'', die mees naturalistiese van haar romans, waarin sy die harde proletariese lewe in ’n tabaksfabriek beskryf. Ook van besondere belang is ''Los pazos de Ulloa'' en ''La madre Naturaleza'', met Galisiese karakters en landskappe, en ’n passievolle en soms gewelddadige verhaal. === Luis Coloma === {{Hoofartikel|Luis Coloma}} Luis Coloma ([[Jerez de la Frontera]], 19 Januarie 1851 – [[Madrid]], 1914), seun van ’n beroemde geneesheer, het op twaalfjarige ouderdom by die Voorbereidende Vlootskool van San Fernando (1863) aangesluit, maar dit later verlaat en sy graad in [[Regte]] aan die [[Universiteit van Sevilla]] behaal, hoewel hy nooit die beroep van advokaat beoefen het nie. Hy was in 1908 ’n lid van die Koninklike Akademie en is in 1914 oorlede. Hy het die literatuur beoefen met groot sukses onder lesers. Hy het twee belangrike romans geskryf: ''Pequeñeces'' en ''Boy''. In die eerste lewer hy kritiek op die hoë samelewing van Madrid in die jare voor die [[Bourbon-restourasie in Spanje|monargistiese restourasie]] (1874) onder die bewind van [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]], seun van die afgesette [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]. Later het hy slegs verhale van ’n historiese aard gepubliseer, soos ''Jeromín'', oor don [[Jan van Oostenryk]]. === Leopoldo Alas (Clarín) === {{Hoofartikel|Leopoldo Alas (Clarín)}} [[Lêer:LeopoldoAlasClarin.jpg|thumb|Leopoldo Alas "Clarín".]] Leopoldo Alas is in [[Zamora (Spanje)|Zamora]] (1852) gebore, hoewel hy hom altyd diep as ’n Asturiër beskou het. Hy het sy regstudies in [[Oviedo]] voltooi en sy doktorsgraad in [[Madrid]] behaal, waar hy sy geloof verloor het. Van toe af sou hy in ’n voortdurende geestelike stryd leef, waarvan sy werk getuig. Op drie-en-twintigjarige ouderdom het hy die skuilnaam ''Clarín'' in sy geskrifte begin gebruik. Hy was professor aan die [[Universiteit van Oviedo]] (1883) en het republikeinse idees verdedig, maar het spoedig moeg geword vir die politiek. In 1892 het ’n gewetenskrisis sy geloof herstel, hoewel hy nie die uiterstes van Katolieke ortodoksie bereik het nie. Hy is in 1901 in Oviedo oorlede. ;Werk ''Clarín'' het groot aansien as literêre kritikus geniet. Sy artikels getuig van sy uitgebreide kennis en regverdigheid van oordeel (wat hy dikwels met kwetsende sarkasme uitgespreek het). Sy artikels, wat hom ’n gevreesde gesag in die Spaanse literêre wêreld besorg het, is deur die skrywer in bundels soos ''Solos de Clarín'' en ''Paliques'' versamel. Hy het ook die kortverhaal en die kort roman beoefen; hy het meer as sewentig klein werke van hierdie genre gepubliseer. Onder die eerste kortverhale wat hy geskryf het, staan ''Pipá'' (1879) uit, wat die tragedie van ’n jong skelm uit Oviedo vertel. ''Adiós, Cordera'', ’n klassieke dramatiese idille, verdien ook vermelding. Maar hoofsaaklik word hy erken vir sy werk as romanskrywer, op grond van die twee enigste romans wat hy geskryf het: ''[[La Regenta]]'' en ''Su único hijo''. Die eerste hiervan (1885) is die belangrikste. Met duidelike invloede van ''[[Madame Bovary]]'' deur [[Gustave Flaubert|Flaubert]], bied dit Vetusta (’n metaforiese naam vir [[Oviedo]]) fisies en moreel aan as die prototipe van ’n Spaanse stad wat in tradisionalisme vasgeval het. Alas het ’n naturalistiese tegniek gebruik; maar hy het nie, soos Zola, smerige omgewings geskilder nie (die handeling van sy romans speel in burgerlike omgewings af), maar pessimisme verskyn met duidelike trekke van teerheid en ironie. In ''La Regenta'' tree die gewetens in gesprek (veral dié van sy hoofkarakter Ana Ozores, wie se karakter soortgelyk is aan dié van Emma Bovary), in hul stryd met hul plig en met die omgewing, en dit gee ’n beeld van die stad wat deur baie as beledigend beskou is. Die roman is spoedig deur die Kerk veroordeel, hoewel ''Clarín'' en die biskop met verloop van tyd ’n opregte vriendskap ontwikkel het. Vandag word ''La Regenta'' beskou as die hoogtepunt van die Spaanse Realisme, saam met ''Fortunata y Jacinta'' van Galdós. === Armando Palacio Valdés === {{Hoofartikel|Armando Palacio Valdés}} Armando Palacio Valdés ([[Entralgo]], [[Prinsdom Asturië|Asturië]], 1853 – [[Madrid]], 1938) het sy opvoeding in [[Avilés]] ontvang en sy hoërskoolopleiding in [[Oviedo]] voltooi; hy het daarna Regte in [[Madrid]] studeer. Hy het die ''Revista Europea'' geredigeer, waar hy artikels gepubliseer het wat hy later in ''Semblanzas literarias'' (1871) versamel het. Ná die dood van [[José María de Pereda]] in 1905 het hy sy pos in die [[Spaanse Koninklike Akademie]] oorgeneem. Hy was ’n goeie vriend van ''Clarín'' en het verskeie belangrike romans geskryf, soos ''Marta y María'', waarin die twee Bybelse susters na ’n hedendaagse omgewing oorgeplaas word wat valse mistisisme bestry. Die gewildste van sy werke is ''La hermana de San Sulpicio'', waarin hy die avonture vertel wat die huwelik van ’n Galisiese geneesheer en die hoofkarakter voorafgaan, ’n non sonder ’n roeping wat nie haar geloftes hernu nie. ''La aldea perdida'', ’n dramatiese verhaal van ’n dorp wat deur mynbou-uitbuiting agteruitgaan, verdien ook vermelding. === Vicente Blasco Ibáñez === {{Hoofartikel|Vicente Blasco Ibáñez}} [[Lêer:Blasco Ibañez.jpg|thumb|left|Vicente Blasco Ibáñez.]] Vicente Blasco Ibáñez is in [[Valencia]] in 1867 gebore. Hy het radikale republikeinse idees gehandhaaf, waarvoor hy in hegtenis geneem en verban is. Hy was ’n afgevaardigde in sewe parlementêre termyne. In 1909 het hy na [[Argentinië]] vertrek op soek na fortuin, maar sy poging het misluk. Hy het die Geallieerdes tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] (1914–1918) verdedig; teen hierdie agtergrond het hy ''Los cuatro jinetes del Apocalipsis'' geskryf, ’n roman wat wêreldwyd groot sukses behaal het. Hy het daarna die lewe van ’n kosmopolitiese miljoenêr gelei en baie van sy verhale is in [[Hollywood]] vir die rolprent verwerk. Hy is in 1928 in [[Menton]], aan die [[Franse Riviera|Côte d'Azur]], oorlede. Sy oorskot is in 1933 na Valencia oorgebring, waar dit triomfantelik ontvang is. Blasco het ’n enorme hoeveelheid romans voortgebring; onder hulle staan die werke wat in Valencia of sy provinsie afspeel, wat die skrywer so innig liefgehad het, uit (''Arroz y tartana'', ''La barraca'', ''Entre naranjos'', ''Cañas y barro''). Hy het sy politieke, sosiale en antireligieuse idees in ''La catedral'' en ''La bodega'' weerspieël, hoewel, soos hierbo genoem, sy roem grootliks te danke is aan ''[[Los cuatro jinetes del Apocalipsis (roman)|Los cuatro jinetes del Apocalipsis]]'', wat oor familiedramas tydens die Groot Oorlog handel. Die Blasco Ibáñez wat egter die beste deur die kritiek ontvang is, is dié van Valenciaanse inspirasie. Soms is hy as die Spaanse Zola beskou omdat hy ’n ondermynende houding, ’n voorkeur vir smerige omgewings, ’n besorgdheid oor [[biologiese oorerwing]], ensovoorts met die Franse romanskrywer deel. Hy skryf intensief en sy styl kan as grof bestempel word, hoewel dit nie aan beelde van plastiese suiwerheid ontbreek nie. Vanweë sy ouderdom kon hy tot die [[Generasie van '98]] behoort het, maar sy wêreldse gees verskil van die askese en kultuur van hierdie skrywers. == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * Karimi, Kian-Harald. ''Las formas de lo divino y la pobreza de lo cotidiano: ilusión y realidad a través de los ejemplos ‘Misericordia’ de Pérez Galdós y ‘Morsamor’ de Valera", en: Stenzel, H. (ed.): Estrategias narrativas y construcciones de una 'realidad'. Lecturas de las novelas contemporáneas de Galdós y otras novelas e la época. Las Palmas: Casa Galdós, 2002, pp. 171-201. * Lázaro Carreter, Fernando. ''Lengua castellana y literatura Segundo de Bachillerato''. Madrid: Anaya, 2003.ISBN 84-667-2158-4 * López Jiménez, Luis. ''El Naturalismo y España: Valera frente a Zola''. Madrid: Pearson Alhambra, 1977. ISBN 84-205-0355-X * Miralles García, Enrique. ''La novela española de la Restauración (1875-1885): sus formas y enunciados narrativos''. Barcelona: Puvill, 1979. ISBN 84-85202-12-0 * Miranda García, Soledad. ''Religión y clero en la gran novela española del siglo XIX''. Madrid: Pegaso, 1982. ISBN 84-85244-09-5 * Oleza, Joan. ''La novela del siglo XIX: del parto a la crisis de una ideología''. Valencia: Bello, 1976. ISBN 84-212-0039-9 * Pattison, Walter T. ''El naturalismo español: historia externa de un movimiento literario''. Madrid: Gredos, 1969. ISBN 84-249-0279-3 * Villanueva Prieto, Francisco Darío. ''Teorías del realismo literario''. Pozuelo de Alarcón: Espasa-Calpe, 1992. ISBN 84-239-1771-1 * VV.AA. ''Polémica sobre el realismo''. [[Buenos Aires]]: Tiempo Contemporáneo, 1972. {{Spaanse letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spaanse letterkunde]] ll4ks95gmzpath9gqqueoldjn484hod 2963878 2963876 2026-08-30T19:24:12Z Sobaka 328 Sobaka het bladsy [[Spaanse literatuur van Realisme]] na [[Spaanse realistiese literatuur]] geskuif: Beter benaming 2963876 wikitext text/x-wiki Die term '''Spaanse literatuur van Realisme''' sluit werke in wat deel uitmaak van 'n literêre beweging wat deel is van [[Realisme (kunste)|Realisme]], 'n kulturele beweging wat in die middel van die 19de eeu in [[Europa]] bevorder is deur die neigings van die romantiese beweging te ondermyn. Dit is 'n stroom uit [[Frankryk]] wat omstreeks 1850 kieme ontwikkel het wat reeds in die [[Romantiek]] bestaan ​​het, veral ''costumbrismo''. Romantiese idees sou bietjie vir bietjie oplos en 'n reaksie sou begin teen "kuns ter wille van kuns" wat die onafhanklikheid of outonomie van die werk van die werklikheid verkondig het; Die blik van sommige was moeg vir die verbeeldingryke en skilderagtige, en het probeer om mense, die samelewing en hedendaagse optrede objektief waar te neem. Die doel daarvan was om 'n portret van die samelewing aan te bied. Die vernaamste voorlopers was [[Honoré de Balzac]] (1799-1850) wat met werke soos ''[[Die Menslike Komedie]]'' 'n morele en sosiale doel aan die roman afgedwing het. [[Stendhal]] (1783-1842) het eweneens die sentimentaliserende onderwerpe van romantiek en sy voorkeur vir heldhaftige en verhewe karakters aangeval deur sy romans ''Rooi en Swart'' en ''La Chartreuse de Parme'', waarin "Die roman is 'n spieël wat ons in die pad steek", 'n frase wat terloops herinner aan [[Miguel de Cervantes|Cervantes]] oor komedie, waarvan hy gesê het dat "dit by elke stap 'n spieël voor ons plaas, waar ons die handelinge van die menslike lewe aanskoulik sien, hierdie doel byna uitsluitlik besef." baie gou het, by sommige skrywers, tot [[Naturalisme (toneelkuns)|Naturalisme]] gelei. Die term "realis" is vir die eerste keer in 1850 gebruik, met verwysing na die skildery van Gustave Courbet, Honoré Daumier en Jean-François Millet, maar is later uitgebrei na die res van die kunste. In die letterkunde is die roman hoofsaaklik weerspieël. Miskien is een van die redes vir die gewilde sukses van die romans te vinde in hul publikasie in die koerante van die tyd. Die redaksie het die roman in paaiemente gebruik om die publiek te dwing om daagliks die koerant te koop. Die houding van die realistiese skrywer is analities en krities, en hy bly gewoonlik afsydig van wat hy vertel. Die hoofromans van die 19de eeu was sosiaal van aard, en skrywers is as "geskiedkundiges van die hede" beskou. Daar moet egter nie vergeet word dat romantiese neigings bly voortbestaan ​​het of dat ander ontwikkel het wat teen Realisme gereageer het nie. == Historiese konteks == Gedurende die 19de eeu het [[Spanje]] een van die onstuimigste tydperke in sy geskiedenis beleef. Die eeu het begin met die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] teen [[Frankryk]] en is afgesluit met die [[Spaans-Amerikaanse Oorlog]] en die Ramp van 1898, wat die verlies van [[Kuba]] in [[Amerika]] en [[Filippyne]] in [[Asië]] beteken het. Die Bourbon-dinastie is, ná die regerings van [[Ferdinand VII van Spanje|Ferdinand VII]] (1814–1833) en [[Isabella II van Spanje|Isabella II]] (1833–1868), deur die revolusie van laasgenoemde jaar, ''[[Revolusie van 1868|La Gloriosa]]'', omvergewerp. Die [[Voorlopige Regering van 1868–1871|Voorlopige Regering]] (1869–1871) en die kort bewind van [[Amadeo I van Spanje|Amadeo van Savoye]] (1871–1873) het gevolg. Daarna het die kort tydperk van die [[Eerste Spaanse Republiek|Eerste Republiek]] (1873–1874) aangebreek, gevolg deur die staatshoofskap van [[Francisco Serrano y Domínguez|Serrano]] (1874) en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]] onder [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]] (1875–1885), seun van [[Isabella II van Spanje|Isabella II]], ná die staatsgreep van [[Arsenio Martínez-Campos Antón|Martínez Campos]]. Ná die koning se dood het sy tweede vrou, [[Maria Christina van Oostenryk|Maria Christina]], tot 1902 as regentes opgetree, die jaar waarin haar seun [[Alfonso XIII van Spanje|Alfonso XIII]] begin regeer het. == Literêre kenmerke van die Realisme == [[Lêer:Honoré Daumier 034.jpg|thumb|195px|left|''Die derdeklaswa'', deur die realistiese skilder [[Honoré Daumier]].]] In Spanje was die beste literêre produk van die tweede helfte van die 19e eeu die [[roman]], wat op sy beurt die gevolg was van die internasionale bloei van die genre in daardie tyd as uitdrukking van die opkoms van die middelklas of [[bourgeoisie]] wat deur opeenvolgende revolusies (1789, 1820, 1830, [[Revolusie van 1848|1848]]) die politieke mag verower het. Die waardes en bekommernisse van die burgerlike klas word soos in ’n spieël in die literatuur van die Realisme weerspieël: [[individualisme]], materialisme, die begeerte na sosiale opgang en waardering vir die alledaagse en onveranderlike. Die temas van die literêre Realisme is hoofsaaklik die kontras tussen tradisionele en landelike waardes en moderne en stedelike waardes, of die trek van die platteland na die stad en die sosiale en morele kontraste wat dit veroorsaak; die stryd om sosiale opgang en morele en ekonomiese sukses; en die onbevredigde posisie van die vrou wat reeds die reg op elementêre onderwys het, maar nie toegang tot die arbeidswêreld en die burgerlike onafhanklikheid en individualisme kan verkry nie (waarmee die tipiese tema van die 19de-eeuse [[owerspel]] en die feuilletonagtige en sentimentele fantasie as ’n vorm van ontvlugting, die sogenaamde [[bovarisme]], na vore kom). Daar is twee strominge binne die Realisme: die progressiewe en die konserwatiewe. Die realistiese roman van hierdie tydperk word gekenmerk deur: * '''Objektiewe beskouing van die werklikheid''' deur middel van '''direkte waarneming''' van gebruike of sielkundige karaktertrekke. Enige subjektiewe aspek, fantastiese gebeure en enige gevoel wat van die werklikheid afwyk, word uitgeskakel: "Die roman is die beeld van die lewe" (Galdós), "’n artistieke kopie van die werklikheid" (''Clarín''). * '''Verdediging van ’n tesis''': die vertellers skryf hul werke deur die werklikheid vanuit hul morele opvatting te benader (die sogenaamde [[tesisroman]]). Om dit beter uit te druk, ondersoek hulle die burgerlike individualisme deur middel van die sogenaamde '''[[Verteller #Derdepersoonsverteller|alomteenwoordige verteller]]''', en verken hulle die sielkunde van hul karakters. Die verdediging van ’n tesis hou egter die gevaar van [[manicheïsme]] in en kan die objektiwiteit van die roman in gevaar stel. * '''Temas wat na aan die leser is''': huwelikskonflikte, ontrouheid, verdediging van ideale, sosiale en ekonomiese probleme, ens., maar gefokus op die middelklas of bourgeoisie: slegs die naturalisme sal werklik nader aan die proletariaat en die laer klasse beweeg. * Die '''alledaagse en volkstaal''' verkry groot belang, aangesien dit die karakters in hul werklike omgewing plaas. Die spreektaal van die tydperk word sonder akademisme weergegee, selfs met dialektiese kenmerke, maar die prosa is wel akademies: dit is streng opgebou met lang periodes waarin ondergeskikte konstruksies volop voorkom en die sogenaamde "bladsygehalte". * ’n Oorvloed van '''gedetailleerde beskrywings''', as gevolg van die ontwikkeling van die [[fotografie]] en die "dokumentêre" beskouing van die roman onder invloed van die [[positivisme]], aangesien realistiese skrywers die omgewings, kleredrag, gespreksonderwerpe, werksaamhede, voedsel en voorkoms van hul karakters noukeurig waarneem en aanteken, met die doel om die lewe en samelewing van hul tyd tot in die fynste besonderhede vir die toekoms weer te gee. * '''Voorkeur vir burgerlike karakters''', uit die middelklas, alledaags, bekend en naby, eerder as die [[held]]e en rebelle en die eksotiese [[mite]]s van die romantiek. == Voorrealisme, Realisme en Naturalisme in Spanje == Voordat realisme as ’n algemene estetika in die Spaanse narratief aanvaar is, was daar ’n tydperk waarin dit begin sigbaar word het deur die romantiese [[kostumbrisme]], waarvan die beskrywende metode oorgeneem is, en die laaste vorme van ’n gebalanseerde en burgerlike [[neoklassisisme]], waarvan die taal en die opvoedkundige of moraliserende strewe oorgeneem is. [[Eugenio de Tapia]] (1776–1860), met die merkwaardige roman ''Los cortesanos y la revolución'' (1838–1839, 2 dele), wat te midde van die triomf van die romantiese estetika gedruk is, word deur [[Juan Ignacio Ferreras]] as "die eerste realis in tyd" beskou; eers in 1849 sou die Spaanse vertaling van ''La gaviota'' deur Cecilia Böhl de Faber, "[[Fernán Caballero]]" (1796–1877), en die verskeie romans en verhale van [[Pedro Antonio de Alarcón]] (1833–1891) verskyn. Hy sluit die drietal van hierdie fase van voorrealisme of realisme met romantiese elemente af. In [[Spanje]] het realisme vanaf 1870 (die jaar van ''[[La fontana de oro]]'' deur [[Benito Pérez Galdós]]) besonder maklik ingang gevind, aangesien daar reeds ’n voorgeskiedenis in die [[pikarese roman|pikarese romans]] en ''[[Don Quichot]]'' was. Die kritikus [[Manuel de la Revilla]] het die estetika van [[Honoré Balzac]] verdedig, wat in Frankryk deur die tydskrif ''Le Réalisme'' (1856–1857), onder redaksie van [[Louis Edmond Duranty]] en [[Jules Assezat]], voorgestaan is; in hierdie tydskrif word ’n historiese bewustheid van sosiale onreg en die industriële en wetenskaplike revolusie ontwikkel, maar die Christendom en die monargie word ook gekritiseer, faktore wat tot die verwerping daarvan gelei het.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Rosado|naam1=Miguel|titel=El realismo y Benito Pérez Galdós|url=http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|werk=Historia de la literatura hispánica|uitgewer=Spanisharts|toegangsdatum=19 de enero de 2020|argiefdatum=27 de diciembre de 2019|argiefurl=https://web.archive.org/web/20191227141633/http://www.spanisharts.com/books/literature/galdos.htm|deadurl=yes}}</ref> Dit het sy grootste bloeityd in die tweede helfte van die 19de eeu bereik (Juan Valera, [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]]), hoewel dit nie die strengheid bereik het van die kanons wat deur die skool van [[Honoré Balzac]] vasgestel is nie. * By Galdós vanaf ''[[La desheredada]]'' (1881), en later by [[Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Vicente Blasco Ibáñez]], is daar duidelike naturalistiese invloede, maar sonder die wetenskaplike en eksperimentele grondslag wat [[Émile Zola]] aan sy werke wou gee. Hulle deel slegs die gees van stryd teen die konserwatiewe ideologie en, in baie gevalle, hul ondermynende gedrag; ander skrywers van hierdie tweede generasie het verkies om nie hierdie estetika te aanvaar nie, soos [[Armando Palacio Valdés]] of [[Luis Coloma]]. * Die realistiese roman weerspieël oor die algemeen streekgebonde omgewings, soos Pereda in [[Kantabrië]], Juan Valera in [[Andalusië]], ''Clarín'' in [[Prinsdom Asturië|Asturië]], ens. Benito Pérez Galdós is ’n uitsondering, aangesien hy verkies om sy werke in die stedelike ruimte van [[Madrid]] te laat afspeel. Die naturalisme in [[Spanje]] het ook sy teenstanders gehad en groot polemieke het ontstaan. Onder die teenstanders was [[Pedro Antonio de Alarcón]] en [[José María de Pereda]], wat dit selfs as «immoreel» bestempel het. Die vurigste verdedigers daarvan was [[Benito Pérez Galdós]] en [[Emilia Pardo Bazán]]. Die felste kontroversie het vanaf 1883 plaasgevind, na aanleiding van die publikasie van ''La cuestión palpitante'' deur die gravin Emilia Pardo Bazán, ’n voorstander van naturalisme met Katolieke morele waardes. Hierdie generasie bestaan uit ’n nuwe reeks skrywers. Die tydperk van die grootste oorvleueling tussen hierdie generasies het in die 1880's plaasgevind. In hierdie dekade was [[Pedro Antonio de Alarcón]], [[José María de Pereda]], [[Benito Pérez Galdós]], [[Juan Valera]], [[Leopoldo Alas (Clarín)|Leopoldo Alas]] ''Clarín'', [[Emilia Pardo Bazán]] en [[Armando Palacio Valdés]] gelyktydig aktief. Skrywers wat minder aandag van die kritiek ontvang het, is [[Jacinto Octavio Picón]] (1852–1923) en [[José Ortega Munilla]] (1856–1922). Die kenmerke wat hierdie groep definieer, is ’n kritiese klassebewustheid en ’n sekere aanvanklike optimisme wat later in pessimisme sou verander ná die geringe of geen vrugte van die [[Revolusie van 1868|revolusie van 1868]]. Op individuele vlak vertoon elkeen ’n eie styl of ’n tradisionele (Pereda, Palacio Valdés, Alarcón, Pardo Bazán) of progressiewe (Galdós, Clarín) neiging. Van al die skrywers in hierdie groep is Alarcón die enigste een wat sommige eienskappe vertoon wat van die romantiek geërf is, veral die meer romantiese [[kostumbrisme]]. Hierdie invloed is duidelik sigbaar in ''Cuentos amatorios'' (1881), ''Historias nacionales'' (1881) en ''Narraciones inverosímiles'' (1881). Tot die radikale naturalisme behoort reeds [[Eduardo López Bago]] (1853–1931), sy vriend [[Alejandro Sawa]] (1862–1909), [[Rafael Vega Armentero]] (1852–1893), [[Ricardo Macías Picavea]] (1847–1899), [[José María Mateu Aybar]] (1847–1929), [[José Zahonero]] (1853–1931), [[Alfonso Pérez Gómez Nieva]] (1859–1931), [[Manuel Martínez Barrionuevo]] (1857–1917) en [[Silverio Lanza]], onder vele ander. == Die Naturalisme == [[Lêer:Edouard Manet 049.jpg|thumb|Émile Zola uitgebeeld deur Manet]] {{Hoofartikel|Naturalisme}} Hierdie literêre stroming het in [[Frankryk]] ontstaan en sy belangrikste verteenwoordiger was [[Émile Zola]] (1840–1902). Dit put uit die positivistiese filosofie van [[Auguste Comte]] (1798–1857), die metodes van die fisioloog [[Claude Bernard]] (1813–1878) en verskeie van die bepalende prestasies van die moderne gees: die [[demokrasie]], die eksperimentele metodes ([[Claude Bernard]]) en die teorieë oor oorerwing ([[Charles Darwin]]). Op hierdie manier soek Zola die rede vir sosiale probleme in die omgewing, en dié van individue in biologiese oorerwing. Die [[Naturalisme (literatuur)|Naturalisme]] neem dus ’n [[materialisme|materialistiese]] en [[determinisme|deterministiese]] opvatting van mense aan; hulle is nie moreel verantwoordelik nie, want hulle is die resultaat van die omgewing wat hulle omring en van oorerwing. As die realistiese skrywer bewus is van wat gebeur, tree die naturalistiese skrywer op soos ’n ondersoekregter wat die agtergrond en oorsake ondersoek. Zola het ’n [[Sosialisme|sosialistiese]] ideologie gehad, en in sy werke kom talle karakters soos alkoholiste, kranksinniges en psigopate voor. Die teks waarin die naturalistiese teorie wat deur Zola bedink is, uiteengesit word, is ''La novela experimental'' (1880). In hierdie teks oor literêre kritiek voer hy aan dat die romanskrywer ’n waarnemer en eksperimenteerder is. Vanuit die oogpunt van die waarnemer bied die skrywer die feite aan soos hy dit waargeneem het, bepaal hy die terrein waarop die karakters sal beweeg en waarop die gebeure sal ontwikkel. Vanuit die oogpunt van die eksperimenteerder stel die romanskrywer die eksperiment in, dit wil sê, hy plaas die karakters in ’n bepaalde verhaal om daarin te toon dat die opeenvolging van gebeure dié sal wees wat deur die determinisme van die verskynsels wat bestudeer word, vereis word. In Spanje het dit, weens die teenstrydighede tussen die naturalistiese teorieë en godsdienstige oortuigings, min weerklank gevind, en het die kritiek selfs begin vra of hierdie beweging inderdaad in die streng sin van die woord bestaan het. [[Emilia Pardo Bazán]] behandel dit self in haar artikel ''La cuestión palpitante'', waarin sy haarself wel as deel van hierdie skool beskou het. Passasies van skrywers soos [[Benito Pérez Galdós]] is ook as naturalisties beskou, maar die meerderheid het dit uitdruklik verwerp. Wanneer daar oor Spaanse naturalisme gepraat word, is die grens met die realisme nie duidelik nie en, aangesien die Franse teorieë nie oorgeneem is nie, is dit nie maklik om die twee bewegings behoorlik van mekaar te onderskei nie. == Die roman: belangrikste skrywers == === Juan Valera === {{Hoofartikel|Juan Valera}} Juan Valera y Alcalá-Galiano ([[Cabra (Córdoba)|Cabra]] ([[provinsie Córdoba (Spanje)|Córdoba]]), 18 Oktober 1824 – [[Madrid]], 18 April 1905) het aan ’n [[aristokrasie|aristokratiese]] familie behoort. Hy het [[diplomaat|diplomatieke]] sendings in verskeie lande vervul en belangrike politieke ampte beklee. Hy het omstreeks vyftigjarige ouderdom sy loopbaan as romanskrywer begin. In sy laaste jare was hy die slagoffer van progressiewe blindheid. [[Lêer:Juan Valera.jpg|thumb|left|Juan Valera.]] Van die begin af was Valera gekant teen sowel die [[Romantiek]], weens die uiterstes daarvan, as die [[Literêre Realisme|Realisme]], omdat dit hom verhinder het om sy verbeelding ten volle te ontwikkel. Hy het slegs ’n realistiese houding ingeneem toe hy werklike omgewings (soos sy geboortestreek Andalusië) en geloofwaardige karakters gekies het, hoewel hy die minder aantreklike aspekte van die werklikheid verwerp het, wat juis in die smaak van die naturaliste en sommige realiste was. Sy belangrikheid lê in sy romans; die eerste hiervan is ''[[Pepita Jiménez]]'' (1874), wat grotendeels in die vorm van ’n brief geskryf is. In hierdie werk word die verhaal vertel van ’n weduwee wat met die vader van ’n seminaris ooreenkom om hom van sy valse roeping af weg te hou. Ander belangrike werke is ''Doña Luz'' (waarin kwessies rondom godsdienstige roeping behandel word) en ''Juanita la Larga''. Hierdie tweede roman vertel van die liefdesverhouding tussen don Paco, ’n vyftiger, en die hoofkarakter, wat hom deur middel van ’n eerbare huwelik wil verlos. Juan Valera was polities liberaal en [[Godsdienstige skeptisisme|skepties]] wat [[religie|godsdiens]] betref. Hy het ’n eenvoudige, maar nie vulgêre, literêre taal gebruik nie. Ná sy dood het die skrywers van die [[Generasie van '98|Generasie van 98]] diep respek vir hom betoon. Vandag beskou ’n groot deel van die kritiek hom as die beste prosaskrywer van die 19de eeu, hoewel die skeppende meerderwaardigheid van [[Benito Pérez Galdós|Galdós]] erken word. === José María de Pereda === [[Lêer:JMPereda.jpg|thumb|José María de Pereda.]] {{Hoofartikel|José María de Pereda}} José María de Pereda is in 1833 in [[Polanco (Cantabrië)|Polanco]] ([[provinsie Santander (Spanje)|provinsie Santander]], die huidige [[Cantabrië]]) gebore. Hy het uit ’n [[hidalgo (adel)|adellike]] familie gekom, baie in die buiteland gereis en was ’n [[afgevaardigde]] en [[Carlistiese]] politikus, hoewel hy hom later aan die bewerking van sy grond en aan die literatuur gewy het. Hy was bevriend met [[Galdós]], ondanks hul teenstrydige politieke ideologieë. Hy het in 1906 in sy geboortedorp gesterf. Hy het sy literêre produksie as ’n kostumbrist begin: met ’n neiging tot realisme en ’n talent vir waarneming het hy ''Escenas montañesas'' gepubliseer. Later het hy sy ideale romanformule gevind deur hierdie kostumbrisme in ’n verliefde beskouing van die landskap en die mense van die berge in te voeg, met hul passies en kenmerkende taal. In sy eerste romans van hierdie soort (''idilliese roman'') het hy gewoonlik die vrede en onkunde van hierdie landelike mense gekontrasteer met die politieke bedreigings van die moderne lewe (''Don Gonzalo de la Gonzalera'' en ''De tal palo tal astilla''). Hy het ’n tesis verdedig wat vandag deur baie min mense aanvaar sou word. Die idilliese roman eindig toe Pereda besluit het om afstand te doen van die uitdruklike verdediging van enige tesis. Tot hierdie tweede tydperk behoort verhale soos ''Sotileza'' (’n epos oor Kantabriese vissers) en ''La puchera''. Sy meesterwerk word beskou as ''Peñas arriba'' (1895), waarvan die beskrywende bucolisme en die kastisistiese aard van sy styl vandag verouderd kan voorkom. Ten spyte hiervan word José María de Pereda as ’n groot verteller beskou, met ’n groot beskrywende en epiese vermoë. === Pedro Antonio de Alarcón === [[Lêer:PedroAntonioAlarcon.jpg|thumb|Pedro Antonio de Alarcón.]] {{Hoofartikel|Pedro Antonio de Alarcón}} Pedro Antonio de Alarcón is in 1833 in [[Guadix]] ([[provinsie Granada|Granada]]) gebore. Hy was een van die belangrikste persone wat daarvoor verantwoordelik was dat realisme die destyds gewilde romantiese prosa verdring het. Hy was benewens ’n skrywer ook ’n politikus en het in sy ideologie van liberale standpunte na meer tradisionalistiese standpunte ontwikkel. Hy het as vrywilliger aan die oorlog in Marokko deelgeneem en ’n skriftelike getuienis van sy ervaring in ''Diario de un testigo de la Guerra africana'' (1859) nagelaat. Vir ’n tyd lank was hy ’n reisverhaalskrywer en het hy in sy artikels van verskeie van sy reise verslag gedoen. In sy tyd het hy veral bekend geword vir sy godsdienstige romans, waarvan ''El escándalo'' (1875) die gewildste was. In hierdie roman het hy die Jesuïete verdedig, wat baie omstrede was. Sy gewildste werk, waarvoor hy egter onthou word, is ''El sombrero de tres picos'', wat in 1874 gepubliseer is en Falla tot sy beroemde ballet sou inspireer. === Benito Pérez Galdós === {{Hoofartikel|Benito Pérez Galdós}} [[Lêer:Perez galdos.jpg|thumb|''[[Portret van Benito Pérez Galdós (1894)]]'', deur [[Joaquín Sorolla]].]] Galdós word beskou as die mees verteenwoordigende skrywer van die beweging. Hy is in [[Las Palmas de Gran Canaria]] in 1843 gebore. Hy het op 19-jarige ouderdom na [[Madrid]] verhuis, waar hy sy joernalistieke loopbaan begin het en in 1865 tot die [[Ateneo de Madrid|Ateneo]] toegetree het.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Pérez Galdós, Benito | Titel=Memorias de un desmemoriado (1915-1916)| Uitgewer=El Nadir | redakteur= | plek=Valencia | Jaar=2011 | ID=9788492890415 | bladsye= }}</ref> Hy het [[Parys]] vir die eerste keer in 1867 besoek, in die voetspore van [[Balzac]], ’n skrywer wat hy sedert sy jeug bewonder het.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Ortiz-Armengol, Pedro|skrywerskakel=Pedro Ortiz-Armengol | Titel= Vida de Galdós|Uitgewer=Crítica| plek= Barcelona| Jaar=2000| url= http://books.google.es/books/about/Vida_de_Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=M5eWKlI_hFEC |ID=8484320731}}</ref> Progressief en [[antiklerikalisme|antiklerikaal]], het hy nietemin literêre belangstelling gedeel met jong skrywers met uiteenlopende opvattings, onder wie [[Leopoldo Alas Clarín]], [[Menéndez Pelayo]] en [[José María de Pereda]]. Van [[republikanisme|republikeinse]] ideologie en praktyk het sy aanvanklike radikalisme ontwikkel tot ’n humanistiese sosialisme.<ref>{{Boekverwysing |Outeur=Gullón, Ricardo|skrywerskakel=Ricardo Gullón | Titel= Galdós, novelista moderno| Uitgewer=Taurus| plek= Madrid| Jaar=1987|url= |ID=8430620133}}</ref> Vanaf 1910 het hy sy sig begin verloor en tien jaar later, feitlik blind, gesterf. '''Die ''Nasionale episodes''''' Die ''[[Nasionale episodes]]'' is deur hul skrywer in vyf reekse beplan en gepubliseer, met altesaam 46 dele. Hulle vorm ’n ongeëwenaarde histories-literêre weergawe van die hedendaagse Spaanse geskiedenis, tussen die [[Spaanse Onafhanklikheidsoorlog|Onafhanklikheidsoorlog]] en die [[Bourbon-restourasie in Spanje|Bourbon-restourasie]]. Onder die episodes van die eerste reeks (1873–1875) is historiese gedeeltes soos ''Trafalgar'', ''Bailén'', ''El 19 de marzo y el 2 de mayo'' en ''Juan Martín el Empecinado''. Die hoofkarakter wat die literêre verhaal dra, is [[Gabriel Araceli]], ’n kajuitseun tydens die [[Slag van Trafalgar|Slag van Trafalgar]] wat gedurende die Onafhanklikheidsoorlog grootword. Die latere reekse volg ’n soortgelyke patroon, met ’n karakter wat die verhaal dra, terwyl beslissende oomblikke in die geskiedenis van Spanje hersien word, soos in die titels ''El equipaje del rey José'', ''Los Cien mil hijos de San Luis'', ''Zumalacárregui'' (van die [[Eerste Carlistiese Oorlog|eerste Carlistiese oorlog]]), ''Prim'' of ''La de los tristes destinos'' (oor [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]). '''Romans''' In sy eerste tydperk (1867–1878) het Galdós sy onenigheid met onverdraagsaamheid en skynheiligheid met ’n mate van beslistheid uitgespreek. Dit is die geval in romans soos ''[[Doña Perfecta]]'', ''[[Gloria (roman)|Gloria]]'', ''[[La familia de León Roch]]'' en ''[[Marianela]]''. Later, tussen 1881 en 1915, met progressiewe maar meer gehumaniseerde en diepgaande tesisse, het Galdós die werke gepubliseer wat hy self "[[hedendaagse Spaanse romans]]" genoem het; die geheel daarvan is beskou as die Spaanse weergawe van [[Balzac]] se "[[menslike komedie]]". Die meeste daarvan speel af in die [[Madrid van Galdós|Madrid van die 19de eeu]] en omvat die uiteenlopende tipes van die verskillende sosiale klasse, vanuit ’n persoonlike perspektief; soos [[Joaquín Casalduero]] afsluit: "...sy bitter pessimisme wanneer hy die Spaanse werklikheid aanskou, ontbind in ironie, optimisme en goedheid wanneer hy oor ’n beter toekoms droom".<ref>{{Boekverwysing| Outeur=Casalduero, Joaquín|skrywerskakel=Joaquín Casalduero | Titel=Vida y obra de Galdós | Uitgewer=Gredos | plek=Madrid | Jaar=1951 | ID=| bladsy= 163| url=}}</ref> In hierdie groep romans is die belangrikheid van ''[[Fortunata y Jacinta]]'' en ''[[Misericordia (roman)|Misericordia]]'' binne die konteks van die wêreldliteratuur beklemtoon.<ref>{{webaanhaling|van1=Pérez Galdós| naam1=Benito |skrywerskakel=Benito Pérez Galdós| uitgawe=Luciano García Lorenzo | titel= Misericordia| uitgewer=Cátedra| plek= Madrid| jaar=1982| bladsye= [https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9/page/15 15]-34| url=https://archive.org/details/misericordia0000pere_l0a9| isbn=8437603684}}</ref> '''Dramatiese werke''' Pérez Galdós het hom in die laaste vrugbare tydperk van sy literêre lewe as dramaturg gevestig. Onder sy werke staan ''La loca de la casa'', ''La hija de San Quintín'' en ''[[Electra (Galdós)|Electra]]'' uit, waarvan die première ’n mate van sosiale opskudding veroorsaak het. Sommige van sy stukke, soos ook met verskeie van sy romans gebeur het, is later vir die rolprent verwerk, soos byvoorbeeld ''[[El abuelo (film)|El Abuelo]]'', deur [[José Luis Garci]]. '''Belangrikheid van Galdós''' Die sukses en gewildheid van die ''Nasionale episodes'', baie van sy romans en ’n groot deel van sy teaterwerk het die agterdog van die land se reaksionêre klas gewek, tot so ’n mate dat hulle drie keer agtereenvolgens verhoed het dat hy die Nobelprys vir Letterkunde ontvang het,{{sfn|Ortiz-Armengol|2000|pp=480-484 y 495-499}}{{sfn|Casalduero|1951|p= 40}}{{sfn|Gullón|1987|p=33}} ondanks die steun van die meerderheid van sy tydgenootlike Spaanse kritici en skrywers. Sy invloed op die [[Generasie van '98|skrywers van 98]] is sigbaar in die analitiese en geëngageerde blik van die [[Valle-Inclán]] van ''[[Luces de bohemia]]'', die kooragtige samestelling van die romans van [[Pío Baroja]] en die besinnende houding van [[Miguel de Unamuno|Unamuno]] teenoor die skeppingsdaad in romans soos ''[[Niebla (roman)|Niebla]]''.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Fernández Montesinos, José|skrywerskakel=José Fernández Montesinos | Titel= Galdos (3 vol.)|Uitgewer=Castalia| plek=Madrid |Jaar=1980|ID=9788470391378 url=http://books.google.es/books/about/Gald%C3%B3s.html?hl=es&id=oHcTowft900C}}</ref> Sedert die middel van die 20de eeu word hy binne en buite Spanje beskou as een van die belangrikste Spaanse romanskrywers, moontlik die tweede belangrikste ná Cervantes.<ref>{{Boekverwysing| Outeur=Aub, Max | Titel=Manual de historia de la literatura española | Jaar=1966 | Uitgewer=Madrid, Akal Editor | bladsy= 447 | ID= 978847339030-X}}</ref> === Emilia Pardo Bazán === {{Hoofartikel|Emilia Pardo Bazán}} Emilia Pardo Bazán is in [[La Coruña]] in 1851 gebore. '''I [[Graafskap Pardo Bazán|Gravin van Pardo Bazán]]''', (later is die benaming verander na '''[[Graafskap Torre de Cela|Gravin van Torre de Cela]]'''). Op sewentienjarige ouderdom het sy met José Quiroga y Pérez de Deza getrou en haar in [[Madrid]] gevestig. Sy was ’n vrou met ’n uitgebreide geleerdheid, het talle reise onderneem en ’n leerstoel in die Letterkunde is spesiaal vir haar aan die Universiteit van Madrid geskep, die stad waar sy in 1921 oorlede is. '''Werk''' Onder haar studies oor die hedendaagse literatuur staan ''La cuestión palpitante'' uit, en hoewel sy daarin nie die naturalistiese materialisme aanvaar nie, verdedig sy ’n realistiese houding en tree sy in die stryd teen diegene wat beweer dat die kwaad slegs in die literatuur mag verskyn om verslaan te word. Haar styl was kragtig en sy het diep in moeilike probleme en situasies gedelf. Sy het honderde kortverhale geskryf wat sy in versamelings gepubliseer het, soos die ''Cuentos de Marianela''. Haar literêre produksie is egter van groter belang in romans soos ''Un viaje de novios'', wat die verhaal vertel van ’n huwelik tussen ’n volwasse man en ’n ongeleerde en welgestelde jong vrou; of ''La tribuna'', die mees naturalistiese van haar romans, waarin sy die harde proletariese lewe in ’n tabaksfabriek beskryf. Ook van besondere belang is ''Los pazos de Ulloa'' en ''La madre Naturaleza'', met Galisiese karakters en landskappe, en ’n passievolle en soms gewelddadige verhaal. === Luis Coloma === {{Hoofartikel|Luis Coloma}} Luis Coloma ([[Jerez de la Frontera]], 19 Januarie 1851 – [[Madrid]], 1914), seun van ’n beroemde geneesheer, het op twaalfjarige ouderdom by die Voorbereidende Vlootskool van San Fernando (1863) aangesluit, maar dit later verlaat en sy graad in [[Regte]] aan die [[Universiteit van Sevilla]] behaal, hoewel hy nooit die beroep van advokaat beoefen het nie. Hy was in 1908 ’n lid van die Koninklike Akademie en is in 1914 oorlede. Hy het die literatuur beoefen met groot sukses onder lesers. Hy het twee belangrike romans geskryf: ''Pequeñeces'' en ''Boy''. In die eerste lewer hy kritiek op die hoë samelewing van Madrid in die jare voor die [[Bourbon-restourasie in Spanje|monargistiese restourasie]] (1874) onder die bewind van [[Alfonso XII van Spanje|Alfonso XII]], seun van die afgesette [[Isabella II van Spanje|Isabella II]]. Later het hy slegs verhale van ’n historiese aard gepubliseer, soos ''Jeromín'', oor don [[Jan van Oostenryk]]. === Leopoldo Alas (Clarín) === {{Hoofartikel|Leopoldo Alas (Clarín)}} [[Lêer:LeopoldoAlasClarin.jpg|thumb|Leopoldo Alas "Clarín".]] Leopoldo Alas is in [[Zamora (Spanje)|Zamora]] (1852) gebore, hoewel hy hom altyd diep as ’n Asturiër beskou het. Hy het sy regstudies in [[Oviedo]] voltooi en sy doktorsgraad in [[Madrid]] behaal, waar hy sy geloof verloor het. Van toe af sou hy in ’n voortdurende geestelike stryd leef, waarvan sy werk getuig. Op drie-en-twintigjarige ouderdom het hy die skuilnaam ''Clarín'' in sy geskrifte begin gebruik. Hy was professor aan die [[Universiteit van Oviedo]] (1883) en het republikeinse idees verdedig, maar het spoedig moeg geword vir die politiek. In 1892 het ’n gewetenskrisis sy geloof herstel, hoewel hy nie die uiterstes van Katolieke ortodoksie bereik het nie. Hy is in 1901 in Oviedo oorlede. ;Werk ''Clarín'' het groot aansien as literêre kritikus geniet. Sy artikels getuig van sy uitgebreide kennis en regverdigheid van oordeel (wat hy dikwels met kwetsende sarkasme uitgespreek het). Sy artikels, wat hom ’n gevreesde gesag in die Spaanse literêre wêreld besorg het, is deur die skrywer in bundels soos ''Solos de Clarín'' en ''Paliques'' versamel. Hy het ook die kortverhaal en die kort roman beoefen; hy het meer as sewentig klein werke van hierdie genre gepubliseer. Onder die eerste kortverhale wat hy geskryf het, staan ''Pipá'' (1879) uit, wat die tragedie van ’n jong skelm uit Oviedo vertel. ''Adiós, Cordera'', ’n klassieke dramatiese idille, verdien ook vermelding. Maar hoofsaaklik word hy erken vir sy werk as romanskrywer, op grond van die twee enigste romans wat hy geskryf het: ''[[La Regenta]]'' en ''Su único hijo''. Die eerste hiervan (1885) is die belangrikste. Met duidelike invloede van ''[[Madame Bovary]]'' deur [[Gustave Flaubert|Flaubert]], bied dit Vetusta (’n metaforiese naam vir [[Oviedo]]) fisies en moreel aan as die prototipe van ’n Spaanse stad wat in tradisionalisme vasgeval het. Alas het ’n naturalistiese tegniek gebruik; maar hy het nie, soos Zola, smerige omgewings geskilder nie (die handeling van sy romans speel in burgerlike omgewings af), maar pessimisme verskyn met duidelike trekke van teerheid en ironie. In ''La Regenta'' tree die gewetens in gesprek (veral dié van sy hoofkarakter Ana Ozores, wie se karakter soortgelyk is aan dié van Emma Bovary), in hul stryd met hul plig en met die omgewing, en dit gee ’n beeld van die stad wat deur baie as beledigend beskou is. Die roman is spoedig deur die Kerk veroordeel, hoewel ''Clarín'' en die biskop met verloop van tyd ’n opregte vriendskap ontwikkel het. Vandag word ''La Regenta'' beskou as die hoogtepunt van die Spaanse Realisme, saam met ''Fortunata y Jacinta'' van Galdós. === Armando Palacio Valdés === {{Hoofartikel|Armando Palacio Valdés}} Armando Palacio Valdés ([[Entralgo]], [[Prinsdom Asturië|Asturië]], 1853 – [[Madrid]], 1938) het sy opvoeding in [[Avilés]] ontvang en sy hoërskoolopleiding in [[Oviedo]] voltooi; hy het daarna Regte in [[Madrid]] studeer. Hy het die ''Revista Europea'' geredigeer, waar hy artikels gepubliseer het wat hy later in ''Semblanzas literarias'' (1871) versamel het. Ná die dood van [[José María de Pereda]] in 1905 het hy sy pos in die [[Spaanse Koninklike Akademie]] oorgeneem. Hy was ’n goeie vriend van ''Clarín'' en het verskeie belangrike romans geskryf, soos ''Marta y María'', waarin die twee Bybelse susters na ’n hedendaagse omgewing oorgeplaas word wat valse mistisisme bestry. Die gewildste van sy werke is ''La hermana de San Sulpicio'', waarin hy die avonture vertel wat die huwelik van ’n Galisiese geneesheer en die hoofkarakter voorafgaan, ’n non sonder ’n roeping wat nie haar geloftes hernu nie. ''La aldea perdida'', ’n dramatiese verhaal van ’n dorp wat deur mynbou-uitbuiting agteruitgaan, verdien ook vermelding. === Vicente Blasco Ibáñez === {{Hoofartikel|Vicente Blasco Ibáñez}} [[Lêer:Blasco Ibañez.jpg|thumb|left|Vicente Blasco Ibáñez.]] Vicente Blasco Ibáñez is in [[Valencia]] in 1867 gebore. Hy het radikale republikeinse idees gehandhaaf, waarvoor hy in hegtenis geneem en verban is. Hy was ’n afgevaardigde in sewe parlementêre termyne. In 1909 het hy na [[Argentinië]] vertrek op soek na fortuin, maar sy poging het misluk. Hy het die Geallieerdes tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] (1914–1918) verdedig; teen hierdie agtergrond het hy ''Los cuatro jinetes del Apocalipsis'' geskryf, ’n roman wat wêreldwyd groot sukses behaal het. Hy het daarna die lewe van ’n kosmopolitiese miljoenêr gelei en baie van sy verhale is in [[Hollywood]] vir die rolprent verwerk. Hy is in 1928 in [[Menton]], aan die [[Franse Riviera|Côte d'Azur]], oorlede. Sy oorskot is in 1933 na Valencia oorgebring, waar dit triomfantelik ontvang is. Blasco het ’n enorme hoeveelheid romans voortgebring; onder hulle staan die werke wat in Valencia of sy provinsie afspeel, wat die skrywer so innig liefgehad het, uit (''Arroz y tartana'', ''La barraca'', ''Entre naranjos'', ''Cañas y barro''). Hy het sy politieke, sosiale en antireligieuse idees in ''La catedral'' en ''La bodega'' weerspieël, hoewel, soos hierbo genoem, sy roem grootliks te danke is aan ''[[Los cuatro jinetes del Apocalipsis (roman)|Los cuatro jinetes del Apocalipsis]]'', wat oor familiedramas tydens die Groot Oorlog handel. Die Blasco Ibáñez wat egter die beste deur die kritiek ontvang is, is dié van Valenciaanse inspirasie. Soms is hy as die Spaanse Zola beskou omdat hy ’n ondermynende houding, ’n voorkeur vir smerige omgewings, ’n besorgdheid oor [[biologiese oorerwing]], ensovoorts met die Franse romanskrywer deel. Hy skryf intensief en sy styl kan as grof bestempel word, hoewel dit nie aan beelde van plastiese suiwerheid ontbreek nie. Vanweë sy ouderdom kon hy tot die [[Generasie van '98]] behoort het, maar sy wêreldse gees verskil van die askese en kultuur van hierdie skrywers. == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * Karimi, Kian-Harald. ''Las formas de lo divino y la pobreza de lo cotidiano: ilusión y realidad a través de los ejemplos ‘Misericordia’ de Pérez Galdós y ‘Morsamor’ de Valera", en: Stenzel, H. (ed.): Estrategias narrativas y construcciones de una 'realidad'. Lecturas de las novelas contemporáneas de Galdós y otras novelas e la época. Las Palmas: Casa Galdós, 2002, pp. 171-201. * Lázaro Carreter, Fernando. ''Lengua castellana y literatura Segundo de Bachillerato''. Madrid: Anaya, 2003.ISBN 84-667-2158-4 * López Jiménez, Luis. ''El Naturalismo y España: Valera frente a Zola''. Madrid: Pearson Alhambra, 1977. ISBN 84-205-0355-X * Miralles García, Enrique. ''La novela española de la Restauración (1875-1885): sus formas y enunciados narrativos''. Barcelona: Puvill, 1979. ISBN 84-85202-12-0 * Miranda García, Soledad. ''Religión y clero en la gran novela española del siglo XIX''. Madrid: Pegaso, 1982. ISBN 84-85244-09-5 * Oleza, Joan. ''La novela del siglo XIX: del parto a la crisis de una ideología''. Valencia: Bello, 1976. ISBN 84-212-0039-9 * Pattison, Walter T. ''El naturalismo español: historia externa de un movimiento literario''. Madrid: Gredos, 1969. ISBN 84-249-0279-3 * Villanueva Prieto, Francisco Darío. ''Teorías del realismo literario''. Pozuelo de Alarcón: Espasa-Calpe, 1992. ISBN 84-239-1771-1 * VV.AA. ''Polémica sobre el realismo''. [[Buenos Aires]]: Tiempo Contemporáneo, 1972. {{Spaanse letterkunde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spaanse letterkunde]] ll4ks95gmzpath9gqqueoldjn484hod 0 425524 2963898 2908994 2026-08-30T20:02:57Z Антивандал-эхо 211267 /* Biografie */ paragraph repetition has been removed. 2963898 wikitext text/x-wiki '''Arkady Steinberg''' ([[28 November]] [[1907]], [[Odesa|Odessa]] – [[7 Augustus]] [[1984]]) was 'n [[Russiese]] en [[Sowjetunie|Sowjetse]] digter, vertaler en skilder, vader van kunstenaars [[Eduard Steinberg]] en [[Borukh Steinberg]]. Hy was ook die eerste Sowjet-digter wat [[John Milton]] se [[Paradise Lost]] in 1976 vertaal het. == Biografie == Arkady Steinberg is in Odessa gebore in 'n familie van 'n dokter op die gebied van interne en senuweesiektes, 'n gesondheidsorgorganiseerder en publiseerder, ereburger Akim Pinkhusovich Steinberg en Zinaida Moiseyevna Steinberg (née Azovskaya). Het aan die Odessa Real School of St. Paul gestudeer. In 1921 het hy saam met sy gesin na [[Moskou]] verhuis. In 1925 het hy ingeskryf vir [[Vkhutemas]] - die Russiese Staat Hoër Kuns en Tegniese Skool. In 1927 is hy oorgeplaas na die Odessa Skone Kunsskool vernoem na M. B. Grekov, maar het 'n jaar later na Vkhutemas teruggekeer. In 1929 het hy Vkhutemas na sy derde jaar verlaat en nie sy studies hervat nie. In die somer van 1937 het hy saam met sy gesin in 'n klein dorpie [[Tarusa]] nie ver van Moskou af gewoon nie en saam met die [[Joego-Slawië|Joego-Slawies]]-[[Montenegro|Montenegrynse]] [[Kommunisme|kommunistiese]] emigré-digter Radule Stijenski (1901–1966) gewerk aan die vertaling van sy gedig “Wieg van Krygers”. Maar in November 1937 is hy gearresteer nadat Radule Stijenski die NKVD ingelig het oor sy astrante uitlatings oor eienaardighede van die Sowjet-lewe en -politiek, en tot agt jaar van hrd arbeid gevonnis. Steinberg se ma het egter in 1939 die Hooggeregshof van die USSR gesmeek om sy saak te hersien, en in November 1939 is die vonnis omvergewerp en Arkady Steinberg het na Moskou en na vryheid teruggekeer.<ref>Аркадий Штейнберг. К верховьям. Собрание стихов. О Штейнберге: Материалы к биографии. Мемуары. Заметки. Стихи. М., 1997. pp. 51–53</ref> In 1941 het Steinberg lid van die Sowjet-skrywersunie geword. Sedert die uitbreek van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het hy in die weermag gedien en is die medalje "Vir Militêre Meriete" (1941) en die Orde van die Patriotiese Oorlog 1ste graad in 1944 bekroon. In 1944, terwyl hy in die politieke departement van die 8ste Leër (USSR) gedien het onder bevel van [[Leonid Brezjnef]], wat hom aanbeveel het om by die party aan te sluit, is hy op 22 Oktober 1944 deur SMERSH gearresteer vir “anti-Sowjet-agitasie en weer gevonnis tot agt jaar tronkstraf, wat hy hierdie keer ten volle uitgedien het.<ref>Applebaum, Anne (2003). Gulag: A History. Doubleday. p. 446. {{ISBN|978-0-7679-0056-0}}. pp. 121–124</ref> Toe Steinberg in [[1953]] vrygelaat is, is hy verbied om in die hoofstad van die USSR en die hoofstede van al sy 15 republieke sowel as in alle groot stede te woon, en daarom het hy na 'n klein dorpie [[Tarusa]] gaan woon wat verder as 100 km van Moskou geleë was en dus vrygestel is van daardie nedersettingsbeperkings, wat hy goed geweet het van sy vooroorlogse verblyf daar. Tarusa het sy nuwe tuisdorp vir die volgende dekades geword, en sy lewe en werk was onlosmaaklik verbind met hierdie dorp aan die Oka-rivier. In Tarusa was Arkady Steinberg 'n prominente verteenwoordiger van [[Sestigers]] - belangrike groep vrydenkende Sowjet-intelligentsia wat vir 'n kort tydperk na [[Josef Stalin|Stalin]] se dood in 1953 die toon aangegee het in die Sowjet-kultuur en die totalitêre politieke stelsel en streng sensuur teengestaan ​​het.<ref>Павел Нерлер. «Наше главное творение — мы сами…» Лехаим (11 декабря 2017). Дата обращения: 17 августа 2021. Архивировано 27 февраля 2021 года. pp. 3–5</ref> In die laat 1960's, na sy egskeiding van sy derde vrou Valentina Alonicheva, is hy gedwing om sy Tarusa-huis aan sy jongste seun Borukh (Boris) te verkoop en het later vir hom 'n huis gekoop in die dorpie Yuminskoye in die Kimry-distrik, waar hy elke somer deurgebring het en waar hy uiteindelik gesterf het. <ref>"No Love Without Poetry: The Memoirs of Marina Tsvetaeva's Daughter", published by Northwestern University Press, August 2009). pp. 82–83</ref> Steinberg is by die Kuntsevskoye-begraafplaas in Moskou begrawe. == Familie == * Eerste vrou (1926-1930) — Eleonora Aleksandrovna Taktyshnikova, model. ** Seun - Yasen (1929-?). * Tweede vrou (1931-1934) — Vera Mikhailovna Mukhar (1909-1995), kunstenaar, Steinberg se klasmaat by VKHUTEMAS. * Derde vrou — Valentina Georgievna Steinberg (née Alonicheva, 1915-1976). ** Seun — [[Eduard Steinberg]] (1937-2012), [[Astraksie|abstraksiekunstenaar]], verteenwoordiger van die [[Meetkundige abstraksie|"geometriese" beweging]] ** Seun — Boris Steinberg (1938-2003), kunstenaar, skrywer van [[Assemblage (kuns)|samestellings]], "metaalskilderye". * Vierde vrou - Natalia Ivanovna Egorova (née Timofeeva). ===Poësiebundels=== Tot die vroeë 1930's het Steinberg soms gedigte in tydskrifte en koerante gepubliseer, en later 'n vertaler geword van [[poësie]] van die mense van die USSR. Onder sy werke is 'n boek met gedigte deur die klassieke Joodse poësie in [[Jiddish]] [[Osher Shvartsman]], 'n verwerking van die Yakut-epiese gedigverhaal "Bogatyr op 'n Bay Horse" en die gedigverhaal "Andriesh" deur Emilian Bukov. Saam met [[Konstantin Paustovsky]] en [[Nikolai Otten]] was hy een van die inisieerders, samestellers en redakteurs van die andersdenkende literêre almanach "Tarusa Pages", wat in 1961 in [[Kaluga]] gedruk is, waar die eerste en enigste lewenslange volwaardige gedigte van sy eie gepubliseer is. "Tarusa Pages" het letterlik sy bladsye gegee aan werke van voorheen verbode en andersdenkende skrywers soos [[Marina Tsvetaeva]], [[Nadezhda Mandelstam]], [[Naum Korzhavin]], [[Vladimir Kornilov]], [[Bulat Okudzhava]], [[Frida Vigdorova]] en is vinnig verbied, en [verbied] vir druk. verspreiding in die USSR.<ref>Fleishman, Lazar (1990). Boris Pasternak: The Poet and His Politics. Harvard University Press. {{ISBN|978-0-674-07905-2}}. pp. 260–263</ref> Die bekendste werke in die genre van poëtiese vertaling is die epiese gedig deur [[John Milton]] “Paradise Lost” en die gedigteboek deur die Chinese digter en kunstenaar van die [[Tang (dinastie)|Tang]] era [[Wang Wei]].<ref>Воспоминания об Аркадии Штейнберге. «Он между нами жил...» М., 2008. pp. 76–79</ref> Afsonderlike uitgawes in Steinberg se vertaling is gepubliseer van gedigteboeke deur [[Nguyen Zu]] (uit Viëtnamees) en [[George Topyrceanu]] (uit Roemeens), die gedig "The Tale of the Oak" deur Anatoly Moiseevich Guzhel, 'n versameling digters van Azerbaijan (saam met [[Arseny Tarkovsky]]). Ook onder die vertaalde skrywers: uit Engels - [[William Wordsworth]], [[Samuel Coleridge]], [[Robert Southey]], [[Lord Byron]], [[John Keats]], [[Henry Longfellow]], [[Rudyard Kipling]], [[Dylan Thomas]]; uit Armeens - Hovhannes Tumanyan; uit Chinees — [[Li Bo]], [[Chu Guangxi]], [[Qian Qi]], [[Zu Yong]]; uit Koreaans — [[Kim Sissup]]; uit Duits — Walther von der Vogelweide, [[Friedrich Hölderlin]], [[Heinrich Heine]], Eduard Mörike, [[Gottfried Keller]], Stefan George, Börries von Münchhausen, [[Hans Carossa]], [[Gottfried Benn]], [[Johannes Becher]], [[Bertolt Brecht]]; uit Masedonies - [[Slavko Yanevsky]], [[Atso Shopov]]; uit Pools - [[Nikolai Bernatsky]], [[Adam Asnyk]], [[Lucian Rydel]], [[Tadeusz Mitsinsky]], [[Yulian Tuvim]], [[Bruno Jasensky]], [[Constanty Galchinsky]]; uit Roemeens — [[Mihai Eminescu]], [[Ion Minulescu]], [[Demostene Botez]], [[Cicerone Teodorescu]], [[Eugen Zhebeleanu]], [[Ion Brad]], [[Tiberiu Utan]]; van Slowaaks — [[Jan Golly]], Janko Yesensky, [[Ivan Krasko]], [[Andrei Plavka]], [[Pavol Gorov]]; uit Sloweens — [[Matej Bor]]; uit Oekraïens — [[Mykola Bazhan]]; uit Frans — [[Arthur Rimbaud]] (saamgeskryf met [[Eduard Bagritsky]]); uit Kroaties — [[Miroslav Krleža]]. Steinberg was een van die belangrikste Russiese vertalers van die Montenegrynse kommunistiese digter [[Radule Stijenski]], wat in 1937 een van die sleutelgetuies geword het by die eerste arrestasie van Steinberg. Onder sy dissipels op die gebied van letterkunde, poësie en vertaling was [[Lyudmila Vagurina]], [[Dmitri Vedenyapin]], [[Evgeny Vitkovsky]], [[Tatyana Gringolts]], [[Roman Dubrovkin]], [[Pavel Nerler]], [[Yan Probshtein]] en ander. Steinberg se skilderye en grafika het [[Boris Sveshnikov]], [[Valentin Vorobyov]], [[Igor Vulokh]], [[Ülo Sooster]], [[Eduard Gorokhovsky]], [[Evgeny Rukhin]], [[Boris Zhutovsky]], [[Ivan Chuikov]], [[Mikhail Roginsky]].<ref>Одесса — Москва — Одесса. Юго-западный ветер в русской литературе. М., 2014. pp. 174–177</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * Marina Tsvetaeva: The Woman, Her World, and Her Poetry (1985). Simon Karlinsky, Cambridge University Press p18 {{ISBN|9780521275743}} * Applebaum, Anne (2003). Gulag: A History. Doubleday. p. 446. {{ISBN|78-0-7679-0056-0}}. * "No Love Without Poetry: The Memoirs of Marina Tsvetaeva's Daughter", published by Northwestern University Press, August 2009) * Karlinsky, Simon and Appel, Alfred (1977). The Bitter air of exile: Russian writers in the West, 1922–1972. p72 University of California Press {{ISBN|978-0-520-02895-1}} * Воспоминания, 2008, В. А. Бугаевский. Библия Акимыча * Павел Нерлер. «Наше главное творение — мы сами…» Лехаим (11 декабря 2017). Дата обращения: 17 августа 2021. Архивировано 27 февраля 2021 года. * Штейнберг Аркадий Акимович | Филологический некрополь. Дата обращения: 3 февраля 2024. Архивировано 3 февраля 2024 года. * Вадим Перельмутер. Дарёный конь. Книга о стихах и прозе. — М.: ОГИ, 2015. — 510 с. — 2000 экз. — {{ISBN|978-5-94282-771-7}}. * Аркадий Штейнберг. К верховьям. Собрание стихов. О Штейнберге: Материалы к биографии. Мемуары. Заметки. Стихи. М., 1997 * Аркадий Штейнберг. Вторая дорога. Стихотворения. Поэмы. Графика. М., 2007 * Воспоминания об Аркадии Штейнберге. «Он между нами жил...» М., 2008 * Аркадий Штейнберг. Золотой мяч. Избранные переводы. М., 2014 * Аркадий Штейнберг. Избранное. «Библиотека для избранных», 2017 * Одесса — Москва — Одесса. Юго-западный ветер в русской литературе. М., 2014 * Fleishman, Lazar (1990). Boris Pasternak: The Poet and His Politics. Harvard University Press. {{ISBN|978-0-674-07905-2}}. * Slater, Maya, ed. (2010). Boris Pasternak: Family Correspondence 1921–1960. Hoover Press. {{ISBN|978-0-8179-1025-9}}. * Griffiths, Frederick T.; Rabinowitz, Stanley J.; Fleishmann, Lazarus (2011). Epic and the Russian Novel from Gogol to Pasternak (pdf). Studies in Russian and Slavic Literatures, Cultures and History. Boston: Academic Studies Press. p. 241. {{ISBN|978-1-936235-53-7}}. OCLC 929351556. == Eksterne skakels == * https://web.archive.org/web/20011203171354/http://a88.narod.ru/4561.htm Музей Аркадия Штейнберга в Интернете * http://www.insocinf.com/4561.htm Аркадий Акимович ШТЕЙНБЕРГ (1907—1984) Поэт, художник, переводчик {{Wayback|url=http://www.insocinf.com/4561.htm |date=20181107223822 }} * http://www.vekperevoda.com/index1.htmСобрание стихотворений в библиотеке «Века перевода»{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627024300/http://www.vekperevoda.com/index1.htm |date=2007-06-27 }} * http://www.vekperevoda.com/1900/ashtejnberg.htm|Страница * http://sites.utoronto.ca/tsq/23/Dubrovkin-2.shtml Роман Дубровкин. Уроки Штейнберга * https://www.youtube.com/watch?v=9LLcgzgOcM0 Марк Чульский. Жизнь и творчество Аркадия Штейнберга, иллюстрированный доклад {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Steinberg, Arkady}} [[Kategorie:Geboortes in 1907]] [[Kategorie:Sterftes in 1984]] [[Kategorie:Russiese digters]] [[Kategorie:Russiese skrywers]] [[Kategorie:Digters]] [[Kategorie:Russiese Jode]] [[Kategorie:Russiese joernaliste]] 8khz0vepndtakyq2i84fonw9yah9j4x 1 446811 2963813 2805996 2026-08-30T15:54:48Z Oesjaar 7467 /* Bronnelys */ nuwe afdeling 2963813 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Bronnelys == {{ping|Interlingvisto}} gee asb. aandag aan jou bronnelys. Kyk ook asb hoe ek jou verwysings verbeter het. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:54, 30 Augustus 2026 (UTC) r9on0w5zrd86xzlny1u1nb50u09hf2d 2963824 2963813 2026-08-30T16:08:41Z Interlingvisto 213611 /* Bronnelys */ Antwoord 2963824 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Bronnelys == {{ping|Interlingvisto}} gee asb. aandag aan jou bronnelys. Kyk ook asb hoe ek jou verwysings verbeter het. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:54, 30 Augustus 2026 (UTC) :Gemaak [[Gebruiker:Interlingvisto|Interlingvisto]] ([[Gebruikerbespreking:Interlingvisto|kontak]]) 16:08, 30 Augustus 2026 (UTC) 2lwzlempj2ur75k19fwjucg2j7csrey 2963829 2963824 2026-08-30T16:49:52Z Oesjaar 7467 /* Bronnelys */ Antwoord. 2963829 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Bronnelys == {{ping|Interlingvisto}} gee asb. aandag aan jou bronnelys. Kyk ook asb hoe ek jou verwysings verbeter het. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:54, 30 Augustus 2026 (UTC) :Gemaak [[Gebruiker:Interlingvisto|Interlingvisto]] ([[Gebruikerbespreking:Interlingvisto|kontak]]) 16:08, 30 Augustus 2026 (UTC) :: Dit lyk beter dankie! Jy kan maar die rooi skakels ook verwyder. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:49, 30 Augustus 2026 (UTC) 6fmsta2ix6ybjpx50133rh1fjc2siv1 2963880 2963829 2026-08-30T19:24:13Z Sobaka 328 Sobaka het bladsy [[Bespreking:Spaanse literatuur van Realisme]] na [[Bespreking:Spaanse realistiese literatuur]] geskuif: Beter benaming 2963829 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Bronnelys == {{ping|Interlingvisto}} gee asb. aandag aan jou bronnelys. Kyk ook asb hoe ek jou verwysings verbeter het. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:54, 30 Augustus 2026 (UTC) :Gemaak [[Gebruiker:Interlingvisto|Interlingvisto]] ([[Gebruikerbespreking:Interlingvisto|kontak]]) 16:08, 30 Augustus 2026 (UTC) :: Dit lyk beter dankie! Jy kan maar die rooi skakels ook verwyder. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:49, 30 Augustus 2026 (UTC) 6fmsta2ix6ybjpx50133rh1fjc2siv1 0 450296 2963936 2910014 2026-08-31T01:37:47Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963936 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vrouerugbyspan | land = Suid-Afrika | beeld = 02-Springboks RGB Gold-on-Grad.png | unie = [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] (SARU) | bynaam = Vroue-Springbokke, Springbok Women | embleem = [[Springbok]] | president = Mark Alexander | stadion = | kapasiteit = | kaptein = [[Anathi Qolo]] | afrigter = {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Swys de Bruin]] | gestig = | patroon_la1 = _sa23h | patroon_b1 = _sa23h | patroon_ra1 = _sa23h | patroon_sh1 = | patroon_so1 = | linkerarm1 = 006400 | liggaam1 = 006400 | regterarm1 = 006400 | broek1 = FFFFFF | kouse1 = 1b3838 | patroon_la2 = _whiteborder | patroon_b2 = _southafrica_rugby23a | patroon_ra2 = _whiteborder | patroon_sh2 = | patroon_so2 = _sky_blue_on_top | linkerarm2 = 44E4F3 | liggaam2 = FFFFFF | regterarm2 = 44E4F3 | broek2 = 44E4F3 | kouse2 = FFFFFF | statistiek = | toetse = | toptoetspuntebehaler = | meestedrieë = | jongstespeler = | eerste = {{RSAruv}} 5–8 {{WALruv-r}}<br />([[Gqeberha|Port Elizabeth]], [[Suid-Afrika]]; 29 Mei 2004) | grootwen = {{RSAruv}} 128–3 {{NAMruv-r}}<br />([[Kaapstad]], Suid-Afrika; 23 Junie 2022) | grootverloor = {{ENGruv}} 101–0 {{RSAruv-r}}<br />([[Molesey]], [[Engeland]]; 14 Mei 2005) | Wêreldbekerverskynings = 5/10 | jaar = 2006 | beste = Kwarteindrondte in [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]] | url = | unieurl = www.sarugby.co.za }} Die '''Suid-Afrikaanse nasionale vrouerugbyspan''' (oftewel ''Vroue-Springbokke''; [[Engels]]: ''Springbok Women'') is die nasionale vroue[[rugby]]span wat [[Suid-Afrika]] in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Die span se bynaam is ontleen aan die [[springbok]], die nasionale dier van Suid-Afrika. Rugby is een van Suid-Afrika se nasionale sportsoorte en die nasionale span word deur die [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] (SARU) geadministreer. Suid-Afrika het in 2004 sy eerste toetswedstryd teen [[Walliese nasionale vrouerugbyspan|Wallis]] gespeel. Suid-Afrika se belangrikste internasionale verskyning is tydens die vierjaarlikse [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooi wat sedert 1991 beslis word. Suid-Afrika het tot dusver vir vyf van die tien toernooie gekwalifiseer en tydens die [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025-toernooi]] met die Kwarteindstryd hul beste prestasie behaal. Sedert 2019 neem Suid-Afrika aan die jaarlikse Afrikakampioenskap deel en het al die toernooie beklink. Die Suid-Afrikaanse nasionale vrouerugbyspan is tans (September 2025) tiende op Wêreldrugby se wêreldranglys gelys.<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=15 September 2015}}</ref> Suid-Afrikaanse spelers dra tradisioneel groen-en-goud truie, wit broeke en groen-en-goud sokkies. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Suid-Afrikaanse Rugbyunie}} Die beheerliggaam vir rugby in Suid-Afrika is die Suid-Afrikaanse Rugbyunie (SARU), tot in 2005 Suid-Afrikaanse Rugbyvoetbalunie (SARVU) genoem. Dit het in 1992 met die saamsmelting van die blanke Suid-Afrikaanse Rugbyraad en die multiëtniese Suid-Afrikaanse Rugbyunie ontstaan. Die Suid-Afrikaanse beheerliggaam kon in Julie dieselfde jaar aansluit by die Konfederasie van Afrikarugby (Engels: ''Confederation of African Rugby''; Frans: ''Confédération Africaine de Rugby''; nou [[Rugby Afrika]]) en is sedertdien by verre die vasteland se belangrikste beheerliggaam.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyafrique.com/unions/ |title=Rugby Africa Unions |publisher=[[Rugby Afrika]] |date=2020 |accessdate=15 September 2015}}</ref> Die belangrikste rugbyliga in Suid-Afrika is die Vrouepremierafdeling, waaraan agt spanne deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sarugby.co.za/tournaments/women-s-premier-division/ |title=Women’s Premier Division |publisher=[[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] |accessdate=15 September 2015 }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Benede word die Vroue Eerste Afdeling tussen sewe spanne beslis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sarugby.co.za/tournaments/women-s-first-division/ |title=Women’s First Division |publisher=[[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] |accessdate=15 September 2015 }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Naas die amptelike nasionale span roep die SARU ook ander keurspanne byeen. Die [[Vroue-Blitsbokke]] is die Suid-Afrikaanse [[sewesrugby]]span.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sarugby.co.za/sa-teams-players/springbok-women-s-sevens/ |title=Springbok Women’s Sevens |publisher=[[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] |accessdate=15 September 2015}}</ref> Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Elke Suid-Afrikaanse universiteit beskik oor ’n eie vrouerugbyspan wat aan die Varsityvrouebeker deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.varsitycup.co.za/ |title=Main page |publisher=Varsity Cup |accessdate=15 September 2015}}</ref> == Geskiedenis == [[Lêer:2014 Women's Rugby World Cup - South Africa 01.jpg|duimnael|Suid-Afrika tydens die [[Vrouerugbywêreldbeker 2014]]]] In 2004 het die Suid-Afrikaanse nasionale vrouerugbyspan sy eerste toetswedstryd teen [[Walliese nasionale vrouerugbyspan|Wallis]] gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyafrique.com/south-africa-rugby-women/ |title=Expanding women's game a priority for SA Rugby |publisher=[[Rugby Afrika]] |date=3 Maart 2022 |accessdate=15 September 2025}}</ref> Hulle het die Afrikakampioenskap vier keer gewen: in 2019, 2022, 2024 en 2025.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyafrique.com/springbok-women-qualify-for-2021-womens-rugby-world-cup/ |title=Springbok Women Qualify for 2021 Women's Rugby World Cup |publisher=[[Rugby Afrika]] |date=18 Augustus 2019 |accessdate=15 September 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://saru-umbraco.azurewebsites.net//sa-teams-players/springbok-women/ |title=Springbok Women |publisher=[[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] |accessdate=15 September 2025 |archive-date= 8 Augustus 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808050553/https://saru-umbraco.azurewebsites.net/sa-teams-players/springbok-women/ |url-status=dead }}</ref> In September 2022 het Suid-Afrika ná oorwinnings oor [[Japannese nasionale vrouerugbyspan|Japan]] en [[Spaanse nasionale vrouerugbyspan|Spanje]] die elfde plek op Wêreldrugby se wêreldranglys behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sarugbymag.co.za/bok-women-not-just-participants-world-cup/ |title=Bok Women ‘not just participants’ at World Cup |publisher=SA Rugby magazine |date=22 September 2022 |accessdate=15 September 2025}}</ref> Tydens die [[Vrouerugbywêreldbeker 2025]] het die Vroue-Springbokke ná ’n duidelike oorwinning oor die debutant [[Brasiliaanse nasionale vrouerugbyspan|Brasilië]] vir die eerste keer [[Italiaanse nasionale vrouerugbyspan|Italië]] geklop, gevolg deur ’n swak nederlaag teen [[Franse nasionale vrouerugbyspan|Frankryk]], waarmee die Suid-Afrikaners vir die eerste keer die kwarteindrondte gehaal het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2025/aug/31/women-rugby-world-cup-roundup-france-brazil-south-africa-italy-ireland-spain |title=Rugby World Cup roundup: France demolish Brazil, South Africa edge Italy, Ireland win |publisher=[[The Guardian]] |author=Sarah Rendell |date=31 Augustus 2025 |accessdate=15 September 2025}}</ref> Suid-Afrika het egter teen [[Black Ferns|Nieu-Seeland]] vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2025/en/news/1015626/they-made-a-difference-for-millions-of-girls-losing-quarter-finalists-reflect-on-era-defining-tournament |title='They made a difference for millions of girls': losing quarter-finalists reflect on era-defining tournament |publisher=rugbyworldcup.com |date=15 September 2025 |accessdate=15 September 2025}}</ref> == Springboktrui == Suid-Afrika speel in groen truie met ’n goue kraag, wit broeke en groen sokkies. Op die linker bors is die Suid-Afrikaanse Rugbyuniekenteken en op die regter bors die springbokkenteken geborduur. Geel/goud en groen is die nasionale sportkleure van Suid-Afrika en word ook op die [[Vlag van Suid-Afrika|landsvlag]] gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0018-229X2011000100003 |title=Flagging the "new" South Africa, 1910–2010 |publisher=SciELO |accessdate=15 September 2025 |archive-date=26 Maart 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326151411/http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0018-229X2011000100003&script=sci_arttext |url-status=dead }}</ref> == Stadions == Net soos ander vername rugbylande soos Frankryk, Ierland, Italië, Kanada, Nieu-Seeland, Skotland, die Verenigde State en Wallis beskik Suid-Afrika oor geen amptelike tuisstadion vir sy nasionale span nie. Die Suid-Afrikane gebruik vir hul toetse eerder ’n verskeidenheid stadions dwarsdeur Suid-Afrika. == Toetswedstryde == Suid-Afrika het 37 van sy 84 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 44,05%. Skotland se statistieke in toetswedstryde teen al die lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen September 2025): {| class="sortable wikitable" ! Opponent ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{AUSruv}} || 4 || 0 || 4 || 0 || 0,00 |- | {{BRAruv}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ENGruv}} || 6 || 0 || 6 || 0 || 0,00 |- | {{FIJruv}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{FRAruv}} || 6 || 0 || 4 || 5 || 0,00 |- | {{IRLruv}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{ITAruv}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0,00 |- | {{JPNruv}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 50,00 |- | {{CMRruv}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{CANruv}} || 6 || 0 || 6 || 0 || 0,00 |- | {{KAZruv}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 75,00 |- | {{KENruv}} || 7 || 7 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{MDGruv}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NAMruv}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NEDruv}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NZLruv}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 0,00 |- | {{SAMruv}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 33,33 |- | {{SCOruv}} || 5 || 2 || 3 || 0 || 40,00 |- | {{ESPruv}} || 9 || 6 || 3 || 0 || 66,67 |- | {{UGAruv}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{USAruv}} || 6 || 1 || 5 || 0 || 16,67 |- | {{WALruv}} || 8 || 2 || 6 || 0 || 25,00 |- | {{ZIMruv}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''84''' || '''37''' || '''45''' || '''2''' || '''44,05''' |} == Rekords == === Wêreldbekerrekord === Suid-Afrika het tot dusver aan vyf vrouerugbywêreldbekertoernooie deelgeneem. Hul beste prestasie was die Kwarteindrondte tydens die 2025-toernooi. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 1991|1991]] || Nie genooi nie |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 1994|1994]] || Nie genooi nie |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 1998|1998]] || Nie genooi nie |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2002|2002]] || Nie genooi nie |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2006|2006]] || Twaalfde plek |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2010|2010]] || Tiende plek |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2014|2014]] || Tiende plek |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2017|2017]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2021|2021]] || Groepfase |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2029|2029]] || {{n.v.t.}} |- | align=center | [[Vrouerugbywêreldbeker 2033|2033]] || {{n.v.t.}} |} === Afrikakampioenskappe === Suid-Afrika neem sedert 2019 aan die jaarlikse Afrikakampioenskappe deel en het al die toernooie gewen. * Titeloorwinnings (5): 2019, 2023, 2024, 2025, 2026 == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Suid-Afrikaanse span gevorm tydens die [[Vrouerugbywêreldbeker 2025]]:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.springboks.rugby/news-features/articles/2025/08/09/booi-leads-experienced-sa-squad-to-women-s-rugby-world-cup-2025 |title=Booi leads experienced squad to Women's RWC 2025 |publisher=[[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] |date=9 Augustus 2025 |accessdate=15 September 2025}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Unam Tose]] || [[Skrumskakel]] || [[Blou Bulle|Bulle Daisies]] || style="text-align:center" | 27 |- | [[Tayla Kinsey]] || Skrumskakel || [[Sharks (Verenigde Rugbykampioenskap)|Sharks]] || style="text-align:center" | 40 |- | [[Libbie Janse van Rensburg]] || [[Losskakel]] || [[Blou Bulle|Bulle Daisies]] || style="text-align:center" | 27 |- | [[Mary Zulu]] || Losskakel || [[Blou Bulle|Bulle Daisies]] || style="text-align:center" | 15 |- | [[Zintle Mpupha]] || [[Senter]] || [[Blou Bulle|Bulle Daisies]] || style="text-align:center" | 26 |- | [[Aphiwe Ngwevu]] || Senter || [[Border Ladies]] || style="text-align:center" | 27 |- | [[Chumisa Qawe]] || Senter || [[Blou Bulle|Bulle Daisies]] || style="text-align:center" | 22 |- | [[Eloise Webb]] || Senter || [[Blou Bulle|Bulle Daisies]] || style="text-align:center" | 17 |- | [[Jakkie Cilliers]] || [[Vleuel]] || [[Blou Bulle|Bulle Daisies]] || style="text-align:center" | 19 |- | [[Ayanda Malinga]] || Vleuel || [[Blou Bulle|Bulle Daisies]] || style="text-align:center" | 13 |- | [[Maceala Samboya]] || Vleuel || [[Boland Dames]] || style="text-align:center" | {{0}}4 |- | [[Byrhandré Dolf]] || [[Heelagter]] || [[Blou Bulle|Bulle Daisies]] || style="text-align:center" | 22 |- | [[Nadine Roos]] || Heelagter || ''klubloos'' || style="text-align:center" | 18 |} | | valign="top" | {| class="wikitable" |+ Voorspelers |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Micke Günter]] || [[Haker]] || [[Leicester Tigers]] || style="text-align:center" | 13 |- | [[Lindelwa Gwala]] || Haker || ''klubloos'' || style="text-align:center" | 35 |- | [[Luchell Hanekom]] || Haker || [[Westelike Provinsie]] || style="text-align:center" | {{0}}9 |- | [[Sanelisiwe Charlie]] || [[Stut]] || [[Blou Bulle|Bulle Daisies]] || style="text-align:center" | 26 |- | [[Xoliswa Khuzwayo]] || Stut || [[Goue Leeus]] || style="text-align:center" | {{0}}8 |- | [[Yonela Ngxingolo]] || Stut || [[Blou Bulle|Bulle Daisies]] || style="text-align:center" | 35 |- | [[Babalwa Latsha]] || Stut || ''klubloos'' || style="text-align:center" | 36 |- | [[Nombuyekezo Mdliki]] || Stut || [[Border Ladies]] || style="text-align:center" | {{0}}5 |- | [[Nolusindiso Booi]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[Westelike Provinsie]] || style="text-align:center" | 52 |- | [[Danelle Lochner]] || Slot || [[Harlequins]] || style="text-align:center" | 19 |- | [[Nomsai Mokwai]] || Slot || [[Westelike Provinsie]] || style="text-align:center" | 13 |- | [[Anathi Qolo]] || Slot || [[Blou Bulle|Bulle Daisies]] || style="text-align:center" | {{0}}9 |- | [[Vainah Ubisi]] || Slot || [[Blou Bulle|Bulle Daisies]] || style="text-align:center" | 18 |- | [[Aseza Hele]] || [[Losvoorspeler]] || [[Boland Dames]] || style="text-align:center" | 28 |- | [[Catha Jacobs]] || Losvoorspeler || ''klubloos'' || style="text-align:center" | 22 |- | [[Lerato Makua]] || Losvoorspeler || [[Blou Bulle|Bulle Daisies]] || style="text-align:center" | 15 |- | [[Sinazo Mcatshulwa]] || Losvoorspeler || ''klubloos'' || style="text-align:center" | 38 |- | [[Sizophila Solontsi]] || Losvoorspeler || [[Blou Bulle|Bulle Daisies]] || style="text-align:center" | 28 |- | [[Faith Tshauke]] || Losvoorspeler || [[Blou Bulle|Bulle Daisies]] || style="text-align:center" | {{0}}3 |} |} === Bekende spelers === Tot dusver is nog geen Suid-Afrikaanse speler in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem nie. == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Springbokke]], Suid-Afrika se nasionale mansrugbyspan * [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|South Africa women's national rugby union team|Suid-Afrikaanse nasionale vrouerugbyspan}} * {{en}} [http://www.sarugby.co.za/ Amptelike webwerf] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/africa/south-africa Suid-Afrika by Wêreldrugby] {{Nasionale vrouerugbyspanne}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nasionale vrouerugbyspanne]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse rugbyspanne]] 91eogargzy86rlew4pmmxm1p0nc3sn5 0 450451 2963985 2908763 2026-08-31T11:08:03Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963985 wikitext text/x-wiki '''Udo Horstmann''' (* [[1941]] in [[Witten]])<ref> Kunst aus Afrika in der Innerschweiz. Ein Leben für die Kunst! In Afrika entdeckte ein Rohstoffhändler vor 20 Jahren eine Leidenschaft, die seither sein Leben bestimmt.In: Prive Nr 2. 1995, p108-114.</ref> is 'n [[Duitsland|Duitse]] sakeman, [[private versameling|kunsversamelaar]] en [[beskermheer]]. == Lewe == Horstmann het in [[Noordryn-Wesfale]] grootgeword. Ná sy [[militêre diensplig]] het hy in [[Universiteit van Keulen|Keulen]] gestudeer.<ref>{{Cite web |url=https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA208056318&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=00036536&p=AONE&sw=w&userGroupName=anon~78feda91&aty=open-web-entry |title=argiefkopie |access-date=22 Junie 2025 |archive-date=25 Januarie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125193648/https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA208056318&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=00036536&p=AONE&sw=w&userGroupName=anon~78feda91&aty=open-web-entry |url-status=dead }}</ref> Daarna het hy tussen 1970 en 1980 vir besigheid in die [[Verenigde State]] en [[Suid-Afrika]] gewoon.<ref>Udo Horstmann - Five Hundred Year Archive. In: fhya.uct.ac.za. Abgerufen am 18. Oktober 2024.</ref> Hy was daar 'n sleutelvennoot van [[Marc Rich]], wat daarop gemik was om grondstof-embargo's teen die destydse apartheidsregime te omseil.<ref>[[Daniel Ammann]]: ''King of Oil. Marc Rich. Vom mächtigsten Rohstoffhändler der Welt zum Gejagten der USA'', [[Orell Füssli]], Zürich 2010, S. 125ff.</ref><ref>Daniel Ammann: ''The King of Oil: The Secret Lives of Marc Rich'', St. Martin's Press, New York 2009, S. 118 sowie 136f.</ref> Die belang van Horstmann in hierdie verband blyk ook uit die feit dat die kodewoord "Udo" vir Suid-Afrika gebruik is tydens die kwartaalvergaderings van die topbestuur van Rich se maatskappy in Zürich.<ref>https://www.theguardian.com/uk/2001/may/04/conservatives.politicalnews</ref> Verder was hy betrokke by verskeie grondstof-termyntransaksies wat verband gehou het met Russiese steenkool tydens die [[Koue Oorlog]]. == Versameling van Nie-Europese Kuns == Sedert die 1980’s het Horstmann begin om versamelings van Afrika- en Oseaniese kuns op die internasionale kunsmark op te bou,<ref> Dominique Remondino: An Interview with Udo Horstmann. In: Art Tribal, 2003/4:100-105.</ref> wat wêreldwyd bekendheid verwerf het deur uitstallings en publikasies. In verband met die uitstallings van sy versamelingsvoorwerpe was daar verskeie samewerkings met museums.<ref>The Power of Form. African Art from the Horstmann Collection. Ediz. illustrata (Archeologia, arte primitiva e orientale) - Hardcover Ezio Bassani; Michael Bockemühl </ref><ref>Junge Peter und Dietrich Wildung (Hrsg.) 5000 Jahre Afrika - Ägypten - Afrika : Sammlung W. und U. Horstmann und Staatliche Museen zu Berlin</ref> Deur die jare het Horstmann ook voorwerpe uit sy versameling as geskenke aan internasionale museums gegee, onder andere aan die [[Museum Rietberg]] in [[Zürich]],<ref>Museum Rietberg Zürich - Jahresbericht 2020. In: rietberg.ch. Abgerufen am 18. Oktober 2024.</ref> die [[Museum of Fine Arts, Boston]]<ref> ↑ Doll. In: collections.mfa.org. Abgerufen am 18. Oktober 2024 (englisch).</ref>en die [[Brooklyn Museum]] in New York.<ref>↑ Brooklyn Museum. In: brooklynmuseum.org. Abgerufen am 18. Oktober 2024.</ref> In 1992 het ’n besonder groot skenking van Suid-Afrikaanse kuns aan die [[Johannesburg Art Gallery]] plaasgevind.<ref>↑ Johannesburg Art Gallery:The Horstmann Collection of Southern African Art. Bibliothèque Alain Guisson 1992.</ref> Hy het ook deelgeneem aan sosiale diskusse oor die ontvangs van nie-Europese kuns,<ref>Udo Horstmann/ Klaus Maaz: " I PIERCE THE SKY'S EYE", WEATHER CHARMS FROM MICRONESIA. In: Art Tribal/ Micronesia 09/ Herbst 2005: 72-89</ref> die kunsmark en die uitstallingsektor.<ref>Pierre Naquin and Carine Claude: UDO AND WALLY HORSTMANN, WHENE RUDITION MEETS PASSION. In: Ama 334, März 2022: 39-47.</ref> Sy openbare kritiek op die [[Sammlung Reinhard Klimmt]]<ref> Focus Nr. 26 (2010):DEUTSCHLAND: „Das ist ein peinlicher Witz“</ref> was deel van kontroversiële debatte.<ref>About-Africa, 28. Juli 2011: AUSSTELLUNGSKRITIK IM FOCUS</ref> == Eerbewyse == Vir sy bydrae tot die behoud van die Franse kulturele erfenis is Udo Horstmann op 17 Mei 2016 deur [[Audrey Azoulay]], destydse Minister van Kultuur en Kommunikasie, aangewys as “Chevalier de l'[[Ordre des Arts et des Lettres]]”.<ref> Ministère de la culture: Ordre des Arts et des Lettres. Generic Paris 2018: 25</ref> == Ander == Volgens [[Rainer Erler]] is die karakter Istvan Kaltenbach in sy roman “[[Die Kaltenbach-Papiere]]” (en die filmverwerking daarvan) op Udo Horstmann gebaseer.<ref> Frank G. Gerigk (Hrsg.): Die Welten des Rainer Erler. Anthologie. p.machinery, Murnau 2017: 126</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1941]] m75yz2dc20csopbhp5obxj7z7ex1rlu 0 450646 2963785 2907584 2026-08-30T13:28:37Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963785 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Robert Prosinečki | image = [[Lêer:Robert Prosinečki 2024 (1) (cropped).jpg|220px]] | caption = Prosinečki in 2024 | birth_date = {{Birth date and age|1969|01|12|df=y}} | birth_place = [[Villingen-Schwenningen|Schwenningen]], [[Wes-Duitsland]] | height = 1,82 m | position = Middelveldspeler | currentclub = [[Kirgisiese nasionale sokkerspan|Kirgisië]] (hoofafrigter) | youthyears1 = 1974–1980 | youthclubs1 = [[Stuttgarter Kickers]] | youthyears2 = 1980–1986 | youthclubs2 = [[Dinamo Zagreb]] | years1 = 1986–1987 | clubs1 = [[Dinamo Zagreb]] | caps1 = 2 | goals1 = 1 | years2 = 1987–1991 | clubs2 = [[Rooi Ster Belgrado]] | caps2 = 117 | goals2 = 25 | years3 = 1991–1995 | clubs3 = [[Real Madrid]] | caps3 = 55 | goals3 = 10 | years4 = 1994–1995 | clubs4 = → [[Real Oviedo|Oviedo]] (leen) | caps4 = 30 | goals4 = 5 | years5 = 1995–1996 | clubs5 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | caps5 = 19 | goals5 = 2 | years6 = 1996–1997 | clubs6 = [[Sevilla FC|Sevilla]] | caps6 = 20 | goals6 = 4 | years7 = 1997–2000 | clubs7 = [[Dinamo Zagreb|Croatia Zagreb]] | caps7 = 50 | goals7 = 14 | years8 = 2000 | clubs8 = [[NK Hrvatski Dragovoljac|Hrvatski Dragovoljac]] | caps8 = 4 | goals8 = 1 | years9 = 2000–2001 | clubs9 = [[Standard Luik]] | caps9 = 21 | goals9 = 4 | years10 = 2001–2002 | clubs10 = [[Portsmouth FC|Portsmouth]] | caps10 = 33 | goals10 = 9 | years11 = 2002–2003 | clubs11 = [[NK Olimpija Ljubljana (1945–2005)|Olimpija Ljubljana]] | caps11 = 23 | goals11 = 3 | years12 = 2003–2004 | clubs12 = [[NK Zagreb]] | caps12 = 26 | goals12 = 5 | years13 = 2005 | clubs13 = Savski Marof | caps13 = 4 | goals13 = 1 | totalcaps = 404 | totalgoals = 84 | nationalyears1 = 1987 | nationalteam1 = Joego-Slawië o/20 | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 1989–1991 | nationalteam2 = [[Joego-Slawiese nasionale sokkerspan|Joego-Slawië]] | nationalcaps2 = 15 | nationalgoals2 = 4 | nationalyears3 = 1994–2002 | nationalteam3 = [[Kroatiese nasionale sokkerspan|Kroasië]] | nationalcaps3 = 49 | nationalgoals3 = 10 | manageryears1 = 2006–2010 | managerclubs1 = [[Kroatiese nasionale sokkerspan|Kroasië]] (assistent) | manageryears2 = 2010–2012 | managerclubs2 = [[Rooi Ster Belgrado]] | manageryears3 = 2012–2014 | managerclubs3 = [[Kayserispor]] | manageryears4 = 2014–2017 | managerclubs4 = [[Azerbeidjanse nasionale sokkerspan|Azerbeidjan]] | manageryears5 = 2018–2019 | managerclubs5 = [[Bosniese nasionale sokkerspan|Bosnië en Herzegowina]] | manageryears6 = 2019–2020 | managerclubs6 = [[Kayserispor]] | manageryears7 = 2020 | managerclubs7 = [[Denizlispor]] | manageryears8 = 2022 | managerclubs8 = [[NK Olimpija Ljubljana|Olimpija Ljubljana]] | manageryears9 = 2023 | managerclubs9 = [[NK Rudeš|Rudeš]] | manageryears10 = 2024–2025 | managerclubs10 = [[Montenegrynse nasionale sokkerspan|Montenegro]] | manageryears11 = 2025– | managerclubs11 = [[Kirgisiese nasionale sokkerspan|Kirgisië]] }} '''Robert Prosinečki''' ([[Kroaties|Kroatiese]] uitspraak: [rǒbert prosinětʃkiː]; gebore [[12 Januarie]] [[1969]]) is ’n professionele [[Sokker|sokkerafrigter]] en voormalige -speler wat as ’n middelveldspeler gespeel het. Hy is in [[Wes-Duitsland]] gebore, en het internasionaal vir Joego-Slawië en later vir [[Kroatiese nasionale sokkerspan|Kroasië]] gespeel.<ref name="storiedicalcio">{{cite web |url=https://storiedicalcio.altervista.org/blog/stella_rossa_1991.html |title=Crvena Zvezda 1991: una Stella Rossa nel cielo |publisher=storiedicalcio.altervista.org |language=it |last1=Gori |first1=Alessandro |date=December 2015 |access-date=14 July 2019 |archive-date=14 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714154238/https://storiedicalcio.altervista.org/blog/stella_rossa_1991.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://es.paperblog.com/futbolistas-de-leyenda-robert-prosinecki-358192/|title=Futbolistas de Leyenda: Robert Prosinecki|publisher=es.paperblog.com |date=10 December 2010 |access-date=6 January 2018}}</ref><ref name="BR">{{cite web |url=https://bleacherreport.com/articles/2045208-where-does-luka-modric-rank-among-croatias-greatest-midfielders#slide9 |title=Where Does Luka Modric Rank Among Croatia's Greatest Midfielders? |website=Bleacher Report |last1=Holiga |first1=Aleksandar |date=29 April 2014 |access-date=14 July 2019 }}</ref> Hy is tans die hoofafrigter van die [[Montenegro|Montenegrynse]] nasionale span. Vroeg in sy loopbaan was hy deel van die [[Rooi Ster Belgrado]]-span wat drie Joego-Slawiese Eerste Liga-titels gewen het, asook die [[UEFA Champions League|Europabeker]] in 1991. Prosinečki het verskeie jare in Spanje deurgebring en vir mededingers [[Real Madrid]] en [[FC Barcelona|Barcelona]] gespeel, asook vir Oviedo en Sevilla. Later in sy loopbaan het hy drie Kroatiese ligatitels met [[Dinamo Zagreb]] gewen, en het ook in België, Engeland en Slowenië gespeel. Internasionaal is Prosinečki aangewys as die beste speler toe Joego-Slawië die 1987 FIFA Wêreldjeugkampioenskap gewen het, en was hy naaswenner met die o/21-span by die 1990 Europese Kampioenskap. Hy is ook aangewys as Beste Jong Speler by die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1990|1990 FIFA Wêreldbeker]]. Hy het 49 wedstryde vir [[Kroatiese nasionale sokkerspan|Kroasië]] gespeel tussen 1994 en 2002, en het deelgeneem aan die Europese Kampionskap in 1996, sowel as die Wêreldbekertoernooie van [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]], en het gehelp om die span tot ’n derde plek in 1998 te lei. Na sy aktiewe sokkerloopbaan het Prosinečki van 2006 tot 2010 as assistentafrigter van die Kroasië nasionale span gewerk, voordat hy in Desember 2010 as hoofafrigter van Rooi Ster Belgrado aangestel is. Hy het die klub in 2012 verlaat en twee maande later by die Turkse klub Kayserispor aangesluit. Internasionaal was hy ook hoofafrigter van die [[Azerbeidjanse nasionale sokkerspan|Azerbeidjanse nasionale span]] van 2014 tot 2017 en van Bosnië en Herzegowina van 2018 tot 2019. Daarna het hy weer Kayserispor, Denizlispor, Olimpija Ljubljana en Rudeš afgerig. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Prosinečki, Robert}} [[Kategorie:Kroatiese sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokkerafrigters]] [[Kategorie:Geboortes in 1969]] [[Kategorie:Lewende mense]] hj6rjmr6lxzjd6ojfj37l45qgic799y 14 452360 2963987 2827793 2026-08-31T11:18:35Z JMK 649 commons 2963987 wikitext text/x-wiki {{Broodkrummels}} {{commonskat|North-West University|Noordwes-Universiteit}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse universiteite]] 2mmjyu3k2xncwc3v8cg89yr3gj0mzlc 0 456131 2963854 2891332 2026-08-30T18:09:38Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2963854 wikitext text/x-wiki '''Sintetiese data''' is kunsmatig gegenereerde [[data]] wat nie deur werklike gebeure geproduseer word nie. Tipies geskep met behulp van [[algoritme]]s, kan sintetiese data ontplooi word om wiskundige modelle te valideer en [[masjienleer]]modelle op te lei.<ref>{{Cite web |title=What is synthetic data? - Definition from WhatIs.com |url=https://www.techtarget.com/searchcio/definition/synthetic-data |access-date=2022-09-08 |website=SearchCIO |language=en |archive-date=2026-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430160507/https://www.techtarget.com/searchcio/definition/synthetic-data |url-status=dead }}</ref> Data wat deur 'n rekenaarsimulasie gegenereer word, kan as sintetiese data beskou word. Dit omvat die meeste toepassings van fisiese modellering, soos musieksintetiseerders of vlugsimulators. Die uitvoer van sulke stelsels benader die werklike ding, maar word volledig algoritmies gegenereer. Sintetiese data word in 'n verskeidenheid velde gebruik as 'n filter vir [[inligting]] wat andersins die vertroulikheid van spesifieke aspekte van die data in gevaar sou stel. In baie sensitiewe toepassings bestaan datastelle teoreties, maar kan nie aan die algemene publiek vrygestel word nie;<ref>{{Cite book |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-75178-4 |title=Synthetic Data for Deep Learning |series=Springer Optimization and Its Applications |year=2021 |volume=174 |language=en |doi=10.1007/978-3-030-75178-4|isbn=978-3-030-75177-7 |s2cid=202750227 |last1=Nikolenko |first1=Sergey I. }}</ref> sintetiese data omseil die privaatheidskwessies wat voortspruit uit die gebruik van werklike verbruikersinligting sonder toestemming of vergoeding. ==Nuttigheid== Sintetiese data word gegenereer om aan spesifieke behoeftes of sekere toestande te voldoen wat dalk nie in die oorspronklike, werklike data gevind word nie. Een van die struikelblokke in die toepassing van opgedateerde masjienleerbenaderings vir komplekse wetenskaplike take is die skaarste aan geëtiketteerde data, 'n gaping wat effektief oorbrug word deur die gebruik van sintetiese data, wat werklike eksperimentele data noukeurig herhaal.<ref>{{cite arXiv |last1=Zivenko |first1=Oleksii |title=Validating Automated Resonance Evaluation with Synthetic Data |date=2024-06-03 |eprint=2406.01754 |last2=Walton |first2=Noah A. W. |last3=Fritsch |first3=William |last4=Forbes |first4=Jacob |last5=Lewis |first5=Amanda M. |last6=Clark |first6=Aaron |last7=Brown |first7=Jesse M. |last8=Sobes |first8=Vladimir|class=physics.comp-ph }}</ref> Dit kan nuttig wees wanneer baie stelsels ontwerp word, van simulasies gebaseer op teoretiese waarde tot databasisverwerkers, ens. Dit help om onverwagte probleme soos inligtingverwerkingsbeperkings op te spoor en op te los. Sintetiese data word dikwels gegenereer om die outentieke data voor te stel en laat toe dat 'n basislyn gestel word.<ref name="Barse">{{cite conference |author=Barse, E.L. |author2=Kvarnström, H. |author3=Jonsson, E. |year=2003 |title=Synthesizing test data for fraud detection systems |conference=Proceedings of the 19th Annual Computer Security Applications Conference |publisher=IEEE |doi=10.1109/CSAC.2003.1254343}}</ref> Nog 'n voordeel van sintetiese data is om die privaatheid en vertroulikheid van outentieke data te beskerm, terwyl dit steeds gebruik in toetsstelsels moontlik maak. 'n Wetenskaplike artikel "''Exploring Synthetic Data for Artificial Intelligence and Autonomous Systems: A Primer''" se opsomming, beskryf sagteware wat sintetiese data genereer vir die toets van bedrogopsporingstelsels. "Dit stel ons in staat om realistiese gedragsprofiele vir gebruikers en aanvallers te skep. Die data word gebruik om die bedrogopsporingstelsel self op te lei, wat die nodige aanpassing van die stelsel aan 'n spesifieke omgewing skep."<ref name="Barse"/> In verdedigings- en militêre kontekste word sintetiese data gesien as 'n potensieel waardevolle instrument om komplekse [[Kunsmatige intelligensie|KI]]-stelsels te ontwikkel en te verbeter, veral in kontekste waar hoëgehalte-regte data skaars is.<ref>{{Cite journal|url = https://unidir.org/publication/exploring-synthetic-data-for-artificial-intelligence-and-autonomous-systems-a-primer/|title = Exploring Synthetic Data for Artificial Intelligence and Autonomous Systems: A Primer|date = 30 November 2023|website = United Nations Institute for Disarmament Research|last1=Deng|first1=Harry}}</ref> Terselfdertyd kan sintetiese data saam met die toetsbenadering die vermoë gee om regte scenario's te modelleer. ==Geskiedenis== Wetenskaplike modellering van fisiese stelsels het 'n lang geskiedenis wat saamloop met die geskiedenis van [[fisika]]. Navorsing oor die sintese van klank en stem kan byvoorbeeld teruggevoer word na die 1930's en voorheen, aangedryf deur die ontwikkelings van die telefoon- en klankopnametegnologieë. Digitalisering het vanaf die 1970's aanleiding gegee tot sagteware-sintetiseerders. In die konteks van privaatheidsbehoudende statistiese analise, is die idee van oorspronklike, volledig sintetiese data in 1993 deur Donald Rubin geskep.<ref name="Rubin1993">{{Cite journal | authorlink = Rubin, Donald B. | title = Discussion: Statistical Disclosure Limitation | journal = Journal of Official Statistics | volume = 9 | pages = 461–468 | year = 1993}} </ref> Rubin het dit oorspronklik ontwerp om die langvorm-antwoorde van die Dekadense Sensus vir die kortvorm-huishoudings te sintetiseer. Hy het toe monsters vrygestel wat geen werklike langvorm-rekords ingesluit het nie - hierin het hy die anonimiteit van die huishouding bewaar<ref name="Abowd">{{Cite web | last = Abowd | first = John M. | title = Confidentiality Protection of Social Science Micro Data: Synthetic Data and Related Methods. [Powerpoint slides] | url = http://www.idre.ucla.edu/events/PPT/2006_01_30_abowd_UCLA_synthetic_data_presentation.ppt | accessdate = 17 Februarie 2011 | archive-date = 20 Julie 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110720073003/http://www.idre.ucla.edu/events/PPT/2006_01_30_abowd_UCLA_synthetic_data_presentation.ppt | url-status = dead }}</ref> Later daardie jaar is die idee van oorspronklike, gedeeltelik sintetiese data deur Little geskep. Little het hierdie idee gebruik om die sensitiewe waardes op die openbare gebruikslêer te sintetiseer.<ref name="Little">{{Cite journal | authorlink = Little, Rod | title = Statistical Analysis of Masked Data | journal = Journal of Official Statistics | volume = 9 | pages = 407–426 | year = 1993}} </ref> 'n Werk uit 1993<ref>{{Cite journal |last1=Drucker |first1=Harris |last2=Schapire |first2=Robert |last3=Simard |first3=Patrice |date=August 1993 |title=Boosting Performance in Neural Networks |url=https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/S0218001493000352 |journal=International Journal of Pattern Recognition and Artificial Intelligence |language=en |volume=07 |issue=4 |pages=705–719 |doi=10.1142/S0218001493000352 |issn=0218-0014|url-access=subscription }}</ref> het 'n statistiese model op 60 000 MNIST-syfers gepas, en dit is toe gebruik om meer as 1 miljoen voorbeelde te genereer. Dié is gebruik om 'n LeNet-4 op te lei om topgehalte-prestasie te bereik.<ref>{{Cite book |last=Vapnik |first=Vladimir |title=The nature of statistical learning theory |date=2008 |publisher=Springer |isbn=978-0-387-98780-4 |edition=2. ed., 6. print |series=Statistics for engineering and information science |location=New York}}</ref> In 1994 het Stephen Fienberg 'kritiese verfyning' bekendgestel, waarin 'n parametriese posterior voorspellende verspreiding (in plaas van 'n Bayes-''bootstrap'') gebruik word om die steekproefneming te doen.<ref name="Abowd"/> Later was ander belangrike bydraers tot die ontwikkeling van sintetiese datagenerering Trivellore Raghunathan, Jerry Reiter, Donald Rubin, John M. Abowd en Jim Woodcock. Gesamentlik het hulle 'n oplossing bedink vir hoe om gedeeltelik sintetiese data met ontbrekende data te behandel. Net so het hulle die tegniek van Sekwensiële Regressie Multivariate Imputasie ontwikkel.<ref name="Abowd"/> ==Berekeninge== Navorsers toets die raamwerk op sintetiese data, wat "die enigste bron van grondwaarheid is waarop hulle die werkverrigting van hul algoritmes objektief kan assesseer". <ref>{{cite journal |first1=Charles |last1=Jackson |first2=Robert F. |last2=Murphy |first3=Jelena |last3=Kovačević |date=September 2009 |title=Intelligent Acquisition and Learning of Fluorescence Microscope Data Models |journal= IEEE Transactions on Image Processing|volume=18 |pages=2071–84 |number=9 |url=http://murphylab.web.cmu.edu/publications/161-jackson2009.pdf|pmid=19502128 |doi=10.1109/TIP.2009.2024580 |bibcode=2009ITIP...18.2071J |s2cid=3718670 }}</ref> Sintetiese data kan gegenereer word deur die gebruik van ewekansige lyne, met verskillende oriëntasies en beginposisies.<ref>{{cite journal |title=A Simple Method of Radial Distortion Correction with Centre of Distortion Estimation |first1=Aiqi |last1=Wang |first2=Tianshuang |last2=Qiu |first3=Longtan |last3=Shao |journal=Journal of Mathematical Imaging and Vision |date=Julie 2009 |volume=35 |issue=3 |pages=165–172 |doi=10.1007/s10851-009-0162-1 |bibcode=2009JMIV...35..165W |s2cid=207175690 }}</ref> Datastelle kan redelik ingewikkeld raak. 'n Meer ingewikkelde datastel kan gegenereer word deur 'n sintetiseerderbou te gebruik. Om 'n sintetiseerderbou te skep, gebruik eers die oorspronklike data om 'n model of vergelyking te skep wat die beste by die data pas. Hierdie model of vergelyking sal 'n sintetiseerderbou genoem word. Hierdie bou kan gebruik word om meer data te genereer.<ref name=Jensen>{{cite book |title=Proximity 4.3 Tutorial |chapter=6. Using Scripts |author=David Jensen |chapter-url=http://kdl.cs.umass.edu/proximity/documentation/tutorial/ch06s09.html |year=2004 |access-date=30 November 2025 |archive-date= 4 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240704031109/https://kdl.cs.umass.edu/proximity/documentation/tutorial/ch06s09.html |url-status=dead }}</ref> Die konstruksie van 'n sintetiseerderbou behels die konstruksie van 'n statistiese model. In 'n voorbeeld van 'n lineêre regressielyn kan die oorspronklike data geplot word, en 'n beste passende lineêre lyn kan uit die data geskep word. Hierdie lyn is 'n sintetiseerder wat uit die oorspronklike data geskep is. Die volgende stap sal wees om meer sintetiese data uit die sintetiseerderbou of uit hierdie lineêre lynvergelyking te genereer. Op hierdie manier kan die nuwe data vir studies en navorsing gebruik word, en dit beskerm die vertroulikheid van die oorspronklike data.<ref name=Jensen /> David Jensen van die Knowledge Discovery Laboratory verduidelik hoe om sintetiese data te genereer: "Navorsers moet gereeld die effekte van sekere data-eienskappe op hul datamodel ondersoek."<ref name=Jensen /> Om te help met die konstruering van datastelle wat spesifieke eienskappe vertoon, soos outokorrelasie of graadverskil, kan nabyheid sintetiese data genereer met een van verskeie tipes grafiekstruktuur: ewekansige grafieke wat deur 'n ewekansige proses gegenereer word; roostergrafieke met 'n ringstruktuur; roostergrafieke met 'n roosterstruktuur, ens.<ref name=Jensen /> In alle gevalle volg die datagenereringsproses dieselfde proses: #Genereer die leë grafiekstruktuur. #Genereer attribuutwaardes gebaseer op vorige waarskynlikhede wat deur die gebruiker verskaf is. Aangesien die attribuutwaardes van een voorwerp kan afhang van die attribuutwaardes van verwante voorwerpe, ken die attribuutgenereringsproses waardes gesamentlik toe.<ref name=Jensen /> ==Toepassings== ===Bedrogopsporing en vertroulikheidstelsels=== Toetsing en opleiding van bedrogopsporing- en vertroulikheidstelsels word ontwerp met behulp van sintetiese data. Spesifieke algoritmes en genereerders word ontwerp om realistiese data te skep,<ref name="Deng">{{cite conference |first1=Robert H. |last1=Deng |first2=Feng |last2=Bao |first3=Jianying |last3=Zhou |title=Information and Communications Security |conference=Proceedings of the 4th International Conference, ICICS 2002 Singapore |date=Desember 2002 |isbn=9783540361596 |url=https://books.google.com/books?id=GL1sCQAAQBAJ&q=synthetic+data }}</ref> wat dan help om 'n stelsel te leer hoe om op sekere situasies of kriteria te reageer. Byvoorbeeld, indringingsopsporingsagteware word getoets met behulp van sintetiese data. Hierdie data is 'n voorstelling van die outentieke data en kan indringingsgevalle insluit wat nie in die outentieke data gevind word nie. Die sintetiese data laat die sagteware toe om hierdie situasies te herken en dienooreenkomstig te reageer. As sintetiese data nie gebruik is nie, sou die sagteware slegs opgelei word om te reageer op die situasies wat deur die outentieke data verskaf word en dit mag dalk nie 'n ander tipe indringing herken nie.<ref name="Barse"/> ===Wetenskaplike navorsing=== Navorsers wat kliniese proewe of enige ander navorsing doen, kan sintetiese data genereer om te help om 'n basislyn vir toekomstige studies en toetse te skep. Ware data kan inligting bevat wat navorsers dalk nie vrygestel wil hê nie,<ref name="Abowd2">{{cite conference|last1=Abowd|first1=John M.|last2=Lane|first2=Julia|author2-link=Julia Lane|date=June 9–11, 2004|title=New Approaches to Confidentiality Protection: Synthetic Data, Remote Access and Research Data Centers|conference=Privacy in Statistical Databases: CASC Project Final Conference, Proceedings|location=Barcelona, Spain|doi=10.1007/978-3-540-25955-8_22}}</ref> daarom word sintetiese data soms gebruik om die privaatheid en vertroulikheid van 'n datastel te beskerm. Die gebruik van sintetiese data verminder vertroulikheids- en privaatheidskwessies aangesien dit geen persoonlike inligting bevat nie en nie na enige individu teruggevoer kan word nie. Benewens privaatheidsbeskerming, word sintetiese data ook ondersoek vir metodologiese innovasie in geneesmiddelontwikkeling. Sintetiese data kan byvoorbeeld gebruik word om sintetiese beheerelemente te konstrueer as 'n alternatief vir konvensionele eksterne beheerelemente gebaseer op werklike data (Engels:real-world data) of gerandomiseerde beheerde proewe (GBP). Gesamentlik blyk regulatoriese agentskappe soos die FDA en EMA in verskillende stadiums te wees van die erkenning en integrasie van KI-gegenereerde sintetiese data in hul metodologieë. Terwyl daar groeiende konsensus is oor die potensiaal van sulke data om modelontwikkeling en die breër lewensiklus van medisinale produkte te ondersteun, is geen geneesmiddel of mediese toestel tot op hede goedgekeur deur slegs of oorwegend sintetiese data te gebruik nie – veral nie as 'n vergelykende arm wat geheel en al via datagedrewe algoritmes gegenereer word nie. Die kwaliteit en statistiese hantering van sintetiese data sal na verwagting meer prominent word in toekomstige regulatoriese besprekings, veral in kontekste soos voorspellende modellering (bv. digitale tweelinge), waarna innoverende benaderings reeds verwys is.<ref name="Pasculli2025">{{cite journal |last1=Pasculli |first1=Giuseppe |last2=Virgolin |first2=Marco |last3=Myles |first3=Puja |last4=Vidovszky |first4=Anna |last5=Fisher |first5=Charles |last6=Biasin |first6=Elisabetta |last7=Mourby |first7=Miranda |last8=Pappalardo |first8=Francesco |last9=D'Amico |first9=Saverio |last10=Torchia |first10=Mario |last11=Chebykin |first11=Alexander |last12=Carbone |first12=Vincenzo |last13=Emili |first13=Luca |last14=Roeshammar |first14=Daniel |title=Synthetic Data in Healthcare and Drug Development: Definitions, Regulatory Frameworks, Issues |journal= CPT: Pharmacometrics & Systems Pharmacology|date=2025-04-07 |volume=14 |issue=5 |pages=840–852 |doi=10.1002/psp4.70021 |pmid=40193292|doi-access=free |pmc=12072219 }}</ref> ===Masjienleer=== Sintetiese data word toenemend gebruik vir masjienleertoepassings: 'n model word opgelei op 'n sinteties gegenereerde datastel met die doel om leer na werklike data oor te dra. Pogings is aangewend om meer datawetenskap-eksperimente moontlik te maak deur die konstruksie van algemene sintetiese datagenerators, soos die Sintetiese Datakluis.<ref>{{cite book |first1=Neha |last1=Patki |first2=Roy |last2=Wedge |first3=Kalyan |last3=Veeramachaneni |title=2016 IEEE International Conference on Data Science and Advanced Analytics (DSAA) |chapter=The Synthetic Data Vault |date=2016 |pages=399–410 |publisher=IEEE |doi=10.1109/DSAA.2016.49 |isbn=978-1-5090-5206-6 }}</ref> Oor die algemeen het sintetiese data verskeie natuurlike voordele: *sodra die sintetiese omgewing gereed is, is dit vinnig en goedkoop om soveel data as nodig te produseer; *sintetiese data kan perfek akkurate etikette hê, insluitend etikettering wat baie duur of onmoontlik kan wees om met die hand te verkry; *die sintetiese omgewing kan gewysig word om die model en opleiding te verbeter; *sintetiese data kan gebruik word as 'n plaasvervanger vir sekere werklike datasegmente wat bv. sensitiewe inligting bevat. Hierdie gebruik van sintetiese data is voorgestel vir rekenaarvisietoepassings, veral objekopsporing, waar die sintetiese omgewing 'n 3D-model van die voorwerp is,<ref>{{cite arXiv |first1=Xingchao |last1=Peng |first2=Baochen |last2=Sun |first3=Karim |last3=Ali |first4=Kate |last4=Saenko |date=2015 |eprint=1412.7122 |title=Learning Deep Object Detectors from 3D Models|class=cs.CV }}</ref> en leer om omgewings te navigeer deur visuele inligting. Terselfdertyd bly oordragleer 'n nie-triviale probleem, en sintetiese data het nog nie alomteenwoordig geword nie. Navorsingsresultate dui daarop dat die byvoeging van 'n klein hoeveelheid werklike data oordragleer met sintetiese data aansienlik verbeter. Vooruitgang in generatiewe teenstrydige netwerke (GAN) lei tot die natuurlike idee dat 'n mens data kan produseer en dit dan vir opleiding kan gebruik. Sedert ten minste 2016 is sulke teenstrydige opleiding suksesvol gebruik om sintetiese data van voldoende gehalte te produseer om moderne resultate in sommige domeine te lewer, sonder om eers werklike data met die gegenereerde sintetiese data weer te meng.<ref>{{cite arXiv |first1=Ashish |last1=Shrivastava |first2=Tomas |last2=Pfister |first3=Oncel |last3=Tuzel |first4=Josh |last4=Susskind |first5=Wenda |last5=Wang |first6=Russ |last6=Webb |date=2016 |eprint=1612.07828 |title=Learning from Simulated and Unsupervised Images through Adversarial Training|class=cs.CV }}</ref> ==Voorbeelde== In 1987 het 'n outonome Navlab-voertuig 1200 sintetiese padbeelde as een benadering tot opleiding gebruik.<ref name="quanta fake"/> In 2021 het [[Microsoft]] 'n databasis van 100 000 sintetiese gesigte vrygestel, gebaseer op (500 regte gesigte) wat beweer dat dit "regte data in akkuraatheid ewenaar".<ref name="quanta fake">{{cite news |title=Neural Networks Need Data to Learn. Even If It's Fake. |url=https://www.quantamagazine.org/neural-networks-need-data-to-learn-even-if-its-fake-20230616/ |access-date=17 June 2023 |date=June 2023}}</ref><ref>{{cite book |last1=Wood |first1=Erroll |last2=Baltrušaitis |first2=Tadas |last3=Hewitt |first3=Charlie |last4=Dziadzio |first4=Sebastian |last5=Cashman |first5=Thomas J. |last6=Shotton |first6=Jamie |chapter=Fake it till you make it: Face analysis in the wild using synthetic data alone |title=2021 IEEE/CVF International Conference on Computer Vision (ICCV) |date=2021 |pages=3681–3691 |arxiv=2109.15102 |chapter-url=https://openaccess.thecvf.com/content/ICCV2021/html/Wood_Fake_It_Till_You_Make_It_Face_Analysis_in_the_ICCV_2021_paper.html |language=en |doi=10.1109/ICCV48922.2021.00366 |isbn=978-1-6654-2812-5 }}</ref> In 2023 het ''Nature'' (tydskrif) 'n voorblad van hul Nature's 10-reeks gepubliseer, ontwerp deur Kim Albrecht van die projek "''Artificial Worldviews''".<ref>{{Cite web |last=Albrecht |first=Kim |title=Artificial Worldviews |url=https://artificial-worldviews.kimalbrecht.com/ |access-date=2024-11-18 |website=artificial-worldviews.kimalbrecht.com |language=en}}</ref> Die voorblad bevat 'n kartering van meer as 18 000 sinteties gegenereerde datapunte wat deur [[ChatGPT]] oor die kategorieë van kennis aangespoor is. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Data]] [[Kategorie:Inligtingkunde]] [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] 2vc6l49s54ofna27m72sook3b94yz2k 0 457410 2963996 2911333 2026-08-31T11:43:16Z Sobaka 328 Beeld 2963996 wikitext text/x-wiki [[Lêer:ChaoticHarmony explosion in post-painter abstraction (Nano Banana 2).webp|duimnael|KI-gegenereerde abstrakte kuns geskep met Nano Banana 2 deur Gemini.]] '''Nano Banana''' (amptelik '''Gemini 2.5 Flash Image''') en '''Nano Banana Pro''' (amptelik '''Gemini 3 Pro Image''') is beeldgenererings- en redigeringsmodelle aangedryf deur generatiewe [[kunsmatige intelligensie]] en ontwikkel is deur [[DeepMind|Google DeepMind]], 'n filiaal van [[Google]]. As 'n teks-na-beeld-variant van die Gemini-familie van [[Groot taalmodel|groot taalmodelle]] is hulle onderskeidelik in Augustus 2025 en November 2025 bekendgestel as instrumente binne die Gemini-[[kletsbot]] en ander Google-produkte. "Nano Banana" was die kodenaam wat vir die model gebruik is terwyl dit geheime openbare toetse op LMArena ondergaan het. Na vrystelling het Nano Banana 'n virale internetsensasie op [[sosiale media]] geword, veral vir sy fotorealistiese "3D-selfie"-beelde. == Geskiedenis == Nano Banana het vir die eerste keer op 12 Augustus 2025 in die openbaar verskyn as 'n anonieme model op die oopbron-KI-evalueringsplatform LMArena. Dit is op 26 Augustus 2025 in die openbaar vrygestel deur die Gemini-toep en verwante Google-KI-dienste. Die bynaam "Nano Banana" het ontstaan uit interne plekhouerbenaming, maar het vinnig op die internet gewild geword toe die kodenaam in aanlyngroepe begin gebruik is. Google het later sy identiteit as ''Gemini 2.5 Flash Image'' in 'n amptelike aankondiging met die openbare vrystelling bevestig.<ref name="elpais">{{Cite web|url=https://elpais.com/tecnologia/2025-08-29/google-se-vuelve-viral-con-nano-banana-su-modelo-mas-avanzado-de-edicion-de-imagenes-con-ia.html|title=Google se vuelve viral con Nano Banana, su modelo más avanzado de edición de imágenes con IA|last=País|first=El|date=2025-08-29|website=El País|language=es|access-date=2025-09-10}}</ref> Op 20 November 2025 het DeepMind Nano Banana Pro (Gemini 3 Pro Image) vrygestel met verbeterde teks weergawe en wêreldkennis.<ref>{{Cite web|url=https://blog.google/technology/developers/gemini-3-pro-image-developers/|title=Build with Nano Banana Pro, our Gemini 3 Pro Image model|date=2025-11-20|website=Google|language=en-us|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blog.google/products/gemini/prompting-tips-nano-banana-pro/|title=7 tips to get the most out of Nano Banana Pro|date=2025-11-20|website=Google|language=en-us|access-date=2025-11-20}}</ref> == Kenmerke == Die model laat gebruikers toe om haarstyle en agtergronde te verander en foto's met natuurlike taal leidrade te meng. Onderwerpkonsekwentheid laat toe dat dieselfde persoon of item herken word oor hersienings van 'n beeld. Multibeeld-fusie verbind foto's in een naatlose uitvoer, en wêreldkennis maak konteksbewuste veranderinge moontlik. Dit bied ook [https://deepmind.google/science/synthid/ SynthID-watermerk], wat 'n onsigbare digitale handtekening in uitvoere is om KI-gegenereerde inligting te identifiseer.<ref name="gblog">{{Cite web|url=https://blog.google/products/gemini/updated-image-editing-model/|title=Image editing in Gemini just got a major upgrade|date=2025-08-26|website=Google|language=en-us|access-date=2025-09-10}}</ref><ref name="pcgamer">{{Cite news|accessdate=2025-09-10}}</ref> == Bekendstelling en aanvaarding == Na die vrystelling daarvan is Nano Banana beskikbaar gestel in die Gemini-app, Google AI Studio en deur Vertex AI. Volgens Google het dit gehelp om meer as 10 miljoen nuwe gebruikers na die Gemini-app te lok en meer as 200 miljoen beeldbewerkings binne weke na die bekendstelling te fasiliteer. == Kulturele impak == Mense het Nano Banana begin verbind met 'n virale gier waarin mense hul selfies in 3D-beeldjies omskep het wat soos speelgoed gelyk het. Die gebeurtenis het vinnig versprei op webwerwe soos [[Instagram]] en [[X (sosiale netwerk)|X (voorheen Twitter)]].<ref name="bi">{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/bananas-google-viral-ai-model-2025-8|title=Is Google behind a mysterious new AI image generator? These bananas might confirm it.|last=Langley|first=Hugh|date=2025-08-26|website=Business Insider|language=en-US|access-date=2025-08-19}}</ref> Deur die model by X te voeg, kon gebruikers Nano Banana direk in plasings merk om foto's van aanwysings te maak, wat dit selfs meer gewild gemaak het.<ref name="auto3">{{Cite news|accessdate=2025-09-10}}</ref> == Ontvangs == 'n Resensie in ''TechRadar'' in September 2025 het berig dat Nano Banana meer realisties en konsekwent oor verskeie aanwysings was as ChatGPT se beeldgenerering.<ref name="bi" /> 'n Resensie in ''Tom's Guide'' het die vermoë daarvan om kreatiewe en lewendige beeldredigerings te hanteer, geprys.<ref>{{Cite web|url=https://blog.google/technology/ai/nano-banana-pro/|title=Introducing Nano Banana Pro|date=2025-11-20|website=Google|language=en-us|access-date=2025-11-20}}</ref> Nano Banana het goeie werkverrigting in argitektoniese visualisering getoon, vir die vervaardiging van beelde op die korrekte skaal, selfs met komplekse geometrie.<ref name="bi" /> == Sien ook == * Imagen (teks-na-beeld model) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Amptelike webwerf}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] [[Kategorie:Google]] e75xgv5mhj8316mo5it4gfwg1gdmfxp 2963998 2963996 2026-08-31T11:46:43Z Sobaka 328 /* Kulturele impak */ 2963998 wikitext text/x-wiki [[Lêer:ChaoticHarmony explosion in post-painter abstraction (Nano Banana 2).webp|duimnael|KI-gegenereerde abstrakte kuns geskep met Nano Banana 2 deur Gemini.]] '''Nano Banana''' (amptelik '''Gemini 2.5 Flash Image''') en '''Nano Banana Pro''' (amptelik '''Gemini 3 Pro Image''') is beeldgenererings- en redigeringsmodelle aangedryf deur generatiewe [[kunsmatige intelligensie]] en ontwikkel is deur [[DeepMind|Google DeepMind]], 'n filiaal van [[Google]]. As 'n teks-na-beeld-variant van die Gemini-familie van [[Groot taalmodel|groot taalmodelle]] is hulle onderskeidelik in Augustus 2025 en November 2025 bekendgestel as instrumente binne die Gemini-[[kletsbot]] en ander Google-produkte. "Nano Banana" was die kodenaam wat vir die model gebruik is terwyl dit geheime openbare toetse op LMArena ondergaan het. Na vrystelling het Nano Banana 'n virale internetsensasie op [[sosiale media]] geword, veral vir sy fotorealistiese "3D-selfie"-beelde. == Geskiedenis == Nano Banana het vir die eerste keer op 12 Augustus 2025 in die openbaar verskyn as 'n anonieme model op die oopbron-KI-evalueringsplatform LMArena. Dit is op 26 Augustus 2025 in die openbaar vrygestel deur die Gemini-toep en verwante Google-KI-dienste. Die bynaam "Nano Banana" het ontstaan uit interne plekhouerbenaming, maar het vinnig op die internet gewild geword toe die kodenaam in aanlyngroepe begin gebruik is. Google het later sy identiteit as ''Gemini 2.5 Flash Image'' in 'n amptelike aankondiging met die openbare vrystelling bevestig.<ref name="elpais">{{Cite web|url=https://elpais.com/tecnologia/2025-08-29/google-se-vuelve-viral-con-nano-banana-su-modelo-mas-avanzado-de-edicion-de-imagenes-con-ia.html|title=Google se vuelve viral con Nano Banana, su modelo más avanzado de edición de imágenes con IA|last=País|first=El|date=2025-08-29|website=El País|language=es|access-date=2025-09-10}}</ref> Op 20 November 2025 het DeepMind Nano Banana Pro (Gemini 3 Pro Image) vrygestel met verbeterde teks weergawe en wêreldkennis.<ref>{{Cite web|url=https://blog.google/technology/developers/gemini-3-pro-image-developers/|title=Build with Nano Banana Pro, our Gemini 3 Pro Image model|date=2025-11-20|website=Google|language=en-us|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blog.google/products/gemini/prompting-tips-nano-banana-pro/|title=7 tips to get the most out of Nano Banana Pro|date=2025-11-20|website=Google|language=en-us|access-date=2025-11-20}}</ref> == Kenmerke == Die model laat gebruikers toe om haarstyle en agtergronde te verander en foto's met natuurlike taal leidrade te meng. Onderwerpkonsekwentheid laat toe dat dieselfde persoon of item herken word oor hersienings van 'n beeld. Multibeeld-fusie verbind foto's in een naatlose uitvoer, en wêreldkennis maak konteksbewuste veranderinge moontlik. Dit bied ook [https://deepmind.google/science/synthid/ SynthID-watermerk], wat 'n onsigbare digitale handtekening in uitvoere is om KI-gegenereerde inligting te identifiseer.<ref name="gblog">{{Cite web|url=https://blog.google/products/gemini/updated-image-editing-model/|title=Image editing in Gemini just got a major upgrade|date=2025-08-26|website=Google|language=en-us|access-date=2025-09-10}}</ref><ref name="pcgamer">{{Cite news|accessdate=2025-09-10}}</ref> == Bekendstelling en aanvaarding == Na die vrystelling daarvan is Nano Banana beskikbaar gestel in die Gemini-app, Google AI Studio en deur Vertex AI. Volgens Google het dit gehelp om meer as 10 miljoen nuwe gebruikers na die Gemini-app te lok en meer as 200 miljoen beeldbewerkings binne weke na die bekendstelling te fasiliteer. == Kulturele impak == Mense het Nano Banana begin verbind met 'n virale gier waarin mense hul selfies in 3D-beeldjies omskep het wat soos speelgoed gelyk het. Die gebeurtenis het vinnig versprei op webwerwe soos [[Instagram]] en [[X (sosiale netwerk)|X (voorheen Twitter)]].<ref name="bi">{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/bananas-google-viral-ai-model-2025-8|title=Is Google behind a mysterious new AI image generator? These bananas might confirm it.|last=Langley|first=Hugh|date=2025-08-26|website=Business Insider|language=en-US|access-date=2025-08-19}}</ref> Deur die model by X te voeg, kon gebruikers Nano Banana direk in plasings merk om foto's van aanwysings te maak, wat dit selfs meer gewild gemaak het.<ref name="auto3">{{Cite news|accessdate=2025-09-10}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://economictimes.indiatimes.com/tech/artificial-intelligence/googles-nano-banana-arrives-on-x-heres-how-to-use/articleshow/123736064.cms?from=mdr "Google's Nano Banana available on X: Here's how to use"]. ''The Economic Times''. September 6, 2025. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0013-0389 0013-0389]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 10,</span> 2025</span>.</cite></ref> == Ontvangs == 'n Resensie in ''TechRadar'' in September 2025 het berig dat Nano Banana meer realisties en konsekwent oor verskeie aanwysings was as ChatGPT se beeldgenerering.<ref name="bi" /> 'n Resensie in ''Tom's Guide'' het die vermoë daarvan om kreatiewe en lewendige beeldredigerings te hanteer, geprys.<ref>{{Cite web|url=https://blog.google/technology/ai/nano-banana-pro/|title=Introducing Nano Banana Pro|date=2025-11-20|website=Google|language=en-us|access-date=2025-11-20}}</ref> Nano Banana het goeie werkverrigting in argitektoniese visualisering getoon, vir die vervaardiging van beelde op die korrekte skaal, selfs met komplekse geometrie.<ref name="bi" /> == Sien ook == * Imagen (teks-na-beeld model) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Amptelike webwerf}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] [[Kategorie:Google]] jukxrqmc2jsv3zz97936pxul34tv0ct 2 458259 2963773 2879536 2026-08-30T12:33:09Z Zoulla 203618 Draft 4 2963773 wikitext text/x-wiki My name is Zoulla [[Gebruiker:Zoulla/Draft 1|Draft 1]] * [[Gebruiker:Zoulla/Draft 2|Draft 2]] * [[Gebruiker:Zoulla/Draft3|Draft3]]* [[Gebruiker:Zoulla/draft4|*Draft4]] mei6m1q8elxxxodak75pdn0upvt4dc1 2963775 2963773 2026-08-30T12:35:55Z Zoulla 203618 draft 5 2963775 wikitext text/x-wiki My name is Zoulla [[Gebruiker:Zoulla/Draft 1|Draft 1]] * [[Gebruiker:Zoulla/Draft 2|Draft 2]] * [[Gebruiker:Zoulla/Draft3|Draft3]]* [[Gebruiker:Zoulla/draft4|*Draft4]] [[Gebruiker:Zoulla/draft5|*Draft5]] 616a75y7ndx0i3vk0v0tyhw7eks0umx 2963776 2963775 2026-08-30T12:37:27Z Zoulla 203618 draft6 2963776 wikitext text/x-wiki My name is Zoulla [[Gebruiker:Zoulla/Draft 1|Draft 1]] * [[Gebruiker:Zoulla/Draft 2|Draft 2]] * [[Gebruiker:Zoulla/Draft3|Draft3]]* [[Gebruiker:Zoulla/draft4|*Draft4]] [[Gebruiker:Zoulla/draft5|*Draft5]] [[Draft6|*Draft6]] de3o2i9wi16af43ounmlp2fw8uow9tg 2 458268 2963938 2881992 2026-08-31T03:40:53Z McHarriet 203620 Created a user page 2963938 wikitext text/x-wiki My naam is McHarriet en ek is 'n nuweling op die [[Afrikaanse Wikipedia]]. [[Gebruiker:McHarriet/Draft 1|Draft 1]] * [[Gebruiker:McHarriet/Draft 2|Draft 2]] * [[Gebruiker:McHarriet/Draft 3|Draft 3]] *Draft 4 * [[Brutal Fruit]] * [[Laptop]] * [[Kaapstad Die Beste]]*[[Shebeshxt]] 2r2v8rwopyjniixs81k2guamh2am1tm 2963942 2963938 2026-08-31T03:52:21Z McHarriet 203620 Created a user page 2963942 wikitext text/x-wiki My naam is McHarriet en ek is 'n nuweling op die [[Afrikaanse Wikipedia]]. [[Gebruiker:McHarriet/Draft 1|Draft 1]] * [[Gebruiker:McHarriet/Draft 2|Draft 2]] * [[Gebruiker:McHarriet/Draft 3|Draft 3]] *Draft 4 * [[Brutal Fruit]] * [[Laptop]] * [[Kaapstad Die Beste]]*[[Shebeshxt]]*[[Londie]] n1jgf9mzbieixyp8wjtxqu4ad8dopuq 2963947 2963942 2026-08-31T04:10:36Z McHarriet 203620 Ek het van die beste stad geskryf 2963947 wikitext text/x-wiki My naam is McHarriet en ek is 'n nuweling op die [[Afrikaanse Wikipedia]]. [[Gebruiker:McHarriet/Draft 1|Draft 1]] * [[Gebruiker:McHarriet/Draft 2|Draft 2]] * [[Gebruiker:McHarriet/Draft 3|Draft 3]] *Draft 4 * [[Brutal Fruit]] * [[Laptop]] * [[Kaapstad Die Beste]]*[[Shebeshxt]]*[[Londie]]* [[Peter Gagash]] dx83znpwlwdvhzt2un5f40yugz52n8c 2 458310 2963778 2881669 2026-08-30T12:52:43Z Zoulla 203618 added a referece 2963778 wikitext text/x-wiki == WASGOEDDRAAD == [[Lêer:Poor house of Isla Margarita.JPG|duimnael|foto van n wasgoeddraad]] ’n '''Wasgoeddraad''' is ’n gespande draad, tou of metaallyn wat gebruik word om nat klere op te hang sodat dit deur sonlig en vars lug kan droog word. Dit is een van die oudste metodes om wasgoed te droog en word al vir baie jare in huishoudings regoor die wêreld gebruik. Alhoewel moderne tegnologie soos elektriese tuimeldroërs beskikbaar is, verkies baie mense steeds die wasgoeddraad omdat dit eenvoudig, goedkoop en betroubaar is.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.bing.com/search?pglt=41&q=wasgoeddraad&cvid=9e5da3dbcdd3492e88d6091f02024b58&gs_lcrp=EgRlZGdlKgYIABBFGDkyBggAEEUYOTIGCAEQABhAMgYIAhAAGEDSAQg2NDQ4ajBqN6gCCLACAQ&FORM=ANNTA1&PC=UCPDDB|title=wasgoeddraad|website=Bing|language=af|access-date=2026-08-30}}</ref> Een van die grootste voordele van ’n wasgoeddraad is dat dit geen elektrisiteit gebruik nie. Dit help gesinne om geld te spaar en verminder ook energieverbruik. In ’n land soos Suid-Afrika, waar elektrisiteit soms duur of beperk kan wees, is dit ’n baie praktiese oplossing. Deur klere natuurlik te laat droog word, dra mense ook by tot die beskerming van die omgewing omdat minder krag gebruik word en minder besoedeling veroorsaak word. Verder het sonlig natuurlike voordele. Die son help om klere vars te laat ruik en kan kieme en bakterieë verminder. Wit klere word dikwels helderder wanneer dit in die son droog word. Vars lug help ook om vog en onaangename reuke te verwyder. Baie mense glo dat klere wat buite droog word, sagter en varser voel as klere wat in ’n droër gedroog word. Die wasgoeddraad speel ook ’n sosiale en kulturele rol. In baie gemeenskappe is dit deel van die daaglikse huishoudelike roetine. Mense was soggens klere en hang dit buite op terwyl hulle met ander take aangaan. In sommige woonbuurte sien mens rye wasgoed wat wapper in die wind, wat wys dat mense saamleef en soortgelyke gewoontes deel. Dit skep ’n gevoel van huislikheid en gemeenskap. Daar is verskillende tipes wasgoeddrade. Sommige is vaste drade wat permanent tussen pale gespan is, terwyl ander opvou- of draaibare rame het wat minder spasie gebruik. Die materiaal kan plastiek, nylon of metaal wees. Wasgoedpennetjies word gebruik om klere vas te hou sodat dit nie afval of wegwaai nie. Ten slotte bly die wasgoeddraad ’n belangrike en nuttige hulpmiddel in baie huishoudings. Dit wys dat eenvoudige en tradisionele metodes steeds effektief kan wees, selfs in ’n moderne wêreld. Dit spaar geld, beskerm die omgewing en help om klere natuurlik vars en skoon te. == verwysings == <ref name=":0" /> === Bronnelys === * Wiktionary. ''Betekenis van “wasgoed” en “draad”''. Aanlyn woordeboek met definisies en woordverklarings. * Wikipedia. ''Clothes line / Laundry drying''. Inligting oor hoe klere natuurlik gedroog word en die gebruik van wasgoeddrade wêreldwyd. * Pharos Woordeboeke. ''HAT Afrikaanse Skoolwoordeboek''. Kaapstad: Pharos. (Verduidelik Afrikaanse huishoudelike terme en samestellings soos “wasgoeddraad”.) * Department of Forestry, Fisheries and the Environment. Inligting oor energiebesparing en omgewingsvriendelike huishoudelike praktyke (soos om minder elektrisiteit te gebruik). As jou dosent ’n '''APA of Harvard styl''' vereis, kan ek dit ook vir jou in daardie spesifieke formaat rangskik. hx8lqy1tsatsukog9xmldc9z919ce54 2963784 2963778 2026-08-30T13:21:36Z Zoulla 203618 will change 2963784 wikitext text/x-wiki == WASGOEDDRAAD == [[Lêer:Poor house of Isla Margarita.JPG|duimnael|foto van n wasgoeddraad]] ’n '''Wasgoeddraad''' is ’n gespande draad, tou of metaallyn wat gebruik word om nat klere op te hang sodat dit deur sonlig en vars lug kan droog word. Dit is een van die oudste metodes om wasgoed te droog en word al vir baie jare in huishoudings regoor die wêreld gebruik. Alhoewel moderne tegnologie soos elektriese tuimeldroërs beskikbaar is, verkies baie mense steeds die wasgoeddraad omdat dit eenvoudig, goedkoop en betroubaar is.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.bing.com/search?pglt=41&q=wasgoeddraad&cvid=9e5da3dbcdd3492e88d6091f02024b58&gs_lcrp=EgRlZGdlKgYIABBFGDkyBggAEEUYOTIGCAEQABhAMgYIAhAAGEDSAQg2NDQ4ajBqN6gCCLACAQ&FORM=ANNTA1&PC=UCPDDB|title=wasgoeddraad|website=Bing|language=af|access-date=2026-08-30}}</ref> Een van die grootste voordele van ’n wasgoeddraad is dat dit geen elektrisiteit gebruik nie. Dit help gesinne om geld te spaar en verminder ook energieverbruik. In ’n land soos Suid-Afrika, waar elektrisiteit soms duur of beperk kan wees, is dit ’n baie praktiese oplossing. Deur klere natuurlik te laat droog word, dra mense ook by tot die beskerming van die omgewing omdat minder krag gebruik word en minder besoedeling veroorsaak word. Verder het sonlig natuurlike voordele. Die son help om klere vars te laat ruik en kan kieme en bakterieë verminder. Wit klere word dikwels helderder wanneer dit in die son droog word. Vars lug help ook om vog en onaangename reuke te verwyder. Baie mense glo dat klere wat buite droog word, sagter en varser voel as klere wat in ’n droër gedroog word. Die wasgoeddraad speel ook ’n sosiale en kulturele rol. In baie gemeenskappe is dit deel van die daaglikse huishoudelike roetine. Mense was soggens klere en hang dit buite op terwyl hulle met ander take aangaan. In sommige woonbuurte sien mens rye wasgoed wat wapper in die wind, wat wys dat mense saamleef en soortgelyke gewoontes deel. Dit skep ’n gevoel van huislikheid en gemeenskap. Daar is verskillende tipes wasgoeddrade. Sommige is vaste drade wat permanent tussen pale gespan is, terwyl ander opvou- of draaibare rame het wat minder spasie gebruik. Die materiaal kan plastiek, nylon of metaal wees. Wasgoedpennetjies word gebruik om klere vas te hou sodat dit nie afval of wegwaai nie. Ten slotte bly die wasgoeddraad ’n belangrike en nuttige hulpmiddel in baie huishoudings. Dit wys dat eenvoudige en tradisionele metodes steeds effektief kan wees, selfs in ’n moderne wêreld. Dit spaar geld, beskerm die omgewing en help om klere natuurlik vars en skoon te. == verwysings == <ref name=":0" />word oor die wereld gebruik.<ref name=":0" details="dit spaar geld" /> === Bronnelys === * Wiktionary. ''Betekenis van “wasgoed” en “draad”''. Aanlyn woordeboek met definisies en woordverklarings. * Wikipedia. ''Clothes line / Laundry drying''. Inligting oor hoe klere natuurlik gedroog word en die gebruik van wasgoeddrade wêreldwyd. * Pharos Woordeboeke. ''HAT Afrikaanse Skoolwoordeboek''. Kaapstad: Pharos. (Verduidelik Afrikaanse huishoudelike terme en samestellings soos “wasgoeddraad”.) * Department of Forestry, Fisheries and the Environment. Inligting oor energiebesparing en omgewingsvriendelike huishoudelike praktyke (soos om minder elektrisiteit te gebruik). As jou dosent ’n '''APA of Harvard styl''' vereis, kan ek dit ook vir jou in daardie spesifieke formaat rangskik. lfjv7g5kg19n209y4qmfuwfjoo659rc 0 468205 2963855 2963104 2026-08-30T18:09:41Z Pynappel 70858 [[:Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2963855 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Sibut | nedersetting_tipe = Stad | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Kémo]] | koördinate = {{Koördinate|5.73778|19.08667|display=inline,title}} | hoogte_m = 410 | bevolking_totaal = 22419 | population_as_of = 2003 | tydsone = [[Wes-Afrika Tyd|WAT]] }} '''Sibut''' is 'n stad in die prefektuur [[Kémo]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. Sibut het 22&nbsp;419 inwoners in 2003 gehad. Dit lê 410&nbsp;m bo seevlak. Die plaaslike tydsone is [[Wes-Afrika Tyd|WAT]]. {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] 9hbl6mumlgkejevfxr9eaam6kkkzvm5 0 468206 2963853 2963118 2026-08-30T18:09:36Z Pynappel 70858 [[:Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2963853 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Zemio | nedersetting_tipe = Nedersetting | beeld_stadsilhoeët = À Zémio, au sud-est de la RCA.jpg | beeld_kaart = Haut-Mbomou sub-prefectures.png | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Haut-Mbomou]] | onderafdelingtipe2 = Streek | onderafdelingnaam2 = [[Zémio]] | koördinate = {{Koördinate|5.03333|25.13333|display=inline,title}} | hoogte_m = 579 | bevolking_totaal = 7423 | population_as_of = 2003 | tydsone = [[Wes-Afrika Tyd|WAT]] }} '''Zemio''' is 'n nedersetting in die prefektuur [[Haut-Mbomou]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. Zemio het 7&nbsp;423 inwoners in 2003 gehad. Dit lê 579&nbsp;m bo seevlak. Die plaaslike tydsone is [[Wes-Afrika Tyd|WAT]]. {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] 9khagkns961cmt6r4bnp2cup64gjik1 0 468207 2963852 2962872 2026-08-30T18:09:29Z Pynappel 70858 [[:Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2963852 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Bocaranga | nedersetting_tipe = Nedersetting | beeld_stadsilhoeët = Case de passage.jpg | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Ouham-Pendé]] | koördinate = {{Koördinate|6.98433|15.64083|display=inline,title}} | hoogte_m = 1072 | bevolking_totaal = 15744 | population_as_of = 2003 }} '''Bocaranga''' is 'n nedersetting in die prefektuur [[Ouham-Pendé]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. Bocaranga het 15&nbsp;744 inwoners in 2003 gehad. Dit lê 1&nbsp;072&nbsp;m bo seevlak. {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] 6d8zpo8xbj9yys9thz7kkxx8fffi2gn 0 468208 2963851 2962664 2026-08-30T18:09:18Z Pynappel 70858 [[:Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2963851 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Djemah | nedersetting_tipe = Nedersetting | beeld_kaart = Haut-Mbomou sub-prefectures.png | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Haut-Mbomou]] | onderafdelingtipe2 = Streek | onderafdelingnaam2 = [[Djéma]] | koördinate = {{Koördinate|6.05000|25.31667|display=inline,title}} | tydsone = [[Wes-Afrika Tyd|WAT]] }} '''Djemah''' is 'n nedersetting in die prefektuur [[Haut-Mbomou]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. Die plaaslike tydsone is [[Wes-Afrika Tyd|WAT]]. {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] 01n1oemqhqz96tihu20qswxwpblfwp3 0 468209 2963850 2962913 2026-08-30T18:09:12Z Pynappel 70858 [[:Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2963850 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Dekoa | nedersetting_tipe = Nedersetting | beeld_kaart = Kemo sub-prefectures.png | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Kémo]] | koördinate = {{Koördinate|6.31667|19.06670|display=inline,title}} | hoogte_m = 546 | bevolking_totaal = 12447 | population_as_of = 2003 | tydsone = [[Wes-Afrika Tyd|WAT]] }} '''Dekoa''' is 'n nedersetting in die prefektuur [[Kémo]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. Dekoa het 12&nbsp;447 inwoners in 2003 gehad. Dit lê 546&nbsp;m bo seevlak. Die plaaslike tydsone is [[Wes-Afrika Tyd|WAT]]. {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] 1lns969lyr95sgvfnjzsxwzbngatvs3 0 468210 2963849 2962666 2026-08-30T18:09:05Z Pynappel 70858 [[:Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2963849 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Yalinga | nedersetting_tipe = Nedersetting | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Haute-Kotto]] | koördinate = {{Koördinate|6.51667|23.25000|display=inline,title}} | tydsone = [[Wes-Afrika Tyd|WAT]] }} '''Yalinga''' is 'n nedersetting in die prefektuur [[Haute-Kotto]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. Die plaaslike tydsone is [[Wes-Afrika Tyd|WAT]]. {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] nuqulzdsv5sok8m50m5xxdrjb6iv2i1 0 468211 2963848 2962723 2026-08-30T18:08:45Z Pynappel 70858 [[:Kategorie:Nedersettings]] verwyder; [[:Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2963848 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Bakala | nedersetting_tipe = Nedersetting | beeld_kaart = Ouaka sub-prefectures.png | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Ouaka]] | koördinate = {{Koördinate|6.18333|20.36667|display=inline,title}} | tydsone = [[Wes-Afrika Tyd|WAT]] }} '''Bakala''' is 'n nedersetting in die prefektuur [[Ouaka]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. Die plaaslike tydsone is [[Wes-Afrika Tyd|WAT]]. {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] iccqv5lwuwajezhq9p4316luamifr61 0 468214 2963845 2962873 2026-08-30T18:06:12Z Pynappel 70858 [[:Kategorie:Nedersettings]] verwyder; [[:Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2963845 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Bossembélé | nedersetting_tipe = Nedersetting | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Ombella-M'Poko]] | onderafdelingtipe2 = Distrik | onderafdelingnaam2 = [[Yaloké]] | koördinate = {{Koördinate|5.26738|17.64301|display=inline,title}} | hoogte_m = 672 | bevolking_totaal = 10750 | population_as_of = 2003 }} '''Bossembélé''' is 'n nedersetting in die prefektuur [[Ombella-M'Poko]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. Bossembélé het 10&nbsp;750 inwoners in 2003 gehad. Dit lê 672&nbsp;m bo seevlak. {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] 3g9dwry4xt30dd26xg2s7b4ctiovyru 2 468303 2963930 2963275 2026-08-30T22:07:16Z Pynappel 70858 Verwyder akritiese tekens 2963930 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas militêre persoon | naam = Ratko Mladic | beeld = Evstafiev-ratko-mladic-1993-w.jpg | beeldgrootte = 250px | byskrif = Mladic in 1993 | bynaam = "Slagter van Bosnië" | gebore = 12 Maart 1942 | geboorteplek = Bozanovici, [[Onafhanklike Staat Kroasië]]<br />{{Small|(hedendaagse [[Bosnië en Herzegowina]])}} | oorlede = 27 Augustus 2026 (op 84) | sterfteplek = VN-aanhoudingseenheid, [[Den Haag]], [[Nederland]] | lojaliteit = {{Unbulleted list|[[Joego-Slawië|Sosialistiese Federale Republiek Joego-Slawië]]|[[Republiek van die Serwiese Krajina]]|[[Serwiese Republiek|Republika Srpska]]}} | tak = {{Unbulleted list|[[Joego-Slawiese Volksleër]] (tot 1992)|[[Leër van Republika Srpska]] (1992-1996)}} | diensjare = 1965-1996 | rang = Kolonel-generaal | eenheid = Pantserdivisies, artillerie, spesiale magte | poste = {{Unbulleted list|9de Korps (JNA)|Hoofkwartier van die 2de Militêre Distrik (JNA)|Hoof van die VRS-hoofstaf}} | oorloë = {{Unbulleted list|Joego-Slawiese oorloë|Kroatiese Onafhanklikheidsoorlog|Bosniese Oorlog}} | toekennings = {{Unbulleted list|Orde van Broederskap en Eenheid (II)|Orde van Militêre Verdienste (III)|Orde van Militêre Verdienste (II)|Orde van die Volksleër (II)}} | familie = 2 kinders }} '''Ratko Mladic''' (Serwies-Cyrillies: ''Ратко Младић''; 12 Maart 1942 – 27 Augustus 2026) was 'n Bosnies-[[Serwiërs|Serwiese]] militêre offisier wat die [[Leër van Republika Srpska]] (VRS) gedurende die Joego-Slawiese oorloë aangevoer het. Hy is in die volksmond die "Slagter van Bosnië" genoem,{{Voetnota|Bronne wat Mladic met hierdie bynaam beskryf, sluit in: {{cite news |title=Ratko Mladic obituary: Bosnian Serb leader in Balkan conflicts |work=The Times |date=27 August 2026 |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/ratko-mladic-obituary-death-wsrtgrb7v |access-date=27 August 2026}}; {{cite news |last=Beaumont |first=Peter |title=Ratko Mladić, the 'Butcher of Bosnia', dies aged 84 |work=The Guardian |date=27 August 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/27/ratko-mladic-the-butcher-of-bosnia-dies-aged-84 |access-date=27 August 2026}}; {{cite news |last=Bilefsky |first=Dan |title=Ratko Mladic, Murderous 'Butcher of Bosnia,' Dies at 83 |work=The New York Times |date=27 August 2026 |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/europe/ratko-mladic-dead.html |access-date=27 August 2026}}; {{cite news |last=Woodhouse |first=Sam |title=The monstrous crimes of Ratko Mladic, the 'Butcher of Bosnia' |work=BBC News |date=27 August 2026 |url=https://www.bbc.com/news/articles/c2q05wzlx5xo |access-date=27 August 2026}}; {{cite news |title=Ratko Mladic, so-called Butcher of Bosnia, dies in prison at 84 |work=CBS News |date=27 August 2026 |url=https://www.cbsnews.com/news/ratko-mladic-butcher-of-bosnia-convicted-of-genocide-dies-at-84/ |access-date=27 August 2026}}}} en is in 2017 deur die [[Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië]] (ICTY) skuldig bevind aan [[Oorlogmisdaad|oorlogsmisdade]], [[Misdade teen die Mensdom|misdade teen die mensdom]] en [[Volksmoord|volksmoord]]. Hy het tot met sy dood in 2026 'n lewenslange vonnis vir hierdie misdade in [[Den Haag]] uitgedien.<ref>{{Cite web |date=27 August 2026 |title=Preminuo general Ratko Mladić |url=https://www.euronews.rs/srbija/politika/219261/preminuo-general-ratko-mladic/vest |access-date=27 August 2026 |website=Euronews.rs |language=sr}}</ref> Mladic was 'n jarelange lid van die [[Bond van Kommuniste van Joego-Slawië]] en het sy loopbaan in 1965 in die [[Joego-Slawiese Volksleër]] (JNA) begin. Hy het tydens die Joego-Slawiese oorloë op die voorgrond getree, aanvanklik as 'n hooggeplaaste offisier van die JNA en daarna as stafhoof van die Leër van Republika Srpska in die Bosniese Oorlog van 1992-1995. In Julie 1996 het die verhoorkamer van die ICTY, wat ingevolge die ICTY se Reël 61 in Mladic se afwesigheid verrig is, al die aanklagte van die oorspronklike aanklagstate bevestig. Die kamer het bevind dat daar redelike gronde was om te glo dat hy die beweerde misdade gepleeg het, en het 'n [[Interpol|internasionale lasbrief vir inhegtenisneming]] uitgereik. Die Serwiese en Amerikaanse regerings het €5 miljoen aangebied vir inligting wat tot Mladic se opsporing en inhegtenisneming sou lei, maar hy het byna sestien jaar lank voortvlugtig gebly – aanvanklik met die beskerming van Serwiese en Bosnies-Serwiese veiligheidsmagte en later dié van sy familie. Mladic is in 2011 in Lazarevo in Serwië in hegtenis geneem en aan Den Haag uitgelewer. Sy inhegtenisneming is beskou as een van die voorwaardes vir Serwië om kandidaatstatus vir lidmaatskap van die [[Europese Unie]] te verkry. Sy verhoor het in 2012 formeel begin en tot 2017 geduur, toe hy deur die ICTY tot lewenslange gevangenisstraf gevonnis is nadat hy op tien aanklagte skuldig bevind is: een van volksmoord, vyf van misdade teen die mensdom en vier van skendings van die wette of gebruike van oorlog. Hy is op 'n verdere aanklag van volksmoord onskuldig bevind. As die hoogste militêre offisier met bevelvoerdersaanspreeklikheid is Mladic deur die ICTY verantwoordelik gehou vir sowel die [[Beleg van Sarajevo|beleg van Sarajevo]] as die [[Slagting van Srebrenica|slagting van Srebrenica]]. ==Vroeë lewe en militêre loopbaan== Mladic is op 12 Maart 1942 in Bozanovici naby Kalinovik gebore, destyds deel van die [[Onafhanklike Staat Kroasië]].<ref>{{cite web|url=http://www.hm-treasury.gov.uk/d/boe_icty_161104.pdf|title=Financial Sanctions: International Criminal Tribunal For The Former Yugoslavia|access-date=3 June 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081023173705/http://www.hm-treasury.gov.uk/d/boe_icty_161104.pdf|archivedate=23 October 2008}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ratko Mladic, ex-Bosnian Serb warlord who oversaw atrocities, dies in prison at 84, state TV says|url=https://apnews.com/article/ratko-mladic-obit-03abf53803bef360978882d89024c475|work=Associated Press|date=27 August 2026|access-date=27 August 2026}}</ref> Sy vader, Neda (1909-1945), was 'n lid van die [[Joego-Slawiese Partisane]]. Sy moeder, Stana (gebore Lalovic; 1919-2003), het haar drie kinders – dogter Milica (gebore 1940) en seuns Ratko en Milivoje (1944-2001) – alleen grootgemaak ná die dood van haar man in 1945 tydens die Tweede Wêreldoorlog. Bosnië en Herzegowina was destyds deel van die Onafhanklike Staat Kroasië, 'n fascistiese marionetstaat wat tussen 1941 en 1945 deur die Kroatiese Ustase gelei is en deur [[Nazi-Duitsland]] en fascistiese Italië ingestel is nadat hulle die [[Joego-Slawië|Koninkryk Joego-Slawië]] in 1941 binnegeval en verdeel het. Mladic se vader Neda is in 1945 – op Mladic se derde verjaardag – gedood terwyl hy 'n Partisaan-aanval op die tuisdorpie van Ustase-leier Ante Pavelic gelei het.<ref>Adam Lebor, ''Milosevic: A Biography'', p. 4.</ref> Nadat hy laerskool voltooi het, het Mladic in [[Sarajevo]] as blikslaer vir die maatskappy PRETIS gewerk. Hy het in 1961 by die Militêre Nywerheidskool in Zemun ingeskryf. Daarna het hy die KOV-militêre akademie en vervolgens die offisiersakademie bygewoon. Ná sy studies op 27 September 1965 het Mladic sy loopbaan in die Joego-Slawiese Volksleër begin.<ref name="nybooks1995">{{cite magazine |url=http://www.nybooks.com/articles/archives/1995/oct/05/the-madness-of-general-mladic |title=The Madness of General Mladic by Robert Block |magazine=The New York Review of Books |access-date=26 May 2011 |last1=Block |first1=Robert |archive-date=30 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030204603/http://www.nybooks.com/articles/archives/1995/oct/05/the-madness-of-general-mladic/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/europe/07/22/serbia.mladic/index.html |title=Mladic now Balkan's most wanted |publisher=CNN |access-date=26 May 2011 |date=22 July 2008}}</ref> In dieselfde jaar het hy by die Bond van Kommuniste van Joego-Slawië aangesluit en lid gebly totdat die party in 1990 uitmekaar geval het.<ref name="nybooks1995"/> Mladic is aanvanklik na Masedonië gestuur en het in die daaropvolgende dekades deur die range gevorder deur agtereenvolgens 'n peloton, 'n pantserbataljon en 'n brigade te beveel.<ref name="nybooks1995"/> Op 31 Januarie 1989 is Mladic bevorder tot hoof van die opleidingsafdeling van die Derde Militêre Distrik van [[Skopje]].<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/icty/transe5&18/960711IT.htm |title=International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia |publisher=UN |access-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406075119/http://www.un.org/icty/transe5%2618/960711IT.htm |archive-date=6 April 2008 |url-status=dead }}</ref> Op 14 Januarie 1991 is hy weer bevorder, tot adjunkbevelvoerder in [[Pristina]].<ref name="nybooks1995"/> ==Rol in die Joego-Slawiese oorloë== In Junie 1991 is Mladic bevorder tot adjunkbevelvoerder van die Pristina-korps in die Sosialistiese Outonome Provinsie [[Kosovo]], in 'n tyd van groot spanning tussen die Serwiërs van Kosovo en Kosovo se Albanese meerderheidsbevolking. In daardie jaar het Mladic bevel oor die 9de Korps gekry en hierdie formasie teen Kroatiese magte in Knin, die hoofstad van die selfverklaarde [[Republiek van die Serwiese Krajina]], aangevoer.<ref name=BBCProfile>{{cite news |title=Profile: Ratko Mladic |publisher=BBC News |date=31 July 2008 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/1423551.stm |access-date=18 November 2008 |archive-date=20 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091020180528/http://news.bbc.co.uk/2/hi/1423551.stm |url-status=live }}</ref> Op 4 Oktober 1991 is Mladic tot generaal-majoor bevorder.<ref name="indictment" /> Die JNA-magte onder sy bevel het aan die Kroatiese Onafhanklikheidsoorlog deelgeneem, veral tydens Operasie Kus-91, 'n poging om [[Dalmasië]] van die res van [[Kroasië]] af te sny, wat op 'n dooiepunt uitgeloop het (die Kroate het die hele kuslyn naby Zadar en Sibenik behou, en die Serwiese Krajina het sy gebied in die binneland uitgebrei). Onder die ander vroeë operasies het Mladic Milan Martic se burgermag in die beleg van Kijevo van 1991 en in die slag van Zadar bygestaan.<ref name="Pavelic">{{cite news|last=Pavelic|first=Boris|date=21 May 2012|title=Croatia Sentenced Mladic in 1992 for War Crimes|url=https://balkaninsight.com/2012/05/21/mladic-sentenced-and-charged-for-war-crimes-in-croatia/btj/|publisher=Balkan Insight|url-status=live|archive-url=https://balkaninsight.com/2012/05/21/mladic-sentenced-and-charged-for-war-crimes-in-croatia/|archive-date=13 June 2021|access-date=27 August 2026}}</ref> Op 24 April 1992 is Mladic tot die rang van luitenant-kolonel-generaal bevorder.<ref name="indictment">{{Cite web|title=The International Criminal Tribunal For the Former Yugoslavia {{!}} Third Amended Indictment|url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/en/111020ai.pdf|publisher=ICTY|date=20 October 2011|access-date=27 August 2026}}</ref> Op 2 Mei 1992, een maand ná Bosnië en Herzegowina se onafhanklikheidsverklaring, het Mladic en sy generaals die stad [[Sarajevo]] geblokkeer deur alle verkeer in en uit die stad, sowel as die water- en elektrisiteitstoevoer, af te sny. Dít was die begin van die vierjarige [[Beleg van Sarajevo|beleg van Sarajevo]], die langste beleg van 'n stad in die geskiedenis van moderne oorlogvoering. Die stad is met granate en skerpskuttervuur bestook. Op 9 Mei 1992 het hy die pos van stafhoof/adjunkbevelvoerder van die hoofkwartier van die Tweede Militêre Distrik van die JNA in Sarajevo aanvaar.<ref name="indictment" /> Die volgende dag het Mladic bevel oor die hoofkwartier van die Tweede Militêre Distrik van die JNA oorgeneem. Op 12 Mei 1992 het die Bosnies-Serwiese parlement, in reaksie op Bosnië se afskeiding van Joego-Slawië, gestem om die [[Leër van Republika Srpska]] (afgekort VRS) te stig.<ref name="indictment" /> Terselfdertyd is Mladic aangestel as bevelvoerder van die hoofstaf van die VRS, 'n pos wat hy tot Desember 1996 beklee het. Tydens die 16de sitting van die Bosnies-Serwiese vergadering op 12 Mei 1992 het [[Radovan Karadzic]] sy "ses strategiese doelwitte" aangekondig, waaronder "Afbakening van die staat as apart van die ander twee nasionale gemeenskappe", "'n Korridor tussen Semberija en Krajina" en "Vestiging van 'n korridor in die vallei van die Drinarivier, en die uitwissing van die Drinarivier as 'n grens tussen die Serwiese state."<ref name="icty1883">{{cite web |author=ICTY |year=2017 |title=The Prosecutor vs Ratko Mladić – Trial Judgement – Volume 4 |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/tjug/en/171122-4of5_1.pdf |location=Den Haag |page=1883}}</ref> Mladic het toe gesê: {{Blockquote|text=Daar kan ons nie skoonmaak nie, en ons kan ook nie 'n sif hê om te sif sodat net Serwiërs sou oorbly, of dat die Serwiërs deur sou val en die res sou vertrek nie. Wel, dit is, dit sal nie, ek weet nie hoe mnr. Krajisnik en mnr. Karadzic dit aan die wêreld sou verduidelik nie. Mense, dit sou volksmoord wees. Ons moet 'n beroep doen op enige man wat sy voorkop teen die grond gebuig het om hierdie gebiede en die grondgebied van die staat wat ons beplan om te maak, te omarm.|source=<ref name="icty1883" />}} In Mei 1992, ná die onttrekking van JNA-magte uit Bosnië, het die Tweede Militêre Distrik van die JNA die kern van die hoofstaf van die VRS geword. Op 24 Junie 1994 is hy bevorder tot die rang van kolonel-generaal oor ongeveer 80 000 soldate wat in die gebied gestasioneer was.<ref>{{cite news |title=Hague court jails ex-Yugoslav army general |url=https://www.aljazeera.com/news/2011/9/6/hague-court-jails-ex-yugoslav-army-general |publisher=Al Jazeera |date=6 September 2011 |quote=Perisic had kept General Mladic on the Yugoslav Army payroll list, and personally signed Mladic's promotion to the rank of colonel general in 1994. |archive-date=9 April 2022 |access-date=3 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409211759/https://www.aljazeera.com/news/2011/9/6/hague-court-jails-ex-yugoslav-army-general |url-status=live }}</ref> In Julie 1995 het troepe onder Mladic se bevel, terwyl hulle deur NAVO-lugaanvalle geteister is wat bedoel was om nakoming van 'n VN-ultimatum om swaar wapens uit die Sarajevo-omgewing te verwyder af te dwing, die VN- "veilige gebiede" van [[Srebrenica]] en Zepa oorrompel en beset. By Srebrenica is meer as 40 000 [[Bosniake]] wat daar veiligheid gesoek het, verdryf. Na raming is 8 300 op Mladic se bevel vermoor.<ref>"UN peacekeeping in civil wars", [https://books.google.com/books?id=QeVykay5lakC&pg=PA49 p. 49]. Besoek op 13 November 2010.</ref><ref>"The suitcase: refugee voices from...", [https://books.google.com/books?id=VJP3PkyI2Z4C&pg=PA12 p. 12]. Besoek op 13 November 2010.</ref> Nadat Srebrenica geval het, het Mladic later voor die kamera gesê: {{Blockquote|text=Hier is ons … in Serwiese Srebrenica. Aan die vooraand van nog 'n Serwiese feesdag gee ons hierdie dorp as 'n geskenk aan die Serwiese volk. Uiteindelik, ná die opstand teen die dahis, het die tyd aangebreek om wraak te neem op die Turke in hierdie streek.|source=<ref>{{Cite web|title=Survivors recount Bosnia's Srebrenica genocide, 25 years on|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/7/11/survivors-recount-bosnias-srebrenica-genocide-25-years-on|work=Al Jazeera English|date=11 July 2020|last=Gadzo|first=Mersiha|access-date=27 August 2026|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228154908/https://www.aljazeera.com/news/2020/7/11/survivors-recount-bosnias-srebrenica-genocide-25-years-on|url-status=live}}</ref>}} Op 4 Augustus 1995, met 'n groot Kroatiese militêre mag gereed om die Serwies-beheerde streek in sentraal-Kroasië aan te val, het [[Radovan Karadzic]] aangekondig dat hy Mladic uit sy pos verwyder en self persoonlik bevel oor die VRS oorneem. Karadzic het Mladic blameer vir die verlies van twee belangrike Serwiese dorpe in Wes-Bosnië wat kort tevore aan die Kroatiese leër geval het, en hy het die verlies van die dorpe as verskoning gebruik om sy verrassende veranderinge aan die bevelstruktuur aan te kondig.<ref>{{cite news |last=Pomfret |first=John |title=In War or Peace, Serbs Perplex the West; Rift Between Leaders Adds to Confusion – and Offers Opening |url=https://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/19427075.html?dids=19427075:19427075&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113052331/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/19427075.html?dids=19427075:19427075&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT |url-status=dead |archive-date=13 January 2012 |newspaper=The Washington Post |date=1 September 1995 |quote=Earlier this month, Karadzic tried to remove Mladic from his post after his forces lost two important towns in southwest Bosnia to the Croatian army.}}</ref> Mladic is tot "adviseur" gedegradeer. Hy het geweier om stilweg te vertrek en aanspraak gemaak op die steun van sowel die Bosnies-Serwiese weermag as die volk. Karadzic het gereageer deur Mladic as 'n "waansinnige" te veroordeel en te probeer om sy politieke rang te verwyder, maar Mladic se duidelike steun onder die bevolking het Karadzic genoop om sy bevel op 11 Augustus te herroep.<ref>[http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/special/karadzic/timeline The Hague's Most Wanted – timeline of events] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714173749/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/special/karadzic/timeline |date=14 July 2014 }}. ''Southeast European Times''. (21 Julie 2008). Besoek op 13 November 2010.</ref> Sy optrede gedurende die oorlog het daartoe gelei dat baie mense hom "die Slagter van Bosnië" genoem het.{{Voetnota|Bronne:<ref>{{cite web|url=http://www.japantimes.co.jp/news/2014/07/16/world/dutch-court-rules-state-liable-300-srebrenica-massacre-victims|title=Dutch court rules state liable for 300 Srebrenica massacre victims|date=16 July 2014|via=Japan Times|access-date=17 March 2016|archive-date=22 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822090319/http://www.japantimes.co.jp/news/2014/07/16/world/dutch-court-rules-state-liable-300-srebrenica-massacre-victims/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2012/05/18/mladic-war-crimes-trial-halted-over-%e2%80%98irregularities%e2%80%99/|title=Mladic war crimes trial halted over 'irregularities' &#124; Pakistan Today|website=www.pakistantoday.com.pk|access-date=18 June 2020|archive-date=22 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622131806/https://www.pakistantoday.com.pk/2012/05/18/mladic-war-crimes-trial-halted-over-%e2%80%98irregularities%e2%80%99/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.foxnews.com/world/2011/05/26/serbia-arrests-man-believed-ratko-mladic |publisher=Fox News |title=Serbia Arrests 'Butcher of Bosnia' Ratko Mladic for Alleged War Crimes |date=26 May 2011 |archive-date=9 June 2021 |access-date=9 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609055038/https://www.foxnews.com/world/serbia-arrests-butcher-of-bosnia-ratko-mladic-for-alleged-war-crimes |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cbn.com/cbnnews/world/2011/May/Butcher-of-Bosnia-Arrested-In-Serbia |title='Butcher of Bosnia' Arrested in Serbia |work=Christian Broadcast News |access-date=9 April 2012 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303214558/http://www.cbn.com/cbnnews/world/2011/May/Butcher-of-Bosnia-Arrested-In-Serbia/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-serbia-mladic-idUSTRE74P33820110526 |work=Reuters |title=Career soldier Mladic became 'butcher of Bosnia' |date=26 May 2011 |archive-date=25 April 2022 |access-date=5 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220425170214/https://www.reuters.com/article/us-serbia-mladic-idUSTRE74P33820110526 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://voices.yahoo.com/radovan-karadzic-accused-serbian-war-criminal-captured-1710045.html |title=Yahoo |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130813113039/http://voices.yahoo.com/radovan-karadzic-accused-serbian-war-criminal-captured-1710045.html |archive-date=13 August 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.theaustralian.com.au/news/karadzic-bosnias-butcher-poet/story-e6frg6to-1111116989738 |first=Jamie |last=Walker |title=Radovan Karadzic: Bosnia's butcher poet |date=23 July 2008 |work=The Australian}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/discussion/2008/07/22/DI2008072201921.html |newspaper=The Washington Post |first=Olga |last=Kavran |title=Bosnian Serb Leader Radovan Karadzic Arrested: What Lies Ahead |date=23 July 2008 |archive-date=8 March 2021 |access-date=31 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308223446/https://www.washingtonpost.com/gdpr-consent/?next_url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/discussion/2008/07/22/DI2008072201921.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/the-trial-of-ratko-mladic/? |title=The Trial of Ratko Mladić |website=FRONTLINE |access-date=9 June 2025 |archive-date=14 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250614063731/https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/the-trial-of-ratko-mladic/ |url-status=live }}</ref>}} Verskeie van Mladic se gesprekke is gedurende die oorlog opgeneem: {{Aanhalingskas|width=90%|align=center|quote=In 'n onderskepte gesprek op 23 Mei 1992 het Mladic vir Fikret Abdic gesê dat hy 'hier vir vrede' is, maar het gedreig met vergeldingsaanvalle indien sy eise nie ingewillig word nie, en verklaar dat hy 'die bombardement van die hele Bihac sou beveel […] en dit sal ook brand'. Mladic het Abdic gewaarsku dat 'die hele Bosnië sal brand as ek begin "praat"'. Mladic het toe gedreig dat die Bosniese leierskap, waarvan Abdic deel was, 'dit alles' veroorsaak het, en verklaar dat as sy eise aan Abdic nie ingewillig word nie, hy 'Sarajevo nie met rus sal laat solank iemand daarin asemhaal nie' … Mladic het gesê: 'So, ons het stadig gevorder om hierdie valleie in te neem en daardie Turkse gemors op te ruim.' Mladic het bygevoeg dat hy bang was 'die manne van daar onder' sou die vlugtelinge – wat hy as 'Turke' en Kroate beskryf het – toelaat om terug te keer, en gesê dis waarom hulle 'moet sien wat ons moet doen en hoe om dit te doen'. In 'n ander opgeneemde gesprek tussen Mladic en Karadzic op dieselfde dag het Mladic verklaar dat hy vroeër vir professor Koljevic gesê het: 'fok die Turke in Zepa, in Srebrenica, in Gorazde'.|source=Die ICTY, in sy vonnis teen Mladic.<ref name="icty2251">{{cite web |author=ICTY |year=2017 |title=The Prosecutor vs Ratko Mladić – Trial Judgement – Volume 4 |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/tjug/en/171122-4of5_1.pdf |location=Den Haag |pages=2251-2253}}</ref>}} Op 8 November 1996 het Biljana Plavsic, die president van die Bosnies-Serwiese republiek, Mladic uit sy pos ontslaan. Hy het tot November 2005 steeds 'n pensioen ontvang.<ref>{{cite web|url=http://www.balkantimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/newsbriefs/2006/01/04/nb-01|title=Serbia confirms that Mladic received pension until November|work=Balkan Times|access-date=27 July 2008|archive-date=9 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160309203739/http://balkantimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_gb/features/setimes/newsbriefs/2006/01/04/nb-01|url-status=dead}}</ref> ==Aanklag deur die ICTY== [[Lêer:ICTY.JPG|duimnael|Die gebou van die [[Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië]] in [[Den Haag]]]] Op 24 Julie 1995 is Mladic deur die [[Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië]] (ICTY) aangekla van volksmoord, misdade teen die mensdom en talle oorlogsmisdade (waaronder misdade rakende die beweerde skerpskutterveldtog teen burgerlikes in Sarajevo). Op 16 November 1995 is die aanklagte uitgebrei om aanklagte van oorlogsmisdade vir die aanval op die VN-verklaarde veilige gebied van [[Srebrenica]] in Julie 1995 in te sluit.<ref name=BBCProfile/> As voortvlugtige van die ICTY is vermoed dat hy hom óf in Serwië óf in [[Serwiese Republiek|Republika Srpska]] skuilhou. Daar is berig dat Mladic in Maart 2000 'n sokkerwedstryd tussen China en Joego-Slawië in Belgrado bygewoon het. Hy het deur 'n VIP-ingang binnegekom en in 'n privaat losie gesit, omring deur agt gewapende lyfwagte. Daar was bewerings dat hy in 'n voorstad van [[Moskou]] gesien is, en dat hy "gereeld" [[Thessaloniki]] en [[Athene]] besoek het, wat vermoedens laat ontstaan het dat talle vals berigte gestuur is om sy spoor te verdoesel. Sommige berigte het gesê dat hy in sy oorlogstydse bunker in Han Pijesak, nie ver van Sarajevo nie, of in [[Montenegro]] skuiling gesoek het.<ref name=BBCProfile/> Vroeg in Februarie 2006 is gedeeltes van 'n Serwiese militêre intelligensieverslag aan die Serwiese koerant ''Politika'' uitgelek. Daarin is gesê dat Mladic tot 1 Junie 2002 in fasiliteite van die Leër van Republika Srpska en die Joego-Slawiese leër weggesteek is, toe die Nasionale Vergadering van Serwië 'n wet aangeneem het wat samewerking met die ICTY in Den Haag verpligtend gemaak het.<ref name=Telegraph /> Die destydse hoofgeneraal van die Joego-Slawiese leër, Nebojsa Pavkovic, het versoek dat Mladic die fasiliteit ontruim waar hy op die berg Povlen naby Valjevo verblyf gehou het, waarna die Serwiese militêre agentskappe beweer dat hulle alle spoor van hom verloor het. Mladic het aanvanklik vryelik in [[Belgrado]] gewoon.<ref>{{cite news |title=Ratko Mladic arrested: Bosnia war crimes suspect held |date=26 May 2011 |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13561407 |access-date=26 May 2011 |archive-date=20 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220175507/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13561407 |url-status=live }}</ref> Ná die inhegtenisneming van [[Slobodan Milosevic]] in 2001 het Mladic ondergronds gegaan, maar hy is steeds deur Serwiese veiligheidsdienste en die weermag beskerm. Serwië se versuim om Mladic voor die gereg te bring, het sy verhouding met die [[Europese Unie]] ernstig geskaad.<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/europe/2011/05/26/caught-at-last |access-date=29 October 2012 |title=Ratko Mladic: Caught at last |newspaper=The Economist |date=28 May 2011 |archive-date=20 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190120144233/https://www.economist.com/europe/2011/05/26/caught-at-last |url-status=live }}</ref><ref name="autogenerated1">{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/10154507 |title=Family wants Ratko Mladic declared 'legally dead' |publisher=BBC News |date=25 May 2010 |access-date=26 May 2011 |archive-date=20 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101120093751/http://www.bbc.co.uk/news/10154507 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |author=Mark Lowen |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13561407 |title=Ratko Mladic hunt: Serbian police arrest suspect |publisher=BBC News |access-date=26 May 2011 |date=26 May 2011 |archive-date=20 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220175507/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13561407 |url-status=live }}</ref> In 2004 het Paddy Ashdown, destyds die Hoë Verteenwoordiger van die Verenigde Nasies in Bosnië en Herzegowina, 58 amptenare uit hul poste verwyder<ref>{{cite web|url=http://www.ohr.int/ohr_archive/ohr-bih-media-round-up-5112005/|title=OHR BiH Media Round-up, 5/11/2005|publisher=Office of the High Representative in Bosnia & Herzegovina|date=11 May 2005|access-date=3 November 2021|archive-date=7 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407051647/http://www.ohr.int/ohr_archive/ohr-bih-media-round-up-5112005/|url-status=live}}</ref> weens vermoedens dat hulle oorlogsmisdaadverdagtes, waaronder Mladic en Karadzic, gehelp het om inhegtenisneming te ontduik. Sommige amptenare is aan reisverbode onderwerp en hul bankrekeninge is bevries. Die verbod is later ná Mladic se opsporing opgehef.<ref>{{cite news|last=Sito-Sucic|first=Daria|url=http://www.trust.org/alertnet/news/bosnia-envoy-lifts-ban-against-mladic-supporters|title=Bosnia envoy lifts ban against Mladić supporters|agency=Reuters|publisher=Trust|date=10 June 2011|archive-date=26 July 2011|access-date=14 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726152949/http://www.trust.org/alertnet/news/bosnia-envoy-lifts-ban-against-mladic-supporters|url-status=dead}}</ref> In November 2004 het Britse verdedigingsamptenare erken dat militêre optrede waarskynlik nie daarin sou slaag om Mladic en ander verdagtes voor die gereg te bring nie. Op 'n wintersdag is Britse VN-troepe met sypistole gekonfronteer deur die generaal wat by Sarajevo se voormalige Olimpiese skioord afgeski het, maar hulle het nie na hul wapens beweeg nie; vier lyfwagte het agter Mladic geski. Ten spyte van sy Haagse lasbrief<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/cis/en/cis_mladic_en.pdf|title=IT-09-92 case information sheet|publisher=Communications Service of the ICTY|access-date=26 May 2011|archive-date=6 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606090856/http://www.icty.org/x/cases/mladic/cis/en/cis_mladic_en.pdf|url-status=live}}</ref> het die Britse soldate besluit om aan te hou ski. [[NAVO]] het later kommando's gestuur om verskeie oorlogsmisdaadverdagtes in hegtenis te neem, maar Mladic het eenvoudig ondergronds gegaan. Geen mate van NAVO-optrede of VN-eise, of selfs 'n prysgeld van $5 miljoen wat deur Washington aangekondig is, kon hom inbring nie.<ref>[https://www.irishtimes.com/newspaper/opinion/2011/0527/1224297845691.html "Lure of EU membership led to arrest of Mladic"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023233617/http://www.irishtimes.com/newspaper/opinion/2011/0527/1224297845691.html |date=23 October 2012 }}, ''The Irish Times'', 27 Mei 2011.</ref> In Desember 2004 is aan die lig gebring dat die Leër van Republika Srpska Mladic tot die somer van 2004 gehuisves en beskerm het, ten spyte van herhaalde en openbare versoeke om met die ICTY saam te werk en oorlogsmisdadigers in hegtenis te neem. Op 6 Desember het NAVO gesê dat Mladic gedurende die somer sy oorlogstydse bunker besoek het om die dag van die Leër van Republika Srpska te vier.<ref name=Telegraph>{{cite news |title=Ratko Mladic arrested: timeline of war criminal hunt |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/serbia/8538220/Ratko-Mladic-arrested-timeline-of-war-criminal-hunt.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/serbia/8538220/Ratko-Mladic-arrested-timeline-of-war-criminal-hunt.html |archive-date=12 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Telegraph |date=26 May 2011 |location=London |access-date=17 July 2015}}{{Cbignore}}</ref> In Junie 2005 het die koerant ''The Times'' beweer dat Mladic $5 miljoen (£2,75 miljoen) "vergoeding" vir sy familie en lyfwagte geëis het indien hy homself aan die ICTY in Den Haag sou oorgee. In Januarie 2006 het 'n Belgradose hof 10 mense aangekla omdat hulle Mladic van 2002 tot Januarie 2006 gehelp het om weg te kruip. 'n Ondersoek het getoon dat Mladic sy tyd in [[Novi Beograd]], 'n voorstad van die hoofstad, deurgebring het.<ref name=Telegraph /> Op 21 Februarie 2006 is verkeerdelik berig dat Mladic in Belgrado in hegtenis geneem is en via Tuzla na die ICTY-oorlogstribunaal oorgeplaas word.<ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/article/0,,13509-2051525,00.html|title=Mladic arrest claim is denied|date=21 February 2006|access-date=3 June 2011|work=The Times|location=London|first1=Philippe|last1=Naughton}}{{Dooie skakel|date=September 2024}}{{Cbignore}}</ref> Die inhegtenisneming is deur die Serwiese regering ontken. Die regering het nie gerugte ontken van 'n beplande onderhandelde oorgawe tussen Mladic en Serwiese spesiale magte nie. Die Roemeense regering en Serwiese bronne het op 22 Februarie 2006 beweer dat Mladic in [[Roemenië]] naby Drobeta-Turnu Severin, digby die Serwiese grens, in hegtenis geneem is deur 'n gesamentlike Roemeens-Britse spesiale operasie wat deur troepe van daardie onderskeie lande uitgevoer is.<ref>{{cite web|url=http://www.focus-fen.net/index.php?catid=125&newsid=83213&ch=0|title=FOCUS Information Agency|publisher=Focus|date=22 May 2011|access-date=26 May 2011|archive-date=21 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120121122401/http://www.focus-fen.net/index.php?catid=125&newsid=83213&ch=0|url-status=dead}}</ref> Die ICTY-aanklaer Carla Del Ponte het egter die gerugte dat Mladic in hegtenis geneem is, ontken en gesê dat hulle "absoluut geen grondslag hoegenaamd" gehad het nie. Del Ponte het die Serwiese regering aangespoor om hom sonder verdere versuim op te spoor en gesê Mladic is binne bereik van die Serwiese owerhede en is sedert 1998 in Serwië. Sy het gesê 'n versuim om hom op te spoor, sou Serwië se poging om by die [[Europese Unie]] (EU) aan te sluit, benadeel. Die sperdatum van 1 Mei 2006 wat Del Ponte vir Serwië gestel het om Mladic te oorhandig, het verstryk, wat daartoe gelei het dat samesprekings tussen Serwië en die EU opgeskort is. Die EU het Mladic se inhegtenisneming, tesame met volle samewerking met die ICTY, beskou as voorwaardes wat nagekom moes word voordat Serwië by die organisasie kon aansluit.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/serbia/8537878/Ratko-Mladic-war-crimes-fugitive-arrested-in-Serbia.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/serbia/8537878/Ratko-Mladic-war-crimes-fugitive-arrested-in-Serbia.html |archive-date=12 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Ratko Mladic: war crimes fugitive 'arrested in Serbia'|last=Wardrop|first=Murray|date=26 May 2011|work=The Daily Telegraph|location=UK|access-date=26 May 2011}}{{Cbignore}}</ref> In Julie 2008 het Serwiese amptenare kommer uitgespreek dat Mladic sy lyfwagte sou beveel of reeds beveel het om hom dood te maak om te verhoed dat hy gevang word om verhoor te word.<ref>{{cite news |title=Radovan Karadzic ally General Ratko Mladic will 'commit suicide rather than face justice'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/serbia/2455317/Radovan-Karadzic-ally-General-Ratko-Mladic-will-commit-suicide-rather-than-face-justice.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/serbia/2455317/Radovan-Karadzic-ally-General-Ratko-Mladic-will-commit-suicide-rather-than-face-justice.html |archive-date=12 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Telegraph |date=24 July 2008 |location=London |first1=Gordon |last1=Rayner |first2=Alex |last2=Todorovic}}{{Cbignore}}</ref> Volgens 'n meningspeiling van Maart 2009 deur die nieregeringsorganisasie Strategic Marketing vir die televisiestasie B92, waarby 1 050 respondente betrokke was, sou 14% van Serwië se burgers inligting bekend maak wat tot sy inhegtenisneming sou lei in ruil vir €1 miljoen, het 21% geen bepaalde houding gehad nie, en sou 65% nie inligting vir €1 miljoen prysgee nie (die peiling is gehou toe die Amerikaanse ambassade 'n beloning van €1,3 miljoen vir enige inligting oor Mladic uitgereik het).<ref>[http://www.iht.com/articles/ap/2009/01/23/europe/EU-Serbia-Mladic-Poll.php Search – EU-Serbia-Mladic-Poll] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201145459/http://www.iht.com/articles/ap/2009/01/23/europe/EU-Serbia-Mladic-Poll.php |date=1 February 2009 }}. ''International Herald Tribune'' (29 Maart 2009). Besoek op 13 November 2010.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.b92.net/eng/news/crimes-article.php?yyyy=2007&mm=10&dd=12&nav_id=44506|title=EUR 1 mn on Mladić's head|publisher=B92|date=12 October 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081208043323/http://www.b92.net/eng/news/crimes-article.php?yyyy=2007&mm=10&dd=12&nav_id=44506|archive-date=8 December 2008}}</ref> Daar is egter opgemerk dat die formulering van die vraag 'n probleem kon wees, aangesien die peilingsmonsters wat "Nee" gekies het, ook diegene ingesluit het wat Mladic onmiddellik sonder betaling sou aanmeld omdat hulle glo betaling is in hierdie geval immoreel. Hoewel voorafgaande verslae aangedui het dat 47% uitlewering gesteun het, was dit duidelik dat die meeste van die bevolking daarteen gekant was.<ref>Press Online, [http://www.pressonline.rs/page/stories/sr.html?id=56946&sectionId=37&view=story "Ratka Mladića Ne Damo Ni Za Milion!"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151227155508/http://www.pressonline.rs/page/stories/sr.html?id=56946&sectionId=37&view=story |date=27 December 2015 }}, 25 Januarie 2009. Besoek op 13 November 2010. {{In taal|sr}}</ref> Volgens 'n peiling wat deur die Nasionale Komitee vir Samewerking met die ICTY gehou is, sou 78% van die ondervraagdes nie Mladic by die owerhede aanmeld nie, en 40% het geglo dat hy 'n held is. Slegs 34% het gesê hulle sou Mladic se inhegtenisneming goedkeur.<ref>{{cite news |title=Poll: Most Serbs Support General Accused Of War Crimes |url=https://www.rferl.org/a/poll_says_most_serbs_support_general_accused_of_war_crimes/24176617.html |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=16 May 2011 |archive-date=21 January 2026 |access-date=19 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260121231335/https://www.rferl.org/a/poll_says_most_serbs_support_general_accused_of_war_crimes/24176617.html |url-status=live }}</ref> Op 11 Junie 2009 het 'n Bosniese televisiestasie video's van Mladic uitgesaai wat oor die voorafgaande dekade geneem is.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/8094664.stm |publisher=BBC News |title=Bosnian TV airs 'Mladic pictures' |date=11 June 2009 |access-date=22 May 2010 |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124000649/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/8094664.stm |url-status=live }}</ref> Die laaste video wat in die program ''60 Minuta'' vertoon is, het Mladic saam met twee vroue getoon, na bewering in die winter van 2008 verfilm. Die aanbieders het egter geen bewyse hiervoor verskaf nie. Serwië het verklaar dat dit "onmoontlik" was dat die video's in 2008 verfilm kon gewees het. Rasim Ljajic, Serwië se minister verantwoordelik vir samewerking met die VN-tribunaal, het bevestig dat die beeldmateriaal oud was en reeds in Maart 2009 aan die ICTY oorhandig is. Ljajic het beweer: "die laaste bekende beeldmateriaal is agt jaar gelede geneem. Die laaste keer wat Mladic in militêre persele was, was op 1 Junie 2002 by die Krcmari-kaserne naby [die Wes-Serwiese dorp] Valjevo." Die voorheen ongesiene beelde toon Mladic in verskeie restaurante en woonstelle en by wat blykbaar militêre kasernes in Serwië is, byna altyd vergesel deur sy vrou Bosa en seun Darko.<ref>{{Cite web |title=New footage of Ratko Mladic's life on the run |url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,25623997-12335,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090615001321/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,25623997-12335,00.html |archive-date=15 June 2009 |access-date=15 February 2025 |website=The Australian |language=en |url-status=dead }}</ref> Op 16 Junie 2010 het Mladic se familie 'n versoek ingedien om hom dood te verklaar, met die bewering dat hy in swak gesondheid verkeer en sewe jaar lank afwesig was.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/serbia/7765770/Family-of-Ratko-Mladic-seek-to-have-him-declared-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/serbia/7765770/Family-of-Ratko-Mladic-seek-to-have-him-declared-dead.html |archive-date=12 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Family of Ratko Mladic seek to have him declared dead|work=The Daily Telegraph|location=UK|date=26 May 2010|access-date=26 May 2011}}{{Cbignore}}</ref> Indien die verklaring goedgekeur is, sou Mladic se vrou 'n staatspensioen kon ontvang en sy eiendom kon verkoop.<ref name="autogenerated1" /> Op daardie tydstip het Mladic in 'n huis weggekruip wat aan sy familie behoort het.<ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/blogs/easternapproaches/2011/05/ratko_mladic|access-date=29 October 2012|title=Ratko Mladic: What's next?|newspaper=The Economist|date=27 May 2011|archive-date=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120417160053/https://www.economist.com/blogs/easternapproaches/2011/05/ratko_mladic|url-status=live}}</ref> In Oktober 2010 het Serwië die soektog verskerp deur die beloning vir Mladic se opsporing van €5 miljoen tot €10 miljoen te verhoog.<ref>[https://www.reuters.com/article/idUSTRE69R3C320101028 "Serbia raises reward for Mladic to 10 million euros"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308191554/https://www.reuters.com/article/idUSTRE69R3C320101028 |date=8 March 2021 }}. Reuters. Besoek op 13 November 2010.</ref> ==Inhegtenisneming, verhoor en skuldigbevinding== [[Lêer:Mladić Start of Trial.jpg|duimnael|Mladic in die hof, Mei 2012]] Mladic is op 26 Mei 2011 in Lazarevo in Noord-Serwië in hegtenis geneem, waar hy by 'n familielid se huis gebly het.<ref>{{cite web|url=http://www.zrenjanin.org.rs/3-45-45-1712/Ratko-Mladic-uhapsen-u-Lazarevu|title=Ratko Mladić uhapšen u Lazarevu!|publisher=Zrenjanin|access-date=26 May 2011|archive-date=6 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111006205827/http://www.zrenjanin.org.rs/3-45-45-1712/Ratko-Mladic-uhapsen-u-Lazarevu|url-status=dead}}</ref> Sy inhegtenisneming is uitgevoer deur ongeveer twee dosyn beamptes met swart uniforms en maskers. Hulle is gestuur om die huis van Mladic se familielede te gaan nagaan, maar het geen spesifieke rede gehad om te glo dat hy daar was nie.<ref name="yahooarrest"/><ref>{{cite news |last1=Borger |first1=Julian |title=Ratko Mladic: the full story of how the general evaded capture for so long |url=https://www.theguardian.com/world/2013/apr/02/ratko-mladic-life-run |access-date=27 August 2026 |work=The Guardian |date=2 April 2013}}</ref> Ten tyde van sy inhegtenisneming was Mladic op die punt om 'n vroegoggendwandeling te gaan doen. Hy het homself aan die polisie geïdentifiseer en twee handwapens wat hy gedra het, oorhandig. Hy is toe na [[Belgrado]] geneem.<ref name="yahooarrest">{{cite web|url=https://news.yahoo.com/s/ap/20110527/ap_on_re_eu/eu_serbia_mladic|title=Mladic could be extradited as early as Monday|publisher=Yahoo!|access-date=3 June 2011|archive-date=28 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110528200717/https://news.yahoo.com/s/ap/20110527/ap_on_re_eu/eu_serbia_mladic|url-status=live}}</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/us-serbia-warcrimes-idUSTRE74P24A20110526?feedType=RSS&feedName=topNews Bosnian Serb fugitive Mladic arrested: family friend] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230324094048/https://www.reuters.com/article/us-serbia-warcrimes-idUSTRE74P24A20110526?feedType=RSS&feedName=topNews |date=24 March 2023 }} Reuters, 26 Mei 2011</ref> Die Serwiese president Boris Tadic het Mladic se inhegtenisneming by 'n perskonferensie bevestig en aangekondig dat die proses om hom aan die ICTY uit te lewer, aan die gang was. Mladic het die skuilnaam "Milorad Komadic" gebruik terwyl hy weggekruip het,<ref>{{cite news|url=https://www.ft.com/content/7624cfca-8789-11e0-af98-00144feabdc0|title=Serbia confirms arrest of Ratko Mladic|last=Spiegel|first=Peter|date=26 May 2011|work=Financial Times|access-date=26 May 2011}}</ref> maar het geen vermomming gedra toe hy in hegtenis geneem is nie. Sy voorkoms het na bewering getoon dat hy "aansienlik verouder" het, en een van sy arms was verlam weens 'n reeks beroertes.<ref>{{cite web|url=http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2011&mm=05&dd=26&nav_id=74562|title=Ratko Mladić arrested – details emerging|date=26 May 2011|publisher=B92|access-date=26 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110528051454/http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2011&mm=05&dd=26&nav_id=74562|archive-date=28 May 2011|url-status=dead}}</ref> Ná sy inhegtenisneming het Mladic voor die Belgradose Hoërhof verskyn vir 'n verhoor oor die vraag of hy geskik was om aan Den Haag uitgelewer te word. Regter Milan Dilparic het die ondervraging weens sy swak gesondheid opgeskort. Mladic se prokureur, Milos Saljic, het gesê dat sy swak gesondheid hom verhinder het om behoorlik te kommunikeer. Hy kon na bewering nie sy persoonlike besonderhede bevestig nie, maar het by verskeie geleenthede probeer om met die aanklaers te praat, veral met die adjunk-aanklaer vir oorlogsmisdade, Bruno Vekaric.<ref>{{cite web|url=http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2011&mm=05&dd=26&nav_id=74562|title=Judge suspends interrogation due to Mladić's ill health|publisher=B92|access-date=3 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110528051454/http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2011&mm=05&dd=26&nav_id=74562|archive-date=28 May 2011|url-status=dead}}</ref> Die hof het egter op 27 Mei beslis dat hy geskik was om uitgelewer te word. Volgens die Serwiese Ministerie van Gesondheid het 'n span tronkdokters sy gesondheid ná ondersoeke as stabiel beskryf. Mladic is ook in die tronk besoek deur die minister van gesondheid, Zoran Stankovic, 'n voormalige vriend.<ref>[https://abcnews.go.com/Blotter/ratko-mladic-fit-hague-war-crimes-trial-serbian/story?id=13702775 "Ratko Mladic Fit for Hague War Crimes Trial: Serbian Court"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230324094041/https://abcnews.go.com/Blotter/ratko-mladic-fit-hague-war-crimes-trial-serbian/story?id=13702775 |date=24 March 2023 }}, ''ABC News'' (VSA)</ref> Mladic is op 31 Mei 2011 aan Den Haag uitgelewer, en sy verhoor het op 16 Mei 2012 formeel in Den Haag begin.<ref>{{cite magazine|title=Bosnia's Butcher in Court: Ratko Mladic Stands Trial for War Crimes|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2114968,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120516184529/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2114968,00.html|url-status=dead|archive-date=16 May 2012|magazine=Time|date=16 May 2012|access-date=16 May 2012|first=Leo|last=Cendrowicz}}</ref><ref>{{cite news|publisher=CNN|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/europe/05/31/serbia.ratko.mladic/index.html?hpt=hp_t2|title=Mladic jailed at The Hague after extradition from Serbia|access-date=31 May 2011|date=27 May 2011|archive-date=10 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110023736/http://www.cnn.com/2011/WORLD/europe/05/31/serbia.ratko.mladic/index.html?hpt=hp_t2|url-status=live}}</ref> Mladic het ook 'n hartaanval oorleef wat hy op 23 Desember 2013 in sy aanhoudingseenheid gehad het.<ref name=mladicjune13 /> Mladic is op dieselfde dag in hegtenis geneem waarop die EU se verteenwoordiger, Catherine Ashton, Belgrado besoek het.<ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/blogs/charlemagne/2011/05/ratko_mladic_serbia_and_eu|access-date=29 October 2012|title=Ratko Mladic, Serbia and the EU: Nicked in the nick of time|newspaper=The Economist|date=28 May 2011|archive-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120818005435/http://www.economist.com/blogs/charlemagne/2011/05/ratko_mladic_serbia_and_eu|url-status=live}}</ref> Sy inhegtenisneming het betrekkinge met die EU verbeter, wat bekommerd was dat Serwië Mladic beskerm.<ref>{{cite news|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/opinion/2011/0527/1224297845691.html|access-date=29 October 2012|title=Lure of EU membership led to arrest of Mladic|newspaper=The Irish Times|archive-date=23 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023233617/http://www.irishtimes.com/newspaper/opinion/2011/0527/1224297845691.html|url-status=dead}}</ref> In Julie 2015 het die media berig dat hy "probeer om een Noorse offisier te vind om hom na Den Haag te laat kom om te getuig" in die verhoor.<ref>{{cite web|url=http://www.dagbladet.no/2015/07/14/nyheter/krigsforbrytelser/rettssaker/krig_og_konflikter/40151195|title=Ratko Mladic leter etter norsk offiser|date=14 July 2015|access-date=25 November 2017|archive-date=12 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512065711/http://www.dagbladet.no/2015/07/14/nyheter/krigsforbrytelser/rettssaker/krig_og_konflikter/40151195/|url-status=live}}</ref> In 2017 het die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) Mladic op 10 aanklagte skuldig bevind: een van volksmoord, vyf van misdade teen die mensdom en vier van skendings van die wette of gebruike van oorlog.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-42080090 |title=Mladic guilty of genocide over Bosnia |date=22 November 2017 |publisher=BBC News |access-date=22 November 2017 |archive-date=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115194232/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-42080090 |url-status=live }}</ref><ref name="Gdn221117"/> Hy is op een aanklag van volksmoord onskuldig bevind. As hoogste militêre offisier met bevelvoerdersaanspreeklikheid is Mladic deur die ICTY verantwoordelik gehou vir sowel die [[Beleg van Sarajevo|beleg van Sarajevo]] as die [[Slagting van Srebrenica|slagting van Srebrenica]]. Die ICTY het Mladic tot lewenslange gevangenisstraf gevonnis.<ref>[https://www.un.org/icty/indictment/english/mla-ai021010e.htm Ratko Mladic – Amended Indictment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070919030718/http://www.un.org/icty/indictment/english/mla-ai021010e.htm |date=19 September 2007 }}, van die VN se [http://www.icty.org ICTY-webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222012358/http://www.icty.org/ |date=22 February 2011 }}, 10 Oktober 2002.</ref><ref name="Gdn221117">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/nov/22/ratko-mladic-convicted-of-genocide-and-war-crimes-at-un-tribunal|title=Ratko Mladic found guilty|last1=Bowcott|first1=Owen|first2=Julian|last2=Borger|date=22 November 2017|work=The Guardian|access-date=25 November 2017|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726083832/https://www.theguardian.com/world/2017/nov/22/ratko-mladic-convicted-of-genocide-and-war-crimes-at-un-tribunal|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.hrw.org/news/2017/11/22/icty/bosnia-life-sentence-ratko-mladic| date=22 November 2017| publisher=Human Rights Watch| title=ICTY/Bosnia: Life Sentence for Ratko Mladic| access-date=4 December 2018| archive-date=23 February 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190223122433/https://www.hrw.org/news/2017/11/22/icty/bosnia-life-sentence-ratko-mladic| url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.osce.org/permanent-council/359236?download=true | date=22 November 2017 | publisher=OSCE | title=EU Statement on the verdict in the case of Ratko Mladić of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia | access-date=4 December 2018 | archive-date=20 August 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190820050043/https://www.osce.org/permanent-council/359236?download=true | url-status=live }}</ref> Ná sy skuldigbevinding het die voormalige VN-hoëkommissaris vir menseregte, Zeid Ra'ad al-Hussein, Mladic as die "verpersoonliking van boosheid" beskryf.<ref>{{Cite news|title=Ratko Mladić, the 'Butcher of Bosnia', dies aged 84|url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/27/ratko-mladic-the-butcher-of-bosnia-dies-aged-84|work=The Guardian|date=27 August 2026|last=Beaumont|first=Peter|access-date=27 August 2026}}</ref> In 2018, gedurende die appèlproses, is drie van die vyf regters van die appèlhof deur die Meganisme vir Internasionale Strafhowe (MICT) verwyder omdat hulle "bevooroordeeld voorgekom het", aangesien hulle voorheen sekere gevolgtrekkings in verband met Mladic in ander sake in Den Haag gemaak het.<ref>{{cite web|url=https://balkaninsight.com/2018/09/05/hague-tribunal-changes-judge-panel-in-mladic-case-09-05-2018/|title=Hague Tribunal Replaces 'Biased' Judges in Mladic Case|date=5 September 2018|access-date=15 June 2019|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109043805/https://balkaninsight.com/2018/09/05/hague-tribunal-changes-judge-panel-in-mladic-case-09-05-2018/|url-status=live}}</ref> In Januarie 2019 het die voorappèlkamer 'n versoek van die vervolging gedeeltelik toegestaan en drie van die vyf aansoeke wat Mladic ingedien het om nuwe getuienis voor te lê, geskrap.<ref>{{cite web|url=https://jrad.irmct.org/view.htm?r=244161&s=|title=View Document &#124; United Nations International Residual Mechanism for Criminal Tribunals &#124; Judicial Records and Archives Database|website=jrad.irmct.org|access-date=13 July 2019|archive-date=10 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310092303/https://jrad.irmct.org/view.htm?r=244161&s=|url-status=dead}}</ref> Op 7 Junie 2019 het Mladic 'n verlenging vir sy appèlaansoeke versoek, wat toegestaan is.<ref>{{cite web|url=https://jrad.irmct.org/view.htm?r=245343&s=|title=View Document &#124; United Nations International Residual Mechanism for Criminal Tribunals &#124; Judicial Records and Archives Database|website=jrad.irmct.org|access-date=13 July 2019|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172347/https://jrad.irmct.org/view.htm?r=245343&s=|url-status=dead}}</ref> Op 13 Junie 2019 is by 'n statuskonferensie aangekondig dat Mladic met "onskadelike aritmie" gediagnoseer is en dat die skedulering van die moontlike appèlverhore ook nog nie begin het nie.<ref name=mladicjune13>{{cite web|url=https://jrad.irmct.org/view.htm?r=245388&s=|title=View Document &#124; United Nations International Residual Mechanism for Criminal Tribunals &#124; Judicial Records and Archives Database|website=jrad.irmct.org|access-date=13 July 2019|archive-date=24 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224144623/https://jrad.irmct.org/view.htm?r=245388&s=|url-status=dead}}</ref> Op 10 Julie 2019 is Mladic ná 'n gesondheidskrisis in die hospitaal opgeneem, maar is toe ontslaan en op 12 Julie terug na die Haagse aanhoudingseenheid oorgeplaas nadat vasgestel is dat die siekte nie lewensbedreigend was nie en nie 'n teken van verergerde hartprobleme was nie.<ref>{{cite web |url=https://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2019&mm=07&dd=12&nav_id=106996 |title=General Ratko Mladic transferred from hospital to the detention unit in Scheveningen |website=B92.net |access-date=13 July 2019 |archive-date=12 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712125257/https://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2019&mm=07&dd=12&nav_id=106996 |url-status=live }}</ref> Die eerste appèlverhoor is op 25 en 26 Augustus 2020 gehou.<ref name=firstappealshearing>[https://www.irmct.org/sites/default/files/cases/public-information/cis_mladic_en_1.pdf Case Information Sheet: Ratko Mladic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026050937/https://www.irmct.org/sites/default/files/cases/public-information/cis_mladic_en_1.pdf |date=26 October 2020 }} United Nations International Residual Mechanism for Criminal Tribunals. Besoek op 3 Oktober 2020.</ref> Op 3 September 2020 het die paneel van vyf regters wat die MICT se appèlkamer verteenwoordig het, 4-1 gestem om Mladic se versoek om toekomstige hospitalisasie buite sy Haagse aanhoudingsentrum te verwerp.<ref>{{cite news |url=https://www.sarajevotimes.com/the-mechanism-rejected-ratko-mladics-request-for-hospitalization/ |title=The Mechanism rejected Ratko Mladic's Request for Hospitalization |work=Sarajevo Times |date=3 September 2020 |access-date=3 October 2020 |archive-date=25 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925043928/http://www.sarajevotimes.com/the-mechanism-rejected-ratko-mladics-request-for-hospitalization/ |url-status=live }}</ref> Op 8 Junie 2021 is Mladic se finale appèl verwerp en sy lewenslange gevangenisstraf bevestig.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-57346523 |title=Srebrenica massacre: UN court rejects Mladic genocide appeal |work=BBC News |date=8 June 2021 |access-date=8 June 2021 |archive-date=9 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609030403/https://www.bbc.com/news/world-europe-57346523 |url-status=live }}</ref> Hy het die res van sy lewe deurgebring deur sy tronkstraf in Den Haag uit te dien.<ref>{{cite news |url=https://www.euronews.com/2022/09/13/rakto-mladic-convicted-bosnian-serb-war-criminal-is-in-poor-health-says-his-son |title=Ratko Mladić: Convicted Bosnian Serb war criminal is in poor health, says his son |date=13 September 2022 |work=Euronews |access-date=24 February 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225000921/https://www.euronews.com/2022/09/13/rakto-mladic-convicted-bosnian-serb-war-criminal-is-in-poor-health-says-his-son |url-status=live }}</ref> In 2025 is berig dat Mladic terminaal siek was met slegs maande om te leef. 'n Versoek om vrylating op grond van deernis is van die hand gewys.<ref>{{cite news |url=https://www.barrons.com/news/un-court-denies-butcher-of-bosnia-mladic-early-release-f916ab9f |title=UN court denies 'Butcher of Bosnia' Mladic Early Release |newspaper=Barron's |date=29 July 2025 |archive-date=21 August 2025 |access-date=29 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821131725/https://www.barrons.com/news/un-court-denies-butcher-of-bosnia-mladic-early-release-f916ab9f |url-status=live }}</ref> In April 2026 het Mladic 'n mediese noodgeval beleef en is kortliks in die hospitaal opgeneem. Ná die voorval het sy prokureurs weer 'n versoek om vrylating op grond van deernis ingedien, met die bewering dat Mladic 'n "gevorderde, onomkeerbare agteruitgang" in die gesig gestaar het.<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/ratko-mladic-netherlands-serbia-bosnia-yugoslavia-b2966576.html |title=UN court orders medical evaluation for Bosnian Serb commander Ratko Mladic |newspaper=The Independent |date=28 April 2026 |first=Molly |last=Quell |archive-date=29 April 2026 |access-date=28 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260429043430/https://www.independent.co.uk/news/ratko-mladic-netherlands-serbia-bosnia-yugoslavia-b2966576.html |url-status=live }}</ref> In Mei is 'n poging om Mladic vrygelaat te kry deur 'n VN-hof in Den Haag verwerp, aangesien hy "omvattende en deernisvolle behandeling" in die tronk vir sy "haglike" toestand ontvang het.<ref>{{Cite news|date=27 August 2026|title=Convicted Bosnian Serb war criminal Mladić dies aged 84|url=https://www.bbc.com/news/articles/c5ywxpryj95o|work=BBC News|access-date=27 August 2026|archive-date=27 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827150302/https://www.bbc.com/news/articles/c5ywxpryj95o|url-status=live}}</ref> Voor sy dood het 'n dokter van die VN in Augustus 2026 verklaar dat Mladic se dood "enige oomblik kan plaasvind", moontlik binne weke.<ref>{{Cite news|title=Ratko Mladic, former general convicted of Bosnia genocide, dies|url=https://www.reuters.com/world/bosnian-serb-general-ratko-mladic-convicted-genocide-has-died-un-official-says-2026-08-27/|work=Reuters|date=27 August 2026|last1=Sekularac|first1=Ivana|last2=Deutsch|first2=Anthony|access-date=27 August 2026}}</ref> ==Persoonlike lewe en dood== {{Anker|Ana}}Mladic en sy vrou Bosiljka het twee kinders gehad: 'n seun met die naam Darko en 'n dogter met die naam Ana.<ref name=NYTobit/> Ana is in 1994 op 23-jarige ouderdom oorlede in wat blykbaar selfmoord was.<ref>{{cite book |last=Thomas |first=Robert |title=The politics of Serbia in the 1990s |chapter-url=https://books.google.com/books?id=6_jRhz_y5tMC&pg=PA199 |access-date=1 June 2009 |year=1999 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-11381-6 |page=199 |chapter=19. The Belgrade—Pale Schism (July—August 1994)}}</ref> Daar was teenstrydige berigte in Serwiese publikasies oor haar dood en die ontdekking van haar liggaam. Sommige het gesê haar liggaam is in haar bloedbespatte slaapkamer gevind, ander in 'n nabygeleë park of in die bos naby die Topčider-begraafplaas. Daar is bevind dat sy haar vader se handwapen gebruik het, wat in sy jeug by die militêre skool aan hom toegeken is. Daar is ook teenstrydige menings oor die rede vir haar selfmoord, waarvan een van die algemener teorieë is dat sy onder geweldige druk van die breë publiek verkeer het omdat haar vader gereeld in die Serwiese koerante berispe en onder die loep geneem is vir sy optrede teen burgerlikes in Bosnië. 'n Ander teorie verwys na die dood van haar kêrel Dragan, wat in die Bosniese Oorlog gesneuwel het.<ref>{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article735682.ece|title=The graveside bench that could snare most wanted war criminal|last=Wilson|first=Peter|date=28 February 2006|work=The Times |access-date=1 June 2011|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523102905/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article735682.ece |archive-date=23 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/zasto-se-ubila-kci-ratka-mladica-uzela-je-ocev-pistolj-a-godinu-dana-kasnije-dogodila-se-srebrenica/915032/|title=Zašto se ubila kći Ratka Mladića? Uzela je očev pištolj, a godinu dana kasnije dogodila se Srebrenica|website=Jutarnji list|date=19 October 2013|access-date=18 June 2020|language=hr|archive-date=11 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611095205/https://www.jutarnji.hr/vijesti/zasto-se-ubila-kci-ratka-mladica-uzela-je-ocev-pistolj-a-godinu-dana-kasnije-dogodila-se-srebrenica/915032/|url-status=live}}</ref> Die geskiedkundige Joze Pirjevec ondersteun hierdie teorie en skryf dat sy haarself doodgemaak het om haar vader te straf omdat hy haar kêrel na die front gestuur het om te veg, en versuim het om haar van sy dood te vertel.<ref>{{cite book |last=Pirjevec|first=Jože|title=Le guerre jugoslave|year=2001|publisher=Einaudi |isbn=9788858426791 |chapter=5. 1994}}</ref> Mladic is op 27 Augustus 2026 in die VN-aanhoudingseenheid in [[Den Haag]] oorlede nadat hy verskeie beroertes gehad het. Hy was 84.<ref name=NYTobit>{{Cite news |last=Bilefsky |first=Dan |date=27 August 2026 |title=Ratko Mladic, Murderous 'Butcher of Bosnia,' Dies at 83 |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/europe/ratko-mladic-dead.html |access-date=27 August 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827132544/https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/europe/ratko-mladic-dead.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=27 August 2026 |title=Ex-Bosnian Serb military leader Ratko Mladic dies |url=https://www.rte.ie/news/world/2026/0827/1589456-ratko-mladic/ |access-date=27 August 2026 |work=RTÉ News |language=en |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827125242/https://www.rte.ie/news/world/2026/0827/1589456-ratko-mladic/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=27 August 2026 |title=Former Bosnian Serb general Ratko Mladic convicted of genocide dies, state media says |url=https://www.france24.com/en/europe/20260827-former-bosnian-serb-general-ratko-mladic-convicted-of-genocide-dies-state-media-says |access-date=27 August 2026 |work=France 24 |language=en |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827132225/https://www.france24.com/en/europe/20260827-former-bosnian-serb-general-ratko-mladic-convicted-of-genocide-dies-state-media-says |url-status=live }}</ref> ==Notas== {{Notas}} ==Verwysings== {{Verwysings|2}} ===ICTY=== * {{cite web |author=ICTY |year=2017 |title=The Prosecutor vs Ratko Mladić – Trial Judgement – Volume 4 |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/tjug/en/171122-4of5_1.pdf |location=Den Haag }} ==Verdere leesstof== * Bozovic, Marijeta, Bogdan Trifunovic en Aleksandar Boskovic. "The arrest of Ratko Mladić online: Tracing memory models across digital genres." ''Digital Icons: Studies in Russian, Eurasian and Central European New Media'' 12 (2014): 77-104. [https://www.academia.edu/download/35918681/DI12_4_Bozovic.pdf aanlyn]{{Dooie skakel|date=Januarie 2025}} * Dojčinović, Predrag. "In the mind of the crime: Proving the mens rea of genocidal intent in the words of Ratko Mladić and other members of the joint criminal enterprise." ''Propaganda and International Criminal Law'' (Routledge, 2019), pp. 179-198. * Flanery, Brady. "An Analysis of the Ratko Mladic Trial and the Struggle to Reach a Guilty Verdict for Perpetrators of Genocide." ''Indonesian Journal of International & Comparative Law'' 7 (2020): 75+. * Fournet, Caroline. "'Face to face with horror': The Tomašica mass grave and the trial of Ratko Mladić." ''Human Remains and Violence: An Interdisciplinary Journal'' 6.2 (2020): 23-41. [https://www.manchesteropenhive.com/view/journals/hrv/6/2/article-p23.xml aanlyn] * Mulaj, Klejda. "Genocide and the ending of war: Meaning, remembrance and denial in Srebrenica, Bosnia." ''Crime, Law and Social Change'' 68.1-2 (2017): 123-143. [https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10871/27475/KM_Srebrenica_8_May_2017_Clean_Copy.pdf?sequence=2&isAllowed=y aanlyn] * Trahan, Jennifer. "An Overview Of Justice In The Former Yugoslavia And Reflections For Accountability In Syria." ''ILSA Journal of International & Comparative Law'' 23.2 (2017): 4+. [https://nsuworks.nova.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1949&context=ilsajournal/ aanlyn] * {{cite web |url=https://srebrenica.sensecentar.org/|title=Srebrenica: Genocide in Eight Acts |publisher=SENSE Transitional Justice Center|date=7 July 2016|access-date=6 June 2021}} ==Eksterne skakels== {{Commonscat|Ratko Mladić|Ratko Mladic}} * [http://www.icty.org/case/mladic/4 Mladić (IT-09-92)] by icty.org * [https://archive.sensecentar.org/slucajevi.php?aid=14 The Trial of Ratko Mladić] – daaglikse verslae by die [https://sensecentar.org/ SENSE Transitional Justice Center] * [http://www.nybooks.com/articles/archives/1995/oct/05/the-madness-of-general-mladic/ The Madness of General Mladic] * [https://www.aljazeera.com/topics/person/ratko-mladic.html Ratko Mladic] by [[Al Jazeera]] * [https://www.theguardian.com/world/ratko-mladic Ratko Mladic] by ''[[The Guardian]]'' * [http://www.balkaninsight.com/en/balkan-transitional-justice/ratko-mladic-facing-justice-news/ Ratko Mladic] – versamelde nuus en kommentaar by Balkan Insight * [http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/people/m/ratko_mladic/index.html Ratko Mladic] by ''[[The New York Times]]'' * [http://jurist.org/currentawareness/mladic.php "Ratko Mladic"] by JURIST {{S-start}} {{S-mil}} |- {{S-new|reason=Ontbinding van [[Joego-Slawië]]}} {{S-ttl|title=Bevelvoerder van die [[Leër van Republika Srpska]]|years=1992-1996}} {{S-aft|after=Pero Čolić}} {{S-end}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mladic, Ratko}} [[Kategorie:Geboortes in 1942]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Oorlogsmisdadigers]] [[Kategorie:Joego-Slawiese militariste]] [[Kategorie:Serwiërs]] [[Kategorie:Bosniërs]] exv9wjbrquqe5xysqub845odymjzl8i 2963932 2963930 2026-08-30T22:13:24Z Pynappel 70858 2963932 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas militêre persoon | naam = Ratko Mladic | beeld = Evstafiev-ratko-mladic-1993-w.jpg | beeldgrootte = 250px | byskrif = Mladic in 1993 | bynaam = "Slagter van Bosnië" | gebore = 12 Maart 1942 | geboorteplek = Bozanovici, [[Onafhanklike Staat Kroasië]]<br />{{Small|(hedendaagse [[Bosnië en Herzegowina]])}} | oorlede = 27 Augustus 2026 (op 84) | sterfteplek = VN-aanhoudingseenheid, [[Den Haag]], [[Nederland]] | lojaliteit = {{Unbulleted list|[[Joego-Slawië|Sosialistiese Federale Republiek Joego-Slawië]]|[[Republiek van die Serwiese Krajina]]|[[Serwiese Republiek|Republika Srpska]]}} | tak = {{Unbulleted list|[[Joego-Slawiese Volksleër]] (tot 1992)|[[Leër van Republika Srpska]] (1992-1996)}} | diensjare = 1965-1996 | rang = Kolonel-generaal | eenheid = Pantserdivisies, artillerie, spesiale magte | poste = {{Unbulleted list|9de Korps (JNA)|Hoofkwartier van die 2de Militêre Distrik (JNA)|Hoof van die VRS-hoofstaf}} | oorloë = {{Unbulleted list|Joego-Slawiese oorloë|Kroatiese Onafhanklikheidsoorlog|Bosniese Oorlog}} | toekennings = {{Unbulleted list|Orde van Broederskap en Eenheid (II)|Orde van Militêre Verdienste (III)|Orde van Militêre Verdienste (II)|Orde van die Volksleër (II)}} | familie = 2 kinders }} '''Ratko Mladic''' ([[Kroaties]]: Ratko Mladić, Serwies-Cyrillies: ''Ратко Младић''; 12 Maart 1942 – 27 Augustus 2026) was 'n Bosnies-[[Serwiërs|Serwiese]] militêre offisier wat die [[Leër van Republika Srpska]] (VRS) gedurende die Joego-Slawiese oorloë aangevoer het. Hy is in die volksmond die "Slagter van Bosnië" genoem,{{Voetnota|Bronne wat Mladic met hierdie bynaam beskryf, sluit in: {{cite news |title=Ratko Mladic obituary: Bosnian Serb leader in Balkan conflicts |work=The Times |date=27 August 2026 |url=https://www.thetimes.com/uk/obituaries/article/ratko-mladic-obituary-death-wsrtgrb7v |access-date=27 August 2026}}; {{cite news |last=Beaumont |first=Peter |title=Ratko Mladić, the 'Butcher of Bosnia', dies aged 84 |work=The Guardian |date=27 August 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/27/ratko-mladic-the-butcher-of-bosnia-dies-aged-84 |access-date=27 August 2026}}; {{cite news |last=Bilefsky |first=Dan |title=Ratko Mladic, Murderous 'Butcher of Bosnia,' Dies at 83 |work=The New York Times |date=27 August 2026 |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/europe/ratko-mladic-dead.html |access-date=27 August 2026}}; {{cite news |last=Woodhouse |first=Sam |title=The monstrous crimes of Ratko Mladic, the 'Butcher of Bosnia' |work=BBC News |date=27 August 2026 |url=https://www.bbc.com/news/articles/c2q05wzlx5xo |access-date=27 August 2026}}; {{cite news |title=Ratko Mladic, so-called Butcher of Bosnia, dies in prison at 84 |work=CBS News |date=27 August 2026 |url=https://www.cbsnews.com/news/ratko-mladic-butcher-of-bosnia-convicted-of-genocide-dies-at-84/ |access-date=27 August 2026}}}} en is in 2017 deur die [[Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië]] (ICTY) skuldig bevind aan [[Oorlogmisdaad|oorlogsmisdade]], [[Misdade teen die Mensdom|misdade teen die mensdom]] en [[Volksmoord|volksmoord]]. Hy het tot met sy dood in 2026 'n lewenslange vonnis vir hierdie misdade in [[Den Haag]] uitgedien.<ref>{{Cite web |date=27 August 2026 |title=Preminuo general Ratko Mladić |url=https://www.euronews.rs/srbija/politika/219261/preminuo-general-ratko-mladic/vest |access-date=27 August 2026 |website=Euronews.rs |language=sr}}</ref> Mladic was 'n jarelange lid van die [[Bond van Kommuniste van Joego-Slawië]] en het sy loopbaan in 1965 in die [[Joego-Slawiese Volksleër]] (JNA) begin. Hy het tydens die Joego-Slawiese oorloë op die voorgrond getree, aanvanklik as 'n hooggeplaaste offisier van die JNA en daarna as stafhoof van die Leër van Republika Srpska in die Bosniese Oorlog van 1992-1995. In Julie 1996 het die verhoorkamer van die ICTY, wat ingevolge die ICTY se Reël 61 in Mladic se afwesigheid verrig is, al die aanklagte van die oorspronklike aanklagstate bevestig. Die kamer het bevind dat daar redelike gronde was om te glo dat hy die beweerde misdade gepleeg het, en het 'n [[Interpol|internasionale lasbrief vir inhegtenisneming]] uitgereik. Die Serwiese en Amerikaanse regerings het €5 miljoen aangebied vir inligting wat tot Mladic se opsporing en inhegtenisneming sou lei, maar hy het byna sestien jaar lank voortvlugtig gebly – aanvanklik met die beskerming van Serwiese en Bosnies-Serwiese veiligheidsmagte en later dié van sy familie. Mladic is in 2011 in Lazarevo in Serwië in hegtenis geneem en aan Den Haag uitgelewer. Sy inhegtenisneming is beskou as een van die voorwaardes vir Serwië om kandidaatstatus vir lidmaatskap van die [[Europese Unie]] te verkry. Sy verhoor het in 2012 formeel begin en tot 2017 geduur, toe hy deur die ICTY tot lewenslange gevangenisstraf gevonnis is nadat hy op tien aanklagte skuldig bevind is: een van volksmoord, vyf van misdade teen die mensdom en vier van skendings van die wette of gebruike van oorlog. Hy is op 'n verdere aanklag van volksmoord onskuldig bevind. As die hoogste militêre offisier met bevelvoerdersaanspreeklikheid is Mladic deur die ICTY verantwoordelik gehou vir sowel die [[Beleg van Sarajevo|beleg van Sarajevo]] as die [[Slagting van Srebrenica|slagting van Srebrenica]]. ==Vroeë lewe en militêre loopbaan== Mladic is op 12 Maart 1942 in Bozanovici naby Kalinovik gebore, destyds deel van die [[Onafhanklike Staat Kroasië]].<ref>{{cite web|url=http://www.hm-treasury.gov.uk/d/boe_icty_161104.pdf|title=Financial Sanctions: International Criminal Tribunal For The Former Yugoslavia|access-date=3 June 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081023173705/http://www.hm-treasury.gov.uk/d/boe_icty_161104.pdf|archivedate=23 October 2008}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ratko Mladic, ex-Bosnian Serb warlord who oversaw atrocities, dies in prison at 84, state TV says|url=https://apnews.com/article/ratko-mladic-obit-03abf53803bef360978882d89024c475|work=Associated Press|date=27 August 2026|access-date=27 August 2026}}</ref> Sy vader, Neda (1909-1945), was 'n lid van die [[Joego-Slawiese Partisane]]. Sy moeder, Stana (gebore Lalovic; 1919-2003), het haar drie kinders – dogter Milica (gebore 1940) en seuns Ratko en Milivoje (1944-2001) – alleen grootgemaak ná die dood van haar man in 1945 tydens die Tweede Wêreldoorlog. Bosnië en Herzegowina was destyds deel van die Onafhanklike Staat Kroasië, 'n fascistiese marionetstaat wat tussen 1941 en 1945 deur die Kroatiese Ustase gelei is en deur [[Nazi-Duitsland]] en fascistiese Italië ingestel is nadat hulle die [[Joego-Slawië|Koninkryk Joego-Slawië]] in 1941 binnegeval en verdeel het. Mladic se vader Neda is in 1945 – op Mladic se derde verjaardag – gedood terwyl hy 'n Partisaan-aanval op die tuisdorpie van Ustase-leier Ante Pavelic gelei het.<ref>Adam Lebor, ''Milosevic: A Biography'', p. 4.</ref> Nadat hy laerskool voltooi het, het Mladic in [[Sarajevo]] as blikslaer vir die maatskappy PRETIS gewerk. Hy het in 1961 by die Militêre Nywerheidskool in Zemun ingeskryf. Daarna het hy die KOV-militêre akademie en vervolgens die offisiersakademie bygewoon. Ná sy studies op 27 September 1965 het Mladic sy loopbaan in die Joego-Slawiese Volksleër begin.<ref name="nybooks1995">{{cite magazine |url=http://www.nybooks.com/articles/archives/1995/oct/05/the-madness-of-general-mladic |title=The Madness of General Mladic by Robert Block |magazine=The New York Review of Books |access-date=26 May 2011 |last1=Block |first1=Robert |archive-date=30 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030204603/http://www.nybooks.com/articles/archives/1995/oct/05/the-madness-of-general-mladic/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/europe/07/22/serbia.mladic/index.html |title=Mladic now Balkan's most wanted |publisher=CNN |access-date=26 May 2011 |date=22 July 2008}}</ref> In dieselfde jaar het hy by die Bond van Kommuniste van Joego-Slawië aangesluit en lid gebly totdat die party in 1990 uitmekaar geval het.<ref name="nybooks1995"/> Mladic is aanvanklik na Masedonië gestuur en het in die daaropvolgende dekades deur die range gevorder deur agtereenvolgens 'n peloton, 'n pantserbataljon en 'n brigade te beveel.<ref name="nybooks1995"/> Op 31 Januarie 1989 is Mladic bevorder tot hoof van die opleidingsafdeling van die Derde Militêre Distrik van [[Skopje]].<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/icty/transe5&18/960711IT.htm |title=International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia |publisher=UN |access-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080406075119/http://www.un.org/icty/transe5%2618/960711IT.htm |archive-date=6 April 2008 |url-status=dead }}</ref> Op 14 Januarie 1991 is hy weer bevorder, tot adjunkbevelvoerder in [[Pristina]].<ref name="nybooks1995"/> ==Rol in die Joego-Slawiese oorloë== In Junie 1991 is Mladic bevorder tot adjunkbevelvoerder van die Pristina-korps in die Sosialistiese Outonome Provinsie [[Kosovo]], in 'n tyd van groot spanning tussen die Serwiërs van Kosovo en Kosovo se Albanese meerderheidsbevolking. In daardie jaar het Mladic bevel oor die 9de Korps gekry en hierdie formasie teen Kroatiese magte in Knin, die hoofstad van die selfverklaarde [[Republiek van die Serwiese Krajina]], aangevoer.<ref name=BBCProfile>{{cite news |title=Profile: Ratko Mladic |publisher=BBC News |date=31 July 2008 |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/1423551.stm |access-date=18 November 2008 |archive-date=20 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091020180528/http://news.bbc.co.uk/2/hi/1423551.stm |url-status=live }}</ref> Op 4 Oktober 1991 is Mladic tot generaal-majoor bevorder.<ref name="indictment" /> Die JNA-magte onder sy bevel het aan die Kroatiese Onafhanklikheidsoorlog deelgeneem, veral tydens Operasie Kus-91, 'n poging om [[Dalmasië]] van die res van [[Kroasië]] af te sny, wat op 'n dooiepunt uitgeloop het (die Kroate het die hele kuslyn naby Zadar en Sibenik behou, en die Serwiese Krajina het sy gebied in die binneland uitgebrei). Onder die ander vroeë operasies het Mladic Milan Martic se burgermag in die beleg van Kijevo van 1991 en in die slag van Zadar bygestaan.<ref name="Pavelic">{{cite news|last=Pavelic|first=Boris|date=21 May 2012|title=Croatia Sentenced Mladic in 1992 for War Crimes|url=https://balkaninsight.com/2012/05/21/mladic-sentenced-and-charged-for-war-crimes-in-croatia/btj/|publisher=Balkan Insight|url-status=live|archive-url=https://balkaninsight.com/2012/05/21/mladic-sentenced-and-charged-for-war-crimes-in-croatia/|archive-date=13 June 2021|access-date=27 August 2026}}</ref> Op 24 April 1992 is Mladic tot die rang van luitenant-kolonel-generaal bevorder.<ref name="indictment">{{Cite web|title=The International Criminal Tribunal For the Former Yugoslavia {{!}} Third Amended Indictment|url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/en/111020ai.pdf|publisher=ICTY|date=20 October 2011|access-date=27 August 2026}}</ref> Op 2 Mei 1992, een maand ná Bosnië en Herzegowina se onafhanklikheidsverklaring, het Mladic en sy generaals die stad [[Sarajevo]] geblokkeer deur alle verkeer in en uit die stad, sowel as die water- en elektrisiteitstoevoer, af te sny. Dít was die begin van die vierjarige [[Beleg van Sarajevo|beleg van Sarajevo]], die langste beleg van 'n stad in die geskiedenis van moderne oorlogvoering. Die stad is met granate en skerpskuttervuur bestook. Op 9 Mei 1992 het hy die pos van stafhoof/adjunkbevelvoerder van die hoofkwartier van die Tweede Militêre Distrik van die JNA in Sarajevo aanvaar.<ref name="indictment" /> Die volgende dag het Mladic bevel oor die hoofkwartier van die Tweede Militêre Distrik van die JNA oorgeneem. Op 12 Mei 1992 het die Bosnies-Serwiese parlement, in reaksie op Bosnië se afskeiding van Joego-Slawië, gestem om die [[Leër van Republika Srpska]] (afgekort VRS) te stig.<ref name="indictment" /> Terselfdertyd is Mladic aangestel as bevelvoerder van die hoofstaf van die VRS, 'n pos wat hy tot Desember 1996 beklee het. Tydens die 16de sitting van die Bosnies-Serwiese vergadering op 12 Mei 1992 het [[Radovan Karadzic]] sy "ses strategiese doelwitte" aangekondig, waaronder "Afbakening van die staat as apart van die ander twee nasionale gemeenskappe", "'n Korridor tussen Semberija en Krajina" en "Vestiging van 'n korridor in die vallei van die Drinarivier, en die uitwissing van die Drinarivier as 'n grens tussen die Serwiese state."<ref name="icty1883">{{cite web |author=ICTY |year=2017 |title=The Prosecutor vs Ratko Mladić – Trial Judgement – Volume 4 |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/tjug/en/171122-4of5_1.pdf |location=Den Haag |page=1883}}</ref> Mladic het toe gesê: {{Blockquote|text=Daar kan ons nie skoonmaak nie, en ons kan ook nie 'n sif hê om te sif sodat net Serwiërs sou oorbly, of dat die Serwiërs deur sou val en die res sou vertrek nie. Wel, dit is, dit sal nie, ek weet nie hoe mnr. Krajisnik en mnr. Karadzic dit aan die wêreld sou verduidelik nie. Mense, dit sou volksmoord wees. Ons moet 'n beroep doen op enige man wat sy voorkop teen die grond gebuig het om hierdie gebiede en die grondgebied van die staat wat ons beplan om te maak, te omarm.|source=<ref name="icty1883" />}} In Mei 1992, ná die onttrekking van JNA-magte uit Bosnië, het die Tweede Militêre Distrik van die JNA die kern van die hoofstaf van die VRS geword. Op 24 Junie 1994 is hy bevorder tot die rang van kolonel-generaal oor ongeveer 80 000 soldate wat in die gebied gestasioneer was.<ref>{{cite news |title=Hague court jails ex-Yugoslav army general |url=https://www.aljazeera.com/news/2011/9/6/hague-court-jails-ex-yugoslav-army-general |publisher=Al Jazeera |date=6 September 2011 |quote=Perisic had kept General Mladic on the Yugoslav Army payroll list, and personally signed Mladic's promotion to the rank of colonel general in 1994. |archive-date=9 April 2022 |access-date=3 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409211759/https://www.aljazeera.com/news/2011/9/6/hague-court-jails-ex-yugoslav-army-general |url-status=live }}</ref> In Julie 1995 het troepe onder Mladic se bevel, terwyl hulle deur NAVO-lugaanvalle geteister is wat bedoel was om nakoming van 'n VN-ultimatum om swaar wapens uit die Sarajevo-omgewing te verwyder af te dwing, die VN- "veilige gebiede" van [[Srebrenica]] en Zepa oorrompel en beset. By Srebrenica is meer as 40 000 [[Bosniake]] wat daar veiligheid gesoek het, verdryf. Na raming is 8 300 op Mladic se bevel vermoor.<ref>"UN peacekeeping in civil wars", [https://books.google.com/books?id=QeVykay5lakC&pg=PA49 p. 49]. Besoek op 13 November 2010.</ref><ref>"The suitcase: refugee voices from...", [https://books.google.com/books?id=VJP3PkyI2Z4C&pg=PA12 p. 12]. Besoek op 13 November 2010.</ref> Nadat Srebrenica geval het, het Mladic later voor die kamera gesê: {{Blockquote|text=Hier is ons … in Serwiese Srebrenica. Aan die vooraand van nog 'n Serwiese feesdag gee ons hierdie dorp as 'n geskenk aan die Serwiese volk. Uiteindelik, ná die opstand teen die dahis, het die tyd aangebreek om wraak te neem op die Turke in hierdie streek.|source=<ref>{{Cite web|title=Survivors recount Bosnia's Srebrenica genocide, 25 years on|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/7/11/survivors-recount-bosnias-srebrenica-genocide-25-years-on|work=Al Jazeera English|date=11 July 2020|last=Gadzo|first=Mersiha|access-date=27 August 2026|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228154908/https://www.aljazeera.com/news/2020/7/11/survivors-recount-bosnias-srebrenica-genocide-25-years-on|url-status=live}}</ref>}} Op 4 Augustus 1995, met 'n groot Kroatiese militêre mag gereed om die Serwies-beheerde streek in sentraal-Kroasië aan te val, het [[Radovan Karadzic]] aangekondig dat hy Mladic uit sy pos verwyder en self persoonlik bevel oor die VRS oorneem. Karadzic het Mladic blameer vir die verlies van twee belangrike Serwiese dorpe in Wes-Bosnië wat kort tevore aan die Kroatiese leër geval het, en hy het die verlies van die dorpe as verskoning gebruik om sy verrassende veranderinge aan die bevelstruktuur aan te kondig.<ref>{{cite news |last=Pomfret |first=John |title=In War or Peace, Serbs Perplex the West; Rift Between Leaders Adds to Confusion – and Offers Opening |url=https://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/19427075.html?dids=19427075:19427075&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113052331/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/19427075.html?dids=19427075:19427075&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT |url-status=dead |archive-date=13 January 2012 |newspaper=The Washington Post |date=1 September 1995 |quote=Earlier this month, Karadzic tried to remove Mladic from his post after his forces lost two important towns in southwest Bosnia to the Croatian army.}}</ref> Mladic is tot "adviseur" gedegradeer. Hy het geweier om stilweg te vertrek en aanspraak gemaak op die steun van sowel die Bosnies-Serwiese weermag as die volk. Karadzic het gereageer deur Mladic as 'n "waansinnige" te veroordeel en te probeer om sy politieke rang te verwyder, maar Mladic se duidelike steun onder die bevolking het Karadzic genoop om sy bevel op 11 Augustus te herroep.<ref>[http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/special/karadzic/timeline The Hague's Most Wanted – timeline of events] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714173749/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/special/karadzic/timeline |date=14 July 2014 }}. ''Southeast European Times''. (21 Julie 2008). Besoek op 13 November 2010.</ref> Sy optrede gedurende die oorlog het daartoe gelei dat baie mense hom "die Slagter van Bosnië" genoem het.{{Voetnota|Bronne:<ref>{{cite web|url=http://www.japantimes.co.jp/news/2014/07/16/world/dutch-court-rules-state-liable-300-srebrenica-massacre-victims|title=Dutch court rules state liable for 300 Srebrenica massacre victims|date=16 July 2014|via=Japan Times|access-date=17 March 2016|archive-date=22 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822090319/http://www.japantimes.co.jp/news/2014/07/16/world/dutch-court-rules-state-liable-300-srebrenica-massacre-victims/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2012/05/18/mladic-war-crimes-trial-halted-over-%e2%80%98irregularities%e2%80%99/|title=Mladic war crimes trial halted over 'irregularities' &#124; Pakistan Today|website=www.pakistantoday.com.pk|access-date=18 June 2020|archive-date=22 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622131806/https://www.pakistantoday.com.pk/2012/05/18/mladic-war-crimes-trial-halted-over-%e2%80%98irregularities%e2%80%99/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.foxnews.com/world/2011/05/26/serbia-arrests-man-believed-ratko-mladic |publisher=Fox News |title=Serbia Arrests 'Butcher of Bosnia' Ratko Mladic for Alleged War Crimes |date=26 May 2011 |archive-date=9 June 2021 |access-date=9 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609055038/https://www.foxnews.com/world/serbia-arrests-butcher-of-bosnia-ratko-mladic-for-alleged-war-crimes |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cbn.com/cbnnews/world/2011/May/Butcher-of-Bosnia-Arrested-In-Serbia |title='Butcher of Bosnia' Arrested in Serbia |work=Christian Broadcast News |access-date=9 April 2012 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303214558/http://www.cbn.com/cbnnews/world/2011/May/Butcher-of-Bosnia-Arrested-In-Serbia/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-serbia-mladic-idUSTRE74P33820110526 |work=Reuters |title=Career soldier Mladic became 'butcher of Bosnia' |date=26 May 2011 |archive-date=25 April 2022 |access-date=5 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220425170214/https://www.reuters.com/article/us-serbia-mladic-idUSTRE74P33820110526 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://voices.yahoo.com/radovan-karadzic-accused-serbian-war-criminal-captured-1710045.html |title=Yahoo |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130813113039/http://voices.yahoo.com/radovan-karadzic-accused-serbian-war-criminal-captured-1710045.html |archive-date=13 August 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.theaustralian.com.au/news/karadzic-bosnias-butcher-poet/story-e6frg6to-1111116989738 |first=Jamie |last=Walker |title=Radovan Karadzic: Bosnia's butcher poet |date=23 July 2008 |work=The Australian}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/discussion/2008/07/22/DI2008072201921.html |newspaper=The Washington Post |first=Olga |last=Kavran |title=Bosnian Serb Leader Radovan Karadzic Arrested: What Lies Ahead |date=23 July 2008 |archive-date=8 March 2021 |access-date=31 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308223446/https://www.washingtonpost.com/gdpr-consent/?next_url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/discussion/2008/07/22/DI2008072201921.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/the-trial-of-ratko-mladic/? |title=The Trial of Ratko Mladić |website=FRONTLINE |access-date=9 June 2025 |archive-date=14 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250614063731/https://www.pbs.org/wgbh/frontline/documentary/the-trial-of-ratko-mladic/ |url-status=live }}</ref>}} Verskeie van Mladic se gesprekke is gedurende die oorlog opgeneem: {{Aanhalingskas|width=90%|align=center|quote=In 'n onderskepte gesprek op 23 Mei 1992 het Mladic vir Fikret Abdic gesê dat hy 'hier vir vrede' is, maar het gedreig met vergeldingsaanvalle indien sy eise nie ingewillig word nie, en verklaar dat hy 'die bombardement van die hele Bihac sou beveel […] en dit sal ook brand'. Mladic het Abdic gewaarsku dat 'die hele Bosnië sal brand as ek begin "praat"'. Mladic het toe gedreig dat die Bosniese leierskap, waarvan Abdic deel was, 'dit alles' veroorsaak het, en verklaar dat as sy eise aan Abdic nie ingewillig word nie, hy 'Sarajevo nie met rus sal laat solank iemand daarin asemhaal nie' … Mladic het gesê: 'So, ons het stadig gevorder om hierdie valleie in te neem en daardie Turkse gemors op te ruim.' Mladic het bygevoeg dat hy bang was 'die manne van daar onder' sou die vlugtelinge – wat hy as 'Turke' en Kroate beskryf het – toelaat om terug te keer, en gesê dis waarom hulle 'moet sien wat ons moet doen en hoe om dit te doen'. In 'n ander opgeneemde gesprek tussen Mladic en Karadzic op dieselfde dag het Mladic verklaar dat hy vroeër vir professor Koljevic gesê het: 'fok die Turke in Zepa, in Srebrenica, in Gorazde'.|source=Die ICTY, in sy vonnis teen Mladic.<ref name="icty2251">{{cite web |author=ICTY |year=2017 |title=The Prosecutor vs Ratko Mladić – Trial Judgement – Volume 4 |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/tjug/en/171122-4of5_1.pdf |location=Den Haag |pages=2251-2253}}</ref>}} Op 8 November 1996 het Biljana Plavsic, die president van die Bosnies-Serwiese republiek, Mladic uit sy pos ontslaan. Hy het tot November 2005 steeds 'n pensioen ontvang.<ref>{{cite web|url=http://www.balkantimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/newsbriefs/2006/01/04/nb-01|title=Serbia confirms that Mladic received pension until November|work=Balkan Times|access-date=27 July 2008|archive-date=9 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160309203739/http://balkantimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_gb/features/setimes/newsbriefs/2006/01/04/nb-01|url-status=dead}}</ref> ==Aanklag deur die ICTY== [[Lêer:ICTY.JPG|duimnael|Die gebou van die [[Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië]] in [[Den Haag]]]] Op 24 Julie 1995 is Mladic deur die [[Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië]] (ICTY) aangekla van volksmoord, misdade teen die mensdom en talle oorlogsmisdade (waaronder misdade rakende die beweerde skerpskutterveldtog teen burgerlikes in Sarajevo). Op 16 November 1995 is die aanklagte uitgebrei om aanklagte van oorlogsmisdade vir die aanval op die VN-verklaarde veilige gebied van [[Srebrenica]] in Julie 1995 in te sluit.<ref name=BBCProfile/> As voortvlugtige van die ICTY is vermoed dat hy hom óf in Serwië óf in [[Serwiese Republiek|Republika Srpska]] skuilhou. Daar is berig dat Mladic in Maart 2000 'n sokkerwedstryd tussen China en Joego-Slawië in Belgrado bygewoon het. Hy het deur 'n VIP-ingang binnegekom en in 'n privaat losie gesit, omring deur agt gewapende lyfwagte. Daar was bewerings dat hy in 'n voorstad van [[Moskou]] gesien is, en dat hy "gereeld" [[Thessaloniki]] en [[Athene]] besoek het, wat vermoedens laat ontstaan het dat talle vals berigte gestuur is om sy spoor te verdoesel. Sommige berigte het gesê dat hy in sy oorlogstydse bunker in Han Pijesak, nie ver van Sarajevo nie, of in [[Montenegro]] skuiling gesoek het.<ref name=BBCProfile/> Vroeg in Februarie 2006 is gedeeltes van 'n Serwiese militêre intelligensieverslag aan die Serwiese koerant ''Politika'' uitgelek. Daarin is gesê dat Mladic tot 1 Junie 2002 in fasiliteite van die Leër van Republika Srpska en die Joego-Slawiese leër weggesteek is, toe die Nasionale Vergadering van Serwië 'n wet aangeneem het wat samewerking met die ICTY in Den Haag verpligtend gemaak het.<ref name=Telegraph /> Die destydse hoofgeneraal van die Joego-Slawiese leër, Nebojsa Pavkovic, het versoek dat Mladic die fasiliteit ontruim waar hy op die berg Povlen naby Valjevo verblyf gehou het, waarna die Serwiese militêre agentskappe beweer dat hulle alle spoor van hom verloor het. Mladic het aanvanklik vryelik in [[Belgrado]] gewoon.<ref>{{cite news |title=Ratko Mladic arrested: Bosnia war crimes suspect held |date=26 May 2011 |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13561407 |access-date=26 May 2011 |archive-date=20 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220175507/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13561407 |url-status=live }}</ref> Ná die inhegtenisneming van [[Slobodan Milosevic]] in 2001 het Mladic ondergronds gegaan, maar hy is steeds deur Serwiese veiligheidsdienste en die weermag beskerm. Serwië se versuim om Mladic voor die gereg te bring, het sy verhouding met die [[Europese Unie]] ernstig geskaad.<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/europe/2011/05/26/caught-at-last |access-date=29 October 2012 |title=Ratko Mladic: Caught at last |newspaper=The Economist |date=28 May 2011 |archive-date=20 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190120144233/https://www.economist.com/europe/2011/05/26/caught-at-last |url-status=live }}</ref><ref name="autogenerated1">{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/10154507 |title=Family wants Ratko Mladic declared 'legally dead' |publisher=BBC News |date=25 May 2010 |access-date=26 May 2011 |archive-date=20 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101120093751/http://www.bbc.co.uk/news/10154507 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |author=Mark Lowen |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13561407 |title=Ratko Mladic hunt: Serbian police arrest suspect |publisher=BBC News |access-date=26 May 2011 |date=26 May 2011 |archive-date=20 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220175507/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13561407 |url-status=live }}</ref> In 2004 het Paddy Ashdown, destyds die Hoë Verteenwoordiger van die Verenigde Nasies in Bosnië en Herzegowina, 58 amptenare uit hul poste verwyder<ref>{{cite web|url=http://www.ohr.int/ohr_archive/ohr-bih-media-round-up-5112005/|title=OHR BiH Media Round-up, 5/11/2005|publisher=Office of the High Representative in Bosnia & Herzegovina|date=11 May 2005|access-date=3 November 2021|archive-date=7 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407051647/http://www.ohr.int/ohr_archive/ohr-bih-media-round-up-5112005/|url-status=live}}</ref> weens vermoedens dat hulle oorlogsmisdaadverdagtes, waaronder Mladic en Karadzic, gehelp het om inhegtenisneming te ontduik. Sommige amptenare is aan reisverbode onderwerp en hul bankrekeninge is bevries. Die verbod is later ná Mladic se opsporing opgehef.<ref>{{cite news|last=Sito-Sucic|first=Daria|url=http://www.trust.org/alertnet/news/bosnia-envoy-lifts-ban-against-mladic-supporters|title=Bosnia envoy lifts ban against Mladić supporters|agency=Reuters|publisher=Trust|date=10 June 2011|archive-date=26 July 2011|access-date=14 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726152949/http://www.trust.org/alertnet/news/bosnia-envoy-lifts-ban-against-mladic-supporters|url-status=dead}}</ref> In November 2004 het Britse verdedigingsamptenare erken dat militêre optrede waarskynlik nie daarin sou slaag om Mladic en ander verdagtes voor die gereg te bring nie. Op 'n wintersdag is Britse VN-troepe met sypistole gekonfronteer deur die generaal wat by Sarajevo se voormalige Olimpiese skioord afgeski het, maar hulle het nie na hul wapens beweeg nie; vier lyfwagte het agter Mladic geski. Ten spyte van sy Haagse lasbrief<ref>{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/cis/en/cis_mladic_en.pdf|title=IT-09-92 case information sheet|publisher=Communications Service of the ICTY|access-date=26 May 2011|archive-date=6 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606090856/http://www.icty.org/x/cases/mladic/cis/en/cis_mladic_en.pdf|url-status=live}}</ref> het die Britse soldate besluit om aan te hou ski. [[NAVO]] het later kommando's gestuur om verskeie oorlogsmisdaadverdagtes in hegtenis te neem, maar Mladic het eenvoudig ondergronds gegaan. Geen mate van NAVO-optrede of VN-eise, of selfs 'n prysgeld van $5 miljoen wat deur Washington aangekondig is, kon hom inbring nie.<ref>[https://www.irishtimes.com/newspaper/opinion/2011/0527/1224297845691.html "Lure of EU membership led to arrest of Mladic"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023233617/http://www.irishtimes.com/newspaper/opinion/2011/0527/1224297845691.html |date=23 October 2012 }}, ''The Irish Times'', 27 Mei 2011.</ref> In Desember 2004 is aan die lig gebring dat die Leër van Republika Srpska Mladic tot die somer van 2004 gehuisves en beskerm het, ten spyte van herhaalde en openbare versoeke om met die ICTY saam te werk en oorlogsmisdadigers in hegtenis te neem. Op 6 Desember het NAVO gesê dat Mladic gedurende die somer sy oorlogstydse bunker besoek het om die dag van die Leër van Republika Srpska te vier.<ref name=Telegraph>{{cite news |title=Ratko Mladic arrested: timeline of war criminal hunt |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/serbia/8538220/Ratko-Mladic-arrested-timeline-of-war-criminal-hunt.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/serbia/8538220/Ratko-Mladic-arrested-timeline-of-war-criminal-hunt.html |archive-date=12 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Telegraph |date=26 May 2011 |location=London |access-date=17 July 2015}}{{Cbignore}}</ref> In Junie 2005 het die koerant ''The Times'' beweer dat Mladic $5 miljoen (£2,75 miljoen) "vergoeding" vir sy familie en lyfwagte geëis het indien hy homself aan die ICTY in Den Haag sou oorgee. In Januarie 2006 het 'n Belgradose hof 10 mense aangekla omdat hulle Mladic van 2002 tot Januarie 2006 gehelp het om weg te kruip. 'n Ondersoek het getoon dat Mladic sy tyd in [[Novi Beograd]], 'n voorstad van die hoofstad, deurgebring het.<ref name=Telegraph /> Op 21 Februarie 2006 is verkeerdelik berig dat Mladic in Belgrado in hegtenis geneem is en via Tuzla na die ICTY-oorlogstribunaal oorgeplaas word.<ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/article/0,,13509-2051525,00.html|title=Mladic arrest claim is denied|date=21 February 2006|access-date=3 June 2011|work=The Times|location=London|first1=Philippe|last1=Naughton}}{{Dooie skakel|date=September 2024}}{{Cbignore}}</ref> Die inhegtenisneming is deur die Serwiese regering ontken. Die regering het nie gerugte ontken van 'n beplande onderhandelde oorgawe tussen Mladic en Serwiese spesiale magte nie. Die Roemeense regering en Serwiese bronne het op 22 Februarie 2006 beweer dat Mladic in [[Roemenië]] naby Drobeta-Turnu Severin, digby die Serwiese grens, in hegtenis geneem is deur 'n gesamentlike Roemeens-Britse spesiale operasie wat deur troepe van daardie onderskeie lande uitgevoer is.<ref>{{cite web|url=http://www.focus-fen.net/index.php?catid=125&newsid=83213&ch=0|title=FOCUS Information Agency|publisher=Focus|date=22 May 2011|access-date=26 May 2011|archive-date=21 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120121122401/http://www.focus-fen.net/index.php?catid=125&newsid=83213&ch=0|url-status=dead}}</ref> Die ICTY-aanklaer Carla Del Ponte het egter die gerugte dat Mladic in hegtenis geneem is, ontken en gesê dat hulle "absoluut geen grondslag hoegenaamd" gehad het nie. Del Ponte het die Serwiese regering aangespoor om hom sonder verdere versuim op te spoor en gesê Mladic is binne bereik van die Serwiese owerhede en is sedert 1998 in Serwië. Sy het gesê 'n versuim om hom op te spoor, sou Serwië se poging om by die [[Europese Unie]] (EU) aan te sluit, benadeel. Die sperdatum van 1 Mei 2006 wat Del Ponte vir Serwië gestel het om Mladic te oorhandig, het verstryk, wat daartoe gelei het dat samesprekings tussen Serwië en die EU opgeskort is. Die EU het Mladic se inhegtenisneming, tesame met volle samewerking met die ICTY, beskou as voorwaardes wat nagekom moes word voordat Serwië by die organisasie kon aansluit.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/serbia/8537878/Ratko-Mladic-war-crimes-fugitive-arrested-in-Serbia.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/serbia/8537878/Ratko-Mladic-war-crimes-fugitive-arrested-in-Serbia.html |archive-date=12 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Ratko Mladic: war crimes fugitive 'arrested in Serbia'|last=Wardrop|first=Murray|date=26 May 2011|work=The Daily Telegraph|location=UK|access-date=26 May 2011}}{{Cbignore}}</ref> In Julie 2008 het Serwiese amptenare kommer uitgespreek dat Mladic sy lyfwagte sou beveel of reeds beveel het om hom dood te maak om te verhoed dat hy gevang word om verhoor te word.<ref>{{cite news |title=Radovan Karadzic ally General Ratko Mladic will 'commit suicide rather than face justice'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/serbia/2455317/Radovan-Karadzic-ally-General-Ratko-Mladic-will-commit-suicide-rather-than-face-justice.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/serbia/2455317/Radovan-Karadzic-ally-General-Ratko-Mladic-will-commit-suicide-rather-than-face-justice.html |archive-date=12 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |newspaper=The Telegraph |date=24 July 2008 |location=London |first1=Gordon |last1=Rayner |first2=Alex |last2=Todorovic}}{{Cbignore}}</ref> Volgens 'n meningspeiling van Maart 2009 deur die nieregeringsorganisasie Strategic Marketing vir die televisiestasie B92, waarby 1 050 respondente betrokke was, sou 14% van Serwië se burgers inligting bekend maak wat tot sy inhegtenisneming sou lei in ruil vir €1 miljoen, het 21% geen bepaalde houding gehad nie, en sou 65% nie inligting vir €1 miljoen prysgee nie (die peiling is gehou toe die Amerikaanse ambassade 'n beloning van €1,3 miljoen vir enige inligting oor Mladic uitgereik het).<ref>[http://www.iht.com/articles/ap/2009/01/23/europe/EU-Serbia-Mladic-Poll.php Search – EU-Serbia-Mladic-Poll] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201145459/http://www.iht.com/articles/ap/2009/01/23/europe/EU-Serbia-Mladic-Poll.php |date=1 February 2009 }}. ''International Herald Tribune'' (29 Maart 2009). Besoek op 13 November 2010.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.b92.net/eng/news/crimes-article.php?yyyy=2007&mm=10&dd=12&nav_id=44506|title=EUR 1 mn on Mladić's head|publisher=B92|date=12 October 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081208043323/http://www.b92.net/eng/news/crimes-article.php?yyyy=2007&mm=10&dd=12&nav_id=44506|archive-date=8 December 2008}}</ref> Daar is egter opgemerk dat die formulering van die vraag 'n probleem kon wees, aangesien die peilingsmonsters wat "Nee" gekies het, ook diegene ingesluit het wat Mladic onmiddellik sonder betaling sou aanmeld omdat hulle glo betaling is in hierdie geval immoreel. Hoewel voorafgaande verslae aangedui het dat 47% uitlewering gesteun het, was dit duidelik dat die meeste van die bevolking daarteen gekant was.<ref>Press Online, [http://www.pressonline.rs/page/stories/sr.html?id=56946&sectionId=37&view=story "Ratka Mladića Ne Damo Ni Za Milion!"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151227155508/http://www.pressonline.rs/page/stories/sr.html?id=56946&sectionId=37&view=story |date=27 December 2015 }}, 25 Januarie 2009. Besoek op 13 November 2010. {{In taal|sr}}</ref> Volgens 'n peiling wat deur die Nasionale Komitee vir Samewerking met die ICTY gehou is, sou 78% van die ondervraagdes nie Mladic by die owerhede aanmeld nie, en 40% het geglo dat hy 'n held is. Slegs 34% het gesê hulle sou Mladic se inhegtenisneming goedkeur.<ref>{{cite news |title=Poll: Most Serbs Support General Accused Of War Crimes |url=https://www.rferl.org/a/poll_says_most_serbs_support_general_accused_of_war_crimes/24176617.html |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=16 May 2011 |archive-date=21 January 2026 |access-date=19 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260121231335/https://www.rferl.org/a/poll_says_most_serbs_support_general_accused_of_war_crimes/24176617.html |url-status=live }}</ref> Op 11 Junie 2009 het 'n Bosniese televisiestasie video's van Mladic uitgesaai wat oor die voorafgaande dekade geneem is.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/8094664.stm |publisher=BBC News |title=Bosnian TV airs 'Mladic pictures' |date=11 June 2009 |access-date=22 May 2010 |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124000649/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/8094664.stm |url-status=live }}</ref> Die laaste video wat in die program ''60 Minuta'' vertoon is, het Mladic saam met twee vroue getoon, na bewering in die winter van 2008 verfilm. Die aanbieders het egter geen bewyse hiervoor verskaf nie. Serwië het verklaar dat dit "onmoontlik" was dat die video's in 2008 verfilm kon gewees het. Rasim Ljajic, Serwië se minister verantwoordelik vir samewerking met die VN-tribunaal, het bevestig dat die beeldmateriaal oud was en reeds in Maart 2009 aan die ICTY oorhandig is. Ljajic het beweer: "die laaste bekende beeldmateriaal is agt jaar gelede geneem. Die laaste keer wat Mladic in militêre persele was, was op 1 Junie 2002 by die Krcmari-kaserne naby [die Wes-Serwiese dorp] Valjevo." Die voorheen ongesiene beelde toon Mladic in verskeie restaurante en woonstelle en by wat blykbaar militêre kasernes in Serwië is, byna altyd vergesel deur sy vrou Bosa en seun Darko.<ref>{{Cite web |title=New footage of Ratko Mladic's life on the run |url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,25623997-12335,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090615001321/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,25623997-12335,00.html |archive-date=15 June 2009 |access-date=15 February 2025 |website=The Australian |language=en |url-status=dead }}</ref> Op 16 Junie 2010 het Mladic se familie 'n versoek ingedien om hom dood te verklaar, met die bewering dat hy in swak gesondheid verkeer en sewe jaar lank afwesig was.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/serbia/7765770/Family-of-Ratko-Mladic-seek-to-have-him-declared-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/serbia/7765770/Family-of-Ratko-Mladic-seek-to-have-him-declared-dead.html |archive-date=12 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Family of Ratko Mladic seek to have him declared dead|work=The Daily Telegraph|location=UK|date=26 May 2010|access-date=26 May 2011}}{{Cbignore}}</ref> Indien die verklaring goedgekeur is, sou Mladic se vrou 'n staatspensioen kon ontvang en sy eiendom kon verkoop.<ref name="autogenerated1" /> Op daardie tydstip het Mladic in 'n huis weggekruip wat aan sy familie behoort het.<ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/blogs/easternapproaches/2011/05/ratko_mladic|access-date=29 October 2012|title=Ratko Mladic: What's next?|newspaper=The Economist|date=27 May 2011|archive-date=17 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120417160053/https://www.economist.com/blogs/easternapproaches/2011/05/ratko_mladic|url-status=live}}</ref> In Oktober 2010 het Serwië die soektog verskerp deur die beloning vir Mladic se opsporing van €5 miljoen tot €10 miljoen te verhoog.<ref>[https://www.reuters.com/article/idUSTRE69R3C320101028 "Serbia raises reward for Mladic to 10 million euros"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308191554/https://www.reuters.com/article/idUSTRE69R3C320101028 |date=8 March 2021 }}. Reuters. Besoek op 13 November 2010.</ref> ==Inhegtenisneming, verhoor en skuldigbevinding== [[Lêer:Mladić Start of Trial.jpg|duimnael|Mladic in die hof, Mei 2012]] Mladic is op 26 Mei 2011 in Lazarevo in Noord-Serwië in hegtenis geneem, waar hy by 'n familielid se huis gebly het.<ref>{{cite web|url=http://www.zrenjanin.org.rs/3-45-45-1712/Ratko-Mladic-uhapsen-u-Lazarevu|title=Ratko Mladić uhapšen u Lazarevu!|publisher=Zrenjanin|access-date=26 May 2011|archive-date=6 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111006205827/http://www.zrenjanin.org.rs/3-45-45-1712/Ratko-Mladic-uhapsen-u-Lazarevu|url-status=dead}}</ref> Sy inhegtenisneming is uitgevoer deur ongeveer twee dosyn beamptes met swart uniforms en maskers. Hulle is gestuur om die huis van Mladic se familielede te gaan nagaan, maar het geen spesifieke rede gehad om te glo dat hy daar was nie.<ref name="yahooarrest"/><ref>{{cite news |last1=Borger |first1=Julian |title=Ratko Mladic: the full story of how the general evaded capture for so long |url=https://www.theguardian.com/world/2013/apr/02/ratko-mladic-life-run |access-date=27 August 2026 |work=The Guardian |date=2 April 2013}}</ref> Ten tyde van sy inhegtenisneming was Mladic op die punt om 'n vroegoggendwandeling te gaan doen. Hy het homself aan die polisie geïdentifiseer en twee handwapens wat hy gedra het, oorhandig. Hy is toe na [[Belgrado]] geneem.<ref name="yahooarrest">{{cite web|url=https://news.yahoo.com/s/ap/20110527/ap_on_re_eu/eu_serbia_mladic|title=Mladic could be extradited as early as Monday|publisher=Yahoo!|access-date=3 June 2011|archive-date=28 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110528200717/https://news.yahoo.com/s/ap/20110527/ap_on_re_eu/eu_serbia_mladic|url-status=live}}</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/us-serbia-warcrimes-idUSTRE74P24A20110526?feedType=RSS&feedName=topNews Bosnian Serb fugitive Mladic arrested: family friend] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230324094048/https://www.reuters.com/article/us-serbia-warcrimes-idUSTRE74P24A20110526?feedType=RSS&feedName=topNews |date=24 March 2023 }} Reuters, 26 Mei 2011</ref> Die Serwiese president Boris Tadic het Mladic se inhegtenisneming by 'n perskonferensie bevestig en aangekondig dat die proses om hom aan die ICTY uit te lewer, aan die gang was. Mladic het die skuilnaam "Milorad Komadic" gebruik terwyl hy weggekruip het,<ref>{{cite news|url=https://www.ft.com/content/7624cfca-8789-11e0-af98-00144feabdc0|title=Serbia confirms arrest of Ratko Mladic|last=Spiegel|first=Peter|date=26 May 2011|work=Financial Times|access-date=26 May 2011}}</ref> maar het geen vermomming gedra toe hy in hegtenis geneem is nie. Sy voorkoms het na bewering getoon dat hy "aansienlik verouder" het, en een van sy arms was verlam weens 'n reeks beroertes.<ref>{{cite web|url=http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2011&mm=05&dd=26&nav_id=74562|title=Ratko Mladić arrested – details emerging|date=26 May 2011|publisher=B92|access-date=26 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110528051454/http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2011&mm=05&dd=26&nav_id=74562|archive-date=28 May 2011|url-status=dead}}</ref> Ná sy inhegtenisneming het Mladic voor die Belgradose Hoërhof verskyn vir 'n verhoor oor die vraag of hy geskik was om aan Den Haag uitgelewer te word. Regter Milan Dilparic het die ondervraging weens sy swak gesondheid opgeskort. Mladic se prokureur, Milos Saljic, het gesê dat sy swak gesondheid hom verhinder het om behoorlik te kommunikeer. Hy kon na bewering nie sy persoonlike besonderhede bevestig nie, maar het by verskeie geleenthede probeer om met die aanklaers te praat, veral met die adjunk-aanklaer vir oorlogsmisdade, Bruno Vekaric.<ref>{{cite web|url=http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2011&mm=05&dd=26&nav_id=74562|title=Judge suspends interrogation due to Mladić's ill health|publisher=B92|access-date=3 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110528051454/http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2011&mm=05&dd=26&nav_id=74562|archive-date=28 May 2011|url-status=dead}}</ref> Die hof het egter op 27 Mei beslis dat hy geskik was om uitgelewer te word. Volgens die Serwiese Ministerie van Gesondheid het 'n span tronkdokters sy gesondheid ná ondersoeke as stabiel beskryf. Mladic is ook in die tronk besoek deur die minister van gesondheid, Zoran Stankovic, 'n voormalige vriend.<ref>[https://abcnews.go.com/Blotter/ratko-mladic-fit-hague-war-crimes-trial-serbian/story?id=13702775 "Ratko Mladic Fit for Hague War Crimes Trial: Serbian Court"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230324094041/https://abcnews.go.com/Blotter/ratko-mladic-fit-hague-war-crimes-trial-serbian/story?id=13702775 |date=24 March 2023 }}, ''ABC News'' (VSA)</ref> Mladic is op 31 Mei 2011 aan Den Haag uitgelewer, en sy verhoor het op 16 Mei 2012 formeel in Den Haag begin.<ref>{{cite magazine|title=Bosnia's Butcher in Court: Ratko Mladic Stands Trial for War Crimes|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2114968,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120516184529/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2114968,00.html|url-status=dead|archive-date=16 May 2012|magazine=Time|date=16 May 2012|access-date=16 May 2012|first=Leo|last=Cendrowicz}}</ref><ref>{{cite news|publisher=CNN|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/europe/05/31/serbia.ratko.mladic/index.html?hpt=hp_t2|title=Mladic jailed at The Hague after extradition from Serbia|access-date=31 May 2011|date=27 May 2011|archive-date=10 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110023736/http://www.cnn.com/2011/WORLD/europe/05/31/serbia.ratko.mladic/index.html?hpt=hp_t2|url-status=live}}</ref> Mladic het ook 'n hartaanval oorleef wat hy op 23 Desember 2013 in sy aanhoudingseenheid gehad het.<ref name=mladicjune13 /> Mladic is op dieselfde dag in hegtenis geneem waarop die EU se verteenwoordiger, Catherine Ashton, Belgrado besoek het.<ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/blogs/charlemagne/2011/05/ratko_mladic_serbia_and_eu|access-date=29 October 2012|title=Ratko Mladic, Serbia and the EU: Nicked in the nick of time|newspaper=The Economist|date=28 May 2011|archive-date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120818005435/http://www.economist.com/blogs/charlemagne/2011/05/ratko_mladic_serbia_and_eu|url-status=live}}</ref> Sy inhegtenisneming het betrekkinge met die EU verbeter, wat bekommerd was dat Serwië Mladic beskerm.<ref>{{cite news|url=https://www.irishtimes.com/newspaper/opinion/2011/0527/1224297845691.html|access-date=29 October 2012|title=Lure of EU membership led to arrest of Mladic|newspaper=The Irish Times|archive-date=23 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023233617/http://www.irishtimes.com/newspaper/opinion/2011/0527/1224297845691.html|url-status=dead}}</ref> In Julie 2015 het die media berig dat hy "probeer om een Noorse offisier te vind om hom na Den Haag te laat kom om te getuig" in die verhoor.<ref>{{cite web|url=http://www.dagbladet.no/2015/07/14/nyheter/krigsforbrytelser/rettssaker/krig_og_konflikter/40151195|title=Ratko Mladic leter etter norsk offiser|date=14 July 2015|access-date=25 November 2017|archive-date=12 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512065711/http://www.dagbladet.no/2015/07/14/nyheter/krigsforbrytelser/rettssaker/krig_og_konflikter/40151195/|url-status=live}}</ref> In 2017 het die Internasionale Straftribunaal vir die voormalige Joego-Slawië (ICTY) Mladic op 10 aanklagte skuldig bevind: een van volksmoord, vyf van misdade teen die mensdom en vier van skendings van die wette of gebruike van oorlog.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-42080090 |title=Mladic guilty of genocide over Bosnia |date=22 November 2017 |publisher=BBC News |access-date=22 November 2017 |archive-date=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115194232/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-42080090 |url-status=live }}</ref><ref name="Gdn221117"/> Hy is op een aanklag van volksmoord onskuldig bevind. As hoogste militêre offisier met bevelvoerdersaanspreeklikheid is Mladic deur die ICTY verantwoordelik gehou vir sowel die [[Beleg van Sarajevo|beleg van Sarajevo]] as die [[Slagting van Srebrenica|slagting van Srebrenica]]. Die ICTY het Mladic tot lewenslange gevangenisstraf gevonnis.<ref>[https://www.un.org/icty/indictment/english/mla-ai021010e.htm Ratko Mladic – Amended Indictment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070919030718/http://www.un.org/icty/indictment/english/mla-ai021010e.htm |date=19 September 2007 }}, van die VN se [http://www.icty.org ICTY-webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222012358/http://www.icty.org/ |date=22 February 2011 }}, 10 Oktober 2002.</ref><ref name="Gdn221117">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/nov/22/ratko-mladic-convicted-of-genocide-and-war-crimes-at-un-tribunal|title=Ratko Mladic found guilty|last1=Bowcott|first1=Owen|first2=Julian|last2=Borger|date=22 November 2017|work=The Guardian|access-date=25 November 2017|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726083832/https://www.theguardian.com/world/2017/nov/22/ratko-mladic-convicted-of-genocide-and-war-crimes-at-un-tribunal|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.hrw.org/news/2017/11/22/icty/bosnia-life-sentence-ratko-mladic| date=22 November 2017| publisher=Human Rights Watch| title=ICTY/Bosnia: Life Sentence for Ratko Mladic| access-date=4 December 2018| archive-date=23 February 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190223122433/https://www.hrw.org/news/2017/11/22/icty/bosnia-life-sentence-ratko-mladic| url-status=live}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.osce.org/permanent-council/359236?download=true | date=22 November 2017 | publisher=OSCE | title=EU Statement on the verdict in the case of Ratko Mladić of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia | access-date=4 December 2018 | archive-date=20 August 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190820050043/https://www.osce.org/permanent-council/359236?download=true | url-status=live }}</ref> Ná sy skuldigbevinding het die voormalige VN-hoëkommissaris vir menseregte, Zeid Ra'ad al-Hussein, Mladic as die "verpersoonliking van boosheid" beskryf.<ref>{{Cite news|title=Ratko Mladić, the 'Butcher of Bosnia', dies aged 84|url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/27/ratko-mladic-the-butcher-of-bosnia-dies-aged-84|work=The Guardian|date=27 August 2026|last=Beaumont|first=Peter|access-date=27 August 2026}}</ref> In 2018, gedurende die appèlproses, is drie van die vyf regters van die appèlhof deur die Meganisme vir Internasionale Strafhowe (MICT) verwyder omdat hulle "bevooroordeeld voorgekom het", aangesien hulle voorheen sekere gevolgtrekkings in verband met Mladic in ander sake in Den Haag gemaak het.<ref>{{cite web|url=https://balkaninsight.com/2018/09/05/hague-tribunal-changes-judge-panel-in-mladic-case-09-05-2018/|title=Hague Tribunal Replaces 'Biased' Judges in Mladic Case|date=5 September 2018|access-date=15 June 2019|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109043805/https://balkaninsight.com/2018/09/05/hague-tribunal-changes-judge-panel-in-mladic-case-09-05-2018/|url-status=live}}</ref> In Januarie 2019 het die voorappèlkamer 'n versoek van die vervolging gedeeltelik toegestaan en drie van die vyf aansoeke wat Mladic ingedien het om nuwe getuienis voor te lê, geskrap.<ref>{{cite web|url=https://jrad.irmct.org/view.htm?r=244161&s=|title=View Document &#124; United Nations International Residual Mechanism for Criminal Tribunals &#124; Judicial Records and Archives Database|website=jrad.irmct.org|access-date=13 July 2019|archive-date=10 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310092303/https://jrad.irmct.org/view.htm?r=244161&s=|url-status=dead}}</ref> Op 7 Junie 2019 het Mladic 'n verlenging vir sy appèlaansoeke versoek, wat toegestaan is.<ref>{{cite web|url=https://jrad.irmct.org/view.htm?r=245343&s=|title=View Document &#124; United Nations International Residual Mechanism for Criminal Tribunals &#124; Judicial Records and Archives Database|website=jrad.irmct.org|access-date=13 July 2019|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225172347/https://jrad.irmct.org/view.htm?r=245343&s=|url-status=dead}}</ref> Op 13 Junie 2019 is by 'n statuskonferensie aangekondig dat Mladic met "onskadelike aritmie" gediagnoseer is en dat die skedulering van die moontlike appèlverhore ook nog nie begin het nie.<ref name=mladicjune13>{{cite web|url=https://jrad.irmct.org/view.htm?r=245388&s=|title=View Document &#124; United Nations International Residual Mechanism for Criminal Tribunals &#124; Judicial Records and Archives Database|website=jrad.irmct.org|access-date=13 July 2019|archive-date=24 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224144623/https://jrad.irmct.org/view.htm?r=245388&s=|url-status=dead}}</ref> Op 10 Julie 2019 is Mladic ná 'n gesondheidskrisis in die hospitaal opgeneem, maar is toe ontslaan en op 12 Julie terug na die Haagse aanhoudingseenheid oorgeplaas nadat vasgestel is dat die siekte nie lewensbedreigend was nie en nie 'n teken van verergerde hartprobleme was nie.<ref>{{cite web |url=https://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2019&mm=07&dd=12&nav_id=106996 |title=General Ratko Mladic transferred from hospital to the detention unit in Scheveningen |website=B92.net |access-date=13 July 2019 |archive-date=12 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712125257/https://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2019&mm=07&dd=12&nav_id=106996 |url-status=live }}</ref> Die eerste appèlverhoor is op 25 en 26 Augustus 2020 gehou.<ref name=firstappealshearing>[https://www.irmct.org/sites/default/files/cases/public-information/cis_mladic_en_1.pdf Case Information Sheet: Ratko Mladic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026050937/https://www.irmct.org/sites/default/files/cases/public-information/cis_mladic_en_1.pdf |date=26 October 2020 }} United Nations International Residual Mechanism for Criminal Tribunals. Besoek op 3 Oktober 2020.</ref> Op 3 September 2020 het die paneel van vyf regters wat die MICT se appèlkamer verteenwoordig het, 4-1 gestem om Mladic se versoek om toekomstige hospitalisasie buite sy Haagse aanhoudingsentrum te verwerp.<ref>{{cite news |url=https://www.sarajevotimes.com/the-mechanism-rejected-ratko-mladics-request-for-hospitalization/ |title=The Mechanism rejected Ratko Mladic's Request for Hospitalization |work=Sarajevo Times |date=3 September 2020 |access-date=3 October 2020 |archive-date=25 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925043928/http://www.sarajevotimes.com/the-mechanism-rejected-ratko-mladics-request-for-hospitalization/ |url-status=live }}</ref> Op 8 Junie 2021 is Mladic se finale appèl verwerp en sy lewenslange gevangenisstraf bevestig.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-57346523 |title=Srebrenica massacre: UN court rejects Mladic genocide appeal |work=BBC News |date=8 June 2021 |access-date=8 June 2021 |archive-date=9 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609030403/https://www.bbc.com/news/world-europe-57346523 |url-status=live }}</ref> Hy het die res van sy lewe deurgebring deur sy tronkstraf in Den Haag uit te dien.<ref>{{cite news |url=https://www.euronews.com/2022/09/13/rakto-mladic-convicted-bosnian-serb-war-criminal-is-in-poor-health-says-his-son |title=Ratko Mladić: Convicted Bosnian Serb war criminal is in poor health, says his son |date=13 September 2022 |work=Euronews |access-date=24 February 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225000921/https://www.euronews.com/2022/09/13/rakto-mladic-convicted-bosnian-serb-war-criminal-is-in-poor-health-says-his-son |url-status=live }}</ref> In 2025 is berig dat Mladic terminaal siek was met slegs maande om te leef. 'n Versoek om vrylating op grond van deernis is van die hand gewys.<ref>{{cite news |url=https://www.barrons.com/news/un-court-denies-butcher-of-bosnia-mladic-early-release-f916ab9f |title=UN court denies 'Butcher of Bosnia' Mladic Early Release |newspaper=Barron's |date=29 July 2025 |archive-date=21 August 2025 |access-date=29 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821131725/https://www.barrons.com/news/un-court-denies-butcher-of-bosnia-mladic-early-release-f916ab9f |url-status=live }}</ref> In April 2026 het Mladic 'n mediese noodgeval beleef en is kortliks in die hospitaal opgeneem. Ná die voorval het sy prokureurs weer 'n versoek om vrylating op grond van deernis ingedien, met die bewering dat Mladic 'n "gevorderde, onomkeerbare agteruitgang" in die gesig gestaar het.<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/ratko-mladic-netherlands-serbia-bosnia-yugoslavia-b2966576.html |title=UN court orders medical evaluation for Bosnian Serb commander Ratko Mladic |newspaper=The Independent |date=28 April 2026 |first=Molly |last=Quell |archive-date=29 April 2026 |access-date=28 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260429043430/https://www.independent.co.uk/news/ratko-mladic-netherlands-serbia-bosnia-yugoslavia-b2966576.html |url-status=live }}</ref> In Mei is 'n poging om Mladic vrygelaat te kry deur 'n VN-hof in Den Haag verwerp, aangesien hy "omvattende en deernisvolle behandeling" in die tronk vir sy "haglike" toestand ontvang het.<ref>{{Cite news|date=27 August 2026|title=Convicted Bosnian Serb war criminal Mladić dies aged 84|url=https://www.bbc.com/news/articles/c5ywxpryj95o|work=BBC News|access-date=27 August 2026|archive-date=27 August 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827150302/https://www.bbc.com/news/articles/c5ywxpryj95o|url-status=live}}</ref> Voor sy dood het 'n dokter van die VN in Augustus 2026 verklaar dat Mladic se dood "enige oomblik kan plaasvind", moontlik binne weke.<ref>{{Cite news|title=Ratko Mladic, former general convicted of Bosnia genocide, dies|url=https://www.reuters.com/world/bosnian-serb-general-ratko-mladic-convicted-genocide-has-died-un-official-says-2026-08-27/|work=Reuters|date=27 August 2026|last1=Sekularac|first1=Ivana|last2=Deutsch|first2=Anthony|access-date=27 August 2026}}</ref> ==Persoonlike lewe en dood== {{Anker|Ana}}Mladic en sy vrou Bosiljka het twee kinders gehad: 'n seun met die naam Darko en 'n dogter met die naam Ana.<ref name=NYTobit/> Ana is in 1994 op 23-jarige ouderdom oorlede in wat blykbaar selfmoord was.<ref>{{cite book |last=Thomas |first=Robert |title=The politics of Serbia in the 1990s |chapter-url=https://books.google.com/books?id=6_jRhz_y5tMC&pg=PA199 |access-date=1 June 2009 |year=1999 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-11381-6 |page=199 |chapter=19. The Belgrade—Pale Schism (July—August 1994)}}</ref> Daar was teenstrydige berigte in Serwiese publikasies oor haar dood en die ontdekking van haar liggaam. Sommige het gesê haar liggaam is in haar bloedbespatte slaapkamer gevind, ander in 'n nabygeleë park of in die bos naby die Topčider-begraafplaas. Daar is bevind dat sy haar vader se handwapen gebruik het, wat in sy jeug by die militêre skool aan hom toegeken is. Daar is ook teenstrydige menings oor die rede vir haar selfmoord, waarvan een van die algemener teorieë is dat sy onder geweldige druk van die breë publiek verkeer het omdat haar vader gereeld in die Serwiese koerante berispe en onder die loep geneem is vir sy optrede teen burgerlikes in Bosnië. 'n Ander teorie verwys na die dood van haar kêrel Dragan, wat in die Bosniese Oorlog gesneuwel het.<ref>{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article735682.ece|title=The graveside bench that could snare most wanted war criminal|last=Wilson|first=Peter|date=28 February 2006|work=The Times |access-date=1 June 2011|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523102905/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article735682.ece |archive-date=23 May 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/zasto-se-ubila-kci-ratka-mladica-uzela-je-ocev-pistolj-a-godinu-dana-kasnije-dogodila-se-srebrenica/915032/|title=Zašto se ubila kći Ratka Mladića? Uzela je očev pištolj, a godinu dana kasnije dogodila se Srebrenica|website=Jutarnji list|date=19 October 2013|access-date=18 June 2020|language=hr|archive-date=11 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611095205/https://www.jutarnji.hr/vijesti/zasto-se-ubila-kci-ratka-mladica-uzela-je-ocev-pistolj-a-godinu-dana-kasnije-dogodila-se-srebrenica/915032/|url-status=live}}</ref> Die geskiedkundige Joze Pirjevec ondersteun hierdie teorie en skryf dat sy haarself doodgemaak het om haar vader te straf omdat hy haar kêrel na die front gestuur het om te veg, en versuim het om haar van sy dood te vertel.<ref>{{cite book |last=Pirjevec|first=Jože|title=Le guerre jugoslave|year=2001|publisher=Einaudi |isbn=9788858426791 |chapter=5. 1994}}</ref> Mladic is op 27 Augustus 2026 in die VN-aanhoudingseenheid in [[Den Haag]] oorlede nadat hy verskeie beroertes gehad het. Hy was 84.<ref name=NYTobit>{{Cite news |last=Bilefsky |first=Dan |date=27 August 2026 |title=Ratko Mladic, Murderous 'Butcher of Bosnia,' Dies at 83 |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/europe/ratko-mladic-dead.html |access-date=27 August 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827132544/https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/europe/ratko-mladic-dead.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=27 August 2026 |title=Ex-Bosnian Serb military leader Ratko Mladic dies |url=https://www.rte.ie/news/world/2026/0827/1589456-ratko-mladic/ |access-date=27 August 2026 |work=RTÉ News |language=en |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827125242/https://www.rte.ie/news/world/2026/0827/1589456-ratko-mladic/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=27 August 2026 |title=Former Bosnian Serb general Ratko Mladic convicted of genocide dies, state media says |url=https://www.france24.com/en/europe/20260827-former-bosnian-serb-general-ratko-mladic-convicted-of-genocide-dies-state-media-says |access-date=27 August 2026 |work=France 24 |language=en |archive-date=27 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827132225/https://www.france24.com/en/europe/20260827-former-bosnian-serb-general-ratko-mladic-convicted-of-genocide-dies-state-media-says |url-status=live }}</ref> ==Notas== {{Notas}} ==Verwysings== {{Verwysings|2}} ===ICTY=== * {{cite web |author=ICTY |year=2017 |title=The Prosecutor vs Ratko Mladić – Trial Judgement – Volume 4 |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/tjug/en/171122-4of5_1.pdf |location=Den Haag }} ==Verdere leesstof== * Bozovic, Marijeta, Bogdan Trifunovic en Aleksandar Boskovic. "The arrest of Ratko Mladić online: Tracing memory models across digital genres." ''Digital Icons: Studies in Russian, Eurasian and Central European New Media'' 12 (2014): 77-104. [https://www.academia.edu/download/35918681/DI12_4_Bozovic.pdf aanlyn]{{Dooie skakel|date=Januarie 2025}} * Dojčinović, Predrag. "In the mind of the crime: Proving the mens rea of genocidal intent in the words of Ratko Mladić and other members of the joint criminal enterprise." ''Propaganda and International Criminal Law'' (Routledge, 2019), pp. 179-198. * Flanery, Brady. "An Analysis of the Ratko Mladic Trial and the Struggle to Reach a Guilty Verdict for Perpetrators of Genocide." ''Indonesian Journal of International & Comparative Law'' 7 (2020): 75+. * Fournet, Caroline. "'Face to face with horror': The Tomašica mass grave and the trial of Ratko Mladić." ''Human Remains and Violence: An Interdisciplinary Journal'' 6.2 (2020): 23-41. [https://www.manchesteropenhive.com/view/journals/hrv/6/2/article-p23.xml aanlyn] * Mulaj, Klejda. "Genocide and the ending of war: Meaning, remembrance and denial in Srebrenica, Bosnia." ''Crime, Law and Social Change'' 68.1-2 (2017): 123-143. [https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10871/27475/KM_Srebrenica_8_May_2017_Clean_Copy.pdf?sequence=2&isAllowed=y aanlyn] * Trahan, Jennifer. "An Overview Of Justice In The Former Yugoslavia And Reflections For Accountability In Syria." ''ILSA Journal of International & Comparative Law'' 23.2 (2017): 4+. [https://nsuworks.nova.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1949&context=ilsajournal/ aanlyn] * {{cite web |url=https://srebrenica.sensecentar.org/|title=Srebrenica: Genocide in Eight Acts |publisher=SENSE Transitional Justice Center|date=7 July 2016|access-date=6 June 2021}} ==Eksterne skakels== {{Commonscat|Ratko Mladić|Ratko Mladic}} * [http://www.icty.org/case/mladic/4 Mladić (IT-09-92)] by icty.org * [https://archive.sensecentar.org/slucajevi.php?aid=14 The Trial of Ratko Mladić] – daaglikse verslae by die [https://sensecentar.org/ SENSE Transitional Justice Center] * [http://www.nybooks.com/articles/archives/1995/oct/05/the-madness-of-general-mladic/ The Madness of General Mladic] * [https://www.aljazeera.com/topics/person/ratko-mladic.html Ratko Mladic] by [[Al Jazeera]] * [https://www.theguardian.com/world/ratko-mladic Ratko Mladic] by ''[[The Guardian]]'' * [http://www.balkaninsight.com/en/balkan-transitional-justice/ratko-mladic-facing-justice-news/ Ratko Mladic] – versamelde nuus en kommentaar by Balkan Insight * [http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/people/m/ratko_mladic/index.html Ratko Mladic] by ''[[The New York Times]]'' * [http://jurist.org/currentawareness/mladic.php "Ratko Mladic"] by JURIST {{S-start}} {{S-mil}} |- {{S-new|reason=Ontbinding van [[Joego-Slawië]]}} {{S-ttl|title=Bevelvoerder van die [[Leër van Republika Srpska]]|years=1992-1996}} {{S-aft|after=Pero Čolić}} {{S-end}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mladic, Ratko}} [[Kategorie:Geboortes in 1942]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Oorlogsmisdadigers]] [[Kategorie:Joego-Slawiese militariste]] [[Kategorie:Serwiërs]] [[Kategorie:Bosniërs]] ajiw7ji0inn7904wa8yjofvz8e9x6tj 2 468312 2963968 2963251 2026-08-31T07:28:35Z EmausBot 18510 dubbele aanstuur na [[Boek]] reggemaak 2963968 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Boek]] 4z40p7r50rkmkygbz7ybl93p4i8yyx0 0 468319 2963877 2963743 2026-08-30T19:21:49Z Aliwal2012 39067 /* Styl en kenmerke */ opruim 2963877 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Girl with a Pearl Earring.jpg|thumb|Johannes Vermeer: ''[[Meisie met die pêrel]]'', circa 1665-1667, Mauritshuis, een van die bekendste werke uit die Goue Eeu. Kenmerkend van hierdie werk is die studie van die karakter van ’n persoon.]] Die '''Nederlandse skilderkuns''' het '''in die Goue Eeu''', wat grotendeels met die [[17de eeu]] saamgeval het, tot groot bloei gekom. Die vraag na skilderye het geweldig toegeneem en kunstenaars moes maniere vind om hulle van mekaar te onderskei. Dit het gelei tot groot artistieke dinamiek en die ontwikkeling van ’n eie styl. Die dominante rigting het aangesluit by strominge met Italiaanse wortels, soos die [[Barok (stylperiode)|barok]] en caravaggisme, maar het geleidelik, onder die invloed van [[Calvinisme|calvinisme]], meer na ’n ingetoë realisme geneig. Hierdie skilderwyse sou uiteindelik as tipies "Hollands" bestempel word. Parallel daarmee was ook die klassisisme en die Maniërisme van invloed. Tematies het die bloei in die 17de-eeuse Nederlandse skilderkuns in feitlik alle genres tot uiting gekom. Historiese en Bybelse tonele, dikwels allegories uitgewerk, portrette (sowel individuele as groepsportrette), huislike tonele, interieurs, landskappe, stadsuitsigte, see-uitsigte en stillewes: feitlik elke onderwerp het sy eie bloeitydperk geken. Die belangrikste Nederlandse kunstenaars uit die [[Goue Eeu]] is [[Rembrandt van Rijn]], [[Johannes Vermeer]] en [[Frans Hals]],<ref>Cf. ''Hollandse skilders in die Goue Eeu'', bl. 9</ref> soms aangevul met name soos Jacob van Ruisdael en Jan Steen. Tot vandag toe word die skilderkuns uit hierdie tydperk beskou as een van die belangrikste handelsmerke en toeriste-aantreklikhede van Nederland. == Historiese konteks == [[Lêer:The Mill.jpg|thumb|Jacob van Ruisdael: ''[[Die meul by Wijk bij Duurstede]]'', circa 1670, met ’n weidse, kenmerkende Hollandse lug, dreigend, getrotseer deur ’n heroïese meul.]] Die Noord-Nederlandse geweste het in die tweede helfte van die sestiende eeu in opstand gekom teen die Spaanse oorheersing, wat uiteindelik sou lei tot die vorming van die [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]]. ’n Eerste belangrike gebeurtenis in hierdie vryheidstryd was die Beeldebestorming in 1566, toe [[Calvinisme|calviniste]] en [[Lutheranisme|lutherane]] in verskeie groot stede die beelde en altaarstukke in Katolieke kerke vernietig het. Die reaksie vanuit Spanje was genadeloos. {{nowrap|Koning [[Filips II van Spanje|Filips II]]}} het die hertog van Alva na die Nederlande gestuur om die [[Reformasie|reformatoriese]] opstand te onderdruk. Hierdie optrede het egter die teenoorgestelde uitwerking gehad en slegs tot ’n verskerping van die konflik gelei. Veral die provinsies Holland en [[Zeeland (provinsie)|Zeeland]], wat deur moerasse, water en riviere omring en gevolglik goed verdedigbaar en van voedselvoorrade voorsien was, is in oninneembare vestings omskep en kon nie herower word nie. Aan die ander kant was hierdie provinsies in die stryd teen Spanje eweneens nie in staat om die hele Nederlande te verenig nie. ’n Tweede deurslaggewende gebeurtenis in die onafhanklikheidstryd teen die Spanjaarde was die [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|val van Antwerpen]] in 1585, tot op daardie stadium die belangrikste handelsplek van die Lae Lande. Hierdie nederlaag het die verskuiwing van die maritieme welvaart van die suide na die provinsies Zeeland en Holland ingelui. Boonop het hierdie nederlaag teen die Spanjaarde gelei tot ’n migrasie van duisende, meestal ontwikkelde, burgers na die noorde, mede as gevolg van die onderdrukking van die [[reformasie]]. Die vlugtelinge het industriële en wetenskaplike kennis saamgebring, wat onder meer tot uiting gekom het in die latere bloei van die lakenindustrie in stede soos [[Haarlem (stad)|Haarlem]] en [[Leiden]], asook in die boekdrukkuns, seevaartkunde en [[kartografie]]. Daarbenewens het daar ’n verskuiwing op die gebied van die beeldende kunste plaasgevind. Volgens die kunshistorikus Jan Briels het omstreeks die eeuwisseling minstens byna honderd kunstenaars van Suid-Nederlandse herkoms na die provinsies Zeeland en Holland verhuis.<ref>Jan Briels, [https://www.dbnl.org/tekst/_nee003200501_01/_nee003200501_01_0099.php ''Die Suid-Nederlandse immigrasie en die dageraad van die Goue Eeu''], uit: ''Neerlandia/Nederlands van Nu''. Jaargang 109, 2005, dbnl.org</ref> Saam met hulle het nie net die aansien van die kuns verhuis nie, maar ook verskeie tegnieke en ’n aantal genres wat later as tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu beskou sou word. == Die kunswêreld in die Goue Eeu == === Kunsmark === [[Lêer:Bartholomeus van der Helst - Gerard Andriesz Bicker.jpg|thumb|upright|Bartholomeus van der Helst: ''Portret van Gerard Andriesz Bicker'', circa 1642, ’n jong burger. Die nuwe burgery en regente het ’n belangrike groep opdraggewers gevorm.]] Die sedert die einde van die 16de eeu in die Nederlande geformaliseerde afbakening tussen die [[Katolisisme|Katolieke]] suide en die gereformeerde noorde het in die noorde tot ’n verdere uitbanning van Katolieke devotionalia gelei, in die nasleep van die Beeldebestorming. Gevolglik was daar skielik geen artistieke bestaansmiddel meer op die gebied van kerklike versiering nie. Gelukkig vir die kunswêreld het die reformatoriese afkeer van afbeeldings egter geblyk beperk te wees tot kerkinterieurs. Waar die mure daar in ’n kort tyd kaal en witgekalk is, het diegene wat ’n mate van luuksheid kon bekostig, hulle huise in die 17de eeu met skilderkuns versier. Veel meer as in ander lande is die Hollandse skilderkuns deur die kunshandel en die daarmee verband houdende kunsversameling oorheers. Die versameling van kuns het vroeër veral in Italië plaasgevind, maar hoofsaaklik ter versiering van paleise of villa's. Die versameling van kuns bloot vir die plesier daarvan was ’n nuwe verskynsel wat in die Republiek ’n groot opbloei beleef het. In Amsterdam en omgewing was daar in die 17de eeu honderde versamelings, waaronder dié van Jan Six en Jan Reynst. Verskeie ander handelaars, wat ’n minder kapitaalkragtige segment van die mark bedien het en dikwels honderde skilderye in voorraad gehad het, was weer aan hierdie handel verbonde. Hulle het dikwels skilders in diens gehad. Hulle invloed op die skilderkuns was groot. Vir Rembrandt was die belangstelling van die kunshandelaar Hendrick van Uylenburgh ’n belangrike rede om in die 1630's van Leiden na Amsterdam te verhuis. Daar was geen artistiek bepalende sentrum nie, byvoorbeeld rondom ’n [[Absolute monargie|absolutistiese]] vorstehuis, soos in baie ander Europese lande. Die meeste skilders en hul afsetgebied was egter in die stede gevestig, hoofsaaklik dié van die provinsie Holland. Volgens John Michael Montias was daar in 1650 in die stede Haarlem, 's-Gravenhage, Leiden, Utrecht, Delft en Alkmaar 280 meesterskilders werksaam op ’n totaal van 192 000 inwoners, ’n gemiddeld van ongeveer een per 700 inwoners. In Amsterdam was daar in dieselfde jaar 175 meesterskilders aktief op 175 000 inwoners.<ref>Cf. ''Die skilderkuns van die Lae Lande'', deel 2, bl. 138</ref> Volgens Bert Biemans is daar gedurende die hele 17de eeu in die Republiek ongeveer een miljoen skilderye vervaardig.<ref>Bert Biemans, ''Een skatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007</ref>{{#tag:ref|Skattings wissel van ongeveer een tot tien miljoen, afhangende van watter definisies gebruik word. Montias (1990) het op ses en ’n half tot sewe miljoen vir die hele 17de eeu uitgekom en Van de Woude (1991) op tien miljoen vir die tydperk 1580-1800 in die hele Republiek en vir die tydperk 1600-1700 op ses miljoen vir slegs Holland. Daar is kritiek gelewer op hul berekeningsmetodes deur Kloos-Frölich (2005) en Biemans (2007). Volgens [[Rudi Ekkart]] (2007) is daar in die 17de eeu tussen 750 000 en 1 100 000 portrette geskilder. Bronne: Bert Biemans, ''Een schatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007; Marten Jan Bok (2008) ''Schilderien te coop. Nieuwe marketingtechnieken op de Nederlandse kunstmarkt van de Gouden Eeuw'', in: ''Thuis in de Gouden Eeuw. Kleine meesterwerken uit de SØR Rusche collectie'', bl. 9+29, en Ekkart, Rudi (2007) ''Portraits in the Golden Age'', in: ''Dutch Portraits'', bl. 17.|group=noot}} Die groot vraag na skilderye kan nie los gesien word van ’n sterk toegenomen welvaart in die Republiek nie, wat ’n groot opbloei beleef het ná die stigting van die [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] in 1602 en eers ietwat afgeneem het ná die Rampjaar (1672). Hierdie welvaart was boonop volgens Europese standaarde redelik wyd versprei. Ook ’n verandering in mode en smaak by die inrigting van ’n huis was bepalend. Daarbenewens het skilders hul tegnieke aangepas en meer sketsmatig, monochromer en dus vinniger begin skilder; hulle het ook kleiner skilderye gemaak, waardeur die kosprys gedaal het. ’n Skilder soos Hendrick Avercamp het vir sy ''Winterlandskap met skaatsers'' van omstreeks 1610 eers ’n gedetailleerde voortekening gemaak en dit vervolgens glaserend, met telkens ’n ander dun, deursigtige kleurlaag, uitgewerk. Elke laag olieverf moes eers volledig droog word voordat ’n volgende laag aangebring kon word. Omstreeks 1625 is die 'nat in nat' ingevoer, wat ingehou het dat die hele werk in een keer geskilder is. Die produksietyd is daardeur van enkele weke tot ’n paar dae verkort.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 26-27</ref> Veral stilleweskilders het egter steeds die glaceringstegniek gebruik. Kunstenaars in die Republiek het oor die algemeen nie in opdrag gewerk nie, afgesien van portrette, verskeie blommerangskikkings of ’n sporadiese openbare opdrag. Dat ’n skildery onderteken was, het in die eerste helfte van die sewentiende eeu nie beteken dat dit altyd deur die kunstenaar self geskilder is nie. Gewoonlik het die meesterskilder slegs die ontwerp vervaardig en die belangrikste dele geskilder. Dit het ook voorgekom dat hy dit slegs deeglik bygewerk het. Weens die hewige onderlinge mededinging het die belangrikheid van ’n volledig eiehandige skepping wel toegeneem, maar tot in die middel van die sewentiende eeu het dit geen wesenlike verandering meegebring in die manier waarop ’n skildery gemaak is nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 22</ref> === Maniere van verkoop === Deur die ontwikkeling van nuwe genres soos landskappe, seetonele en stillewes is ’n nuwe mark van belangstellendes aangeboor. Deur die verskillende maniere waarop kuns aan die man gebring is, is daar volop geleenthede geskep om ’n skildery aan te skaf. Wie genoeg geld gehad het om die "volle prys" te betaal, kon byvoorbeeld by kunswinkels teregkom, terwyl iemand wat min geld gehad het om te spandeer, ’n kans kon waag om deur middel van ’n lotery ’n skildery te bekom. Skilderye kon ook dikwels by die skilder se huis aangeskaf word. Kunstenaars het sodoende ’n soort entrepreneurs geword, wat dikwels ook in ’n bepaalde genre gespesialiseer het waarvan hulle gewoonlik nie meer afgewyk het nie. Hulle het in die eerste plek probeer om soveel as moontlik te verkoop. Om nie klante te verloor nie, het die skilders vertroude komposisies sowel as beproefde onderwerpe op die mark gebring, met ’n bepaalde tipe koper in gedagte.<ref>John Loughman (1999) ''De markt voor Nederlandse stillevens, 1600-1720'', in: ''Het Nederlandse Stilleven 1550-1720'', blz. 94</ref> Verder is veilings gehou en kon ’n mens op jaarmarkte en kermisse ’n skildery koop of een by skietkompetisies en dobbelary met dobbelstene (rijfelarijen) wen. Skilderye is ook op straat verkoop, in herberge, by boekhandelaars, en in Amsterdam was die opvallendste verkope op brûe en by sluise waar baie mense verbygekom het.{{#tag:ref|Tot en met die 17de eeu is skilderye hoofsaaklik in opdrag gemaak en was die mark vir skilderye beperk. Met die opkoms van veilings, deels tesame met die toenemende welvaart, het vraag en aanbod ná 1600 nader aan mekaar gekom, met ’n stimulerende uitwerking tot gevolg.|group=noot}} === Kunsbesit === Vanaf ongeveer 1625 kon al hoe meer mense ’n oorspronklike skildery bekostig, en sommige het selfs tientalle skilderye besit.<ref name="Boers">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 28</ref> Tog was in die provinsie Holland minder as tien persent van die bevolking ryk genoeg om ’n oorspronklike skildery te koop.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 33</ref> In ’n stad soos [[Dordrecht, Nederland|Dordrecht]], waar die ekonomiese vooruitgang minder was, kon hoofsaaklik slegs die rykste boonste laag van die bevolking ’n skildery bekostig. Feitlik alle skilderye is aangeskaf deur patriciërs, welgestelde handelaars, meester-ambagsmanne met ’n groot eie onderneming, kleiner handelaars, vooraanstaande amptenare en persone wat vrye beroepe soos notaris, predikant en advokaat beoefen het. Ook skoolmeesters kon dit bekostig, net soos winkeliers en selfstandige ambagsmanne.<ref name="Boers" /> ’n Geskoolde ambagsman het omstreeks 1650 genoeg geld gehad om ’n kopie te koop, en ’n middelklas-handelaar of beter opgeleide ambagsman kon ’n oorspronklike werk van ’n skilder van die tweede garnituur bekostig. Skilderye is destyds as ’n betaalmiddel beskou. Talle skilders het goedere daarmee gekoop. Sodoende kon ook klein handelaars ’n skildery bekom. Dit is byvoorbeeld bekend dat Jan Steen ’n skildery in ruil vir wyn verruil het.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 32</ref> Omstreeks 1650 was dit feitlik ondenkbaar dat iemand in die bogenoemde stedelike welvaartsklasse nie ’n skildery aan die muur gehad het nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 29</ref> In die tweede helfte van die sewentiende eeu het die vraag na skilderye verander. Werke van skilders wat nog geleef het, het al hoe minder gewild geword, terwyl dié van oorlede meesters al hoe gewilder geword het. Daarby het die mode met betrekking tot die inrichting van die interieur verander.<ref name="Marion">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 13</ref> Ekonomiese terugslae – vanaf 1672 – het die res gedoen. As gevolg hiervan het die verkoop van nuwe skilderye ernstig verswak en het die mark vir ’nuwe meesters’ opgedroog.<ref name="Marion" /> == Nuwe invloede == [[File:Gerrit van Honthorst - De koppelaarster.jpg|thumb|Gerard van Honthorst: ''De koppelaarster'', 1625, waarin die gebruik van clair-obscur deur die Utrechtse caravaggiste ten volle vertoon word.]] Toe die digter-diplomaat [[Constantijn Huygens]] in sy outobiografie van 1630 sy spyt uitgespreek het dat Rembrandt en Jan Lievens nie ’n studiereis na Italië wou onderneem nie, het hy die volgende verskoning vermeld: "Hulle sê dat hulle nie tyd het om te vermors op ’n pelgrimstog nie, omdat hulle daarmee rekening moet hou dat hulle in die fleur van hul lewe is. Daarbenewens beweer hulle dat, met die huidige versamelwoede van die vorste noord van die Alpe, die beste skilderye buite Italië te sien is en dat dit wat ’n mens daar hier en daar met moeite moet opspoor, hier in sale vol en na hartelus aan jou voorgeskoteld word."<ref name="ReferenceB">Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 142.</ref> Dat Rembrandt en Lievens nie na Italië afgereis het nie, beteken nie dat hulle nie deur die ontwikkelinge in die buitelandse skilderkuns beïnvloed is nie. Inteendeel. Veral die Italiaanse skilderkuns het reeds vanaf die begin van die 17de eeu ’n groot stimulus gebied. ’n Belangrike figuur hierin was Pieter Lastman, wat van 1602 tot 1607 in Italië gewerk het en daarna Rembrandt se leermeester geword het. Lastman het met betrekking tot [[Bybel|Bybelse]], mitologiese en geskiedenisskilderye ’n manier van skilder uit Italië saamgebring wat kenmerkend sou word van die latere Hollandse skilderkuns. Dit is gekenmerk deur betreklik klein, liggende voorstellings, dikwels van vergesogte temas (meestal nie die "moment suprême" nie), dikwels dramaties geënsceneer, met opgestapelde figure, met baie aandag aan "interessante" besonderhede en stofuitdrukking. Die horison is gewoonlik hoog gehou, waardeur onnatuurlike diepte-effekte vermy is. ’n Ander invloedslijn vanuit Italië het via die Utrechtse caravaggisten geloop, ’n groep skilders wat in die eerste dekades van die 17de eeu as deel van hul opleiding na Italië gereis het. Daar het hulle sterk onder die invloed gekom van die werke van Caravaggio en Orazio Gentileschi. Die belangrikste caravaggiste was Hendrick ter Brugghen, Dirck van Baburen, Jan van Bijlert en Gerard van Honthorst. Kenmerkend van hul werkwyse was die realistiese skilderstyl en die besondere behandeling van lig, met sterk lig-donker-kontraste (clair-obscur of chiaroscuro genoem). Hulle het ook ’n besondere belangstelling in sielkundige aspekte in hul werk bekendgestel. Tematies het hulle dikwels genretonele met opvallende figure gekies: dikwels was dit musikante, spelers of drinkers wat hulle halflyf, naby aan die toeskouer, uitgebeeld het. Hierdie onderwerpkeuse het onder andere Frans Hals en ook Nederland se bekendste vroulike skilder uit dié tyd, Judith Leyster, geïnspireer. Die Italiaanse invloede uit die begin van die 17de eeu sou uiteindelik bepalender vir die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu wees as dié van die skilderstyl wat deur die maniërisme geïnspireer is,<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 14.</ref> wat ná die val van Antwerpen deur die Vlaamse immigrante saamgebring is. Omstreeks 1600 was die maniëristiese skilderstyl, onder invloed van die uit Meulebeke afkomstige Karel van Mander, nog duidelik sigbaar in die werk van die Haarlemse kunstenaars Hendrick Goltzius en Cornelis van Haarlem. Maar gou is die gekunstelde houdings van menslike figure as verouderd en kunsmatig beskou. Die aanspraak van die maniëristen om "na die natuur" te skilder, is egter wyd oorgeneem, maar wel met ’n heel ander, sobere en uiteindelik as tipies Hollands beskoude invulling. == Styl en kenmerke == [[Beeld:Woman Reading a Letter by Gabriël Metsu.jpg|duimnael|regop|Gabriel Metsu: ''Brieflezende vrouw'', 1665-1667, voorbeeld van ’n skildery in ’n huislike konteks, ’n nuwe en algemene tema in die Goue Eeu.]] Kunsskole in Amsterdam, Haarlem, Utrecht en Leiden het vanaf die begin van die Goue Eeu tot belangrike sentrums vir die skilderkuns ontwikkel en het hul eie stylontwikkeling geken. Verskeie invloede het tot uiteenlopende stylopvattings gelei, met as gemeenskaplike kenmerk: die nadruklike strewe na ’n realistiese weergawe. In die woorde van die teoretikus Philips Angel II, opgeteken in sy ''Lof der Schilder-konst'' (1641), moes ’n mens geen ekstra inspanning ontsien "asmen de natuerlicke dingen daer mede nader by komt" nie. Die dominante styl van die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu word dikwels as barok aangedui. Die barok verwys na ’n stylperiode wat aan die einde van die 16de eeu in Italië ontstaan het en gekenmerk word deur ’n verwerping van idealisme in die kuns, gepaardgaande met ’n groter nadruk op vorm en die uitdrukking van heftige gevoelens. Dit is in breë trekke in die Noordelike Nederlande oorgeneem, met Rembrandt as die belangrikste eksponent. Die Hollandse barok van die 17de eeu verskil egter duidelik van die Italiaanse, veral deur die groter nadruk op die realistiese aspek. Hoewel kunstenaars uit die klassieke Italiaanse barok ook ’n realistiese weergawe voorgestaan het, net soos skilders van die Renaissance en maniërisme voor hulle, het die Hollandse interpretasie nader aan die alledaagse gekom, was dit meer ingetoë en minder uitbundig, deels onder invloed van die sobere gees van die [[Protestantisme]]. Opvallend is ook die aandag aan sielkundige aspekte en subtiele emosies, waardeur skilderwerke volgens die gevoel van die toeskouer nader aan die werklikheid gekom het. Die realisme van die 17de-eeuse skilderkuns kan egter relatief genoem word, veral omdat baie voorstellings ’n simboliese of allegoriese betekenis gehad het, met ’n duidelike moraal. Daarbenewens kan gewys word op tegnieke wat die dramatiese effek moes versterk, soos die buitengewoon sterk nadruk op lig-donker-kontraste en die bombastiese Hollandse lugte in landskappe, wat ontstaan het deur die verlaging van die horison. In die portretkuns het die drang om deur te dring tot die sielkundige en karakteristieke eienskappe van ’n persoon soms selfs daartoe gelei dat opdraggewers hulself onvoldoende herken het. In dié sin was die kopiëring van die werklikheid duidelik nie wat die kunstenaars voorgestaan het nie: elke skilder het onmiskenbaar ’n eie blik op die wêreld in sy werke gelê. Tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu is ook die spesialisering onder kunstenaars, in ’n mate wat nog nie voorheen in die kunsgeskiedenis voorgekom het nie. Gekoppel aan die handelsaspek het kunstenaars hulle dikwels op een of hoogstens twee genres toegelê (verskeie skilders het benewens hul spesialisasie ook portrette in opdrag geskilder) en selde daarvan afgewyk. Skilder was veral ’n saak van verkoop, ’n manier om ’n bestaan te maak. Dit het egter nie verhinder dat die artistieke gehalte van die topskilders in die 17de eeu buitengewone hoogtes bereik het nie. Die markwerking het ’n duidelike kwaliteitsimpuls meegebring. Wanneer ’n kunstenaar nie meer aan die hoë standaard voldoen het nie, het hy buite die boot geval. == Rembrandt van Rijn, Frans Hals, Johannes Vermeer == [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn - Portret van een paar als oudtestamentische figuren, genaamd 'Het Joodse bruidje' - Google Art Project.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Het Joodse Bruidje]]'', 1665-1669, geskilder in dik aangebrachte verf in reliëf, dikwels met die paletmes aangebring, waardeur driedimensionaliteit gesuggereer word.]] Gesien die groot aantal kunstenaars, die talle skilderye wat verlore gegaan het en die vele genres, lyk dit onmoontlik – of in elk geval sterk subjektief – om ’n kwalitatiewe rangorde onder die onderskeie kunstenaars te bepaal. Tog word [[Rembrandt van Rijn]], [[Frans Hals]] en [[Johannes Vermeer]] as die "groot drie" beskou. Die bewondering vir Rembrandt en Hals het sy oorsprong in hul onmiskenbare tegniese begaafdheid, waarmee hulle ’n opvallende ongepoleerde karakter aan hul werk gegee het. Albei skilders het heeltemal nuwe maniere van verf aanbring gebruik, en gereeld hul vingers en [[schildersmes]] gebruik. Hulle het die vermoë gehad om met kort verfstrepe (Hals), onderskeidelik verfklonte en -veë (Rembrandt), ’n doek werklik tot lewe te bring.<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 207</ref> Hul groot invloed was reeds in hul eie tyd merkbaar, met veral rondom Rembrandt en sy leerlinge ’n eie "Rembrandteske" skool wat ontwikkel het en die skilderkuns in die hele Europa beïnvloed het, met die kenmerkende lig-donker-kontraste as belangrikste handelsmerk. Binne die Nederlandse kunsakademies het sy styl tot diep in die 19de eeu die absolute norm gebly. Hals is ná sy dood feitlik vergeet, maar ná ’n entoesiastiese artikel van die Franse kunskritikus [[Théophile Thoré-Bürger]] uit 1857 het dit vinnig verander. Kort daarna het ’n hele groep [[Impressionisme|impressionisties]] georiënteerde kunstenaars hom as voorbeeld geneem, waardeur hy as ’n groot inspirasiebron vir die moderne kuns beskou word. Talle buitelandse kunstenaars het van daardie tyd af die [[Frans Hals Museum]] in Haarlem en die [[Rijksmuseum Amsterdam]] besoek, waar die werk van Hals en Rembrandt ruim verteenwoordig word. Benewens die los styl van Rembrandt en Hals het daar in die middel van die 17de eeu via die [[Leiden (hoofdbetekenis)|Leidse]] [[fijnschilder]]s ’n nuwe vorm van realisme ontwikkel wat gekenmerk is deur ’n groot mate van presisie en detail. Hierdie verfyning het in die werke van Johannes Vermeer ’n hoogtepunt bereik. Vermeer se werk is ’n skoolvoorbeeld van eenvoud en harmonie, weergegee in ’n gladde, akkurate styl en met klein kwaste geskilder. ’n Tipiese styleienskap is ook die delikate behandeling van lig. Nuwe verfsoorte op natuurlike grondslag het ’n besondere luminositeit moontlik gemaak. Vermeer se temas was minder plegtig en uitbundig as dié van Hals en Rembrandt, maar versterk ’n gevoel van stilte en innerlike verdieping. Vermeer se status het in sy tyd nie dié van Rembrandt en Hals geëwenaar nie. Vermeer was destyds min bekend; slegs ’n klein kring van kunsliefhebbers het sy werk geken.<ref>Roelof van Gelder, [https://www.nrc.nl/nieuws/2002/04/20/verbazing-over-de-schoonheid-van-de-natuur-7586454-a59192 ''Verbazing over de schoonheid van de natuur''], ''NRC Handelsblad'', 20 april 2002</ref> In 2017 is slegs 35 skilderye erken as werke van Vermeer.<ref>[https://www.rijksmuseum.nl/nl/rijksstudio/kunstenaars/johannes-vermeer ''Johannes Vermeer''], rijksmuseum.nl</ref> Vanaf die middel van die 19de eeu, weereens onder invloed van Thoré-Bürger, wat ’n eerste katalogisering van sy werk gemaak het, is Vermeer se werke egter voortdurend gereken as van die beste wat die Goue Eeu voortgebring het. Op die kunsmark het die waarde van sy werke dié van die duurste kategorie geëwenaar.<ref>Cf. ''125 jaar openbaar kunstbezit. Met steun van de Vereniging Rembrandt'', blz. 47-48.</ref> <gallery widths="175" heights="195"> Frans Hals - Luitspelende nar.jpg|Frans Hals: ''[[Luitspeler (Frans Hals)|Luitspeler]]'', moontlik 1624-1626, musikanttema, in die los styl wat soveel invloed op die impressioniste gehad het. Johannes Vermeer - Woman in Blue Reading a Letter - WGA24657.jpg|Johannes Vermeer: ''[[Brieflezende vrouw in het blauw]]'', omstreeks 1663, wat die verfyning en verstilling in Vermeer se werk illustreer. Rembrandt Christ in the Storm on the Lake of Galilee.jpg|Rembrandt: ''[[Christus in de storm op het meer van Galilea]]'', 1633 (vermiste werk). Die dramatiese effek word versterk deur die toepassing van clair-obscur. </gallery> == Notas == <references group="noot"/> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nederlandse skilderkuns| ]] [[Kategorie:Goue Eeu (Nederland)|Skilderkuns]] biujxmav7fx22pws737vm76h5zovqsa 2963960 2963877 2026-08-31T07:24:24Z Interlingvisto 213611 2963960 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Girl with a Pearl Earring.jpg|thumb|Johannes Vermeer: ''[[Meisie met die pêrel]]'', circa 1665-1667, Mauritshuis, een van die bekendste werke uit die Goue Eeu. Kenmerkend van hierdie werk is die studie van die karakter van ’n persoon.]] Die '''Nederlandse skilderkuns''' het '''in die Goue Eeu''', wat grotendeels met die [[17de eeu]] saamgeval het, tot groot bloei gekom. Die vraag na skilderye het geweldig toegeneem en kunstenaars moes maniere vind om hulle van mekaar te onderskei. Dit het gelei tot groot artistieke dinamiek en die ontwikkeling van ’n eie styl. Die dominante rigting het aangesluit by strominge met Italiaanse wortels, soos die [[Barok (stylperiode)|barok]] en caravaggisme, maar het geleidelik, onder die invloed van [[Calvinisme|calvinisme]], meer na ’n ingetoë realisme geneig. Hierdie skilderwyse sou uiteindelik as tipies "Hollands" bestempel word. Parallel daarmee was ook die klassisisme en die Maniërisme van invloed. Tematies het die bloei in die 17de-eeuse Nederlandse skilderkuns in feitlik alle genres tot uiting gekom. Historiese en Bybelse tonele, dikwels allegories uitgewerk, portrette (sowel individuele as groepsportrette), huislike tonele, interieurs, landskappe, stadsuitsigte, see-uitsigte en stillewes: feitlik elke onderwerp het sy eie bloeitydperk geken. Die belangrikste Nederlandse kunstenaars uit die [[Goue Eeu]] is [[Rembrandt van Rijn]], [[Johannes Vermeer]] en [[Frans Hals]],<ref>Cf. ''Hollandse skilders in die Goue Eeu'', bl. 9</ref> soms aangevul met name soos Jacob van Ruisdael en Jan Steen. Tot vandag toe word die skilderkuns uit hierdie tydperk beskou as een van die belangrikste handelsmerke en toeriste-aantreklikhede van Nederland. == Historiese konteks == [[Lêer:The Mill.jpg|thumb|Jacob van Ruisdael: ''[[Die meul by Wijk bij Duurstede]]'', circa 1670, met ’n weidse, kenmerkende Hollandse lug, dreigend, getrotseer deur ’n heroïese meul.]] Die Noord-Nederlandse geweste het in die tweede helfte van die sestiende eeu in opstand gekom teen die Spaanse oorheersing, wat uiteindelik sou lei tot die vorming van die [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]]. ’n Eerste belangrike gebeurtenis in hierdie vryheidstryd was die Beeldebestorming in 1566, toe [[Calvinisme|calviniste]] en [[Lutheranisme|lutherane]] in verskeie groot stede die beelde en altaarstukke in Katolieke kerke vernietig het. Die reaksie vanuit Spanje was genadeloos. {{nowrap|Koning [[Filips II van Spanje|Filips II]]}} het die hertog van Alva na die Nederlande gestuur om die [[Reformasie|reformatoriese]] opstand te onderdruk. Hierdie optrede het egter die teenoorgestelde uitwerking gehad en slegs tot ’n verskerping van die konflik gelei. Veral die provinsies Holland en [[Zeeland (provinsie)|Zeeland]], wat deur moerasse, water en riviere omring en gevolglik goed verdedigbaar en van voedselvoorrade voorsien was, is in oninneembare vestings omskep en kon nie herower word nie. Aan die ander kant was hierdie provinsies in die stryd teen Spanje eweneens nie in staat om die hele Nederlande te verenig nie. ’n Tweede deurslaggewende gebeurtenis in die onafhanklikheidstryd teen die Spanjaarde was die [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|val van Antwerpen]] in 1585, tot op daardie stadium die belangrikste handelsplek van die Lae Lande. Hierdie nederlaag het die verskuiwing van die maritieme welvaart van die suide na die provinsies Zeeland en Holland ingelui. Boonop het hierdie nederlaag teen die Spanjaarde gelei tot ’n migrasie van duisende, meestal ontwikkelde, burgers na die noorde, mede as gevolg van die onderdrukking van die [[reformasie]]. Die vlugtelinge het industriële en wetenskaplike kennis saamgebring, wat onder meer tot uiting gekom het in die latere bloei van die lakenindustrie in stede soos [[Haarlem (stad)|Haarlem]] en [[Leiden]], asook in die boekdrukkuns, seevaartkunde en [[kartografie]]. Daarbenewens het daar ’n verskuiwing op die gebied van die beeldende kunste plaasgevind. Volgens die kunshistorikus Jan Briels het omstreeks die eeuwisseling minstens byna honderd kunstenaars van Suid-Nederlandse herkoms na die provinsies Zeeland en Holland verhuis.<ref>Jan Briels, [https://www.dbnl.org/tekst/_nee003200501_01/_nee003200501_01_0099.php ''Die Suid-Nederlandse immigrasie en die dageraad van die Goue Eeu''], uit: ''Neerlandia/Nederlands van Nu''. Jaargang 109, 2005, dbnl.org</ref> Saam met hulle het nie net die aansien van die kuns verhuis nie, maar ook verskeie tegnieke en ’n aantal genres wat later as tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu beskou sou word. == Die kunswêreld in die Goue Eeu == === Kunsmark === [[Lêer:Bartholomeus van der Helst - Gerard Andriesz Bicker.jpg|thumb|upright|Bartholomeus van der Helst: ''Portret van Gerard Andriesz Bicker'', circa 1642, ’n jong burger. Die nuwe burgery en regente het ’n belangrike groep opdraggewers gevorm.]] Die sedert die einde van die 16de eeu in die Nederlande geformaliseerde afbakening tussen die [[Katolisisme|Katolieke]] suide en die gereformeerde noorde het in die noorde tot ’n verdere uitbanning van Katolieke devotionalia gelei, in die nasleep van die Beeldebestorming. Gevolglik was daar skielik geen artistieke bestaansmiddel meer op die gebied van kerklike versiering nie. Gelukkig vir die kunswêreld het die reformatoriese afkeer van afbeeldings egter geblyk beperk te wees tot kerkinterieurs. Waar die mure daar in ’n kort tyd kaal en witgekalk is, het diegene wat ’n mate van luuksheid kon bekostig, hulle huise in die 17de eeu met skilderkuns versier. Veel meer as in ander lande is die Hollandse skilderkuns deur die kunshandel en die daarmee verband houdende kunsversameling oorheers. Die versameling van kuns het vroeër veral in Italië plaasgevind, maar hoofsaaklik ter versiering van paleise of villa's. Die versameling van kuns bloot vir die plesier daarvan was ’n nuwe verskynsel wat in die Republiek ’n groot opbloei beleef het. In Amsterdam en omgewing was daar in die 17de eeu honderde versamelings, waaronder dié van Jan Six en Jan Reynst. Verskeie ander handelaars, wat ’n minder kapitaalkragtige segment van die mark bedien het en dikwels honderde skilderye in voorraad gehad het, was weer aan hierdie handel verbonde. Hulle het dikwels skilders in diens gehad. Hulle invloed op die skilderkuns was groot. Vir Rembrandt was die belangstelling van die kunshandelaar Hendrick van Uylenburgh ’n belangrike rede om in die 1630's van Leiden na Amsterdam te verhuis. Daar was geen artistiek bepalende sentrum nie, byvoorbeeld rondom ’n [[Absolute monargie|absolutistiese]] vorstehuis, soos in baie ander Europese lande. Die meeste skilders en hul afsetgebied was egter in die stede gevestig, hoofsaaklik dié van die provinsie Holland. Volgens John Michael Montias was daar in 1650 in die stede Haarlem, 's-Gravenhage, Leiden, Utrecht, Delft en Alkmaar 280 meesterskilders werksaam op ’n totaal van 192 000 inwoners, ’n gemiddeld van ongeveer een per 700 inwoners. In Amsterdam was daar in dieselfde jaar 175 meesterskilders aktief op 175 000 inwoners.<ref>Cf. ''Die skilderkuns van die Lae Lande'', deel 2, bl. 138</ref> Volgens Bert Biemans is daar gedurende die hele 17de eeu in die Republiek ongeveer een miljoen skilderye vervaardig.<ref>Bert Biemans, ''Een skatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007</ref>{{#tag:ref|Skattings wissel van ongeveer een tot tien miljoen, afhangende van watter definisies gebruik word. Montias (1990) het op ses en ’n half tot sewe miljoen vir die hele 17de eeu uitgekom en Van de Woude (1991) op tien miljoen vir die tydperk 1580-1800 in die hele Republiek en vir die tydperk 1600-1700 op ses miljoen vir slegs Holland. Daar is kritiek gelewer op hul berekeningsmetodes deur Kloos-Frölich (2005) en Biemans (2007). Volgens [[Rudi Ekkart]] (2007) is daar in die 17de eeu tussen 750 000 en 1 100 000 portrette geskilder. Bronne: Bert Biemans, ''Een schatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007; Marten Jan Bok (2008) ''Schilderien te coop. Nieuwe marketingtechnieken op de Nederlandse kunstmarkt van de Gouden Eeuw'', in: ''Thuis in de Gouden Eeuw. Kleine meesterwerken uit de SØR Rusche collectie'', bl. 9+29, en Ekkart, Rudi (2007) ''Portraits in the Golden Age'', in: ''Dutch Portraits'', bl. 17.|group=noot}} Die groot vraag na skilderye kan nie los gesien word van ’n sterk toegenomen welvaart in die Republiek nie, wat ’n groot opbloei beleef het ná die stigting van die [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] in 1602 en eers ietwat afgeneem het ná die Rampjaar (1672). Hierdie welvaart was boonop volgens Europese standaarde redelik wyd versprei. Ook ’n verandering in mode en smaak by die inrigting van ’n huis was bepalend. Daarbenewens het skilders hul tegnieke aangepas en meer sketsmatig, monochromer en dus vinniger begin skilder; hulle het ook kleiner skilderye gemaak, waardeur die kosprys gedaal het. ’n Skilder soos Hendrick Avercamp het vir sy ''Winterlandskap met skaatsers'' van omstreeks 1610 eers ’n gedetailleerde voortekening gemaak en dit vervolgens glaserend, met telkens ’n ander dun, deursigtige kleurlaag, uitgewerk. Elke laag olieverf moes eers volledig droog word voordat ’n volgende laag aangebring kon word. Omstreeks 1625 is die 'nat in nat' ingevoer, wat ingehou het dat die hele werk in een keer geskilder is. Die produksietyd is daardeur van enkele weke tot ’n paar dae verkort.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 26-27</ref> Veral stilleweskilders het egter steeds die glaceringstegniek gebruik. Kunstenaars in die Republiek het oor die algemeen nie in opdrag gewerk nie, afgesien van portrette, verskeie blommerangskikkings of ’n sporadiese openbare opdrag. Dat ’n skildery onderteken was, het in die eerste helfte van die sewentiende eeu nie beteken dat dit altyd deur die kunstenaar self geskilder is nie. Gewoonlik het die meesterskilder slegs die ontwerp vervaardig en die belangrikste dele geskilder. Dit het ook voorgekom dat hy dit slegs deeglik bygewerk het. Weens die hewige onderlinge mededinging het die belangrikheid van ’n volledig eiehandige skepping wel toegeneem, maar tot in die middel van die sewentiende eeu het dit geen wesenlike verandering meegebring in die manier waarop ’n skildery gemaak is nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 22</ref> === Maniere van verkoop === Deur die ontwikkeling van nuwe genres soos landskappe, seetonele en stillewes is ’n nuwe mark van belangstellendes aangeboor. Deur die verskillende maniere waarop kuns aan die man gebring is, is daar volop geleenthede geskep om ’n skildery aan te skaf. Wie genoeg geld gehad het om die "volle prys" te betaal, kon byvoorbeeld by kunswinkels teregkom, terwyl iemand wat min geld gehad het om te spandeer, ’n kans kon waag om deur middel van ’n lotery ’n skildery te bekom. Skilderye kon ook dikwels by die skilder se huis aangeskaf word. Kunstenaars het sodoende ’n soort entrepreneurs geword, wat dikwels ook in ’n bepaalde genre gespesialiseer het waarvan hulle gewoonlik nie meer afgewyk het nie. Hulle het in die eerste plek probeer om soveel as moontlik te verkoop. Om nie klante te verloor nie, het die skilders vertroude komposisies sowel as beproefde onderwerpe op die mark gebring, met ’n bepaalde tipe koper in gedagte.<ref>John Loughman (1999) ''De markt voor Nederlandse stillevens, 1600-1720'', in: ''Het Nederlandse Stilleven 1550-1720'', blz. 94</ref> Verder is veilings gehou en kon ’n mens op jaarmarkte en kermisse ’n skildery koop of een by skietkompetisies en dobbelary met dobbelstene (rijfelarijen) wen. Skilderye is ook op straat verkoop, in herberge, by boekhandelaars, en in Amsterdam was die opvallendste verkope op brûe en by sluise waar baie mense verbygekom het.{{#tag:ref|Tot en met die 17de eeu is skilderye hoofsaaklik in opdrag gemaak en was die mark vir skilderye beperk. Met die opkoms van veilings, deels tesame met die toenemende welvaart, het vraag en aanbod ná 1600 nader aan mekaar gekom, met ’n stimulerende uitwerking tot gevolg.|group=noot}} === Kunsbesit === Vanaf ongeveer 1625 kon al hoe meer mense ’n oorspronklike skildery bekostig, en sommige het selfs tientalle skilderye besit.<ref name="Boers">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 28</ref> Tog was in die provinsie Holland minder as tien persent van die bevolking ryk genoeg om ’n oorspronklike skildery te koop.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 33</ref> In ’n stad soos [[Dordrecht, Nederland|Dordrecht]], waar die ekonomiese vooruitgang minder was, kon hoofsaaklik slegs die rykste boonste laag van die bevolking ’n skildery bekostig. Feitlik alle skilderye is aangeskaf deur patriciërs, welgestelde handelaars, meester-ambagsmanne met ’n groot eie onderneming, kleiner handelaars, vooraanstaande amptenare en persone wat vrye beroepe soos notaris, predikant en advokaat beoefen het. Ook skoolmeesters kon dit bekostig, net soos winkeliers en selfstandige ambagsmanne.<ref name="Boers" /> ’n Geskoolde ambagsman het omstreeks 1650 genoeg geld gehad om ’n kopie te koop, en ’n middelklas-handelaar of beter opgeleide ambagsman kon ’n oorspronklike werk van ’n skilder van die tweede garnituur bekostig. Skilderye is destyds as ’n betaalmiddel beskou. Talle skilders het goedere daarmee gekoop. Sodoende kon ook klein handelaars ’n skildery bekom. Dit is byvoorbeeld bekend dat Jan Steen ’n skildery in ruil vir wyn verruil het.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 32</ref> Omstreeks 1650 was dit feitlik ondenkbaar dat iemand in die bogenoemde stedelike welvaartsklasse nie ’n skildery aan die muur gehad het nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 29</ref> In die tweede helfte van die sewentiende eeu het die vraag na skilderye verander. Werke van skilders wat nog geleef het, het al hoe minder gewild geword, terwyl dié van oorlede meesters al hoe gewilder geword het. Daarby het die mode met betrekking tot die inrichting van die interieur verander.<ref name="Marion">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 13</ref> Ekonomiese terugslae – vanaf 1672 – het die res gedoen. As gevolg hiervan het die verkoop van nuwe skilderye ernstig verswak en het die mark vir ’nuwe meesters’ opgedroog.<ref name="Marion" /> == Nuwe invloede == [[File:Gerrit van Honthorst - De koppelaarster.jpg|thumb|Gerard van Honthorst: ''De koppelaarster'', 1625, waarin die gebruik van clair-obscur deur die Utrechtse caravaggiste ten volle vertoon word.]] Toe die digter-diplomaat [[Constantijn Huygens]] in sy outobiografie van 1630 sy spyt uitgespreek het dat Rembrandt en Jan Lievens nie ’n studiereis na Italië wou onderneem nie, het hy die volgende verskoning vermeld: "Hulle sê dat hulle nie tyd het om te vermors op ’n pelgrimstog nie, omdat hulle daarmee rekening moet hou dat hulle in die fleur van hul lewe is. Daarbenewens beweer hulle dat, met die huidige versamelwoede van die vorste noord van die Alpe, die beste skilderye buite Italië te sien is en dat dit wat ’n mens daar hier en daar met moeite moet opspoor, hier in sale vol en na hartelus aan jou voorgeskoteld word."<ref name="ReferenceB">Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 142.</ref> Dat Rembrandt en Lievens nie na Italië afgereis het nie, beteken nie dat hulle nie deur die ontwikkelinge in die buitelandse skilderkuns beïnvloed is nie. Inteendeel. Veral die Italiaanse skilderkuns het reeds vanaf die begin van die 17de eeu ’n groot stimulus gebied. ’n Belangrike figuur hierin was Pieter Lastman, wat van 1602 tot 1607 in Italië gewerk het en daarna Rembrandt se leermeester geword het. Lastman het met betrekking tot [[Bybel|Bybelse]], mitologiese en geskiedenisskilderye ’n manier van skilder uit Italië saamgebring wat kenmerkend sou word van die latere Hollandse skilderkuns. Dit is gekenmerk deur betreklik klein, liggende voorstellings, dikwels van vergesogte temas (meestal nie die "moment suprême" nie), dikwels dramaties geënsceneer, met opgestapelde figure, met baie aandag aan "interessante" besonderhede en stofuitdrukking. Die horison is gewoonlik hoog gehou, waardeur onnatuurlike diepte-effekte vermy is. ’n Ander invloedslijn vanuit Italië het via die Utrechtse caravaggisten geloop, ’n groep skilders wat in die eerste dekades van die 17de eeu as deel van hul opleiding na Italië gereis het. Daar het hulle sterk onder die invloed gekom van die werke van Caravaggio en Orazio Gentileschi. Die belangrikste caravaggiste was Hendrick ter Brugghen, Dirck van Baburen, Jan van Bijlert en Gerard van Honthorst. Kenmerkend van hul werkwyse was die realistiese skilderstyl en die besondere behandeling van lig, met sterk lig-donker-kontraste (clair-obscur of chiaroscuro genoem). Hulle het ook ’n besondere belangstelling in sielkundige aspekte in hul werk bekendgestel. Tematies het hulle dikwels genretonele met opvallende figure gekies: dikwels was dit musikante, spelers of drinkers wat hulle halflyf, naby aan die toeskouer, uitgebeeld het. Hierdie onderwerpkeuse het onder andere Frans Hals en ook Nederland se bekendste vroulike skilder uit dié tyd, Judith Leyster, geïnspireer. Die Italiaanse invloede uit die begin van die 17de eeu sou uiteindelik bepalender vir die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu wees as dié van die skilderstyl wat deur die maniërisme geïnspireer is,<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 14.</ref> wat ná die val van Antwerpen deur die Vlaamse immigrante saamgebring is. Omstreeks 1600 was die maniëristiese skilderstyl, onder invloed van die uit Meulebeke afkomstige Karel van Mander, nog duidelik sigbaar in die werk van die Haarlemse kunstenaars Hendrick Goltzius en Cornelis van Haarlem. Maar gou is die gekunstelde houdings van menslike figure as verouderd en kunsmatig beskou. Die aanspraak van die maniëristen om "na die natuur" te skilder, is egter wyd oorgeneem, maar wel met ’n heel ander, sobere en uiteindelik as tipies Hollands beskoude invulling. == Styl en kenmerke == [[Beeld:Woman Reading a Letter by Gabriël Metsu.jpg|duimnael|regop|Gabriel Metsu: ''Brieflezende vrouw'', 1665-1667, voorbeeld van ’n skildery in ’n huislike konteks, ’n nuwe en algemene tema in die Goue Eeu.]] Kunsskole in Amsterdam, Haarlem, Utrecht en Leiden het vanaf die begin van die Goue Eeu tot belangrike sentrums vir die skilderkuns ontwikkel en het hul eie stylontwikkeling geken. Verskeie invloede het tot uiteenlopende stylopvattings gelei, met as gemeenskaplike kenmerk: die nadruklike strewe na ’n realistiese weergawe. In die woorde van die teoretikus Philips Angel II, opgeteken in sy ''Lof der Schilder-konst'' (1641), moes ’n mens geen ekstra inspanning ontsien "asmen de natuerlicke dingen daer mede nader by komt" nie. Die dominante styl van die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu word dikwels as barok aangedui. Die barok verwys na ’n stylperiode wat aan die einde van die 16de eeu in Italië ontstaan het en gekenmerk word deur ’n verwerping van idealisme in die kuns, gepaardgaande met ’n groter nadruk op vorm en die uitdrukking van heftige gevoelens. Dit is in breë trekke in die Noordelike Nederlande oorgeneem, met Rembrandt as die belangrikste eksponent. Die Hollandse barok van die 17de eeu verskil egter duidelik van die Italiaanse, veral deur die groter nadruk op die realistiese aspek. Hoewel kunstenaars uit die klassieke Italiaanse barok ook ’n realistiese weergawe voorgestaan het, net soos skilders van die Renaissance en maniërisme voor hulle, het die Hollandse interpretasie nader aan die alledaagse gekom, was dit meer ingetoë en minder uitbundig, deels onder invloed van die sobere gees van die [[Protestantisme]]. Opvallend is ook die aandag aan sielkundige aspekte en subtiele emosies, waardeur skilderwerke volgens die gevoel van die toeskouer nader aan die werklikheid gekom het. Die realisme van die 17de-eeuse skilderkuns kan egter relatief genoem word, veral omdat baie voorstellings ’n simboliese of allegoriese betekenis gehad het, met ’n duidelike moraal. Daarbenewens kan gewys word op tegnieke wat die dramatiese effek moes versterk, soos die buitengewoon sterk nadruk op lig-donker-kontraste en die bombastiese Hollandse lugte in landskappe, wat ontstaan het deur die verlaging van die horison. In die portretkuns het die drang om deur te dring tot die sielkundige en karakteristieke eienskappe van ’n persoon soms selfs daartoe gelei dat opdraggewers hulself onvoldoende herken het. In dié sin was die kopiëring van die werklikheid duidelik nie wat die kunstenaars voorgestaan het nie: elke skilder het onmiskenbaar ’n eie blik op die wêreld in sy werke gelê. Tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu is ook die spesialisering onder kunstenaars, in ’n mate wat nog nie voorheen in die kunsgeskiedenis voorgekom het nie. Gekoppel aan die handelsaspek het kunstenaars hulle dikwels op een of hoogstens twee genres toegelê (verskeie skilders het benewens hul spesialisasie ook portrette in opdrag geskilder) en selde daarvan afgewyk. Skilder was veral ’n saak van verkoop, ’n manier om ’n bestaan te maak. Dit het egter nie verhinder dat die artistieke gehalte van die topskilders in die 17de eeu buitengewone hoogtes bereik het nie. Die markwerking het ’n duidelike kwaliteitsimpuls meegebring. Wanneer ’n kunstenaar nie meer aan die hoë standaard voldoen het nie, het hy buite die boot geval. == Rembrandt van Rijn, Frans Hals, Johannes Vermeer == [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn - Portret van een paar als oudtestamentische figuren, genaamd 'Het Joodse bruidje' - Google Art Project.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Het Joodse Bruidje]]'', 1665-1669, geskilder in dik aangebrachte verf in reliëf, dikwels met die paletmes aangebring, waardeur driedimensionaliteit gesuggereer word.]] Gesien die groot aantal kunstenaars, die talle skilderye wat verlore gegaan het en die vele genres, lyk dit onmoontlik – of in elk geval sterk subjektief – om ’n kwalitatiewe rangorde onder die onderskeie kunstenaars te bepaal. Tog word [[Rembrandt van Rijn]], [[Frans Hals]] en [[Johannes Vermeer]] as die "groot drie" beskou. Die bewondering vir Rembrandt en Hals het sy oorsprong in hul onmiskenbare tegniese begaafdheid, waarmee hulle ’n opvallende ongepoleerde karakter aan hul werk gegee het. Albei skilders het heeltemal nuwe maniere van verf aanbring gebruik, en gereeld hul vingers en [[schildersmes]] gebruik. Hulle het die vermoë gehad om met kort verfstrepe (Hals), onderskeidelik verfklonte en -veë (Rembrandt), ’n doek werklik tot lewe te bring.<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 207</ref> Hul groot invloed was reeds in hul eie tyd merkbaar, met veral rondom Rembrandt en sy leerlinge ’n eie "Rembrandteske" skool wat ontwikkel het en die skilderkuns in die hele Europa beïnvloed het, met die kenmerkende lig-donker-kontraste as belangrikste handelsmerk. Binne die Nederlandse kunsakademies het sy styl tot diep in die 19de eeu die absolute norm gebly. Hals is ná sy dood feitlik vergeet, maar ná ’n entoesiastiese artikel van die Franse kunskritikus [[Théophile Thoré-Bürger]] uit 1857 het dit vinnig verander. Kort daarna het ’n hele groep [[Impressionisme|impressionisties]] georiënteerde kunstenaars hom as voorbeeld geneem, waardeur hy as ’n groot inspirasiebron vir die moderne kuns beskou word. Talle buitelandse kunstenaars het van daardie tyd af die [[Frans Hals Museum]] in Haarlem en die [[Rijksmuseum Amsterdam]] besoek, waar die werk van Hals en Rembrandt ruim verteenwoordig word. Benewens die los styl van Rembrandt en Hals het daar in die middel van die 17de eeu via die [[Leiden (hoofdbetekenis)|Leidse]] [[fijnschilder]]s ’n nuwe vorm van realisme ontwikkel wat gekenmerk is deur ’n groot mate van presisie en detail. Hierdie verfyning het in die werke van Johannes Vermeer ’n hoogtepunt bereik. Vermeer se werk is ’n skoolvoorbeeld van eenvoud en harmonie, weergegee in ’n gladde, akkurate styl en met klein kwaste geskilder. ’n Tipiese styleienskap is ook die delikate behandeling van lig. Nuwe verfsoorte op natuurlike grondslag het ’n besondere luminositeit moontlik gemaak. Vermeer se temas was minder plegtig en uitbundig as dié van Hals en Rembrandt, maar versterk ’n gevoel van stilte en innerlike verdieping. Vermeer se status het in sy tyd nie dié van Rembrandt en Hals geëwenaar nie. Vermeer was destyds min bekend; slegs ’n klein kring van kunsliefhebbers het sy werk geken.<ref>Roelof van Gelder, [https://www.nrc.nl/nieuws/2002/04/20/verbazing-over-de-schoonheid-van-de-natuur-7586454-a59192 ''Verbazing over de schoonheid van de natuur''], ''NRC Handelsblad'', 20 april 2002</ref> In 2017 is slegs 35 skilderye erken as werke van Vermeer.<ref>[https://www.rijksmuseum.nl/nl/rijksstudio/kunstenaars/johannes-vermeer ''Johannes Vermeer''], rijksmuseum.nl</ref> Vanaf die middel van die 19de eeu, weereens onder invloed van Thoré-Bürger, wat ’n eerste katalogisering van sy werk gemaak het, is Vermeer se werke egter voortdurend gereken as van die beste wat die Goue Eeu voortgebring het. Op die kunsmark het die waarde van sy werke dié van die duurste kategorie geëwenaar.<ref>Cf. ''125 jaar openbaar kunstbezit. Met steun van de Vereniging Rembrandt'', blz. 47-48.</ref> <gallery widths="175" heights="195"> Frans Hals - Luitspelende nar.jpg|Frans Hals: ''[[Luitspeler (Frans Hals)|Luitspeler]]'', moontlik 1624-1626, musikanttema, in die los styl wat soveel invloed op die impressioniste gehad het. Johannes Vermeer - Woman in Blue Reading a Letter - WGA24657.jpg|Johannes Vermeer: ''[[Brieflezende vrouw in het blauw]]'', omstreeks 1663, wat die verfyning en verstilling in Vermeer se werk illustreer. Rembrandt Christ in the Storm on the Lake of Galilee.jpg|Rembrandt: ''[[Christus in de storm op het meer van Galilea]]'', 1633 (vermiste werk). Die dramatiese effek word versterk deur die toepassing van clair-obscur. </gallery> == Genres == === Historiese tonele === [[Lêer:Rembrandt - Bathsheba at Her Bath - WGA19090.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Batseba met die brief van koning Dawid]]'', 1654, uitbeelding van die beslissende oomblik wanneer Batseba haar morele afweging maak.]] Onder historiese werke word verstaan: voorstellings van voorbeeldige tonele uit die Bybel, die mitologie, die literatuur of die geskiedenis. Die genre is in die sewentiende eeu as die hoogste vorm van skilderkuns beskou.<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 83.</ref> Die veelsydigheid van die genre het ’n beroep gedoen op ’n groot repertorium van vaardighede wat bemeester moes word, onder meer uit die landskapskilderkuns, die interieurskilderkuns, soms ook uit die skilder van [[stillewe]]s en uiteraard uit die figuurskilderkuns. Daarby was groot komposisionele vaardigheid nodig, onder andere wat die [[Lynperspektief|hantering van perspektief]] betref. Daarbenewens moes ’n morele boodskap dikwels nog in die werk verweef word. Rondom 1600 het die Haarlemse maniëriste reeds baie Bybelse en mitologiese temas geskilder. Die Utrechtse caravaggiste (Van Honthorst, Ter Brugghen, Van Baburen) het hierop in die eerste helfte van die 17de eeu voortgebou en, geïnspireer deur die Italiaanse skilderkuns, historiese werke met genreagtige tonele gemaak wat gelyk het asof hulle uit die alledaagse lewe gegrepe is. ’n Deurslaggewende impuls tot vernuwing het met die werk van Rembrandt gekom, wat as die belangrikste historieskilder van die Goue Eeu beskou kan word. Sy "Rembrandteske" skilderstyl, voortbouend op die werk van sy leermeester Lastman en die Utrechtse caravaggiste, sou die historieskilderkuns van sy tyd oorheers. Rembrandt het ongeveer twintig leerlinge en talle navolgers gehad, onder wie [[Govert Flinck]], [[Willem de Poorter]], [[Arent de Gelder]], [[Barent Fabritius]], [[Salomon Koninck]] en [[Willem Drost]], wat gehelp het om sy werkswyse te versprei. Kenmerkend is die gebruik van clair-obscur en teenlig-effekte, waarmee die intensiteit van die sentrale tema verder beklemtoon is. Daar kan ook gewys word op die los, growwe kwashantering. Dikwels voltooi ’n groot menigte figure en gedetailleerd uitgebeelde simboliese voorwerpe die skildery. Die kleurpalet was gewoonlik sober en beperk, meestal in oorheersende bruintone, soms met opvallende aksente. Daar is gestreef na ’n suggestie van beweeglikheid, hoewel die Hollandse historiese skilderkuns later wel verwyt is dat dit bloot poserende (en dus stilstaande) figure uitgebeeld het. Wat temas betref, het Rembrandt en sy volgelinge hulle veral in Bybelse tonele gespesialiseer, waarbij hulle dikwels vergesogte onderwerpe gekies het, gewoonlik sterk anekdoties uitgebeeld, met baie aandag aan ’n sielkundig bepalende oomblik. Waar die buitelandse historieskilderkuns (dikwels in opdrag van adellike of kerklike opdraggewers geskilder) veral op gesag en dramatiese effek gemik was, het die Hollandse skilders hulle dus hoofsaaklik daarop toegelê om die kyker te ontroer of ’n oomblik van intense intimiteit weer te gee. Historiese stukke is dikwels ook van ’n relatief klein formaat, geskik vir gewone woonhuise, gewoonlik liggend, sodat baie figure op die voorgrond geplaas kon word. Anders as in die landskapskilderkuns is die horison dikwels hoog gehou, waardeur die kyker die indruk kry dat hy die figure van onder af beskou. Vanaf die 1630's het daar naas die Rembrandteske historieskilderkuns nog ’n ander, strenger [[Klassisisme (hoofbetekenis)|klassisistiese]] variant van die historieskilderkuns tot bloei gekom, voortbouend op die werk van die maniëriste, wat as die [[Hollandse klassisisme]] aangedui word. Die stroming word gekenmerk deur ’n [[Klassieke Oudheid|klassieke]], dikwels [[Mite|mitologiese]] keuse van temas, ’n gladde oppervlakbehandeling en vir daardie tyd helder kleure, sonder ’n duidelike clair-obscur. Wat komposisie betref, is hierdie stroming gekenmerk deur ’n strewe na harmonie, gebaseer op die [[Renaissance (hoofbetekenis)|renaissancekuns]], maar ook geïnspireer deur [[Suidelike Nederlande|Suid-Nederlandse]] voorbeelde soos [[Peter Paul Rubens]] en [[Jacob Jordaens]]. Historiese en mitologiese temas is dikwels gekies, maar figure en portrette was ook gewild. Die afmetings was weer groter, deels omdat die werke dikwels vir groter sale bedoel was, soos die Oranjezaal van [[Paleis Huis ten Bosch]]. Belangrike verteenwoordigers is [[Jacob van Campen]], [[Pieter Post (argitek)|Pieter Post]], [[Caesar van Everdingen]], [[Salomon de Bray]], [[Pieter de Grebber]] en [[Jan Gerritsz. van Bronckhorst|Jan van Bronckhorst]]. <gallery widths="205" heights="165"> Lêer:Rembrandt - Belshazzar's Feast - WGA19123.jpg|Rembrandt: ''[[Die feesmaal van Belsasar]]'', vermoedelik omstreeks 1636–1638.<ref>[https://web.archive.org/web/20171109070945/http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/rembrandt-belshazzars-feast ''Belsasar se feesmaal''], nationalgallery.org.uk</ref> Daar is duidelik gestreef na die weergawe van die bepalende oomblik. Lêer:Govert Flinck - Isaac Blessing Jacob - WGA07930.jpg|Govert Flinck: ''[[Isak seën Jakob (Flinck)|Isak seën Jakob]]'', omstreeks 1638. Die emosie en gesigsuitdrukking van die modelle staan sentraal. Lêer:Caesar van Everdingen - Bacchus with Nymphs and Cupid - WGA07568.jpg|Caesar van Everdingen: ''[[Bacchus en Ariadne (Van Everdingen)|Bacchus en Ariadne]]'', omstreeks 1660, voorbeeld van die Hollandse klassisisme as teenhanger van die Rembrandteske styl. </gallery> === Portrette === [[Bestand:Cavalier soldier Hals-1624x.jpg|thumb|upright|Frans Hals: ''[[Die laggende kavallerier]]'', 1624, waarin ’n trotse burger uitgebeeld word as lid van ’n nuwe sosiale hoërklas, en terselfdertyd ’n nuwe groep opdraggewers.]] Vir portrette het daar vanaf die begin van die 17de eeu in die Republiek ’n lewendige mark ontstaan. Dit het saamgehang met die opkoms van die burgerlike stand en die [[patrisiaat]], maar ook onder minder vermoënde mense het dit al hoe gebruikliker geword om ’n portret te laat maak. Portrette is as ’n statussimbool beskou en as iets waarmee ’n mens die dood kon oorleef.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 154.</ref> Dikwels het ’n portret nog geslagte lank binne die familie gebly. Gewoonlik is hulle in opdrag gemaak, gereeld ook by besondere gebeurtenisse soos ’n huwelik. Die kompetisie tussen kunstenaars, wat ontstaan het met die verkryging van opdragte, het die tegniese gehalte tot ’n internasionaal toonaangewende vlak opgestoot. Die Nederlandse portretskilderkuns in die 17de eeu het duidelik verskil van die barokke, ietwat pronkerige, aristokratiese styl wat elders in Europa waargeneem word. Die Hollandse portrette is soberder, onder invloed van die Calvinistiese gees, maar ook omdat dit meer dikwels "gewone", vir almal herkenbare mense was wat op die doek vasgelê is. Die agtergrond is eenvoudig gehou, dikwels in ’n huislike konteks, sonder veel versiering, en feitlik nooit teen die agtergrond van ’n landskap nie, soos wat dit in Italiaanse portrette algemeen was. Daar is relatief min portrette ten voete uit geskilder.{{#tag:ref|Een van die uitsonderings is Rembrandt se portrette van [[Marten Soolmans en Oopjen Coppit]], wat die huweliksmaats ten voete uit afbeeld, asook [[Thomas de Keyser]] se ''Portret van ’n man'' en ''Portret van ’n vrou''.|group=noot}} Meestal was dit bors- of kniestukke, waarin die geportretteerdes meestal sittend afgebeeld is en met ’n aktiwiteit besig is. Die portret moes veral ontspanne en natuurlik lyk, nie geposeer nie. Deur nadruklik aandag te gee aan lig- en skaduwerking is ekstra lewendigheid geskep. Eers later in die 17de eeu het portrette met skilders soos [[Caesar van Everdingen]] en [[Adriaen van der Werff]] weer ietwat meer [[Klassisisme (hoofbetekenis)|klassisisties]] en formeel geword. Rembrandt en Frans Hals word as die belangrikste portretskilders van die 17de eeu beskou.<ref>https://www.dbnl.org/tekst/mart039holl01_01/mart039holl01_01_0002.php</ref><ref>https://isgeschiedenis.nl/nieuws/nederlandse-schilderkunst-uit-de-gouden-eeuw-de-hollandse-meesters</ref> Hulle word beskou as voorbeeldig vir die vernuwinge wat die portretkuns in die Goue Eeu gekenmerk het. Veral Hals se werke word gekenmerk deur groot lewendigheid. Hy het ’n los, soms byna growwe skilderstyl geskep, waarin hy na ongedwonge poseersituasies gesoek het, met besondere aandag aan die gesigsuitdrukking. Rembrandt het aan die weergawe van gesigsuitdrukkings nog ’n ekstra dimensie gegee deur ’n sielkundige komponent by te voeg, waarmee hy op uitgesproke wyse probeer het om die karakter van die geportretteerde vas te vang. [[Michiel van Mierevelt]] was die produktiefste portretskilder. So het hy alleen al ’n portret van Maurits, graaf van Oranje, die latere [[Maurits van Oranje]], honderde kere gekopieer, in verskillende prysklasse. Hy het ook aansoek gedoen om ’n oktrooi vir ’n gravure wat volgens die oorspronklike skildery gemaak is. Wie ’n onwettige eksemplaar op die mark gebring het, moes hom honderd gulde betaal.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 30</ref> In sy ateljee het hy borsstukke sonder ’n kop laat skilder. Wanneer ’n klant opgedaag het, hoef hy slegs die kop nog in te skilder. Sy werkswinkel word om dié rede soms die portretfabriek genoem. Ander vooraanstaande portretskilders was [[Jan van Ravesteyn]], [[Thomas de Keyser]], [[Bartholomeus van der Helst]], [[Pieter Codde]], [[Johannes Cornelisz. Verspronck|Johannes Verspronck]], [[Ferdinand Bol]], [[Pieter van Anraedt]], [[Jacob Adriaensz. Backer|Jacob Backer]], [[Godfried Schalcken]], [[Carel Fabritius]] en Jan Lievens, wat saam met Rembrandt by Pieter Lastman in die leer was. <gallery widths="175" heights="195"> Bestand:Rembrandt Harmensz. van Rijn 097.jpg|Rembrandt: ''[[Portret van Jan Six]]'', predikant, 1654. Uit die portret spreek voornaamheid en ’n Calvinistiese soberheid. Bestand:Johannes Cornelisz. Verspronck - Portret van een meisje in het blauw - Google Art Project.jpg|Johannes Verspronck: ''[[Portret van ’n meisie in die blou]]'', 1641. Vooraanstaande burgers het ook hul familielede laat portretteer. Bestand:Gerard Dou - Portret van een lezende oude vrouw.jpg|Gerrit Dou: ''[[Lesende ou vrou]]'', ongeveer 1631 – ongeveer 1632, voorbeeld van ’n skildery wat nie in opdrag gemaak is nie. Bestand:Meisje met brede hoed door Caesar van Everdingen.jpg|Caesar van Everdingen: ''[[Meisie met ’n breë hoed]]'', ongeveer 1645 – ongeveer 1650, ’n portret in ’n verfynde, meer klassisistiese styl. </gallery> ==== Tronies ==== ’n Besondere vorm van portrette vorm die sogenaamde karakterkoppe, ook wel [[Tronie (skilderkuns)|tronies]] genoem. Die term ''tronie'' beteken gesig. Die term het in die 17de eeu nog nie die negatiewe konnotasie gehad wat dit deesdae dikwels het nie. Tronies beeld die kop van ’n model in borslengte uit, dikwels – maar nie noodwendig nie – met ’n grimas, altyd teen ’n neutrale agtergrond. Dit was gewoonlik oefeninge in die uitbeelding van ouderdom, karakter, kleredrag of stemming. Die herkenbaarheid van die model is ondergeskik aan die uitbeelding van die uiterlike. Dit het nie om die ooreenkoms met bestaande persone gegaan nie, maar om die uitbeelding van ’n tipe. Die mate van ekspressiwiteit kon verskil. Vermeer het ’n aantal beroemd geworde serene tronies gemaak, waarin hy veral gesoek het na die korrekte weergawe van ’n spesifieke gesigsuitdrukking of emosie, sonder dat daar ’n grimas aan te pas gekom het. Rembrandt het die skep van tronies tot ’n suksesformule gemaak.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 58</ref> Die Utrechtse caravaggiste Hendrick ter Brugghen en Dirck van Baburen het baie kleurvolle figure geskilder, soos harlekyns, musikante, dames van losse sedes en uitbundige drinkers, wat ook baie kenmerke van tronies gehad het. Tronies kan die groot uitdrukkingskrag en artistieke vaardigheid van die kunstenaar toon. Hoewel hulle aanvanklik as oefeninge bedoel was en gewoonlik nie in opdrag vervaardig is nie, het hulle gou baie gewild op die kunsmark geword en is hulle in groot getalle as selfstandige kunswerke verkoop. <gallery widths="170" heights="195"> Bestand:Hendrik ter Brugghen - Het duet.jpg|Hendrick ter Brugghen: ''[[Die duet]]'', 1628, twee musikale kleurvolle figure met tipiese, karaktervolle blikke. Bestand:Frans Hals 021.jpg|Frans Hals: ''[[Malle Babbe (skildery)|Malle Babbe]]'', 1633–1635, waarin gepoog word om ’n tipe neer te sit, met ’n uitgesproke gesigsuitdrukking en grimas. Bestand:Vermeer-Portrait of a Young Woman.jpg|Johannes Vermeer: ''[[Kop van ’n meisie]]'', ongeveer 1665–1667. Voorbeeld van ’n serene tronie, gerig op die uitbeelding van ’n "klein" emosie. </gallery> ==== Selfportrette ==== Selfportrette is gereeld as tronies geskilder, eweneens dikwels as studies. In die 17de eeu het selfportrette egter ook algemeen geword as selfstandige kunswerke, waarin die kunstenaar wou toon wie hy was. Dikwels het die skilder homself in sy werkomgewing geplaas, omring deur attribute wat iets oor homself en oor dit wat vir hom belangrik was, vertel. Daarbij het hy uitdruklik probeer om ook ’n weergawe van sy karakter en statuur te gee. Veral Rembrandt het ’n [[Selfportrette van Rembrandt|groot reeks selfportrette]] geskilder wat ’n aparte kategorie in die Hollandse portretkuns van die Goue Eeu geword het, sonder dat dit heeltemal duidelik is wat sy besondere belangstelling in sy eie gelaat bepaal het.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 165.</ref> Selfportrette is oor die algemeen nie vir verkoop geskilder nie, maar vir studiedoeleindes of vir eie plesier. [[David Bailly]] het aan die einde van sy lewe ’n persoonlike [[Vanitas-stillewe met selfportret van die skilder|selfportret met ’n vanitas-stillewe]] gekombineer, waarmee hy gelyk het asof hy tyd en die dood wou trotseer. <gallery widths="205" heights="195"> Bestand:Self-portrait by Judith Leyster.jpg|Judith Leyster: ''[[Selfportret (Leyster)|Selfportret]]'', ongeveer 1630. Leyster was een van slegs twee vroue wat gedurende die hele sewentiende eeu tot die [[Sint-Lucasgilde]] van Haarlem toegelaat is. Bestand:Rembrandt Self-portrait (Kenwood).jpg|Rembrandt: ''[[Selfportret met twee sirkels]]'', 1665–1669, ’n laat werk uit ’n lang reeks selfportrette, pasteus en los geskilder, met baie kontraste. Bestand:David Bailly Vanitas1651.jpg|David Bailly: [[Vanitas-stillewe met selfportret van die skilder]], ongeveer 1651, met baie voorwerpe wat iets oor sy lewe vertel. </gallery> ==== Groepsportrette ==== [[Bestand:Rembrandt van Rijn-De Nachtwacht-1642.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Die Nagwag|Nagwag]]'', 1642, ikoniese groepsportret uit die Goue Eeu, vir sy tyd buitengewoon lewendig, in ’n sterk clair-obscur.]] ’n Nuwe verskynsel was die groepsportrette. Aanvanklik was hierdie nog baie formeel en streng van opbou: netjies poserendes geselskappe rondom ’n tafel, met elkeen se blik reguit op die toeskouer gerig. Kleredrag en tekstuur, asook meubels en ander voorwerpe, is uiters noukeurig afgebeeld. Hulle moes die sosiale posisie van die geportretteerdes beklemtoon. Later het groepstonele lewendiger geword en het hierdie kunsvorm ’n unieke hoogtepunt bereik, met Rembrandt se skutterstuk ''[[Die Nagwag|Nagwag]]'' as ikoniese voorbeeld. Benewens families, wat hulle graag in hul luukse huise laat uitbeeld het, dikwels by besondere gebeurtenisse soos ’n huwelik, het veral lede van allerlei nuwe vorme van sosiale organisasies hulle as ’n groep laat portretteer. Daarby kan gedink word aan regente en besture van [[gilde (beroepsgroep)|gildes]], [[hospitaal|hospitale]], [[weeshuis|weeshuise]] ensovoorts. Dit was gebruiklik om die bestuursruimtes van hierdie organisasies met hierdie soort portrette te versier, dikwels van verskeie besture ná mekaar. Die opdraggewers het as magtige, vreugdevolle, deftige (gewoonlik) wêreldse mans geposeer. Elke persoon moes volle aandag kry, want elkeen het die skilder afsonderlik vir sy uitbeelding betaal. ’n Ekstra betaling het gelei tot ’n plek op die voorgrond en omgekeerd. Lede van wetenskaplike genootskappe het dikwels gesit en poseer tussen hul instrumente en studievoorwerpe. In ’n skildery soos ''[[Die anatomiese les van dr. Nicolaes Tulp]]'' (1632) groepeer ’n aantal dokters rondom ’n lyk, terwyl een van hulle ’n lesing gee. Bestuursrade soos in ''[[Die Staalmeesters]]'' (1662) het hulle graag rondom ’n tafel, met ernstige uitdrukkings, laat uitbeeld. Die sobere donker kleredrag – gebruiklik in Protestantse kringe, hoewel ook Katolieke aan die bestuur behoort het – het enersyds hul strengheid en nederigheid beklemtoon, maar het deur sorgvuldig gepenseelde verfyning en snit tog duidelik gemaak dat hulle nie tot die geringstes behoort het nie. Die bekendste 17de-eeuse groepsportret is die skutterstuk. ’n [[Skuttery (histories)|Skuttery]] was ’n soort paramilitêre organisasie, met lede uit die gevestigde burgerstand, wat formeel ten doel gehad het om die stad teen vyande te verdedig, maar in die praktyk hoofsaaklik seremoniële doelwitte gehad het. Hul geboue het dikwels tot die mooiste in die stad behoort, met groot feesale waarin die skutterstukke gehang is. So het Rembrandt se ''Nagwag'' ook gedien as versiering van die feesaal van die [[Kloveniersdoelen (Amsterdam)|Kloveniersdoelen]], die tuisgebou van die kompanie van [[Frans Banninck Cocq]]. Skutterstukke is veral in Amsterdam en Haarlem gemaak. Die verkryging van so ’n opdrag is as eerbaar beskou. Gewoonlik was dit voorbehou aan die mees gerenommeerde kunstenaars, onder wie ’n strawwe mededinging geheers het. In Amsterdam was onder andere Govert Flinck en [[Bartholomeus van der Helst]] aktief. In Haarlem was Frans Hals toonaangewend. Rembrandt het volgens moderne kunshistorici met die ''Nagwag'' die beste skutterstuk ooit geskilder, maar hy sou nie weer een vervaardig nie. In Amsterdam sou die meeste skutterstukke uiteindelik in die besit van die munisipaliteit kom. <gallery widths="340" heights="165"> Bestand:Frans Hals, De magere compagnie.jpg|Frans Hals en Pieter Codde: ''[[Die maer kompanie]]''. Hals het in 1633 daaraan begin werk. Ná onenigheid met die opdraggewers sou [[Pieter Codde]] dit in 1637 voltooi. Bestand:Rembrandt - De Staalmeesters- het college van staalmeesters (waardijns) van het Amsterdamse lakenbereidersgilde - Google Art Project.jpg|Rembrandt: ''[[Die Staalmeesters]]'', 1662, ’n ernstig kykende geselskap in sobere swart kleredrag, maar met opvallende beweeglikheid uitgebeeld. </gallery> === Landskappe === [[Bestand:Hendrick Avercamp - Winterlandschap met ijsvermaak.jpg|thumb|Hendrick Avercamp: ''[[Winterlandskap met ysvermaak]]'', 1608, waarin die invloed van die Suid-Nederlandse skilderkuns nog duidelik sigbaar is.]] Aan die begin van die 17de eeu was die landskapskilderkuns nog sterk onder die invloed van 16de-eeuse voorbeelde uit die [[Suidelike Nederlande]], soos [[Joachim Patinir]] en veral ook [[Pieter Bruegel die Oue]]. Die Vlaamse tradisie kon egter nie juis realisties genoem word nie. Doeke is in die ateljee geskilder, hoofsaaklik op grond van geheue en verbeelding. Noord-Nederlandse navolgers soos Hendrick Avercamp en [[Esaias van de Velde]] het hierin as eerstes verandering gebring. Hulle het geskilder op grond van wat hulle waargeneem het, dikwels aan die hand van sketse wat ter plaatse, in die buitelug, gemaak is. Vanaf die jare 1620 het daar sodoende ’n tipies Hollandse landskapskilderkuns ontstaan, in wese realisties, met ’n kenmerkende aandag aan [[atmosferiese perspektief]] en ligweergawe. Terselfdertyd het die komposisies strakker en soberder geword, gebaseer op duidelike horisontale en diagonale lyne. Die horison is doelbewus laag gehou, waardeur daar volop ruimte vir die kenmerkende uitgestrekte Hollandse wolkelugte ontstaan het. Belangrike verteenwoordigers van hierdie rigting is [[Jan van Goyen]], [[Aert van der Neer]], [[Salomon van Ruysdael]] en [[Pieter de Molijn]]. Rondom die middel van die Goue Eeu het die Hollandse landskapskilderkuns wat stylontwikkeling betref nog ’n stap verder gegaan. Die atmosferiese aandag het gebly, maar ’n steeds groter klem het op die ekspressiwiteit van die komposisie geval. Dit het veral tot uitdrukking gekom in die sterk lig- en donkerkontraste. Veral die wolkelugte het steeds indrukwekkender geword. Die strewe was veral om die grootsheid van die natuur ("God se skepping") te beklemtoon, wat dikwels geaksentueer is deur die toevoeging van afsonderlike elemente, soos ’n heroïese boom, ’n meul of ’n toring. Hierdie is dikwels vanuit ’n lae gesigspunt geskilder om die dramatiese effek te vergroot. Die belangrikste verteenwoordigers van hierdie ontwikkeling was [[Jacob van Ruisdael]], wat algemeen beskou word as dé meester van die Hollandse landskap, en sy leerling [[Meindert Hobbema]], wie se werk baie gewild in Engeland sou word. Ook [[Jan van Kessel (1641-1680)|Jan van Kessel]], [[Jan Wijnants (skilder)|Jan Wijnants]] en [[Philips Koninck]] hoort in hierdie ry. Landskappe het in verskillende soorte voorgekom. Baie tipies Hollands was die rivierlandskappe, met breë uiterwaardes en weiende koeie, bote op die water, dikwels met die silhoeët van ’n stad op die agtergrond. Duinformaties en winterlandskappe was gewild, asook die tipies Hollandse weivelde met vee, dikwels bulle en koeie, met [[Paulus Potter]] as belangrikste verteenwoordiger. [[Adriaen van de Velde]], [[Simon van der Does]], [[Aelbert Cuyp]] en [[Dirck van Bergen]] het dikwels koeie en ander diere in hul landskappe geskilder. [[Philips Wouwerman]] het naam gemaak as perdeskilder. Dierskilderkuns het in die 17de eeu trouens ’n ambag op sigself geword. Dikwels het dierskilders ook landskappe van ander skilders van diere en figure voorsien. Opvallend is die realistiese benadering op grond van ’n grondige anatomiese kennis. <gallery widths="215" heights="165"> Bestand:Meindert Hobbema - The Alley at Middelharnis - WGA11427.jpg|Meindert Hobbema: ''[[Die laantjie van Middelharnis]]'', 1689. Die bome en die laantjie, met ’n sentrale verdwynpunt, skep ekstra diepte. Bestand:Salomon van Ruisdael Deventer.jpg|Salomon van Ruysdael: ''[[Uitsig op Deventer vanuit die noordweste]]'', 1657, waarin die skilder doelbewus na ’n verstilde atmosfeer soek. Bestand:Paulus Potter - Young Bull.JPG|Paulus Potter: ''[[Die bul]]'', 1647, voorbeeld van ’n landskap met vee, wat vooruitloop op die 19de-eeuse skilderkuns, toe die tema algemeen geword het. </gallery> ==== Buitelandse inspirasie ==== [[Bestand:Gezicht op Olinda, Brazilië Rijksmuseum SK-A-742.jpeg|thumb|[[Frans Post]]: Uitsig op Olinda, [[Nederlands-Brasilië]]; geskilder in 1662, ’n aantal jare nadat die kolonie verlore gegaan het.]] Jacob van Ruisdael het hom vir sy werke ook graag deur die Duitse landskap laat inspireer. Hy het na [[Bad Bentheim]] gereis en sy indrukke tot uitdrukking gebring in ’n reeks skilderye van die [[Kasteel Bentheim|plaaslike kasteel]], geleë in ’n bergagtige omgewing. Meer nog as Duitsland het die Italiaanse landskap ’n bron van inspirasie geword. Hele hordes kunsskilders het langdurige studiereise na die Mediterreense land onderneem, aangetrek deur die idilliese omgewing. Hulle sou uiteindelik bekend staan onder die naam "[[Italianisante]]" en het hulle gedeeltelik verenig in die [[Bentvueghels]], ’n broederskap in [[Rome (stad)|Rome]]. Belangrike verteenwoordigers van die Italiëgangers was [[Jan Both]], wat in Rome saam met [[Claude Lorrain]] gewerk het, [[Bartholomeus Breenbergh]], [[Cornelis van Poelenburch]], [[Wouter Crabeth II]], en later [[Nicolaes Berchem]], [[Herman van Swanevelt]], [[Adam Pijnacker]], [[Adriaen van der Kabel]], [[Jan Asselijn]], [[Abraham Bloemaert]], [[Jan Baptist Weenix]] en [[Karel Dujardin]]. Terug in Holland (as hulle hoegenaamd teruggekeer het) het hulle dikwels sterk geromantiseerde landskappe geskilder, gestoffeer met figure, diere en ruïnes, meestal gebaseer op vroeër, ter plaatse gemaakte sketse. Skilders soos [[Hercules Seghers]], [[Philips Wouwerman]] en [[Aelbert Cuyp]] het onder invloed van die Italianisante buitelands aandoende werke gemaak, sonder dat hulle Holland werklik verlaat het (Cuyp het nie verder as [[Kleef (stad)|Kleef]] gekom nie). [[Allaert van Everdingen]] het [[Skandinawië|Skandinawiese]] landskappe met watervalle geskilder. [[Frans Post]] het na [[Brasilië]] gereis. Die werke van al hierdie skilders het ’n groot invloed op die latere [[Romantiek (skilderkuns)|romantiek]] gehad. <gallery widths="205" heights="160"> Bestand:Jan Both - Italian Landscape with a Draughtsman.jpg|Jan Both: ''[[Italiaanse landskap met tekenaar]]'', circa 1650 - circa 1652, eksemplaries van die werk van die Italianisante, wat hul inspirasie in Italië opgedoen het. Bestand:Il castello di Bentheim (Jacob Van Ruisdael).jpg|Jacob van Ruisdael. ''[[Uitsig op kasteel Bentheim]]'', circa 1653. Van Ruisdael het omstreeks 1650 na Duitsland gereis om inspirasie vir hierdie soort werke op te doen. Bestand:Allaert van Everdingen, Zweeds landschap.jpg|Allaert van Everdingen: ''[[Sweedse landskap]]'', 1650-1675. Van Everdingen het by uitsondering noordwaarts gereis om landskappe te skilder. </gallery> === Seetonele === [[Bestand:Het Kanonschot - Canon fired (Willem van de Velde II, 1707).jpg|thumb|190px|Willem van de Velde die Jongere: ''[[Die kanonskoot]]'', circa 1660, wat die trots en selfversekerdheid van die Hollandse vloot weerspieël.]] Net soos die landskap is die seetoneel ook ’n genre wat sy wortels aan die einde van die 16de eeu gehad het. In daardie tyd, en ook nog aan die begin van die 17de eeu, het dit hoofsaaklik gegaan om die uitbeelding van historiese seeslae. Gewoonlik was hulle bedoel om die mure van ’n stadsaal of admiraliteit te versier, maar terselfdertyd het hulle as ’n vorm van verslaglegging gegeld. [[Hendrik Cornelisz. Vroom|Hendrick Vroom]] en [[Cornelis Claesz. van Wieringen|Cornelis van Wieringen]] is verteenwoordigers van hierdie eerste groep marineskilders. Geleidelik, gedurende die eerste dekades van die Goue Eeu, is seestukke egter van hul drukke [[stoffage]] gestroop en het seeskilders hulle toegespits op die stilte van die waters of die onstuimigheid van ’n storm. Die spesifieke gebeurtenis, met skepe in die hoofrol, het plek gemaak vir die lieflikheid, dan wel die [[patos]] van die see self. Dit was [[Jan Porcellis]] wat hierdie verandering die eerste uitgebeeld het.<ref>John Walsh jr., ''The Dutch Marine Painters Jan and Julius Porcellis-1. Jan's Early Career'', ''The Burlington Magazine'', jaargang 116, nr. 860, november 1974, p. 653</ref> Al hoe meer is ook kleiner vissersskepe uitgebeeld. Die horison is laer geplaas en die lugruimtes het wyd en dramaties geword. In skilderye van [[Simon de Vlieger]] lê die horison soms selfs so laag dat sy skilderye feitlik geheel en al uit wolkelug bestaan. Die werklike ervaring van see en wind was ’n belangrike element van elkeen se werkwyse. Porcellis het self met ’n boot die see ingevaar om die gevoel van die see persoonlik te ervaar. Atmosfeer het al hoe belangriker geword. Opvallend is dat verskeie seeskilders uit die Goue Eeu ook werklik by die maritieme bedryf betrokke was, al dan nie as seevaarder. Die beroemdste seeskilder uit die Goue Eeu was destyds [[Willem van de Velde die Jongere]].<ref>Cf. Hollandse schilders in de Gouden Eeuw, blz. 477</ref> Hy het nie net seeslae geskilder nie, maar dit ook self meegemaak. Daarbenewens het hy talle skepe op kalm waters geskilder.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 180.</ref> Sy vader, [[Willem van de Velde die Oue]], het sketse van die [[Slag by Kijkduin]] gemaak, wat sy seun tot ’n skildery uitgewerk het.<ref>{{Citeer web|url=https://www.hetscheepvaartmuseum.nl/collectie/artikelen/222/De-slag-bij-kijkduin|titel=''Die slag by Kijkduin''|bezochtdatum=2017-11-29|datum=26-01_2015|werk=Scheepvaartmuseum|taal=|dodeurl=ja|archiefurl=https://web.archive.org/web/20171201032004/https://www.hetscheepvaartmuseum.nl/collectie/artikelen/222/De-slag-bij-kijkduin|archiefdatum=2017-12-01}}</ref> In 1672, die Rampjaar, het vader en seun saam na [[Koninkryk Engeland|Engeland]] vertrek. Van de Velde die Oue het groot naam gemaak met "penskilderye", monochrome tekeninge wat met Oos-Indiese ink op paneel of doek uitgevoer is. Albei het met besondere akkuraatheid gewerk. Ander gerekende seeskilders was [[Jan Abrahamsz. van Beerstraten|Jan van Beerstraten]], [[Hendrick Dubbels]], [[Abraham Storck]], [[Reinier Nooms]], [[Jan van de Cappelle]] en [[Ludolf Bakhuysen]]. <gallery widths="215" heights="155"> Bestand:Woelige zee met Nederlands jacht onder zeil. - Rough seas with a Dutch yacht under sail (Ludolf Backhuysen, 1694).jpg|Ludolf Bakhuizen: ''[[Onstuimige see met Nederlandse seiljag onder seil]]'', 1694, waarin vissersskepe en ’n driemaster in een werk saamgebring is. Bestand:Beach view, by Simon de Vlieger.jpg|Simon de Vlieger: ''[[Strandtoneel (De Vlieger)|Strandtoneel]]'', 1643, waarin die atmosfeer en die poëtiese aspek van die see beklemtoon word. Bestand:Battle of Scheveningen (Slag bij Ter Heijde)(Jan Beerstraten).jpg|Jan van Beerstraten: ''[[Slag by Ter Heijde (Jan Abrahamsz. van Beerstraten)|Slag by Ter Heijde]]'', 1653-1666, voorbeeld van ’n seeslagskildery as ’n vorm van verslaglegging. </gallery> === Stadsuitsigte en argitektuurwerke === [[Bestand:Pieter Jansz Saenredam - Interieur van de Grote of Sint Bavokerk te Haarlem.jpg|thumb|160px|Pieter Saenredam: ''[[Interieur van die Sint-Bavokerk in Haarlem (1636)|Interieur van die Sint-Bavokerk in Haarlem]]'', 1636, voorbeeld van die genre kerkinterieurs.]] Met die ekonomiese bloei in die Goue Eeu het ’n hernude belangstelling in argitektuur ontstaan. Hierdie aandag het in die skilderkuns weerspieël. Verskeie skilders het hulle gespesialiseer in die weergee van stadsuitsigte, geboue en kerke, waarby die argitektoniese aspekte dikwels die tema bepaal het. Die skilder van kerkinterieurs het selfs tot ’n afsonderlike genre ontwikkel. Sentraal het die demonstrasie van die uiterste perspektiefbeheersing gestaan, ’n tegniek wat teen die middel van die 17de eeu vervolmaak is. Kenmerkend is ook ’n helder harmonie in die komposisie. Figure is dikwels klein geskilder om hul nietigheid te beklemtoon. As belangrikste stadskilders geld [[Gerrit Berckheyde]] en die uiters presies werkende [[Jan van der Heyden]]. As skilders van sober maar majestueuse kerkinterieurs het [[Gerard Houckgeest]], [[Emanuel de Witte]] en veral [[Pieter Saenredam]] naam gemaak. Benewens die argitektonies geïnspireerde werke het die Goue Eeu overigens ook baie stadsuitsigte opgelewer waarin die atmosfeer sterk bepalend was. Hulle weerspieël die vinnig toenemende verstedeliking van daardie tyd, met bebouwing wat tot vandag toe herken kan word. Vermeer se ''[[Uitsig op Delft]]'' is hiervan waarskynlik die bekendste voorbeeld, maar ook skilders soos [[Carel Fabritius]] en sy leerling [[Daniël Vosmaer]] het soortgelyke stadsuitsigte gemaak, dikwels van buite af geskilder. Van Goyen en Van Ruisdael het stede, as ’t ware van buite, dikwels van groot afstand weergegee, slegs as ’n silhoeët. <gallery widths="205" heights="165"> Bestand:Vermeer-view-of-delft.jpg|Johannes Vermeer: ''[[Uitsig op Delft]]'', circa 1660-1661, atmosferiese weergawe van die nuut ontstane stedelike omgewing, met ’n besondere, verspreide weergawe van die sonlig.<ref>Cf. ''The Golden Age Book'', blz. 297.</ref> Bestand:A View of Delft through an Imaginary Loggia (1663) Daniel Vosmaer.jpg|Daniël Vosmaer: ''[[Uitsig op Delft met ’n fantasieloggia]]'', 1663, waarin die perspektief nog nie heeltemal korrek toegepas is nie. Bestand:Gerrit Adriaensz. Berckheyde - Gezicht op de Herengracht in Amsterdam, vanaf de Vijzelstraat - Google Art Project.jpg|Gerrit Berckheyde: ''[[Die bocht van die Herengracht]]'', 1671-1672, met ’n sterk klem op die argitektoniese aspek en perspektief. </gallery> === Genrestukke; die alledaagse lewe === Die grootste pikturale vernuwing van die Noord-Nederlandse kunsskilders uit die 17de eeu is die [[genrestuk]].<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 195.</ref> Dit het die daaglikse lewe as onderwerp en wissel van bordeeltonele tot ’n blik in deftige huise. Dit was nie ongewoon dat die voorstelling ’n simboliese betekenis gehad het, sodat die toeskouer ’n wyse les daaruit kon trek nie. Soms is dit maklik om te ontdek, maar ander kere moet ’n mens meer moeite doen en dit kom ook voor dat daar glad geen onderliggende gedagte is nie. ’n Onderskeid kan gemaak word tussen meer volks, humoristiese tonele en deftige, sogenaamde "galante" skilderye. ==== Volkse tonele ==== [[Bestand:Jan Steen 022 colour version 01.jpg|thumb|Jan Steen: ''[["Soos gesing, so word nagefluit"]]'', circa 1668–1670, tipiese voorbeeld van ’n wanordelike familietoneel in die kategorie "huishouding van Jan Steen"]] Boere- en dorpstonele, dikwels met drinkende en feesvierende mense in kroeë, bordele, by kermisse, markte en tydens karnaval, gereeld ook met besondere individue soos dokters, tandetrekkers en alchemiste, het reeds ’n lang geskiedenis gehad. Die genre het sy oorsprong in die 16de-eeuse Duitse, Italiaanse en veral Vlaamse skilderkuns (Breughel). In die Noordelike Nederlande het dit navolging gevind by skilders soos [[Pieter van Laer]] (met die bynaam "Il Bamboccio"), [[Pieter de Bloot]], [[Isaac van Ostade|Isaac]] en [[Adriaen van Ostade]], en ’n bietjie later ook [[Cornelis Bega]]. Vanaf die middel van die 17de eeu het daar egter ’n verskuiwing plaasgevind van tonele buite na die lewe binnenshuis, waarby ’n ontwikkeling na ’n meer realistiese weergawe sigbaar geword het, minder karikaturaal, maar steeds opvallend druk geënsceneer. Die belangrikste verteenwoordiger van hierdie latere groep skilders is [[Jan Steen (hoofbetekenis)|Jan Steen]], wie se uitbeelding van wanordelike familietonele met baie voorwerpe op die grond tot die uitdrukking "huishouding van Jan Steen" gelei het. Ook skilders soos [[Nicolaes Maes]], die jong [[Cornelis Saftleven]], [[Willem Cornelisz. Duyster|Willem Duyster]], [[Quiringh van Brekelenkam]], [[Hendrick Martensz. Sorgh|Hendrick Sorgh]], [[Jacob Duck]] en [[Frans van Mieris (I)|Frans van Mieris]] behoort tot hierdie kategorie. Die meeste van hulle het ook duidelik ’n verfyndere styl aan die dag gelê. Tipies van hierdie soort volkse en familiale tonele is die anekdotiese karakter. Byna altyd is hulle deurspek met Hollandse humor, wat nie juis deur fyngevoeligheid uitgeblink het nie. Baie werke is deurdrenk van gelag, sang en dronkenskap, dikwels ook van leedvermaak. Benewens die komiese en die liederlike is die ryk detaillering ’n opvallende kenmerk. Beelde kan selde met een oogopslag waargeneem word: die oog word gedwing om die doek stadig te skandeer, telkens op soek na iets nuuts. Dikwels het hierdie werke ook ’n morele boodskap gehad, soms uitgedruk deur gesegdes en spreekwoorde. Dikwels kan daardie boodskap egter met hedendaagse kennis nie meer presies agterhaal word nie. Gewilde temas is gereeld gereproduseer, mede onder leiding van die mark. Veral die komiese tonele was baie gewild. Biograaf [[Arnold Houbraken]] het in die eerste deel van sy ''Groote Schouburgh der Nederlantsche konstschilders en schilderessen'' (1718) geskryf: "Hunne potzige tafereelen worden gretig gezocht en wel betaalt, terwyl andere konst traaglyk aan den man wil". Ander, soos die skilder-kritikus [[Gerard de Lairesse]], het die genre weens sy grofheid gekritiseer.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 199.</ref> <gallery widths="185" heights="195"> Bestand:Brothel Scene 1658 Frans van Mieris.jpg|Frans van Mieris: ''[[Bordeeltoneel (Frans van Mieris)|Bordeeltoneel]]'', circa 1658–1659, ’n toneel uit die werklike lewe, uitgewerk met die presisie van ’n fijnskilder. Bestand:Jan Steen - The Feast of St. Nicholas - WGA21722.jpg|Jan Steen: ''[[Die Sint-Nikolaasfees]]'', 1665–1668, tipies lewendige en chaotiese toneel uit die daaglikse lewe. Bestand:Adriaen van Ostade 008.jpg|Adriaen van Ostade: ''[[Die vioolspeler]]'', 1673, boeretoneel met drinkende en musiserende figure, ietwat karikaturaal weergegee. </gallery> ==== Galante en verfynde werke ==== [[Bestand:Jan Vermeer - The Art of Painting - Google Art Project.jpg|thumb|190px|Johannes Vermeer: ''[[Die skilderkuns|Allegorie op die skilderkuns]]'', 1662-1664, tipiese voorbeeld van ’n galante toneel, in ’n verfynde styl, met baie aandag aan interieur en perspektief.]] Die sosiale lewe in die Goue Eeu het toenemend binnenshuis, by die eie gesin, afgespeel. Dit het in die skilderkuns weerspieël: met [[Willem Buytewech]] as voorloper is veral vanaf die jare 1630-1640 groot hoeveelhede genrestukke gemaak met die huislike lewe as tema. Hierdie ontwikkeling was reeds in ’n mate in die volkse genre sigbaar, maar het by uitstek tot uitdrukking gekom in die verfynde en harmonieus gekomponeerde "galante tonele", gesitueer in die nuwe, deftige wonings van die burgerstand, wat terselfdertyd ’n belangrike afnemer van die skilderye was. Dikwels word ’n klein groepie persone uitgebeeld wat in ’n vertrek terloops iets doen. Net soos in die werke van Steen en sy genote is die anekdotiese karakter ook hier sterk aanwesig, asook die moralistiese inslag. Grove humor word egter doelbewus vermy. Soberheid is die motto en op grond daarvan ontstaan ’n sekere afstand teenoor die gewone volk. Die werke toon die lewe van die nuut ontstane hoër klas, besig om briewe te skryf, te lees, musiek te maak, wyn of tee te drink, alles aktiwiteite wat by hul nuwe lewenswyse gepas het. Die uitwerking is realisties, gebalanseerd, noukeurig en veral verfynd. Die oppervlak is glad, met penseelstrepe wat skaars sigbaar is. Die doeke straal rustigheid en onderskeiding uit. Die genre is tot groot hoogtes gevoer deur die [[Delft (hoofbetekenis)|Delftse]] en Leidse fijnskilders. Belangrike verteenwoordigers was, benewens [[Johannes Vermeer]], [[Pieter de Hooch]], [[Gerard ter Borch (II)|Gerard Terborch]], [[Samuel van Hoogstraten (skilder)|Samuel van Hoogstraten]], [[Johannes Verkolje]], [[Caspar Netscher]], [[Gerrit Dou]] en [[Gabriel Metsu]]. Ook die uit Haarlem afkomstige Judith Leyster en haar man [[Jan Miense Molenaer]] word soms tot hierdie groep gereken. Baie van die genoemde skilders het ook interieurwerke gemaak, ’n variant van die galante tonele waarin die interieur sentraal gestaan het, meer as die figure en hul handelinge. Daar is gestreef na gebalanseerde, rustige komposisies. Hulle het daarbij ’n aantal perspektiviese probleme op unieke wyse opgelos deur die beeldhoek te verklein, waardeur die figure in ’n groter beeldvlak geplaas is en die aantal sigbare mure drasties beperk is. Mure was meestal egaal, waarby dikwels ’n tapisserie of skilderwerk aan die agtermuur vir diepte moes sorg. ’n Uitsig deur byvoorbeeld ’n deuropening het soms vir ekstra diepte gesorg. Ligval was ’n belangrike aspek van die ruimtelike werking asook van die atmosfeertekening, wat veral as harmonieus getipeer kan word. In optima forma kan dit in die oeuvre van Johannes Vermeer herken word. Benewens interieurs is afgeslote binnehowe geskilder, onder andere deur De Hooch. <gallery widths="162" heights="195"> Bestand:Woman Reading a Letter 1660-1662 Gerard ter Borch II.jpg|Gerard ter Borch: ''[[Die brief (Ter Borch)|Die brief]]'', circa 1660-1665, tipiese voorbeeld van ’n galante toneel, in ’n deftige omgewing. Bestand:Judith Leyster The Proposition.jpg|Judith Leyster: ''[[Man wat ’n vrou geld aanbied]]'', 1631, anekdotiese tema met ’n erotiserende ondertoon. Bestand:Metsu, Gabriel - Sick Child, the.jpg|Gabriel Metsu: ''[[Die siek kind]]'', circa 1664 - circa 1666, ’n ingetoë huislike toneel in ’n eenvoudige omgewing. Bestand:Pieter de Hooch - The Courtyard of a House in Delft.jpg|Pieter de Hooch: ''[[Die binnehof van ’n huis in Delft]]'', 1658, voorbeeld van ’n "binnehofie". </gallery> === Stillewes === [[Bestand:Gerard Dou - Still life with a globe, books, and a lute - c. 1635.jpg|thumb|245px|Gerrit Dou: ''[[Stillewe met aardbol, luit en boeke]]'', circa 1635, ’n sober harmoniese komposisie, in die gees van Calvinisme, met uiterste presisie geskilder.]] ’n Outonome ontwikkeling in die Goue Eeu, met ’n eie groep beoefenaars, het die [[stillewe]] geken. Rondom 1600 sien ons onder invloed van die [[Antwerpen (stad)|Antwerpse]] skilderkuns ’n toenemende belangstelling in [[blomstillewe]]s, met ’n gevarieerde en kleurvolle effek. Ook kombuisstukke met voedsel en jagstukke, dikwels nog op groot formaat, was gewild. Baie invloed het uitgegaan van die in [[Graafskap Vlaandere|Vlaandere]] gebore skilders [[Roelant Savery]] en [[Ambrosius Bosschaert die Oue|Ambrosius Bosschaert]]. Geleidelik het die stillewetema al hoe meer gevarieerd geword. Feitlik alles kon as onderwerp dien: blomme, skulpe, eenvoudige huishoudelike toebehore of juis kosbare of eksotiese voorwerpe. ’n Stillewe met slegs skulpe is selde geskilder en wanneer dit wel gebeur het, is slegs seldsame skulpsoorte afgebeeld. Baie uiteenlopende voorwerpe soos ’n suurlemoen of lemoen is gekombineer met byvoorbeeld tafelgerei, Chinese porselein of voorwerpe uit die wetenskap, soos ’n mikroskoop, aardbol of sextant. Skilderye met voedsel, soos dié van [[Nicolaes Gillis]] en [[Floris van Dyck]], is wel "ontbytjies" of "banketties" genoem. Gewild was die [[pronkstillewe]]s. Die komposisionele opbou was dikwels teatraal en vol oorvloed, meestal geskilder in ’n sterk [[Chiaroscuro (skilderkuns)|chiaroscuro]] teen ’n donker agtergrond. Bekende skilders van die pronkstillewegenre was [[Willem Kalf]], [[Abraham van Beijeren]], [[Balthasar van der Ast]], [[Jan Davidsz. de Heem|Jan de Heem]], [[Abraham Mignon]], [[Maria van Oosterwijck]] en [[Willem van Aelst]]. Besonder was die werke met eksotiese diere van [[Melchior d'Hondecoeter]]. ’n Voorbeeld van ’n stillewe met ’n boodskap was die [[vanitas]]skildery, wat veral in Leiden en omgewing tot bloei gekom het. Belangrike vanitasskilders was [[Gerrit Dou]], [[Harmen Steenwijck]] en [[Pieter Claesz.|Pieter Claesz]]. In lyn met die Calvinistiese gees van daardie tyd het ook rustige, meer ingetoë werke ontstaan, soos dié van fijnskilder Gerrit Dou. [[Willem Claesz. Heda|Willem Heda]] verteenwoordig ’n genre wat in Haarlem tot bloei gekom het en wat gekenmerk is deur ’n skraler palet, soms met slegs een enkele voorwerp. Ook [[Adriaen Coorte]] het rustige, ingetoë werke geskilder. Perspektief en ligwerking het daarbij opvallend baie aandag gekry. Skilders soos [[Cornelis Brisé]], [[Samuel van Hoogstraten (skilder)|Samuel van Hoogstraten]] en sy leerling [[Cornelis van der Meulen]] kan genoem word met betrekking tot die gebruik van die [[trompe-l'oeil]]tegniek, waarmee driedimensionaliteit en ’n illusie van egtheid gesuggereer is. Die skilder van stillewes was ’n arbeidsintensiewe werk en het baie meer tyd gekos as byvoorbeeld ’n landskap. Daarby is hoë eise aan die tegniese en komposisionele vaardigheid gestel. Tegnies gesproke was veral die [[stofuitdrukking]], die manier waarop materiale weergegee word, ’n groot uitdaging. Op die kunsmark het die werke van blomskilders die hoogste pryse behaal, maar die ander is gewoonlik maar karig betaal.<ref>Haak, B. (1987, tweede druk) ''Hollandse schilders in de Gouden Eeuw'', blz. 115</ref> Aan die einde van die 17de eeu het die aantal stilleweskilders gevolglik skielik sterk afgeneem, met enkele uitsonderings soos [[Rachel Ruysch]] en [[Jan van Huijsum]]. <gallery widths="210" heights="160"> Bestand:Floris Claesz van Dijck Stillleben mit Käse.jpg|Floris van Dyck: ''[[Stillewe met kase]]'', circa 1615, voorbeeld van ’n "bankettjie", ’n gebalanseerde komposisie, met buitengewone presisie geskilder. Bestand:Tromp-l'oeil Still-Life 1664 Hoogstraeten.jpg|Samuel van Hoogstraten: ''[[Briewebord, Londen 20 Januarie 1664]]'', 1664, wat die illusionêre trompe-l'oeil-effek demonstreer. Bestand:Vanitas-Still Life, Oosterwijck.jpg|Maria van Oosterwijck: ''[[Vanitas met hemelglobe]]'', 1668, met ’n "gedenk om te sterf"-moraal en baie simboliek, uitgewerk in die teatrale opstelling van ’n pronkstillewe. </gallery> == Notas == <references group="noot"/> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nederlandse skilderkuns| ]] [[Kategorie:Goue Eeu (Nederland)|Skilderkuns]] aiecnkphi721gpbxbfjk8qqsxw4xm17 2963961 2963960 2026-08-31T07:25:19Z Interlingvisto 213611 /* Portrette */ 2963961 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Girl with a Pearl Earring.jpg|thumb|Johannes Vermeer: ''[[Meisie met die pêrel]]'', circa 1665-1667, Mauritshuis, een van die bekendste werke uit die Goue Eeu. Kenmerkend van hierdie werk is die studie van die karakter van ’n persoon.]] Die '''Nederlandse skilderkuns''' het '''in die Goue Eeu''', wat grotendeels met die [[17de eeu]] saamgeval het, tot groot bloei gekom. Die vraag na skilderye het geweldig toegeneem en kunstenaars moes maniere vind om hulle van mekaar te onderskei. Dit het gelei tot groot artistieke dinamiek en die ontwikkeling van ’n eie styl. Die dominante rigting het aangesluit by strominge met Italiaanse wortels, soos die [[Barok (stylperiode)|barok]] en caravaggisme, maar het geleidelik, onder die invloed van [[Calvinisme|calvinisme]], meer na ’n ingetoë realisme geneig. Hierdie skilderwyse sou uiteindelik as tipies "Hollands" bestempel word. Parallel daarmee was ook die klassisisme en die Maniërisme van invloed. Tematies het die bloei in die 17de-eeuse Nederlandse skilderkuns in feitlik alle genres tot uiting gekom. Historiese en Bybelse tonele, dikwels allegories uitgewerk, portrette (sowel individuele as groepsportrette), huislike tonele, interieurs, landskappe, stadsuitsigte, see-uitsigte en stillewes: feitlik elke onderwerp het sy eie bloeitydperk geken. Die belangrikste Nederlandse kunstenaars uit die [[Goue Eeu]] is [[Rembrandt van Rijn]], [[Johannes Vermeer]] en [[Frans Hals]],<ref>Cf. ''Hollandse skilders in die Goue Eeu'', bl. 9</ref> soms aangevul met name soos Jacob van Ruisdael en Jan Steen. Tot vandag toe word die skilderkuns uit hierdie tydperk beskou as een van die belangrikste handelsmerke en toeriste-aantreklikhede van Nederland. == Historiese konteks == [[Lêer:The Mill.jpg|thumb|Jacob van Ruisdael: ''[[Die meul by Wijk bij Duurstede]]'', circa 1670, met ’n weidse, kenmerkende Hollandse lug, dreigend, getrotseer deur ’n heroïese meul.]] Die Noord-Nederlandse geweste het in die tweede helfte van die sestiende eeu in opstand gekom teen die Spaanse oorheersing, wat uiteindelik sou lei tot die vorming van die [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]]. ’n Eerste belangrike gebeurtenis in hierdie vryheidstryd was die Beeldebestorming in 1566, toe [[Calvinisme|calviniste]] en [[Lutheranisme|lutherane]] in verskeie groot stede die beelde en altaarstukke in Katolieke kerke vernietig het. Die reaksie vanuit Spanje was genadeloos. {{nowrap|Koning [[Filips II van Spanje|Filips II]]}} het die hertog van Alva na die Nederlande gestuur om die [[Reformasie|reformatoriese]] opstand te onderdruk. Hierdie optrede het egter die teenoorgestelde uitwerking gehad en slegs tot ’n verskerping van die konflik gelei. Veral die provinsies Holland en [[Zeeland (provinsie)|Zeeland]], wat deur moerasse, water en riviere omring en gevolglik goed verdedigbaar en van voedselvoorrade voorsien was, is in oninneembare vestings omskep en kon nie herower word nie. Aan die ander kant was hierdie provinsies in die stryd teen Spanje eweneens nie in staat om die hele Nederlande te verenig nie. ’n Tweede deurslaggewende gebeurtenis in die onafhanklikheidstryd teen die Spanjaarde was die [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|val van Antwerpen]] in 1585, tot op daardie stadium die belangrikste handelsplek van die Lae Lande. Hierdie nederlaag het die verskuiwing van die maritieme welvaart van die suide na die provinsies Zeeland en Holland ingelui. Boonop het hierdie nederlaag teen die Spanjaarde gelei tot ’n migrasie van duisende, meestal ontwikkelde, burgers na die noorde, mede as gevolg van die onderdrukking van die [[reformasie]]. Die vlugtelinge het industriële en wetenskaplike kennis saamgebring, wat onder meer tot uiting gekom het in die latere bloei van die lakenindustrie in stede soos [[Haarlem (stad)|Haarlem]] en [[Leiden]], asook in die boekdrukkuns, seevaartkunde en [[kartografie]]. Daarbenewens het daar ’n verskuiwing op die gebied van die beeldende kunste plaasgevind. Volgens die kunshistorikus Jan Briels het omstreeks die eeuwisseling minstens byna honderd kunstenaars van Suid-Nederlandse herkoms na die provinsies Zeeland en Holland verhuis.<ref>Jan Briels, [https://www.dbnl.org/tekst/_nee003200501_01/_nee003200501_01_0099.php ''Die Suid-Nederlandse immigrasie en die dageraad van die Goue Eeu''], uit: ''Neerlandia/Nederlands van Nu''. Jaargang 109, 2005, dbnl.org</ref> Saam met hulle het nie net die aansien van die kuns verhuis nie, maar ook verskeie tegnieke en ’n aantal genres wat later as tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu beskou sou word. == Die kunswêreld in die Goue Eeu == === Kunsmark === [[Lêer:Bartholomeus van der Helst - Gerard Andriesz Bicker.jpg|thumb|upright|Bartholomeus van der Helst: ''Portret van Gerard Andriesz Bicker'', circa 1642, ’n jong burger. Die nuwe burgery en regente het ’n belangrike groep opdraggewers gevorm.]] Die sedert die einde van die 16de eeu in die Nederlande geformaliseerde afbakening tussen die [[Katolisisme|Katolieke]] suide en die gereformeerde noorde het in die noorde tot ’n verdere uitbanning van Katolieke devotionalia gelei, in die nasleep van die Beeldebestorming. Gevolglik was daar skielik geen artistieke bestaansmiddel meer op die gebied van kerklike versiering nie. Gelukkig vir die kunswêreld het die reformatoriese afkeer van afbeeldings egter geblyk beperk te wees tot kerkinterieurs. Waar die mure daar in ’n kort tyd kaal en witgekalk is, het diegene wat ’n mate van luuksheid kon bekostig, hulle huise in die 17de eeu met skilderkuns versier. Veel meer as in ander lande is die Hollandse skilderkuns deur die kunshandel en die daarmee verband houdende kunsversameling oorheers. Die versameling van kuns het vroeër veral in Italië plaasgevind, maar hoofsaaklik ter versiering van paleise of villa's. Die versameling van kuns bloot vir die plesier daarvan was ’n nuwe verskynsel wat in die Republiek ’n groot opbloei beleef het. In Amsterdam en omgewing was daar in die 17de eeu honderde versamelings, waaronder dié van Jan Six en Jan Reynst. Verskeie ander handelaars, wat ’n minder kapitaalkragtige segment van die mark bedien het en dikwels honderde skilderye in voorraad gehad het, was weer aan hierdie handel verbonde. Hulle het dikwels skilders in diens gehad. Hulle invloed op die skilderkuns was groot. Vir Rembrandt was die belangstelling van die kunshandelaar Hendrick van Uylenburgh ’n belangrike rede om in die 1630's van Leiden na Amsterdam te verhuis. Daar was geen artistiek bepalende sentrum nie, byvoorbeeld rondom ’n [[Absolute monargie|absolutistiese]] vorstehuis, soos in baie ander Europese lande. Die meeste skilders en hul afsetgebied was egter in die stede gevestig, hoofsaaklik dié van die provinsie Holland. Volgens John Michael Montias was daar in 1650 in die stede Haarlem, 's-Gravenhage, Leiden, Utrecht, Delft en Alkmaar 280 meesterskilders werksaam op ’n totaal van 192 000 inwoners, ’n gemiddeld van ongeveer een per 700 inwoners. In Amsterdam was daar in dieselfde jaar 175 meesterskilders aktief op 175 000 inwoners.<ref>Cf. ''Die skilderkuns van die Lae Lande'', deel 2, bl. 138</ref> Volgens Bert Biemans is daar gedurende die hele 17de eeu in die Republiek ongeveer een miljoen skilderye vervaardig.<ref>Bert Biemans, ''Een skatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007</ref>{{#tag:ref|Skattings wissel van ongeveer een tot tien miljoen, afhangende van watter definisies gebruik word. Montias (1990) het op ses en ’n half tot sewe miljoen vir die hele 17de eeu uitgekom en Van de Woude (1991) op tien miljoen vir die tydperk 1580-1800 in die hele Republiek en vir die tydperk 1600-1700 op ses miljoen vir slegs Holland. Daar is kritiek gelewer op hul berekeningsmetodes deur Kloos-Frölich (2005) en Biemans (2007). Volgens [[Rudi Ekkart]] (2007) is daar in die 17de eeu tussen 750 000 en 1 100 000 portrette geskilder. Bronne: Bert Biemans, ''Een schatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007; Marten Jan Bok (2008) ''Schilderien te coop. Nieuwe marketingtechnieken op de Nederlandse kunstmarkt van de Gouden Eeuw'', in: ''Thuis in de Gouden Eeuw. Kleine meesterwerken uit de SØR Rusche collectie'', bl. 9+29, en Ekkart, Rudi (2007) ''Portraits in the Golden Age'', in: ''Dutch Portraits'', bl. 17.|group=noot}} Die groot vraag na skilderye kan nie los gesien word van ’n sterk toegenomen welvaart in die Republiek nie, wat ’n groot opbloei beleef het ná die stigting van die [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] in 1602 en eers ietwat afgeneem het ná die Rampjaar (1672). Hierdie welvaart was boonop volgens Europese standaarde redelik wyd versprei. Ook ’n verandering in mode en smaak by die inrigting van ’n huis was bepalend. Daarbenewens het skilders hul tegnieke aangepas en meer sketsmatig, monochromer en dus vinniger begin skilder; hulle het ook kleiner skilderye gemaak, waardeur die kosprys gedaal het. ’n Skilder soos Hendrick Avercamp het vir sy ''Winterlandskap met skaatsers'' van omstreeks 1610 eers ’n gedetailleerde voortekening gemaak en dit vervolgens glaserend, met telkens ’n ander dun, deursigtige kleurlaag, uitgewerk. Elke laag olieverf moes eers volledig droog word voordat ’n volgende laag aangebring kon word. Omstreeks 1625 is die 'nat in nat' ingevoer, wat ingehou het dat die hele werk in een keer geskilder is. Die produksietyd is daardeur van enkele weke tot ’n paar dae verkort.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 26-27</ref> Veral stilleweskilders het egter steeds die glaceringstegniek gebruik. Kunstenaars in die Republiek het oor die algemeen nie in opdrag gewerk nie, afgesien van portrette, verskeie blommerangskikkings of ’n sporadiese openbare opdrag. Dat ’n skildery onderteken was, het in die eerste helfte van die sewentiende eeu nie beteken dat dit altyd deur die kunstenaar self geskilder is nie. Gewoonlik het die meesterskilder slegs die ontwerp vervaardig en die belangrikste dele geskilder. Dit het ook voorgekom dat hy dit slegs deeglik bygewerk het. Weens die hewige onderlinge mededinging het die belangrikheid van ’n volledig eiehandige skepping wel toegeneem, maar tot in die middel van die sewentiende eeu het dit geen wesenlike verandering meegebring in die manier waarop ’n skildery gemaak is nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 22</ref> === Maniere van verkoop === Deur die ontwikkeling van nuwe genres soos landskappe, seetonele en stillewes is ’n nuwe mark van belangstellendes aangeboor. Deur die verskillende maniere waarop kuns aan die man gebring is, is daar volop geleenthede geskep om ’n skildery aan te skaf. Wie genoeg geld gehad het om die "volle prys" te betaal, kon byvoorbeeld by kunswinkels teregkom, terwyl iemand wat min geld gehad het om te spandeer, ’n kans kon waag om deur middel van ’n lotery ’n skildery te bekom. Skilderye kon ook dikwels by die skilder se huis aangeskaf word. Kunstenaars het sodoende ’n soort entrepreneurs geword, wat dikwels ook in ’n bepaalde genre gespesialiseer het waarvan hulle gewoonlik nie meer afgewyk het nie. Hulle het in die eerste plek probeer om soveel as moontlik te verkoop. Om nie klante te verloor nie, het die skilders vertroude komposisies sowel as beproefde onderwerpe op die mark gebring, met ’n bepaalde tipe koper in gedagte.<ref>John Loughman (1999) ''De markt voor Nederlandse stillevens, 1600-1720'', in: ''Het Nederlandse Stilleven 1550-1720'', blz. 94</ref> Verder is veilings gehou en kon ’n mens op jaarmarkte en kermisse ’n skildery koop of een by skietkompetisies en dobbelary met dobbelstene (rijfelarijen) wen. Skilderye is ook op straat verkoop, in herberge, by boekhandelaars, en in Amsterdam was die opvallendste verkope op brûe en by sluise waar baie mense verbygekom het.{{#tag:ref|Tot en met die 17de eeu is skilderye hoofsaaklik in opdrag gemaak en was die mark vir skilderye beperk. Met die opkoms van veilings, deels tesame met die toenemende welvaart, het vraag en aanbod ná 1600 nader aan mekaar gekom, met ’n stimulerende uitwerking tot gevolg.|group=noot}} === Kunsbesit === Vanaf ongeveer 1625 kon al hoe meer mense ’n oorspronklike skildery bekostig, en sommige het selfs tientalle skilderye besit.<ref name="Boers">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 28</ref> Tog was in die provinsie Holland minder as tien persent van die bevolking ryk genoeg om ’n oorspronklike skildery te koop.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 33</ref> In ’n stad soos [[Dordrecht, Nederland|Dordrecht]], waar die ekonomiese vooruitgang minder was, kon hoofsaaklik slegs die rykste boonste laag van die bevolking ’n skildery bekostig. Feitlik alle skilderye is aangeskaf deur patriciërs, welgestelde handelaars, meester-ambagsmanne met ’n groot eie onderneming, kleiner handelaars, vooraanstaande amptenare en persone wat vrye beroepe soos notaris, predikant en advokaat beoefen het. Ook skoolmeesters kon dit bekostig, net soos winkeliers en selfstandige ambagsmanne.<ref name="Boers" /> ’n Geskoolde ambagsman het omstreeks 1650 genoeg geld gehad om ’n kopie te koop, en ’n middelklas-handelaar of beter opgeleide ambagsman kon ’n oorspronklike werk van ’n skilder van die tweede garnituur bekostig. Skilderye is destyds as ’n betaalmiddel beskou. Talle skilders het goedere daarmee gekoop. Sodoende kon ook klein handelaars ’n skildery bekom. Dit is byvoorbeeld bekend dat Jan Steen ’n skildery in ruil vir wyn verruil het.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 32</ref> Omstreeks 1650 was dit feitlik ondenkbaar dat iemand in die bogenoemde stedelike welvaartsklasse nie ’n skildery aan die muur gehad het nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 29</ref> In die tweede helfte van die sewentiende eeu het die vraag na skilderye verander. Werke van skilders wat nog geleef het, het al hoe minder gewild geword, terwyl dié van oorlede meesters al hoe gewilder geword het. Daarby het die mode met betrekking tot die inrichting van die interieur verander.<ref name="Marion">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 13</ref> Ekonomiese terugslae – vanaf 1672 – het die res gedoen. As gevolg hiervan het die verkoop van nuwe skilderye ernstig verswak en het die mark vir ’nuwe meesters’ opgedroog.<ref name="Marion" /> == Nuwe invloede == [[File:Gerrit van Honthorst - De koppelaarster.jpg|thumb|Gerard van Honthorst: ''De koppelaarster'', 1625, waarin die gebruik van clair-obscur deur die Utrechtse caravaggiste ten volle vertoon word.]] Toe die digter-diplomaat [[Constantijn Huygens]] in sy outobiografie van 1630 sy spyt uitgespreek het dat Rembrandt en Jan Lievens nie ’n studiereis na Italië wou onderneem nie, het hy die volgende verskoning vermeld: "Hulle sê dat hulle nie tyd het om te vermors op ’n pelgrimstog nie, omdat hulle daarmee rekening moet hou dat hulle in die fleur van hul lewe is. Daarbenewens beweer hulle dat, met die huidige versamelwoede van die vorste noord van die Alpe, die beste skilderye buite Italië te sien is en dat dit wat ’n mens daar hier en daar met moeite moet opspoor, hier in sale vol en na hartelus aan jou voorgeskoteld word."<ref name="ReferenceB">Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 142.</ref> Dat Rembrandt en Lievens nie na Italië afgereis het nie, beteken nie dat hulle nie deur die ontwikkelinge in die buitelandse skilderkuns beïnvloed is nie. Inteendeel. Veral die Italiaanse skilderkuns het reeds vanaf die begin van die 17de eeu ’n groot stimulus gebied. ’n Belangrike figuur hierin was Pieter Lastman, wat van 1602 tot 1607 in Italië gewerk het en daarna Rembrandt se leermeester geword het. Lastman het met betrekking tot [[Bybel|Bybelse]], mitologiese en geskiedenisskilderye ’n manier van skilder uit Italië saamgebring wat kenmerkend sou word van die latere Hollandse skilderkuns. Dit is gekenmerk deur betreklik klein, liggende voorstellings, dikwels van vergesogte temas (meestal nie die "moment suprême" nie), dikwels dramaties geënsceneer, met opgestapelde figure, met baie aandag aan "interessante" besonderhede en stofuitdrukking. Die horison is gewoonlik hoog gehou, waardeur onnatuurlike diepte-effekte vermy is. ’n Ander invloedslijn vanuit Italië het via die Utrechtse caravaggisten geloop, ’n groep skilders wat in die eerste dekades van die 17de eeu as deel van hul opleiding na Italië gereis het. Daar het hulle sterk onder die invloed gekom van die werke van Caravaggio en Orazio Gentileschi. Die belangrikste caravaggiste was Hendrick ter Brugghen, Dirck van Baburen, Jan van Bijlert en Gerard van Honthorst. Kenmerkend van hul werkwyse was die realistiese skilderstyl en die besondere behandeling van lig, met sterk lig-donker-kontraste (clair-obscur of chiaroscuro genoem). Hulle het ook ’n besondere belangstelling in sielkundige aspekte in hul werk bekendgestel. Tematies het hulle dikwels genretonele met opvallende figure gekies: dikwels was dit musikante, spelers of drinkers wat hulle halflyf, naby aan die toeskouer, uitgebeeld het. Hierdie onderwerpkeuse het onder andere Frans Hals en ook Nederland se bekendste vroulike skilder uit dié tyd, Judith Leyster, geïnspireer. Die Italiaanse invloede uit die begin van die 17de eeu sou uiteindelik bepalender vir die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu wees as dié van die skilderstyl wat deur die maniërisme geïnspireer is,<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 14.</ref> wat ná die val van Antwerpen deur die Vlaamse immigrante saamgebring is. Omstreeks 1600 was die maniëristiese skilderstyl, onder invloed van die uit Meulebeke afkomstige Karel van Mander, nog duidelik sigbaar in die werk van die Haarlemse kunstenaars Hendrick Goltzius en Cornelis van Haarlem. Maar gou is die gekunstelde houdings van menslike figure as verouderd en kunsmatig beskou. Die aanspraak van die maniëristen om "na die natuur" te skilder, is egter wyd oorgeneem, maar wel met ’n heel ander, sobere en uiteindelik as tipies Hollands beskoude invulling. == Styl en kenmerke == [[Beeld:Woman Reading a Letter by Gabriël Metsu.jpg|duimnael|regop|Gabriel Metsu: ''Brieflezende vrouw'', 1665-1667, voorbeeld van ’n skildery in ’n huislike konteks, ’n nuwe en algemene tema in die Goue Eeu.]] Kunsskole in Amsterdam, Haarlem, Utrecht en Leiden het vanaf die begin van die Goue Eeu tot belangrike sentrums vir die skilderkuns ontwikkel en het hul eie stylontwikkeling geken. Verskeie invloede het tot uiteenlopende stylopvattings gelei, met as gemeenskaplike kenmerk: die nadruklike strewe na ’n realistiese weergawe. In die woorde van die teoretikus Philips Angel II, opgeteken in sy ''Lof der Schilder-konst'' (1641), moes ’n mens geen ekstra inspanning ontsien "asmen de natuerlicke dingen daer mede nader by komt" nie. Die dominante styl van die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu word dikwels as barok aangedui. Die barok verwys na ’n stylperiode wat aan die einde van die 16de eeu in Italië ontstaan het en gekenmerk word deur ’n verwerping van idealisme in die kuns, gepaardgaande met ’n groter nadruk op vorm en die uitdrukking van heftige gevoelens. Dit is in breë trekke in die Noordelike Nederlande oorgeneem, met Rembrandt as die belangrikste eksponent. Die Hollandse barok van die 17de eeu verskil egter duidelik van die Italiaanse, veral deur die groter nadruk op die realistiese aspek. Hoewel kunstenaars uit die klassieke Italiaanse barok ook ’n realistiese weergawe voorgestaan het, net soos skilders van die Renaissance en maniërisme voor hulle, het die Hollandse interpretasie nader aan die alledaagse gekom, was dit meer ingetoë en minder uitbundig, deels onder invloed van die sobere gees van die [[Protestantisme]]. Opvallend is ook die aandag aan sielkundige aspekte en subtiele emosies, waardeur skilderwerke volgens die gevoel van die toeskouer nader aan die werklikheid gekom het. Die realisme van die 17de-eeuse skilderkuns kan egter relatief genoem word, veral omdat baie voorstellings ’n simboliese of allegoriese betekenis gehad het, met ’n duidelike moraal. Daarbenewens kan gewys word op tegnieke wat die dramatiese effek moes versterk, soos die buitengewoon sterk nadruk op lig-donker-kontraste en die bombastiese Hollandse lugte in landskappe, wat ontstaan het deur die verlaging van die horison. In die portretkuns het die drang om deur te dring tot die sielkundige en karakteristieke eienskappe van ’n persoon soms selfs daartoe gelei dat opdraggewers hulself onvoldoende herken het. In dié sin was die kopiëring van die werklikheid duidelik nie wat die kunstenaars voorgestaan het nie: elke skilder het onmiskenbaar ’n eie blik op die wêreld in sy werke gelê. Tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu is ook die spesialisering onder kunstenaars, in ’n mate wat nog nie voorheen in die kunsgeskiedenis voorgekom het nie. Gekoppel aan die handelsaspek het kunstenaars hulle dikwels op een of hoogstens twee genres toegelê (verskeie skilders het benewens hul spesialisasie ook portrette in opdrag geskilder) en selde daarvan afgewyk. Skilder was veral ’n saak van verkoop, ’n manier om ’n bestaan te maak. Dit het egter nie verhinder dat die artistieke gehalte van die topskilders in die 17de eeu buitengewone hoogtes bereik het nie. Die markwerking het ’n duidelike kwaliteitsimpuls meegebring. Wanneer ’n kunstenaar nie meer aan die hoë standaard voldoen het nie, het hy buite die boot geval. == Rembrandt van Rijn, Frans Hals, Johannes Vermeer == [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn - Portret van een paar als oudtestamentische figuren, genaamd 'Het Joodse bruidje' - Google Art Project.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Het Joodse Bruidje]]'', 1665-1669, geskilder in dik aangebrachte verf in reliëf, dikwels met die paletmes aangebring, waardeur driedimensionaliteit gesuggereer word.]] Gesien die groot aantal kunstenaars, die talle skilderye wat verlore gegaan het en die vele genres, lyk dit onmoontlik – of in elk geval sterk subjektief – om ’n kwalitatiewe rangorde onder die onderskeie kunstenaars te bepaal. Tog word [[Rembrandt van Rijn]], [[Frans Hals]] en [[Johannes Vermeer]] as die "groot drie" beskou. Die bewondering vir Rembrandt en Hals het sy oorsprong in hul onmiskenbare tegniese begaafdheid, waarmee hulle ’n opvallende ongepoleerde karakter aan hul werk gegee het. Albei skilders het heeltemal nuwe maniere van verf aanbring gebruik, en gereeld hul vingers en [[schildersmes]] gebruik. Hulle het die vermoë gehad om met kort verfstrepe (Hals), onderskeidelik verfklonte en -veë (Rembrandt), ’n doek werklik tot lewe te bring.<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 207</ref> Hul groot invloed was reeds in hul eie tyd merkbaar, met veral rondom Rembrandt en sy leerlinge ’n eie "Rembrandteske" skool wat ontwikkel het en die skilderkuns in die hele Europa beïnvloed het, met die kenmerkende lig-donker-kontraste as belangrikste handelsmerk. Binne die Nederlandse kunsakademies het sy styl tot diep in die 19de eeu die absolute norm gebly. Hals is ná sy dood feitlik vergeet, maar ná ’n entoesiastiese artikel van die Franse kunskritikus [[Théophile Thoré-Bürger]] uit 1857 het dit vinnig verander. Kort daarna het ’n hele groep [[Impressionisme|impressionisties]] georiënteerde kunstenaars hom as voorbeeld geneem, waardeur hy as ’n groot inspirasiebron vir die moderne kuns beskou word. Talle buitelandse kunstenaars het van daardie tyd af die [[Frans Hals Museum]] in Haarlem en die [[Rijksmuseum Amsterdam]] besoek, waar die werk van Hals en Rembrandt ruim verteenwoordig word. Benewens die los styl van Rembrandt en Hals het daar in die middel van die 17de eeu via die [[Leiden (hoofdbetekenis)|Leidse]] [[fijnschilder]]s ’n nuwe vorm van realisme ontwikkel wat gekenmerk is deur ’n groot mate van presisie en detail. Hierdie verfyning het in die werke van Johannes Vermeer ’n hoogtepunt bereik. Vermeer se werk is ’n skoolvoorbeeld van eenvoud en harmonie, weergegee in ’n gladde, akkurate styl en met klein kwaste geskilder. ’n Tipiese styleienskap is ook die delikate behandeling van lig. Nuwe verfsoorte op natuurlike grondslag het ’n besondere luminositeit moontlik gemaak. Vermeer se temas was minder plegtig en uitbundig as dié van Hals en Rembrandt, maar versterk ’n gevoel van stilte en innerlike verdieping. Vermeer se status het in sy tyd nie dié van Rembrandt en Hals geëwenaar nie. Vermeer was destyds min bekend; slegs ’n klein kring van kunsliefhebbers het sy werk geken.<ref>Roelof van Gelder, [https://www.nrc.nl/nieuws/2002/04/20/verbazing-over-de-schoonheid-van-de-natuur-7586454-a59192 ''Verbazing over de schoonheid van de natuur''], ''NRC Handelsblad'', 20 april 2002</ref> In 2017 is slegs 35 skilderye erken as werke van Vermeer.<ref>[https://www.rijksmuseum.nl/nl/rijksstudio/kunstenaars/johannes-vermeer ''Johannes Vermeer''], rijksmuseum.nl</ref> Vanaf die middel van die 19de eeu, weereens onder invloed van Thoré-Bürger, wat ’n eerste katalogisering van sy werk gemaak het, is Vermeer se werke egter voortdurend gereken as van die beste wat die Goue Eeu voortgebring het. Op die kunsmark het die waarde van sy werke dié van die duurste kategorie geëwenaar.<ref>Cf. ''125 jaar openbaar kunstbezit. Met steun van de Vereniging Rembrandt'', blz. 47-48.</ref> <gallery widths="175" heights="195"> Frans Hals - Luitspelende nar.jpg|Frans Hals: ''[[Luitspeler (Frans Hals)|Luitspeler]]'', moontlik 1624-1626, musikanttema, in die los styl wat soveel invloed op die impressioniste gehad het. Johannes Vermeer - Woman in Blue Reading a Letter - WGA24657.jpg|Johannes Vermeer: ''[[Brieflezende vrouw in het blauw]]'', omstreeks 1663, wat die verfyning en verstilling in Vermeer se werk illustreer. Rembrandt Christ in the Storm on the Lake of Galilee.jpg|Rembrandt: ''[[Christus in de storm op het meer van Galilea]]'', 1633 (vermiste werk). Die dramatiese effek word versterk deur die toepassing van clair-obscur. </gallery> == Genres == === Historiese tonele === [[Lêer:Rembrandt - Bathsheba at Her Bath - WGA19090.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Batseba met die brief van koning Dawid]]'', 1654, uitbeelding van die beslissende oomblik wanneer Batseba haar morele afweging maak.]] Onder historiese werke word verstaan: voorstellings van voorbeeldige tonele uit die Bybel, die mitologie, die literatuur of die geskiedenis. Die genre is in die sewentiende eeu as die hoogste vorm van skilderkuns beskou.<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 83.</ref> Die veelsydigheid van die genre het ’n beroep gedoen op ’n groot repertorium van vaardighede wat bemeester moes word, onder meer uit die landskapskilderkuns, die interieurskilderkuns, soms ook uit die skilder van [[stillewe]]s en uiteraard uit die figuurskilderkuns. Daarby was groot komposisionele vaardigheid nodig, onder andere wat die [[Lynperspektief|hantering van perspektief]] betref. Daarbenewens moes ’n morele boodskap dikwels nog in die werk verweef word. Rondom 1600 het die Haarlemse maniëriste reeds baie Bybelse en mitologiese temas geskilder. Die Utrechtse caravaggiste (Van Honthorst, Ter Brugghen, Van Baburen) het hierop in die eerste helfte van die 17de eeu voortgebou en, geïnspireer deur die Italiaanse skilderkuns, historiese werke met genreagtige tonele gemaak wat gelyk het asof hulle uit die alledaagse lewe gegrepe is. ’n Deurslaggewende impuls tot vernuwing het met die werk van Rembrandt gekom, wat as die belangrikste historieskilder van die Goue Eeu beskou kan word. Sy "Rembrandteske" skilderstyl, voortbouend op die werk van sy leermeester Lastman en die Utrechtse caravaggiste, sou die historieskilderkuns van sy tyd oorheers. Rembrandt het ongeveer twintig leerlinge en talle navolgers gehad, onder wie [[Govert Flinck]], [[Willem de Poorter]], [[Arent de Gelder]], [[Barent Fabritius]], [[Salomon Koninck]] en [[Willem Drost]], wat gehelp het om sy werkswyse te versprei. Kenmerkend is die gebruik van clair-obscur en teenlig-effekte, waarmee die intensiteit van die sentrale tema verder beklemtoon is. Daar kan ook gewys word op die los, growwe kwashantering. Dikwels voltooi ’n groot menigte figure en gedetailleerd uitgebeelde simboliese voorwerpe die skildery. Die kleurpalet was gewoonlik sober en beperk, meestal in oorheersende bruintone, soms met opvallende aksente. Daar is gestreef na ’n suggestie van beweeglikheid, hoewel die Hollandse historiese skilderkuns later wel verwyt is dat dit bloot poserende (en dus stilstaande) figure uitgebeeld het. Wat temas betref, het Rembrandt en sy volgelinge hulle veral in Bybelse tonele gespesialiseer, waarbij hulle dikwels vergesogte onderwerpe gekies het, gewoonlik sterk anekdoties uitgebeeld, met baie aandag aan ’n sielkundig bepalende oomblik. Waar die buitelandse historieskilderkuns (dikwels in opdrag van adellike of kerklike opdraggewers geskilder) veral op gesag en dramatiese effek gemik was, het die Hollandse skilders hulle dus hoofsaaklik daarop toegelê om die kyker te ontroer of ’n oomblik van intense intimiteit weer te gee. Historiese stukke is dikwels ook van ’n relatief klein formaat, geskik vir gewone woonhuise, gewoonlik liggend, sodat baie figure op die voorgrond geplaas kon word. Anders as in die landskapskilderkuns is die horison dikwels hoog gehou, waardeur die kyker die indruk kry dat hy die figure van onder af beskou. Vanaf die 1630's het daar naas die Rembrandteske historieskilderkuns nog ’n ander, strenger [[Klassisisme (hoofbetekenis)|klassisistiese]] variant van die historieskilderkuns tot bloei gekom, voortbouend op die werk van die maniëriste, wat as die [[Hollandse klassisisme]] aangedui word. Die stroming word gekenmerk deur ’n [[Klassieke Oudheid|klassieke]], dikwels [[Mite|mitologiese]] keuse van temas, ’n gladde oppervlakbehandeling en vir daardie tyd helder kleure, sonder ’n duidelike clair-obscur. Wat komposisie betref, is hierdie stroming gekenmerk deur ’n strewe na harmonie, gebaseer op die [[Renaissance (hoofbetekenis)|renaissancekuns]], maar ook geïnspireer deur [[Suidelike Nederlande|Suid-Nederlandse]] voorbeelde soos [[Peter Paul Rubens]] en [[Jacob Jordaens]]. Historiese en mitologiese temas is dikwels gekies, maar figure en portrette was ook gewild. Die afmetings was weer groter, deels omdat die werke dikwels vir groter sale bedoel was, soos die Oranjezaal van [[Paleis Huis ten Bosch]]. Belangrike verteenwoordigers is [[Jacob van Campen]], [[Pieter Post (argitek)|Pieter Post]], [[Caesar van Everdingen]], [[Salomon de Bray]], [[Pieter de Grebber]] en [[Jan Gerritsz. van Bronckhorst|Jan van Bronckhorst]]. <gallery widths="205" heights="165"> Lêer:Rembrandt - Belshazzar's Feast - WGA19123.jpg|Rembrandt: ''[[Die feesmaal van Belsasar]]'', vermoedelik omstreeks 1636–1638.<ref>[https://web.archive.org/web/20171109070945/http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/rembrandt-belshazzars-feast ''Belsasar se feesmaal''], nationalgallery.org.uk</ref> Daar is duidelik gestreef na die weergawe van die bepalende oomblik. Lêer:Govert Flinck - Isaac Blessing Jacob - WGA07930.jpg|Govert Flinck: ''[[Isak seën Jakob (Flinck)|Isak seën Jakob]]'', omstreeks 1638. Die emosie en gesigsuitdrukking van die modelle staan sentraal. Lêer:Caesar van Everdingen - Bacchus with Nymphs and Cupid - WGA07568.jpg|Caesar van Everdingen: ''[[Bacchus en Ariadne (Van Everdingen)|Bacchus en Ariadne]]'', omstreeks 1660, voorbeeld van die Hollandse klassisisme as teenhanger van die Rembrandteske styl. </gallery> === Portrette === [[Leêr:Cavalier soldier Hals-1624x.jpg|thumb|upright|Frans Hals: ''[[Die laggende kavallerier]]'', 1624, waarin ’n trotse burger uitgebeeld word as lid van ’n nuwe sosiale hoërklas, en terselfdertyd ’n nuwe groep opdraggewers.]] Vir portrette het daar vanaf die begin van die 17de eeu in die Republiek ’n lewendige mark ontstaan. Dit het saamgehang met die opkoms van die burgerlike stand en die [[patrisiaat]], maar ook onder minder vermoënde mense het dit al hoe gebruikliker geword om ’n portret te laat maak. Portrette is as ’n statussimbool beskou en as iets waarmee ’n mens die dood kon oorleef.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 154.</ref> Dikwels het ’n portret nog geslagte lank binne die familie gebly. Gewoonlik is hulle in opdrag gemaak, gereeld ook by besondere gebeurtenisse soos ’n huwelik. Die kompetisie tussen kunstenaars, wat ontstaan het met die verkryging van opdragte, het die tegniese gehalte tot ’n internasionaal toonaangewende vlak opgestoot. Die Nederlandse portretskilderkuns in die 17de eeu het duidelik verskil van die barokke, ietwat pronkerige, aristokratiese styl wat elders in Europa waargeneem word. Die Hollandse portrette is soberder, onder invloed van die Calvinistiese gees, maar ook omdat dit meer dikwels "gewone", vir almal herkenbare mense was wat op die doek vasgelê is. Die agtergrond is eenvoudig gehou, dikwels in ’n huislike konteks, sonder veel versiering, en feitlik nooit teen die agtergrond van ’n landskap nie, soos wat dit in Italiaanse portrette algemeen was. Daar is relatief min portrette ten voete uit geskilder.{{#tag:ref|Een van die uitsonderings is Rembrandt se portrette van [[Marten Soolmans en Oopjen Coppit]], wat die huweliksmaats ten voete uit afbeeld, asook [[Thomas de Keyser]] se ''Portret van ’n man'' en ''Portret van ’n vrou''.|group=noot}} Meestal was dit bors- of kniestukke, waarin die geportretteerdes meestal sittend afgebeeld is en met ’n aktiwiteit besig is. Die portret moes veral ontspanne en natuurlik lyk, nie geposeer nie. Deur nadruklik aandag te gee aan lig- en skaduwerking is ekstra lewendigheid geskep. Eers later in die 17de eeu het portrette met skilders soos [[Caesar van Everdingen]] en [[Adriaen van der Werff]] weer ietwat meer [[Klassisisme (hoofbetekenis)|klassisisties]] en formeel geword. Rembrandt en Frans Hals word as die belangrikste portretskilders van die 17de eeu beskou.<ref>https://www.dbnl.org/tekst/mart039holl01_01/mart039holl01_01_0002.php</ref><ref>https://isgeschiedenis.nl/nieuws/nederlandse-schilderkunst-uit-de-gouden-eeuw-de-hollandse-meesters</ref> Hulle word beskou as voorbeeldig vir die vernuwinge wat die portretkuns in die Goue Eeu gekenmerk het. Veral Hals se werke word gekenmerk deur groot lewendigheid. Hy het ’n los, soms byna growwe skilderstyl geskep, waarin hy na ongedwonge poseersituasies gesoek het, met besondere aandag aan die gesigsuitdrukking. Rembrandt het aan die weergawe van gesigsuitdrukkings nog ’n ekstra dimensie gegee deur ’n sielkundige komponent by te voeg, waarmee hy op uitgesproke wyse probeer het om die karakter van die geportretteerde vas te vang. [[Michiel van Mierevelt]] was die produktiefste portretskilder. So het hy alleen al ’n portret van Maurits, graaf van Oranje, die latere [[Maurits van Oranje]], honderde kere gekopieer, in verskillende prysklasse. Hy het ook aansoek gedoen om ’n oktrooi vir ’n gravure wat volgens die oorspronklike skildery gemaak is. Wie ’n onwettige eksemplaar op die mark gebring het, moes hom honderd gulde betaal.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 30</ref> In sy ateljee het hy borsstukke sonder ’n kop laat skilder. Wanneer ’n klant opgedaag het, hoef hy slegs die kop nog in te skilder. Sy werkswinkel word om dié rede soms die portretfabriek genoem. Ander vooraanstaande portretskilders was [[Jan van Ravesteyn]], [[Thomas de Keyser]], [[Bartholomeus van der Helst]], [[Pieter Codde]], [[Johannes Cornelisz. Verspronck|Johannes Verspronck]], [[Ferdinand Bol]], [[Pieter van Anraedt]], [[Jacob Adriaensz. Backer|Jacob Backer]], [[Godfried Schalcken]], [[Carel Fabritius]] en Jan Lievens, wat saam met Rembrandt by Pieter Lastman in die leer was. <gallery widths="175" heights="195"> Leêr:Rembrandt Harmensz. van Rijn 097.jpg|Rembrandt: ''[[Portret van Jan Six]]'', predikant, 1654. Uit die portret spreek voornaamheid en ’n Calvinistiese soberheid. Leêr:Johannes Cornelisz. Verspronck - Portret van een meisje in het blauw - Google Art Project.jpg|Johannes Verspronck: ''[[Portret van ’n meisie in die blou]]'', 1641. Vooraanstaande burgers het ook hul familielede laat portretteer. Leêr:Gerard Dou - Portret van een lezende oude vrouw.jpg|Gerrit Dou: ''[[Lesende ou vrou]]'', ongeveer 1631 – ongeveer 1632, voorbeeld van ’n skildery wat nie in opdrag gemaak is nie. Leêr:Meisje met brede hoed door Caesar van Everdingen.jpg|Caesar van Everdingen: ''[[Meisie met ’n breë hoed]]'', ongeveer 1645 – ongeveer 1650, ’n portret in ’n verfynde, meer klassisistiese styl. </gallery> ==== Tronies ==== ’n Besondere vorm van portrette vorm die sogenaamde karakterkoppe, ook wel [[Tronie (skilderkuns)|tronies]] genoem. Die term ''tronie'' beteken gesig. Die term het in die 17de eeu nog nie die negatiewe konnotasie gehad wat dit deesdae dikwels het nie. Tronies beeld die kop van ’n model in borslengte uit, dikwels – maar nie noodwendig nie – met ’n grimas, altyd teen ’n neutrale agtergrond. Dit was gewoonlik oefeninge in die uitbeelding van ouderdom, karakter, kleredrag of stemming. Die herkenbaarheid van die model is ondergeskik aan die uitbeelding van die uiterlike. Dit het nie om die ooreenkoms met bestaande persone gegaan nie, maar om die uitbeelding van ’n tipe. Die mate van ekspressiwiteit kon verskil. Vermeer het ’n aantal beroemd geworde serene tronies gemaak, waarin hy veral gesoek het na die korrekte weergawe van ’n spesifieke gesigsuitdrukking of emosie, sonder dat daar ’n grimas aan te pas gekom het. Rembrandt het die skep van tronies tot ’n suksesformule gemaak.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 58</ref> Die Utrechtse caravaggiste Hendrick ter Brugghen en Dirck van Baburen het baie kleurvolle figure geskilder, soos harlekyns, musikante, dames van losse sedes en uitbundige drinkers, wat ook baie kenmerke van tronies gehad het. Tronies kan die groot uitdrukkingskrag en artistieke vaardigheid van die kunstenaar toon. Hoewel hulle aanvanklik as oefeninge bedoel was en gewoonlik nie in opdrag vervaardig is nie, het hulle gou baie gewild op die kunsmark geword en is hulle in groot getalle as selfstandige kunswerke verkoop. <gallery widths="170" heights="195"> Leêr:Hendrik ter Brugghen - Het duet.jpg|Hendrick ter Brugghen: ''[[Die duet]]'', 1628, twee musikale kleurvolle figure met tipiese, karaktervolle blikke. Leêr:Frans Hals 021.jpg|Frans Hals: ''[[Malle Babbe (skildery)|Malle Babbe]]'', 1633–1635, waarin gepoog word om ’n tipe neer te sit, met ’n uitgesproke gesigsuitdrukking en grimas. Leêr:Vermeer-Portrait of a Young Woman.jpg|Johannes Vermeer: ''[[Kop van ’n meisie]]'', ongeveer 1665–1667. Voorbeeld van ’n serene tronie, gerig op die uitbeelding van ’n "klein" emosie. </gallery> ==== Selfportrette ==== Selfportrette is gereeld as tronies geskilder, eweneens dikwels as studies. In die 17de eeu het selfportrette egter ook algemeen geword as selfstandige kunswerke, waarin die kunstenaar wou toon wie hy was. Dikwels het die skilder homself in sy werkomgewing geplaas, omring deur attribute wat iets oor homself en oor dit wat vir hom belangrik was, vertel. Daarbij het hy uitdruklik probeer om ook ’n weergawe van sy karakter en statuur te gee. Veral Rembrandt het ’n [[Selfportrette van Rembrandt|groot reeks selfportrette]] geskilder wat ’n aparte kategorie in die Hollandse portretkuns van die Goue Eeu geword het, sonder dat dit heeltemal duidelik is wat sy besondere belangstelling in sy eie gelaat bepaal het.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 165.</ref> Selfportrette is oor die algemeen nie vir verkoop geskilder nie, maar vir studiedoeleindes of vir eie plesier. [[David Bailly]] het aan die einde van sy lewe ’n persoonlike [[Vanitas-stillewe met selfportret van die skilder|selfportret met ’n vanitas-stillewe]] gekombineer, waarmee hy gelyk het asof hy tyd en die dood wou trotseer. <gallery widths="205" heights="195"> Leêr:Self-portrait by Judith Leyster.jpg|Judith Leyster: ''[[Selfportret (Leyster)|Selfportret]]'', ongeveer 1630. Leyster was een van slegs twee vroue wat gedurende die hele sewentiende eeu tot die [[Sint-Lucasgilde]] van Haarlem toegelaat is. Leêr:Rembrandt Self-portrait (Kenwood).jpg|Rembrandt: ''[[Selfportret met twee sirkels]]'', 1665–1669, ’n laat werk uit ’n lang reeks selfportrette, pasteus en los geskilder, met baie kontraste. Leêr:David Bailly Vanitas1651.jpg|David Bailly: [[Vanitas-stillewe met selfportret van die skilder]], ongeveer 1651, met baie voorwerpe wat iets oor sy lewe vertel. </gallery> ==== Groepsportrette ==== [[Leêr:Rembrandt van Rijn-De Nachtwacht-1642.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Die Nagwag|Nagwag]]'', 1642, ikoniese groepsportret uit die Goue Eeu, vir sy tyd buitengewoon lewendig, in ’n sterk clair-obscur.]] ’n Nuwe verskynsel was die groepsportrette. Aanvanklik was hierdie nog baie formeel en streng van opbou: netjies poserendes geselskappe rondom ’n tafel, met elkeen se blik reguit op die toeskouer gerig. Kleredrag en tekstuur, asook meubels en ander voorwerpe, is uiters noukeurig afgebeeld. Hulle moes die sosiale posisie van die geportretteerdes beklemtoon. Later het groepstonele lewendiger geword en het hierdie kunsvorm ’n unieke hoogtepunt bereik, met Rembrandt se skutterstuk ''[[Die Nagwag|Nagwag]]'' as ikoniese voorbeeld. Benewens families, wat hulle graag in hul luukse huise laat uitbeeld het, dikwels by besondere gebeurtenisse soos ’n huwelik, het veral lede van allerlei nuwe vorme van sosiale organisasies hulle as ’n groep laat portretteer. Daarby kan gedink word aan regente en besture van [[gilde (beroepsgroep)|gildes]], [[hospitaal|hospitale]], [[weeshuis|weeshuise]] ensovoorts. Dit was gebruiklik om die bestuursruimtes van hierdie organisasies met hierdie soort portrette te versier, dikwels van verskeie besture ná mekaar. Die opdraggewers het as magtige, vreugdevolle, deftige (gewoonlik) wêreldse mans geposeer. Elke persoon moes volle aandag kry, want elkeen het die skilder afsonderlik vir sy uitbeelding betaal. ’n Ekstra betaling het gelei tot ’n plek op die voorgrond en omgekeerd. Lede van wetenskaplike genootskappe het dikwels gesit en poseer tussen hul instrumente en studievoorwerpe. In ’n skildery soos ''[[Die anatomiese les van dr. Nicolaes Tulp]]'' (1632) groepeer ’n aantal dokters rondom ’n lyk, terwyl een van hulle ’n lesing gee. Bestuursrade soos in ''[[Die Staalmeesters]]'' (1662) het hulle graag rondom ’n tafel, met ernstige uitdrukkings, laat uitbeeld. Die sobere donker kleredrag – gebruiklik in Protestantse kringe, hoewel ook Katolieke aan die bestuur behoort het – het enersyds hul strengheid en nederigheid beklemtoon, maar het deur sorgvuldig gepenseelde verfyning en snit tog duidelik gemaak dat hulle nie tot die geringstes behoort het nie. Die bekendste 17de-eeuse groepsportret is die skutterstuk. ’n [[Skuttery (histories)|Skuttery]] was ’n soort paramilitêre organisasie, met lede uit die gevestigde burgerstand, wat formeel ten doel gehad het om die stad teen vyande te verdedig, maar in die praktyk hoofsaaklik seremoniële doelwitte gehad het. Hul geboue het dikwels tot die mooiste in die stad behoort, met groot feesale waarin die skutterstukke gehang is. So het Rembrandt se ''Nagwag'' ook gedien as versiering van die feesaal van die [[Kloveniersdoelen (Amsterdam)|Kloveniersdoelen]], die tuisgebou van die kompanie van [[Frans Banninck Cocq]]. Skutterstukke is veral in Amsterdam en Haarlem gemaak. Die verkryging van so ’n opdrag is as eerbaar beskou. Gewoonlik was dit voorbehou aan die mees gerenommeerde kunstenaars, onder wie ’n strawwe mededinging geheers het. In Amsterdam was onder andere Govert Flinck en [[Bartholomeus van der Helst]] aktief. In Haarlem was Frans Hals toonaangewend. Rembrandt het volgens moderne kunshistorici met die ''Nagwag'' die beste skutterstuk ooit geskilder, maar hy sou nie weer een vervaardig nie. In Amsterdam sou die meeste skutterstukke uiteindelik in die besit van die munisipaliteit kom. <gallery widths="340" heights="165"> Leêr:Frans Hals, De magere compagnie.jpg|Frans Hals en Pieter Codde: ''[[Die maer kompanie]]''. Hals het in 1633 daaraan begin werk. Ná onenigheid met die opdraggewers sou [[Pieter Codde]] dit in 1637 voltooi. Leêr:Rembrandt - De Staalmeesters- het college van staalmeesters (waardijns) van het Amsterdamse lakenbereidersgilde - Google Art Project.jpg|Rembrandt: ''[[Die Staalmeesters]]'', 1662, ’n ernstig kykende geselskap in sobere swart kleredrag, maar met opvallende beweeglikheid uitgebeeld. </gallery> === Landskappe === [[Bestand:Hendrick Avercamp - Winterlandschap met ijsvermaak.jpg|thumb|Hendrick Avercamp: ''[[Winterlandskap met ysvermaak]]'', 1608, waarin die invloed van die Suid-Nederlandse skilderkuns nog duidelik sigbaar is.]] Aan die begin van die 17de eeu was die landskapskilderkuns nog sterk onder die invloed van 16de-eeuse voorbeelde uit die [[Suidelike Nederlande]], soos [[Joachim Patinir]] en veral ook [[Pieter Bruegel die Oue]]. Die Vlaamse tradisie kon egter nie juis realisties genoem word nie. Doeke is in die ateljee geskilder, hoofsaaklik op grond van geheue en verbeelding. Noord-Nederlandse navolgers soos Hendrick Avercamp en [[Esaias van de Velde]] het hierin as eerstes verandering gebring. Hulle het geskilder op grond van wat hulle waargeneem het, dikwels aan die hand van sketse wat ter plaatse, in die buitelug, gemaak is. Vanaf die jare 1620 het daar sodoende ’n tipies Hollandse landskapskilderkuns ontstaan, in wese realisties, met ’n kenmerkende aandag aan [[atmosferiese perspektief]] en ligweergawe. Terselfdertyd het die komposisies strakker en soberder geword, gebaseer op duidelike horisontale en diagonale lyne. Die horison is doelbewus laag gehou, waardeur daar volop ruimte vir die kenmerkende uitgestrekte Hollandse wolkelugte ontstaan het. Belangrike verteenwoordigers van hierdie rigting is [[Jan van Goyen]], [[Aert van der Neer]], [[Salomon van Ruysdael]] en [[Pieter de Molijn]]. Rondom die middel van die Goue Eeu het die Hollandse landskapskilderkuns wat stylontwikkeling betref nog ’n stap verder gegaan. Die atmosferiese aandag het gebly, maar ’n steeds groter klem het op die ekspressiwiteit van die komposisie geval. Dit het veral tot uitdrukking gekom in die sterk lig- en donkerkontraste. Veral die wolkelugte het steeds indrukwekkender geword. Die strewe was veral om die grootsheid van die natuur ("God se skepping") te beklemtoon, wat dikwels geaksentueer is deur die toevoeging van afsonderlike elemente, soos ’n heroïese boom, ’n meul of ’n toring. Hierdie is dikwels vanuit ’n lae gesigspunt geskilder om die dramatiese effek te vergroot. Die belangrikste verteenwoordigers van hierdie ontwikkeling was [[Jacob van Ruisdael]], wat algemeen beskou word as dé meester van die Hollandse landskap, en sy leerling [[Meindert Hobbema]], wie se werk baie gewild in Engeland sou word. Ook [[Jan van Kessel (1641-1680)|Jan van Kessel]], [[Jan Wijnants (skilder)|Jan Wijnants]] en [[Philips Koninck]] hoort in hierdie ry. Landskappe het in verskillende soorte voorgekom. Baie tipies Hollands was die rivierlandskappe, met breë uiterwaardes en weiende koeie, bote op die water, dikwels met die silhoeët van ’n stad op die agtergrond. Duinformaties en winterlandskappe was gewild, asook die tipies Hollandse weivelde met vee, dikwels bulle en koeie, met [[Paulus Potter]] as belangrikste verteenwoordiger. [[Adriaen van de Velde]], [[Simon van der Does]], [[Aelbert Cuyp]] en [[Dirck van Bergen]] het dikwels koeie en ander diere in hul landskappe geskilder. [[Philips Wouwerman]] het naam gemaak as perdeskilder. Dierskilderkuns het in die 17de eeu trouens ’n ambag op sigself geword. Dikwels het dierskilders ook landskappe van ander skilders van diere en figure voorsien. Opvallend is die realistiese benadering op grond van ’n grondige anatomiese kennis. <gallery widths="215" heights="165"> Bestand:Meindert Hobbema - The Alley at Middelharnis - WGA11427.jpg|Meindert Hobbema: ''[[Die laantjie van Middelharnis]]'', 1689. Die bome en die laantjie, met ’n sentrale verdwynpunt, skep ekstra diepte. Bestand:Salomon van Ruisdael Deventer.jpg|Salomon van Ruysdael: ''[[Uitsig op Deventer vanuit die noordweste]]'', 1657, waarin die skilder doelbewus na ’n verstilde atmosfeer soek. Bestand:Paulus Potter - Young Bull.JPG|Paulus Potter: ''[[Die bul]]'', 1647, voorbeeld van ’n landskap met vee, wat vooruitloop op die 19de-eeuse skilderkuns, toe die tema algemeen geword het. </gallery> ==== Buitelandse inspirasie ==== [[Bestand:Gezicht op Olinda, Brazilië Rijksmuseum SK-A-742.jpeg|thumb|[[Frans Post]]: Uitsig op Olinda, [[Nederlands-Brasilië]]; geskilder in 1662, ’n aantal jare nadat die kolonie verlore gegaan het.]] Jacob van Ruisdael het hom vir sy werke ook graag deur die Duitse landskap laat inspireer. Hy het na [[Bad Bentheim]] gereis en sy indrukke tot uitdrukking gebring in ’n reeks skilderye van die [[Kasteel Bentheim|plaaslike kasteel]], geleë in ’n bergagtige omgewing. Meer nog as Duitsland het die Italiaanse landskap ’n bron van inspirasie geword. Hele hordes kunsskilders het langdurige studiereise na die Mediterreense land onderneem, aangetrek deur die idilliese omgewing. Hulle sou uiteindelik bekend staan onder die naam "[[Italianisante]]" en het hulle gedeeltelik verenig in die [[Bentvueghels]], ’n broederskap in [[Rome (stad)|Rome]]. Belangrike verteenwoordigers van die Italiëgangers was [[Jan Both]], wat in Rome saam met [[Claude Lorrain]] gewerk het, [[Bartholomeus Breenbergh]], [[Cornelis van Poelenburch]], [[Wouter Crabeth II]], en later [[Nicolaes Berchem]], [[Herman van Swanevelt]], [[Adam Pijnacker]], [[Adriaen van der Kabel]], [[Jan Asselijn]], [[Abraham Bloemaert]], [[Jan Baptist Weenix]] en [[Karel Dujardin]]. Terug in Holland (as hulle hoegenaamd teruggekeer het) het hulle dikwels sterk geromantiseerde landskappe geskilder, gestoffeer met figure, diere en ruïnes, meestal gebaseer op vroeër, ter plaatse gemaakte sketse. Skilders soos [[Hercules Seghers]], [[Philips Wouwerman]] en [[Aelbert Cuyp]] het onder invloed van die Italianisante buitelands aandoende werke gemaak, sonder dat hulle Holland werklik verlaat het (Cuyp het nie verder as [[Kleef (stad)|Kleef]] gekom nie). [[Allaert van Everdingen]] het [[Skandinawië|Skandinawiese]] landskappe met watervalle geskilder. [[Frans Post]] het na [[Brasilië]] gereis. Die werke van al hierdie skilders het ’n groot invloed op die latere [[Romantiek (skilderkuns)|romantiek]] gehad. <gallery widths="205" heights="160"> Bestand:Jan Both - Italian Landscape with a Draughtsman.jpg|Jan Both: ''[[Italiaanse landskap met tekenaar]]'', circa 1650 - circa 1652, eksemplaries van die werk van die Italianisante, wat hul inspirasie in Italië opgedoen het. Bestand:Il castello di Bentheim (Jacob Van Ruisdael).jpg|Jacob van Ruisdael. ''[[Uitsig op kasteel Bentheim]]'', circa 1653. Van Ruisdael het omstreeks 1650 na Duitsland gereis om inspirasie vir hierdie soort werke op te doen. Bestand:Allaert van Everdingen, Zweeds landschap.jpg|Allaert van Everdingen: ''[[Sweedse landskap]]'', 1650-1675. Van Everdingen het by uitsondering noordwaarts gereis om landskappe te skilder. </gallery> === Seetonele === [[Bestand:Het Kanonschot - Canon fired (Willem van de Velde II, 1707).jpg|thumb|190px|Willem van de Velde die Jongere: ''[[Die kanonskoot]]'', circa 1660, wat die trots en selfversekerdheid van die Hollandse vloot weerspieël.]] Net soos die landskap is die seetoneel ook ’n genre wat sy wortels aan die einde van die 16de eeu gehad het. In daardie tyd, en ook nog aan die begin van die 17de eeu, het dit hoofsaaklik gegaan om die uitbeelding van historiese seeslae. Gewoonlik was hulle bedoel om die mure van ’n stadsaal of admiraliteit te versier, maar terselfdertyd het hulle as ’n vorm van verslaglegging gegeld. [[Hendrik Cornelisz. Vroom|Hendrick Vroom]] en [[Cornelis Claesz. van Wieringen|Cornelis van Wieringen]] is verteenwoordigers van hierdie eerste groep marineskilders. Geleidelik, gedurende die eerste dekades van die Goue Eeu, is seestukke egter van hul drukke [[stoffage]] gestroop en het seeskilders hulle toegespits op die stilte van die waters of die onstuimigheid van ’n storm. Die spesifieke gebeurtenis, met skepe in die hoofrol, het plek gemaak vir die lieflikheid, dan wel die [[patos]] van die see self. Dit was [[Jan Porcellis]] wat hierdie verandering die eerste uitgebeeld het.<ref>John Walsh jr., ''The Dutch Marine Painters Jan and Julius Porcellis-1. Jan's Early Career'', ''The Burlington Magazine'', jaargang 116, nr. 860, november 1974, p. 653</ref> Al hoe meer is ook kleiner vissersskepe uitgebeeld. Die horison is laer geplaas en die lugruimtes het wyd en dramaties geword. In skilderye van [[Simon de Vlieger]] lê die horison soms selfs so laag dat sy skilderye feitlik geheel en al uit wolkelug bestaan. Die werklike ervaring van see en wind was ’n belangrike element van elkeen se werkwyse. Porcellis het self met ’n boot die see ingevaar om die gevoel van die see persoonlik te ervaar. Atmosfeer het al hoe belangriker geword. Opvallend is dat verskeie seeskilders uit die Goue Eeu ook werklik by die maritieme bedryf betrokke was, al dan nie as seevaarder. Die beroemdste seeskilder uit die Goue Eeu was destyds [[Willem van de Velde die Jongere]].<ref>Cf. Hollandse schilders in de Gouden Eeuw, blz. 477</ref> Hy het nie net seeslae geskilder nie, maar dit ook self meegemaak. Daarbenewens het hy talle skepe op kalm waters geskilder.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 180.</ref> Sy vader, [[Willem van de Velde die Oue]], het sketse van die [[Slag by Kijkduin]] gemaak, wat sy seun tot ’n skildery uitgewerk het.<ref>{{Citeer web|url=https://www.hetscheepvaartmuseum.nl/collectie/artikelen/222/De-slag-bij-kijkduin|titel=''Die slag by Kijkduin''|bezochtdatum=2017-11-29|datum=26-01_2015|werk=Scheepvaartmuseum|taal=|dodeurl=ja|archiefurl=https://web.archive.org/web/20171201032004/https://www.hetscheepvaartmuseum.nl/collectie/artikelen/222/De-slag-bij-kijkduin|archiefdatum=2017-12-01}}</ref> In 1672, die Rampjaar, het vader en seun saam na [[Koninkryk Engeland|Engeland]] vertrek. Van de Velde die Oue het groot naam gemaak met "penskilderye", monochrome tekeninge wat met Oos-Indiese ink op paneel of doek uitgevoer is. Albei het met besondere akkuraatheid gewerk. Ander gerekende seeskilders was [[Jan Abrahamsz. van Beerstraten|Jan van Beerstraten]], [[Hendrick Dubbels]], [[Abraham Storck]], [[Reinier Nooms]], [[Jan van de Cappelle]] en [[Ludolf Bakhuysen]]. <gallery widths="215" heights="155"> Bestand:Woelige zee met Nederlands jacht onder zeil. - Rough seas with a Dutch yacht under sail (Ludolf Backhuysen, 1694).jpg|Ludolf Bakhuizen: ''[[Onstuimige see met Nederlandse seiljag onder seil]]'', 1694, waarin vissersskepe en ’n driemaster in een werk saamgebring is. Bestand:Beach view, by Simon de Vlieger.jpg|Simon de Vlieger: ''[[Strandtoneel (De Vlieger)|Strandtoneel]]'', 1643, waarin die atmosfeer en die poëtiese aspek van die see beklemtoon word. Bestand:Battle of Scheveningen (Slag bij Ter Heijde)(Jan Beerstraten).jpg|Jan van Beerstraten: ''[[Slag by Ter Heijde (Jan Abrahamsz. van Beerstraten)|Slag by Ter Heijde]]'', 1653-1666, voorbeeld van ’n seeslagskildery as ’n vorm van verslaglegging. </gallery> === Stadsuitsigte en argitektuurwerke === [[Bestand:Pieter Jansz Saenredam - Interieur van de Grote of Sint Bavokerk te Haarlem.jpg|thumb|160px|Pieter Saenredam: ''[[Interieur van die Sint-Bavokerk in Haarlem (1636)|Interieur van die Sint-Bavokerk in Haarlem]]'', 1636, voorbeeld van die genre kerkinterieurs.]] Met die ekonomiese bloei in die Goue Eeu het ’n hernude belangstelling in argitektuur ontstaan. Hierdie aandag het in die skilderkuns weerspieël. Verskeie skilders het hulle gespesialiseer in die weergee van stadsuitsigte, geboue en kerke, waarby die argitektoniese aspekte dikwels die tema bepaal het. Die skilder van kerkinterieurs het selfs tot ’n afsonderlike genre ontwikkel. Sentraal het die demonstrasie van die uiterste perspektiefbeheersing gestaan, ’n tegniek wat teen die middel van die 17de eeu vervolmaak is. Kenmerkend is ook ’n helder harmonie in die komposisie. Figure is dikwels klein geskilder om hul nietigheid te beklemtoon. As belangrikste stadskilders geld [[Gerrit Berckheyde]] en die uiters presies werkende [[Jan van der Heyden]]. As skilders van sober maar majestueuse kerkinterieurs het [[Gerard Houckgeest]], [[Emanuel de Witte]] en veral [[Pieter Saenredam]] naam gemaak. Benewens die argitektonies geïnspireerde werke het die Goue Eeu overigens ook baie stadsuitsigte opgelewer waarin die atmosfeer sterk bepalend was. Hulle weerspieël die vinnig toenemende verstedeliking van daardie tyd, met bebouwing wat tot vandag toe herken kan word. Vermeer se ''[[Uitsig op Delft]]'' is hiervan waarskynlik die bekendste voorbeeld, maar ook skilders soos [[Carel Fabritius]] en sy leerling [[Daniël Vosmaer]] het soortgelyke stadsuitsigte gemaak, dikwels van buite af geskilder. Van Goyen en Van Ruisdael het stede, as ’t ware van buite, dikwels van groot afstand weergegee, slegs as ’n silhoeët. <gallery widths="205" heights="165"> Bestand:Vermeer-view-of-delft.jpg|Johannes Vermeer: ''[[Uitsig op Delft]]'', circa 1660-1661, atmosferiese weergawe van die nuut ontstane stedelike omgewing, met ’n besondere, verspreide weergawe van die sonlig.<ref>Cf. ''The Golden Age Book'', blz. 297.</ref> Bestand:A View of Delft through an Imaginary Loggia (1663) Daniel Vosmaer.jpg|Daniël Vosmaer: ''[[Uitsig op Delft met ’n fantasieloggia]]'', 1663, waarin die perspektief nog nie heeltemal korrek toegepas is nie. Bestand:Gerrit Adriaensz. Berckheyde - Gezicht op de Herengracht in Amsterdam, vanaf de Vijzelstraat - Google Art Project.jpg|Gerrit Berckheyde: ''[[Die bocht van die Herengracht]]'', 1671-1672, met ’n sterk klem op die argitektoniese aspek en perspektief. </gallery> === Genrestukke; die alledaagse lewe === Die grootste pikturale vernuwing van die Noord-Nederlandse kunsskilders uit die 17de eeu is die [[genrestuk]].<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 195.</ref> Dit het die daaglikse lewe as onderwerp en wissel van bordeeltonele tot ’n blik in deftige huise. Dit was nie ongewoon dat die voorstelling ’n simboliese betekenis gehad het, sodat die toeskouer ’n wyse les daaruit kon trek nie. Soms is dit maklik om te ontdek, maar ander kere moet ’n mens meer moeite doen en dit kom ook voor dat daar glad geen onderliggende gedagte is nie. ’n Onderskeid kan gemaak word tussen meer volks, humoristiese tonele en deftige, sogenaamde "galante" skilderye. ==== Volkse tonele ==== [[Bestand:Jan Steen 022 colour version 01.jpg|thumb|Jan Steen: ''[["Soos gesing, so word nagefluit"]]'', circa 1668–1670, tipiese voorbeeld van ’n wanordelike familietoneel in die kategorie "huishouding van Jan Steen"]] Boere- en dorpstonele, dikwels met drinkende en feesvierende mense in kroeë, bordele, by kermisse, markte en tydens karnaval, gereeld ook met besondere individue soos dokters, tandetrekkers en alchemiste, het reeds ’n lang geskiedenis gehad. Die genre het sy oorsprong in die 16de-eeuse Duitse, Italiaanse en veral Vlaamse skilderkuns (Breughel). In die Noordelike Nederlande het dit navolging gevind by skilders soos [[Pieter van Laer]] (met die bynaam "Il Bamboccio"), [[Pieter de Bloot]], [[Isaac van Ostade|Isaac]] en [[Adriaen van Ostade]], en ’n bietjie later ook [[Cornelis Bega]]. Vanaf die middel van die 17de eeu het daar egter ’n verskuiwing plaasgevind van tonele buite na die lewe binnenshuis, waarby ’n ontwikkeling na ’n meer realistiese weergawe sigbaar geword het, minder karikaturaal, maar steeds opvallend druk geënsceneer. Die belangrikste verteenwoordiger van hierdie latere groep skilders is [[Jan Steen (hoofbetekenis)|Jan Steen]], wie se uitbeelding van wanordelike familietonele met baie voorwerpe op die grond tot die uitdrukking "huishouding van Jan Steen" gelei het. Ook skilders soos [[Nicolaes Maes]], die jong [[Cornelis Saftleven]], [[Willem Cornelisz. Duyster|Willem Duyster]], [[Quiringh van Brekelenkam]], [[Hendrick Martensz. Sorgh|Hendrick Sorgh]], [[Jacob Duck]] en [[Frans van Mieris (I)|Frans van Mieris]] behoort tot hierdie kategorie. Die meeste van hulle het ook duidelik ’n verfyndere styl aan die dag gelê. Tipies van hierdie soort volkse en familiale tonele is die anekdotiese karakter. Byna altyd is hulle deurspek met Hollandse humor, wat nie juis deur fyngevoeligheid uitgeblink het nie. Baie werke is deurdrenk van gelag, sang en dronkenskap, dikwels ook van leedvermaak. Benewens die komiese en die liederlike is die ryk detaillering ’n opvallende kenmerk. Beelde kan selde met een oogopslag waargeneem word: die oog word gedwing om die doek stadig te skandeer, telkens op soek na iets nuuts. Dikwels het hierdie werke ook ’n morele boodskap gehad, soms uitgedruk deur gesegdes en spreekwoorde. Dikwels kan daardie boodskap egter met hedendaagse kennis nie meer presies agterhaal word nie. Gewilde temas is gereeld gereproduseer, mede onder leiding van die mark. Veral die komiese tonele was baie gewild. Biograaf [[Arnold Houbraken]] het in die eerste deel van sy ''Groote Schouburgh der Nederlantsche konstschilders en schilderessen'' (1718) geskryf: "Hunne potzige tafereelen worden gretig gezocht en wel betaalt, terwyl andere konst traaglyk aan den man wil". Ander, soos die skilder-kritikus [[Gerard de Lairesse]], het die genre weens sy grofheid gekritiseer.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 199.</ref> <gallery widths="185" heights="195"> Bestand:Brothel Scene 1658 Frans van Mieris.jpg|Frans van Mieris: ''[[Bordeeltoneel (Frans van Mieris)|Bordeeltoneel]]'', circa 1658–1659, ’n toneel uit die werklike lewe, uitgewerk met die presisie van ’n fijnskilder. Bestand:Jan Steen - The Feast of St. Nicholas - WGA21722.jpg|Jan Steen: ''[[Die Sint-Nikolaasfees]]'', 1665–1668, tipies lewendige en chaotiese toneel uit die daaglikse lewe. Bestand:Adriaen van Ostade 008.jpg|Adriaen van Ostade: ''[[Die vioolspeler]]'', 1673, boeretoneel met drinkende en musiserende figure, ietwat karikaturaal weergegee. </gallery> ==== Galante en verfynde werke ==== [[Bestand:Jan Vermeer - The Art of Painting - Google Art Project.jpg|thumb|190px|Johannes Vermeer: ''[[Die skilderkuns|Allegorie op die skilderkuns]]'', 1662-1664, tipiese voorbeeld van ’n galante toneel, in ’n verfynde styl, met baie aandag aan interieur en perspektief.]] Die sosiale lewe in die Goue Eeu het toenemend binnenshuis, by die eie gesin, afgespeel. Dit het in die skilderkuns weerspieël: met [[Willem Buytewech]] as voorloper is veral vanaf die jare 1630-1640 groot hoeveelhede genrestukke gemaak met die huislike lewe as tema. Hierdie ontwikkeling was reeds in ’n mate in die volkse genre sigbaar, maar het by uitstek tot uitdrukking gekom in die verfynde en harmonieus gekomponeerde "galante tonele", gesitueer in die nuwe, deftige wonings van die burgerstand, wat terselfdertyd ’n belangrike afnemer van die skilderye was. Dikwels word ’n klein groepie persone uitgebeeld wat in ’n vertrek terloops iets doen. Net soos in die werke van Steen en sy genote is die anekdotiese karakter ook hier sterk aanwesig, asook die moralistiese inslag. Grove humor word egter doelbewus vermy. Soberheid is die motto en op grond daarvan ontstaan ’n sekere afstand teenoor die gewone volk. Die werke toon die lewe van die nuut ontstane hoër klas, besig om briewe te skryf, te lees, musiek te maak, wyn of tee te drink, alles aktiwiteite wat by hul nuwe lewenswyse gepas het. Die uitwerking is realisties, gebalanseerd, noukeurig en veral verfynd. Die oppervlak is glad, met penseelstrepe wat skaars sigbaar is. Die doeke straal rustigheid en onderskeiding uit. Die genre is tot groot hoogtes gevoer deur die [[Delft (hoofbetekenis)|Delftse]] en Leidse fijnskilders. Belangrike verteenwoordigers was, benewens [[Johannes Vermeer]], [[Pieter de Hooch]], [[Gerard ter Borch (II)|Gerard Terborch]], [[Samuel van Hoogstraten (skilder)|Samuel van Hoogstraten]], [[Johannes Verkolje]], [[Caspar Netscher]], [[Gerrit Dou]] en [[Gabriel Metsu]]. Ook die uit Haarlem afkomstige Judith Leyster en haar man [[Jan Miense Molenaer]] word soms tot hierdie groep gereken. Baie van die genoemde skilders het ook interieurwerke gemaak, ’n variant van die galante tonele waarin die interieur sentraal gestaan het, meer as die figure en hul handelinge. Daar is gestreef na gebalanseerde, rustige komposisies. Hulle het daarbij ’n aantal perspektiviese probleme op unieke wyse opgelos deur die beeldhoek te verklein, waardeur die figure in ’n groter beeldvlak geplaas is en die aantal sigbare mure drasties beperk is. Mure was meestal egaal, waarby dikwels ’n tapisserie of skilderwerk aan die agtermuur vir diepte moes sorg. ’n Uitsig deur byvoorbeeld ’n deuropening het soms vir ekstra diepte gesorg. Ligval was ’n belangrike aspek van die ruimtelike werking asook van die atmosfeertekening, wat veral as harmonieus getipeer kan word. In optima forma kan dit in die oeuvre van Johannes Vermeer herken word. Benewens interieurs is afgeslote binnehowe geskilder, onder andere deur De Hooch. <gallery widths="162" heights="195"> Bestand:Woman Reading a Letter 1660-1662 Gerard ter Borch II.jpg|Gerard ter Borch: ''[[Die brief (Ter Borch)|Die brief]]'', circa 1660-1665, tipiese voorbeeld van ’n galante toneel, in ’n deftige omgewing. Bestand:Judith Leyster The Proposition.jpg|Judith Leyster: ''[[Man wat ’n vrou geld aanbied]]'', 1631, anekdotiese tema met ’n erotiserende ondertoon. Bestand:Metsu, Gabriel - Sick Child, the.jpg|Gabriel Metsu: ''[[Die siek kind]]'', circa 1664 - circa 1666, ’n ingetoë huislike toneel in ’n eenvoudige omgewing. Bestand:Pieter de Hooch - The Courtyard of a House in Delft.jpg|Pieter de Hooch: ''[[Die binnehof van ’n huis in Delft]]'', 1658, voorbeeld van ’n "binnehofie". </gallery> === Stillewes === [[Bestand:Gerard Dou - Still life with a globe, books, and a lute - c. 1635.jpg|thumb|245px|Gerrit Dou: ''[[Stillewe met aardbol, luit en boeke]]'', circa 1635, ’n sober harmoniese komposisie, in die gees van Calvinisme, met uiterste presisie geskilder.]] ’n Outonome ontwikkeling in die Goue Eeu, met ’n eie groep beoefenaars, het die [[stillewe]] geken. Rondom 1600 sien ons onder invloed van die [[Antwerpen (stad)|Antwerpse]] skilderkuns ’n toenemende belangstelling in [[blomstillewe]]s, met ’n gevarieerde en kleurvolle effek. Ook kombuisstukke met voedsel en jagstukke, dikwels nog op groot formaat, was gewild. Baie invloed het uitgegaan van die in [[Graafskap Vlaandere|Vlaandere]] gebore skilders [[Roelant Savery]] en [[Ambrosius Bosschaert die Oue|Ambrosius Bosschaert]]. Geleidelik het die stillewetema al hoe meer gevarieerd geword. Feitlik alles kon as onderwerp dien: blomme, skulpe, eenvoudige huishoudelike toebehore of juis kosbare of eksotiese voorwerpe. ’n Stillewe met slegs skulpe is selde geskilder en wanneer dit wel gebeur het, is slegs seldsame skulpsoorte afgebeeld. Baie uiteenlopende voorwerpe soos ’n suurlemoen of lemoen is gekombineer met byvoorbeeld tafelgerei, Chinese porselein of voorwerpe uit die wetenskap, soos ’n mikroskoop, aardbol of sextant. Skilderye met voedsel, soos dié van [[Nicolaes Gillis]] en [[Floris van Dyck]], is wel "ontbytjies" of "banketties" genoem. Gewild was die [[pronkstillewe]]s. Die komposisionele opbou was dikwels teatraal en vol oorvloed, meestal geskilder in ’n sterk [[Chiaroscuro (skilderkuns)|chiaroscuro]] teen ’n donker agtergrond. Bekende skilders van die pronkstillewegenre was [[Willem Kalf]], [[Abraham van Beijeren]], [[Balthasar van der Ast]], [[Jan Davidsz. de Heem|Jan de Heem]], [[Abraham Mignon]], [[Maria van Oosterwijck]] en [[Willem van Aelst]]. Besonder was die werke met eksotiese diere van [[Melchior d'Hondecoeter]]. ’n Voorbeeld van ’n stillewe met ’n boodskap was die [[vanitas]]skildery, wat veral in Leiden en omgewing tot bloei gekom het. Belangrike vanitasskilders was [[Gerrit Dou]], [[Harmen Steenwijck]] en [[Pieter Claesz.|Pieter Claesz]]. In lyn met die Calvinistiese gees van daardie tyd het ook rustige, meer ingetoë werke ontstaan, soos dié van fijnskilder Gerrit Dou. [[Willem Claesz. Heda|Willem Heda]] verteenwoordig ’n genre wat in Haarlem tot bloei gekom het en wat gekenmerk is deur ’n skraler palet, soms met slegs een enkele voorwerp. Ook [[Adriaen Coorte]] het rustige, ingetoë werke geskilder. Perspektief en ligwerking het daarbij opvallend baie aandag gekry. Skilders soos [[Cornelis Brisé]], [[Samuel van Hoogstraten (skilder)|Samuel van Hoogstraten]] en sy leerling [[Cornelis van der Meulen]] kan genoem word met betrekking tot die gebruik van die [[trompe-l'oeil]]tegniek, waarmee driedimensionaliteit en ’n illusie van egtheid gesuggereer is. Die skilder van stillewes was ’n arbeidsintensiewe werk en het baie meer tyd gekos as byvoorbeeld ’n landskap. Daarby is hoë eise aan die tegniese en komposisionele vaardigheid gestel. Tegnies gesproke was veral die [[stofuitdrukking]], die manier waarop materiale weergegee word, ’n groot uitdaging. Op die kunsmark het die werke van blomskilders die hoogste pryse behaal, maar die ander is gewoonlik maar karig betaal.<ref>Haak, B. (1987, tweede druk) ''Hollandse schilders in de Gouden Eeuw'', blz. 115</ref> Aan die einde van die 17de eeu het die aantal stilleweskilders gevolglik skielik sterk afgeneem, met enkele uitsonderings soos [[Rachel Ruysch]] en [[Jan van Huijsum]]. <gallery widths="210" heights="160"> Bestand:Floris Claesz van Dijck Stillleben mit Käse.jpg|Floris van Dyck: ''[[Stillewe met kase]]'', circa 1615, voorbeeld van ’n "bankettjie", ’n gebalanseerde komposisie, met buitengewone presisie geskilder. Bestand:Tromp-l'oeil Still-Life 1664 Hoogstraeten.jpg|Samuel van Hoogstraten: ''[[Briewebord, Londen 20 Januarie 1664]]'', 1664, wat die illusionêre trompe-l'oeil-effek demonstreer. Bestand:Vanitas-Still Life, Oosterwijck.jpg|Maria van Oosterwijck: ''[[Vanitas met hemelglobe]]'', 1668, met ’n "gedenk om te sterf"-moraal en baie simboliek, uitgewerk in die teatrale opstelling van ’n pronkstillewe. </gallery> == Notas == <references group="noot"/> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nederlandse skilderkuns| ]] [[Kategorie:Goue Eeu (Nederland)|Skilderkuns]] aiipw2vqit4tkm18xuxzkrpekm9vtj9 2963962 2963961 2026-08-31T07:25:53Z Interlingvisto 213611 /* Portrette */ 2963962 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Girl with a Pearl Earring.jpg|thumb|Johannes Vermeer: ''[[Meisie met die pêrel]]'', circa 1665-1667, Mauritshuis, een van die bekendste werke uit die Goue Eeu. Kenmerkend van hierdie werk is die studie van die karakter van ’n persoon.]] Die '''Nederlandse skilderkuns''' het '''in die Goue Eeu''', wat grotendeels met die [[17de eeu]] saamgeval het, tot groot bloei gekom. Die vraag na skilderye het geweldig toegeneem en kunstenaars moes maniere vind om hulle van mekaar te onderskei. Dit het gelei tot groot artistieke dinamiek en die ontwikkeling van ’n eie styl. Die dominante rigting het aangesluit by strominge met Italiaanse wortels, soos die [[Barok (stylperiode)|barok]] en caravaggisme, maar het geleidelik, onder die invloed van [[Calvinisme|calvinisme]], meer na ’n ingetoë realisme geneig. Hierdie skilderwyse sou uiteindelik as tipies "Hollands" bestempel word. Parallel daarmee was ook die klassisisme en die Maniërisme van invloed. Tematies het die bloei in die 17de-eeuse Nederlandse skilderkuns in feitlik alle genres tot uiting gekom. Historiese en Bybelse tonele, dikwels allegories uitgewerk, portrette (sowel individuele as groepsportrette), huislike tonele, interieurs, landskappe, stadsuitsigte, see-uitsigte en stillewes: feitlik elke onderwerp het sy eie bloeitydperk geken. Die belangrikste Nederlandse kunstenaars uit die [[Goue Eeu]] is [[Rembrandt van Rijn]], [[Johannes Vermeer]] en [[Frans Hals]],<ref>Cf. ''Hollandse skilders in die Goue Eeu'', bl. 9</ref> soms aangevul met name soos Jacob van Ruisdael en Jan Steen. Tot vandag toe word die skilderkuns uit hierdie tydperk beskou as een van die belangrikste handelsmerke en toeriste-aantreklikhede van Nederland. == Historiese konteks == [[Lêer:The Mill.jpg|thumb|Jacob van Ruisdael: ''[[Die meul by Wijk bij Duurstede]]'', circa 1670, met ’n weidse, kenmerkende Hollandse lug, dreigend, getrotseer deur ’n heroïese meul.]] Die Noord-Nederlandse geweste het in die tweede helfte van die sestiende eeu in opstand gekom teen die Spaanse oorheersing, wat uiteindelik sou lei tot die vorming van die [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]]. ’n Eerste belangrike gebeurtenis in hierdie vryheidstryd was die Beeldebestorming in 1566, toe [[Calvinisme|calviniste]] en [[Lutheranisme|lutherane]] in verskeie groot stede die beelde en altaarstukke in Katolieke kerke vernietig het. Die reaksie vanuit Spanje was genadeloos. {{nowrap|Koning [[Filips II van Spanje|Filips II]]}} het die hertog van Alva na die Nederlande gestuur om die [[Reformasie|reformatoriese]] opstand te onderdruk. Hierdie optrede het egter die teenoorgestelde uitwerking gehad en slegs tot ’n verskerping van die konflik gelei. Veral die provinsies Holland en [[Zeeland (provinsie)|Zeeland]], wat deur moerasse, water en riviere omring en gevolglik goed verdedigbaar en van voedselvoorrade voorsien was, is in oninneembare vestings omskep en kon nie herower word nie. Aan die ander kant was hierdie provinsies in die stryd teen Spanje eweneens nie in staat om die hele Nederlande te verenig nie. ’n Tweede deurslaggewende gebeurtenis in die onafhanklikheidstryd teen die Spanjaarde was die [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|val van Antwerpen]] in 1585, tot op daardie stadium die belangrikste handelsplek van die Lae Lande. Hierdie nederlaag het die verskuiwing van die maritieme welvaart van die suide na die provinsies Zeeland en Holland ingelui. Boonop het hierdie nederlaag teen die Spanjaarde gelei tot ’n migrasie van duisende, meestal ontwikkelde, burgers na die noorde, mede as gevolg van die onderdrukking van die [[reformasie]]. Die vlugtelinge het industriële en wetenskaplike kennis saamgebring, wat onder meer tot uiting gekom het in die latere bloei van die lakenindustrie in stede soos [[Haarlem (stad)|Haarlem]] en [[Leiden]], asook in die boekdrukkuns, seevaartkunde en [[kartografie]]. Daarbenewens het daar ’n verskuiwing op die gebied van die beeldende kunste plaasgevind. Volgens die kunshistorikus Jan Briels het omstreeks die eeuwisseling minstens byna honderd kunstenaars van Suid-Nederlandse herkoms na die provinsies Zeeland en Holland verhuis.<ref>Jan Briels, [https://www.dbnl.org/tekst/_nee003200501_01/_nee003200501_01_0099.php ''Die Suid-Nederlandse immigrasie en die dageraad van die Goue Eeu''], uit: ''Neerlandia/Nederlands van Nu''. Jaargang 109, 2005, dbnl.org</ref> Saam met hulle het nie net die aansien van die kuns verhuis nie, maar ook verskeie tegnieke en ’n aantal genres wat later as tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu beskou sou word. == Die kunswêreld in die Goue Eeu == === Kunsmark === [[Lêer:Bartholomeus van der Helst - Gerard Andriesz Bicker.jpg|thumb|upright|Bartholomeus van der Helst: ''Portret van Gerard Andriesz Bicker'', circa 1642, ’n jong burger. Die nuwe burgery en regente het ’n belangrike groep opdraggewers gevorm.]] Die sedert die einde van die 16de eeu in die Nederlande geformaliseerde afbakening tussen die [[Katolisisme|Katolieke]] suide en die gereformeerde noorde het in die noorde tot ’n verdere uitbanning van Katolieke devotionalia gelei, in die nasleep van die Beeldebestorming. Gevolglik was daar skielik geen artistieke bestaansmiddel meer op die gebied van kerklike versiering nie. Gelukkig vir die kunswêreld het die reformatoriese afkeer van afbeeldings egter geblyk beperk te wees tot kerkinterieurs. Waar die mure daar in ’n kort tyd kaal en witgekalk is, het diegene wat ’n mate van luuksheid kon bekostig, hulle huise in die 17de eeu met skilderkuns versier. Veel meer as in ander lande is die Hollandse skilderkuns deur die kunshandel en die daarmee verband houdende kunsversameling oorheers. Die versameling van kuns het vroeër veral in Italië plaasgevind, maar hoofsaaklik ter versiering van paleise of villa's. Die versameling van kuns bloot vir die plesier daarvan was ’n nuwe verskynsel wat in die Republiek ’n groot opbloei beleef het. In Amsterdam en omgewing was daar in die 17de eeu honderde versamelings, waaronder dié van Jan Six en Jan Reynst. Verskeie ander handelaars, wat ’n minder kapitaalkragtige segment van die mark bedien het en dikwels honderde skilderye in voorraad gehad het, was weer aan hierdie handel verbonde. Hulle het dikwels skilders in diens gehad. Hulle invloed op die skilderkuns was groot. Vir Rembrandt was die belangstelling van die kunshandelaar Hendrick van Uylenburgh ’n belangrike rede om in die 1630's van Leiden na Amsterdam te verhuis. Daar was geen artistiek bepalende sentrum nie, byvoorbeeld rondom ’n [[Absolute monargie|absolutistiese]] vorstehuis, soos in baie ander Europese lande. Die meeste skilders en hul afsetgebied was egter in die stede gevestig, hoofsaaklik dié van die provinsie Holland. Volgens John Michael Montias was daar in 1650 in die stede Haarlem, 's-Gravenhage, Leiden, Utrecht, Delft en Alkmaar 280 meesterskilders werksaam op ’n totaal van 192 000 inwoners, ’n gemiddeld van ongeveer een per 700 inwoners. In Amsterdam was daar in dieselfde jaar 175 meesterskilders aktief op 175 000 inwoners.<ref>Cf. ''Die skilderkuns van die Lae Lande'', deel 2, bl. 138</ref> Volgens Bert Biemans is daar gedurende die hele 17de eeu in die Republiek ongeveer een miljoen skilderye vervaardig.<ref>Bert Biemans, ''Een skatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007</ref>{{#tag:ref|Skattings wissel van ongeveer een tot tien miljoen, afhangende van watter definisies gebruik word. Montias (1990) het op ses en ’n half tot sewe miljoen vir die hele 17de eeu uitgekom en Van de Woude (1991) op tien miljoen vir die tydperk 1580-1800 in die hele Republiek en vir die tydperk 1600-1700 op ses miljoen vir slegs Holland. Daar is kritiek gelewer op hul berekeningsmetodes deur Kloos-Frölich (2005) en Biemans (2007). Volgens [[Rudi Ekkart]] (2007) is daar in die 17de eeu tussen 750 000 en 1 100 000 portrette geskilder. Bronne: Bert Biemans, ''Een schatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007; Marten Jan Bok (2008) ''Schilderien te coop. Nieuwe marketingtechnieken op de Nederlandse kunstmarkt van de Gouden Eeuw'', in: ''Thuis in de Gouden Eeuw. Kleine meesterwerken uit de SØR Rusche collectie'', bl. 9+29, en Ekkart, Rudi (2007) ''Portraits in the Golden Age'', in: ''Dutch Portraits'', bl. 17.|group=noot}} Die groot vraag na skilderye kan nie los gesien word van ’n sterk toegenomen welvaart in die Republiek nie, wat ’n groot opbloei beleef het ná die stigting van die [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] in 1602 en eers ietwat afgeneem het ná die Rampjaar (1672). Hierdie welvaart was boonop volgens Europese standaarde redelik wyd versprei. Ook ’n verandering in mode en smaak by die inrigting van ’n huis was bepalend. Daarbenewens het skilders hul tegnieke aangepas en meer sketsmatig, monochromer en dus vinniger begin skilder; hulle het ook kleiner skilderye gemaak, waardeur die kosprys gedaal het. ’n Skilder soos Hendrick Avercamp het vir sy ''Winterlandskap met skaatsers'' van omstreeks 1610 eers ’n gedetailleerde voortekening gemaak en dit vervolgens glaserend, met telkens ’n ander dun, deursigtige kleurlaag, uitgewerk. Elke laag olieverf moes eers volledig droog word voordat ’n volgende laag aangebring kon word. Omstreeks 1625 is die 'nat in nat' ingevoer, wat ingehou het dat die hele werk in een keer geskilder is. Die produksietyd is daardeur van enkele weke tot ’n paar dae verkort.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 26-27</ref> Veral stilleweskilders het egter steeds die glaceringstegniek gebruik. Kunstenaars in die Republiek het oor die algemeen nie in opdrag gewerk nie, afgesien van portrette, verskeie blommerangskikkings of ’n sporadiese openbare opdrag. Dat ’n skildery onderteken was, het in die eerste helfte van die sewentiende eeu nie beteken dat dit altyd deur die kunstenaar self geskilder is nie. Gewoonlik het die meesterskilder slegs die ontwerp vervaardig en die belangrikste dele geskilder. Dit het ook voorgekom dat hy dit slegs deeglik bygewerk het. Weens die hewige onderlinge mededinging het die belangrikheid van ’n volledig eiehandige skepping wel toegeneem, maar tot in die middel van die sewentiende eeu het dit geen wesenlike verandering meegebring in die manier waarop ’n skildery gemaak is nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 22</ref> === Maniere van verkoop === Deur die ontwikkeling van nuwe genres soos landskappe, seetonele en stillewes is ’n nuwe mark van belangstellendes aangeboor. Deur die verskillende maniere waarop kuns aan die man gebring is, is daar volop geleenthede geskep om ’n skildery aan te skaf. Wie genoeg geld gehad het om die "volle prys" te betaal, kon byvoorbeeld by kunswinkels teregkom, terwyl iemand wat min geld gehad het om te spandeer, ’n kans kon waag om deur middel van ’n lotery ’n skildery te bekom. Skilderye kon ook dikwels by die skilder se huis aangeskaf word. Kunstenaars het sodoende ’n soort entrepreneurs geword, wat dikwels ook in ’n bepaalde genre gespesialiseer het waarvan hulle gewoonlik nie meer afgewyk het nie. Hulle het in die eerste plek probeer om soveel as moontlik te verkoop. Om nie klante te verloor nie, het die skilders vertroude komposisies sowel as beproefde onderwerpe op die mark gebring, met ’n bepaalde tipe koper in gedagte.<ref>John Loughman (1999) ''De markt voor Nederlandse stillevens, 1600-1720'', in: ''Het Nederlandse Stilleven 1550-1720'', blz. 94</ref> Verder is veilings gehou en kon ’n mens op jaarmarkte en kermisse ’n skildery koop of een by skietkompetisies en dobbelary met dobbelstene (rijfelarijen) wen. Skilderye is ook op straat verkoop, in herberge, by boekhandelaars, en in Amsterdam was die opvallendste verkope op brûe en by sluise waar baie mense verbygekom het.{{#tag:ref|Tot en met die 17de eeu is skilderye hoofsaaklik in opdrag gemaak en was die mark vir skilderye beperk. Met die opkoms van veilings, deels tesame met die toenemende welvaart, het vraag en aanbod ná 1600 nader aan mekaar gekom, met ’n stimulerende uitwerking tot gevolg.|group=noot}} === Kunsbesit === Vanaf ongeveer 1625 kon al hoe meer mense ’n oorspronklike skildery bekostig, en sommige het selfs tientalle skilderye besit.<ref name="Boers">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 28</ref> Tog was in die provinsie Holland minder as tien persent van die bevolking ryk genoeg om ’n oorspronklike skildery te koop.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 33</ref> In ’n stad soos [[Dordrecht, Nederland|Dordrecht]], waar die ekonomiese vooruitgang minder was, kon hoofsaaklik slegs die rykste boonste laag van die bevolking ’n skildery bekostig. Feitlik alle skilderye is aangeskaf deur patriciërs, welgestelde handelaars, meester-ambagsmanne met ’n groot eie onderneming, kleiner handelaars, vooraanstaande amptenare en persone wat vrye beroepe soos notaris, predikant en advokaat beoefen het. Ook skoolmeesters kon dit bekostig, net soos winkeliers en selfstandige ambagsmanne.<ref name="Boers" /> ’n Geskoolde ambagsman het omstreeks 1650 genoeg geld gehad om ’n kopie te koop, en ’n middelklas-handelaar of beter opgeleide ambagsman kon ’n oorspronklike werk van ’n skilder van die tweede garnituur bekostig. Skilderye is destyds as ’n betaalmiddel beskou. Talle skilders het goedere daarmee gekoop. Sodoende kon ook klein handelaars ’n skildery bekom. Dit is byvoorbeeld bekend dat Jan Steen ’n skildery in ruil vir wyn verruil het.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 32</ref> Omstreeks 1650 was dit feitlik ondenkbaar dat iemand in die bogenoemde stedelike welvaartsklasse nie ’n skildery aan die muur gehad het nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 29</ref> In die tweede helfte van die sewentiende eeu het die vraag na skilderye verander. Werke van skilders wat nog geleef het, het al hoe minder gewild geword, terwyl dié van oorlede meesters al hoe gewilder geword het. Daarby het die mode met betrekking tot die inrichting van die interieur verander.<ref name="Marion">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 13</ref> Ekonomiese terugslae – vanaf 1672 – het die res gedoen. As gevolg hiervan het die verkoop van nuwe skilderye ernstig verswak en het die mark vir ’nuwe meesters’ opgedroog.<ref name="Marion" /> == Nuwe invloede == [[File:Gerrit van Honthorst - De koppelaarster.jpg|thumb|Gerard van Honthorst: ''De koppelaarster'', 1625, waarin die gebruik van clair-obscur deur die Utrechtse caravaggiste ten volle vertoon word.]] Toe die digter-diplomaat [[Constantijn Huygens]] in sy outobiografie van 1630 sy spyt uitgespreek het dat Rembrandt en Jan Lievens nie ’n studiereis na Italië wou onderneem nie, het hy die volgende verskoning vermeld: "Hulle sê dat hulle nie tyd het om te vermors op ’n pelgrimstog nie, omdat hulle daarmee rekening moet hou dat hulle in die fleur van hul lewe is. Daarbenewens beweer hulle dat, met die huidige versamelwoede van die vorste noord van die Alpe, die beste skilderye buite Italië te sien is en dat dit wat ’n mens daar hier en daar met moeite moet opspoor, hier in sale vol en na hartelus aan jou voorgeskoteld word."<ref name="ReferenceB">Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 142.</ref> Dat Rembrandt en Lievens nie na Italië afgereis het nie, beteken nie dat hulle nie deur die ontwikkelinge in die buitelandse skilderkuns beïnvloed is nie. Inteendeel. Veral die Italiaanse skilderkuns het reeds vanaf die begin van die 17de eeu ’n groot stimulus gebied. ’n Belangrike figuur hierin was Pieter Lastman, wat van 1602 tot 1607 in Italië gewerk het en daarna Rembrandt se leermeester geword het. Lastman het met betrekking tot [[Bybel|Bybelse]], mitologiese en geskiedenisskilderye ’n manier van skilder uit Italië saamgebring wat kenmerkend sou word van die latere Hollandse skilderkuns. Dit is gekenmerk deur betreklik klein, liggende voorstellings, dikwels van vergesogte temas (meestal nie die "moment suprême" nie), dikwels dramaties geënsceneer, met opgestapelde figure, met baie aandag aan "interessante" besonderhede en stofuitdrukking. Die horison is gewoonlik hoog gehou, waardeur onnatuurlike diepte-effekte vermy is. ’n Ander invloedslijn vanuit Italië het via die Utrechtse caravaggisten geloop, ’n groep skilders wat in die eerste dekades van die 17de eeu as deel van hul opleiding na Italië gereis het. Daar het hulle sterk onder die invloed gekom van die werke van Caravaggio en Orazio Gentileschi. Die belangrikste caravaggiste was Hendrick ter Brugghen, Dirck van Baburen, Jan van Bijlert en Gerard van Honthorst. Kenmerkend van hul werkwyse was die realistiese skilderstyl en die besondere behandeling van lig, met sterk lig-donker-kontraste (clair-obscur of chiaroscuro genoem). Hulle het ook ’n besondere belangstelling in sielkundige aspekte in hul werk bekendgestel. Tematies het hulle dikwels genretonele met opvallende figure gekies: dikwels was dit musikante, spelers of drinkers wat hulle halflyf, naby aan die toeskouer, uitgebeeld het. Hierdie onderwerpkeuse het onder andere Frans Hals en ook Nederland se bekendste vroulike skilder uit dié tyd, Judith Leyster, geïnspireer. Die Italiaanse invloede uit die begin van die 17de eeu sou uiteindelik bepalender vir die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu wees as dié van die skilderstyl wat deur die maniërisme geïnspireer is,<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 14.</ref> wat ná die val van Antwerpen deur die Vlaamse immigrante saamgebring is. Omstreeks 1600 was die maniëristiese skilderstyl, onder invloed van die uit Meulebeke afkomstige Karel van Mander, nog duidelik sigbaar in die werk van die Haarlemse kunstenaars Hendrick Goltzius en Cornelis van Haarlem. Maar gou is die gekunstelde houdings van menslike figure as verouderd en kunsmatig beskou. Die aanspraak van die maniëristen om "na die natuur" te skilder, is egter wyd oorgeneem, maar wel met ’n heel ander, sobere en uiteindelik as tipies Hollands beskoude invulling. == Styl en kenmerke == [[Beeld:Woman Reading a Letter by Gabriël Metsu.jpg|duimnael|regop|Gabriel Metsu: ''Brieflezende vrouw'', 1665-1667, voorbeeld van ’n skildery in ’n huislike konteks, ’n nuwe en algemene tema in die Goue Eeu.]] Kunsskole in Amsterdam, Haarlem, Utrecht en Leiden het vanaf die begin van die Goue Eeu tot belangrike sentrums vir die skilderkuns ontwikkel en het hul eie stylontwikkeling geken. Verskeie invloede het tot uiteenlopende stylopvattings gelei, met as gemeenskaplike kenmerk: die nadruklike strewe na ’n realistiese weergawe. In die woorde van die teoretikus Philips Angel II, opgeteken in sy ''Lof der Schilder-konst'' (1641), moes ’n mens geen ekstra inspanning ontsien "asmen de natuerlicke dingen daer mede nader by komt" nie. Die dominante styl van die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu word dikwels as barok aangedui. Die barok verwys na ’n stylperiode wat aan die einde van die 16de eeu in Italië ontstaan het en gekenmerk word deur ’n verwerping van idealisme in die kuns, gepaardgaande met ’n groter nadruk op vorm en die uitdrukking van heftige gevoelens. Dit is in breë trekke in die Noordelike Nederlande oorgeneem, met Rembrandt as die belangrikste eksponent. Die Hollandse barok van die 17de eeu verskil egter duidelik van die Italiaanse, veral deur die groter nadruk op die realistiese aspek. Hoewel kunstenaars uit die klassieke Italiaanse barok ook ’n realistiese weergawe voorgestaan het, net soos skilders van die Renaissance en maniërisme voor hulle, het die Hollandse interpretasie nader aan die alledaagse gekom, was dit meer ingetoë en minder uitbundig, deels onder invloed van die sobere gees van die [[Protestantisme]]. Opvallend is ook die aandag aan sielkundige aspekte en subtiele emosies, waardeur skilderwerke volgens die gevoel van die toeskouer nader aan die werklikheid gekom het. Die realisme van die 17de-eeuse skilderkuns kan egter relatief genoem word, veral omdat baie voorstellings ’n simboliese of allegoriese betekenis gehad het, met ’n duidelike moraal. Daarbenewens kan gewys word op tegnieke wat die dramatiese effek moes versterk, soos die buitengewoon sterk nadruk op lig-donker-kontraste en die bombastiese Hollandse lugte in landskappe, wat ontstaan het deur die verlaging van die horison. In die portretkuns het die drang om deur te dring tot die sielkundige en karakteristieke eienskappe van ’n persoon soms selfs daartoe gelei dat opdraggewers hulself onvoldoende herken het. In dié sin was die kopiëring van die werklikheid duidelik nie wat die kunstenaars voorgestaan het nie: elke skilder het onmiskenbaar ’n eie blik op die wêreld in sy werke gelê. Tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu is ook die spesialisering onder kunstenaars, in ’n mate wat nog nie voorheen in die kunsgeskiedenis voorgekom het nie. Gekoppel aan die handelsaspek het kunstenaars hulle dikwels op een of hoogstens twee genres toegelê (verskeie skilders het benewens hul spesialisasie ook portrette in opdrag geskilder) en selde daarvan afgewyk. Skilder was veral ’n saak van verkoop, ’n manier om ’n bestaan te maak. Dit het egter nie verhinder dat die artistieke gehalte van die topskilders in die 17de eeu buitengewone hoogtes bereik het nie. Die markwerking het ’n duidelike kwaliteitsimpuls meegebring. Wanneer ’n kunstenaar nie meer aan die hoë standaard voldoen het nie, het hy buite die boot geval. == Rembrandt van Rijn, Frans Hals, Johannes Vermeer == [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn - Portret van een paar als oudtestamentische figuren, genaamd 'Het Joodse bruidje' - Google Art Project.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Het Joodse Bruidje]]'', 1665-1669, geskilder in dik aangebrachte verf in reliëf, dikwels met die paletmes aangebring, waardeur driedimensionaliteit gesuggereer word.]] Gesien die groot aantal kunstenaars, die talle skilderye wat verlore gegaan het en die vele genres, lyk dit onmoontlik – of in elk geval sterk subjektief – om ’n kwalitatiewe rangorde onder die onderskeie kunstenaars te bepaal. Tog word [[Rembrandt van Rijn]], [[Frans Hals]] en [[Johannes Vermeer]] as die "groot drie" beskou. Die bewondering vir Rembrandt en Hals het sy oorsprong in hul onmiskenbare tegniese begaafdheid, waarmee hulle ’n opvallende ongepoleerde karakter aan hul werk gegee het. Albei skilders het heeltemal nuwe maniere van verf aanbring gebruik, en gereeld hul vingers en [[schildersmes]] gebruik. Hulle het die vermoë gehad om met kort verfstrepe (Hals), onderskeidelik verfklonte en -veë (Rembrandt), ’n doek werklik tot lewe te bring.<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 207</ref> Hul groot invloed was reeds in hul eie tyd merkbaar, met veral rondom Rembrandt en sy leerlinge ’n eie "Rembrandteske" skool wat ontwikkel het en die skilderkuns in die hele Europa beïnvloed het, met die kenmerkende lig-donker-kontraste as belangrikste handelsmerk. Binne die Nederlandse kunsakademies het sy styl tot diep in die 19de eeu die absolute norm gebly. Hals is ná sy dood feitlik vergeet, maar ná ’n entoesiastiese artikel van die Franse kunskritikus [[Théophile Thoré-Bürger]] uit 1857 het dit vinnig verander. Kort daarna het ’n hele groep [[Impressionisme|impressionisties]] georiënteerde kunstenaars hom as voorbeeld geneem, waardeur hy as ’n groot inspirasiebron vir die moderne kuns beskou word. Talle buitelandse kunstenaars het van daardie tyd af die [[Frans Hals Museum]] in Haarlem en die [[Rijksmuseum Amsterdam]] besoek, waar die werk van Hals en Rembrandt ruim verteenwoordig word. Benewens die los styl van Rembrandt en Hals het daar in die middel van die 17de eeu via die [[Leiden (hoofdbetekenis)|Leidse]] [[fijnschilder]]s ’n nuwe vorm van realisme ontwikkel wat gekenmerk is deur ’n groot mate van presisie en detail. Hierdie verfyning het in die werke van Johannes Vermeer ’n hoogtepunt bereik. Vermeer se werk is ’n skoolvoorbeeld van eenvoud en harmonie, weergegee in ’n gladde, akkurate styl en met klein kwaste geskilder. ’n Tipiese styleienskap is ook die delikate behandeling van lig. Nuwe verfsoorte op natuurlike grondslag het ’n besondere luminositeit moontlik gemaak. Vermeer se temas was minder plegtig en uitbundig as dié van Hals en Rembrandt, maar versterk ’n gevoel van stilte en innerlike verdieping. Vermeer se status het in sy tyd nie dié van Rembrandt en Hals geëwenaar nie. Vermeer was destyds min bekend; slegs ’n klein kring van kunsliefhebbers het sy werk geken.<ref>Roelof van Gelder, [https://www.nrc.nl/nieuws/2002/04/20/verbazing-over-de-schoonheid-van-de-natuur-7586454-a59192 ''Verbazing over de schoonheid van de natuur''], ''NRC Handelsblad'', 20 april 2002</ref> In 2017 is slegs 35 skilderye erken as werke van Vermeer.<ref>[https://www.rijksmuseum.nl/nl/rijksstudio/kunstenaars/johannes-vermeer ''Johannes Vermeer''], rijksmuseum.nl</ref> Vanaf die middel van die 19de eeu, weereens onder invloed van Thoré-Bürger, wat ’n eerste katalogisering van sy werk gemaak het, is Vermeer se werke egter voortdurend gereken as van die beste wat die Goue Eeu voortgebring het. Op die kunsmark het die waarde van sy werke dié van die duurste kategorie geëwenaar.<ref>Cf. ''125 jaar openbaar kunstbezit. Met steun van de Vereniging Rembrandt'', blz. 47-48.</ref> <gallery widths="175" heights="195"> Frans Hals - Luitspelende nar.jpg|Frans Hals: ''[[Luitspeler (Frans Hals)|Luitspeler]]'', moontlik 1624-1626, musikanttema, in die los styl wat soveel invloed op die impressioniste gehad het. Johannes Vermeer - Woman in Blue Reading a Letter - WGA24657.jpg|Johannes Vermeer: ''[[Brieflezende vrouw in het blauw]]'', omstreeks 1663, wat die verfyning en verstilling in Vermeer se werk illustreer. Rembrandt Christ in the Storm on the Lake of Galilee.jpg|Rembrandt: ''[[Christus in de storm op het meer van Galilea]]'', 1633 (vermiste werk). Die dramatiese effek word versterk deur die toepassing van clair-obscur. </gallery> == Genres == === Historiese tonele === [[Lêer:Rembrandt - Bathsheba at Her Bath - WGA19090.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Batseba met die brief van koning Dawid]]'', 1654, uitbeelding van die beslissende oomblik wanneer Batseba haar morele afweging maak.]] Onder historiese werke word verstaan: voorstellings van voorbeeldige tonele uit die Bybel, die mitologie, die literatuur of die geskiedenis. Die genre is in die sewentiende eeu as die hoogste vorm van skilderkuns beskou.<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 83.</ref> Die veelsydigheid van die genre het ’n beroep gedoen op ’n groot repertorium van vaardighede wat bemeester moes word, onder meer uit die landskapskilderkuns, die interieurskilderkuns, soms ook uit die skilder van [[stillewe]]s en uiteraard uit die figuurskilderkuns. Daarby was groot komposisionele vaardigheid nodig, onder andere wat die [[Lynperspektief|hantering van perspektief]] betref. Daarbenewens moes ’n morele boodskap dikwels nog in die werk verweef word. Rondom 1600 het die Haarlemse maniëriste reeds baie Bybelse en mitologiese temas geskilder. Die Utrechtse caravaggiste (Van Honthorst, Ter Brugghen, Van Baburen) het hierop in die eerste helfte van die 17de eeu voortgebou en, geïnspireer deur die Italiaanse skilderkuns, historiese werke met genreagtige tonele gemaak wat gelyk het asof hulle uit die alledaagse lewe gegrepe is. ’n Deurslaggewende impuls tot vernuwing het met die werk van Rembrandt gekom, wat as die belangrikste historieskilder van die Goue Eeu beskou kan word. Sy "Rembrandteske" skilderstyl, voortbouend op die werk van sy leermeester Lastman en die Utrechtse caravaggiste, sou die historieskilderkuns van sy tyd oorheers. Rembrandt het ongeveer twintig leerlinge en talle navolgers gehad, onder wie [[Govert Flinck]], [[Willem de Poorter]], [[Arent de Gelder]], [[Barent Fabritius]], [[Salomon Koninck]] en [[Willem Drost]], wat gehelp het om sy werkswyse te versprei. Kenmerkend is die gebruik van clair-obscur en teenlig-effekte, waarmee die intensiteit van die sentrale tema verder beklemtoon is. Daar kan ook gewys word op die los, growwe kwashantering. Dikwels voltooi ’n groot menigte figure en gedetailleerd uitgebeelde simboliese voorwerpe die skildery. Die kleurpalet was gewoonlik sober en beperk, meestal in oorheersende bruintone, soms met opvallende aksente. Daar is gestreef na ’n suggestie van beweeglikheid, hoewel die Hollandse historiese skilderkuns later wel verwyt is dat dit bloot poserende (en dus stilstaande) figure uitgebeeld het. Wat temas betref, het Rembrandt en sy volgelinge hulle veral in Bybelse tonele gespesialiseer, waarbij hulle dikwels vergesogte onderwerpe gekies het, gewoonlik sterk anekdoties uitgebeeld, met baie aandag aan ’n sielkundig bepalende oomblik. Waar die buitelandse historieskilderkuns (dikwels in opdrag van adellike of kerklike opdraggewers geskilder) veral op gesag en dramatiese effek gemik was, het die Hollandse skilders hulle dus hoofsaaklik daarop toegelê om die kyker te ontroer of ’n oomblik van intense intimiteit weer te gee. Historiese stukke is dikwels ook van ’n relatief klein formaat, geskik vir gewone woonhuise, gewoonlik liggend, sodat baie figure op die voorgrond geplaas kon word. Anders as in die landskapskilderkuns is die horison dikwels hoog gehou, waardeur die kyker die indruk kry dat hy die figure van onder af beskou. Vanaf die 1630's het daar naas die Rembrandteske historieskilderkuns nog ’n ander, strenger [[Klassisisme (hoofbetekenis)|klassisistiese]] variant van die historieskilderkuns tot bloei gekom, voortbouend op die werk van die maniëriste, wat as die [[Hollandse klassisisme]] aangedui word. Die stroming word gekenmerk deur ’n [[Klassieke Oudheid|klassieke]], dikwels [[Mite|mitologiese]] keuse van temas, ’n gladde oppervlakbehandeling en vir daardie tyd helder kleure, sonder ’n duidelike clair-obscur. Wat komposisie betref, is hierdie stroming gekenmerk deur ’n strewe na harmonie, gebaseer op die [[Renaissance (hoofbetekenis)|renaissancekuns]], maar ook geïnspireer deur [[Suidelike Nederlande|Suid-Nederlandse]] voorbeelde soos [[Peter Paul Rubens]] en [[Jacob Jordaens]]. Historiese en mitologiese temas is dikwels gekies, maar figure en portrette was ook gewild. Die afmetings was weer groter, deels omdat die werke dikwels vir groter sale bedoel was, soos die Oranjezaal van [[Paleis Huis ten Bosch]]. Belangrike verteenwoordigers is [[Jacob van Campen]], [[Pieter Post (argitek)|Pieter Post]], [[Caesar van Everdingen]], [[Salomon de Bray]], [[Pieter de Grebber]] en [[Jan Gerritsz. van Bronckhorst|Jan van Bronckhorst]]. <gallery widths="205" heights="165"> Lêer:Rembrandt - Belshazzar's Feast - WGA19123.jpg|Rembrandt: ''[[Die feesmaal van Belsasar]]'', vermoedelik omstreeks 1636–1638.<ref>[https://web.archive.org/web/20171109070945/http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/rembrandt-belshazzars-feast ''Belsasar se feesmaal''], nationalgallery.org.uk</ref> Daar is duidelik gestreef na die weergawe van die bepalende oomblik. Lêer:Govert Flinck - Isaac Blessing Jacob - WGA07930.jpg|Govert Flinck: ''[[Isak seën Jakob (Flinck)|Isak seën Jakob]]'', omstreeks 1638. Die emosie en gesigsuitdrukking van die modelle staan sentraal. Lêer:Caesar van Everdingen - Bacchus with Nymphs and Cupid - WGA07568.jpg|Caesar van Everdingen: ''[[Bacchus en Ariadne (Van Everdingen)|Bacchus en Ariadne]]'', omstreeks 1660, voorbeeld van die Hollandse klassisisme as teenhanger van die Rembrandteske styl. </gallery> === Portrette === [[Lêer:Cavalier soldier Hals-1624x.jpg|thumb|upright|Frans Hals: ''[[Die laggende kavallerier]]'', 1624, waarin ’n trotse burger uitgebeeld word as lid van ’n nuwe sosiale hoërklas, en terselfdertyd ’n nuwe groep opdraggewers.]] Vir portrette het daar vanaf die begin van die 17de eeu in die Republiek ’n lewendige mark ontstaan. Dit het saamgehang met die opkoms van die burgerlike stand en die [[patrisiaat]], maar ook onder minder vermoënde mense het dit al hoe gebruikliker geword om ’n portret te laat maak. Portrette is as ’n statussimbool beskou en as iets waarmee ’n mens die dood kon oorleef.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 154.</ref> Dikwels het ’n portret nog geslagte lank binne die familie gebly. Gewoonlik is hulle in opdrag gemaak, gereeld ook by besondere gebeurtenisse soos ’n huwelik. Die kompetisie tussen kunstenaars, wat ontstaan het met die verkryging van opdragte, het die tegniese gehalte tot ’n internasionaal toonaangewende vlak opgestoot. Die Nederlandse portretskilderkuns in die 17de eeu het duidelik verskil van die barokke, ietwat pronkerige, aristokratiese styl wat elders in Europa waargeneem word. Die Hollandse portrette is soberder, onder invloed van die Calvinistiese gees, maar ook omdat dit meer dikwels "gewone", vir almal herkenbare mense was wat op die doek vasgelê is. Die agtergrond is eenvoudig gehou, dikwels in ’n huislike konteks, sonder veel versiering, en feitlik nooit teen die agtergrond van ’n landskap nie, soos wat dit in Italiaanse portrette algemeen was. Daar is relatief min portrette ten voete uit geskilder.{{#tag:ref|Een van die uitsonderings is Rembrandt se portrette van [[Marten Soolmans en Oopjen Coppit]], wat die huweliksmaats ten voete uit afbeeld, asook [[Thomas de Keyser]] se ''Portret van ’n man'' en ''Portret van ’n vrou''.|group=noot}} Meestal was dit bors- of kniestukke, waarin die geportretteerdes meestal sittend afgebeeld is en met ’n aktiwiteit besig is. Die portret moes veral ontspanne en natuurlik lyk, nie geposeer nie. Deur nadruklik aandag te gee aan lig- en skaduwerking is ekstra lewendigheid geskep. Eers later in die 17de eeu het portrette met skilders soos [[Caesar van Everdingen]] en [[Adriaen van der Werff]] weer ietwat meer [[Klassisisme (hoofbetekenis)|klassisisties]] en formeel geword. Rembrandt en Frans Hals word as die belangrikste portretskilders van die 17de eeu beskou.<ref>https://www.dbnl.org/tekst/mart039holl01_01/mart039holl01_01_0002.php</ref><ref>https://isgeschiedenis.nl/nieuws/nederlandse-schilderkunst-uit-de-gouden-eeuw-de-hollandse-meesters</ref> Hulle word beskou as voorbeeldig vir die vernuwinge wat die portretkuns in die Goue Eeu gekenmerk het. Veral Hals se werke word gekenmerk deur groot lewendigheid. Hy het ’n los, soms byna growwe skilderstyl geskep, waarin hy na ongedwonge poseersituasies gesoek het, met besondere aandag aan die gesigsuitdrukking. Rembrandt het aan die weergawe van gesigsuitdrukkings nog ’n ekstra dimensie gegee deur ’n sielkundige komponent by te voeg, waarmee hy op uitgesproke wyse probeer het om die karakter van die geportretteerde vas te vang. [[Michiel van Mierevelt]] was die produktiefste portretskilder. So het hy alleen al ’n portret van Maurits, graaf van Oranje, die latere [[Maurits van Oranje]], honderde kere gekopieer, in verskillende prysklasse. Hy het ook aansoek gedoen om ’n oktrooi vir ’n gravure wat volgens die oorspronklike skildery gemaak is. Wie ’n onwettige eksemplaar op die mark gebring het, moes hom honderd gulde betaal.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 30</ref> In sy ateljee het hy borsstukke sonder ’n kop laat skilder. Wanneer ’n klant opgedaag het, hoef hy slegs die kop nog in te skilder. Sy werkswinkel word om dié rede soms die portretfabriek genoem. Ander vooraanstaande portretskilders was [[Jan van Ravesteyn]], [[Thomas de Keyser]], [[Bartholomeus van der Helst]], [[Pieter Codde]], [[Johannes Cornelisz. Verspronck|Johannes Verspronck]], [[Ferdinand Bol]], [[Pieter van Anraedt]], [[Jacob Adriaensz. Backer|Jacob Backer]], [[Godfried Schalcken]], [[Carel Fabritius]] en Jan Lievens, wat saam met Rembrandt by Pieter Lastman in die leer was. <gallery widths="175" heights="195"> Lêer:Rembrandt Harmensz. van Rijn 097.jpg|Rembrandt: ''[[Portret van Jan Six]]'', predikant, 1654. Uit die portret spreek voornaamheid en ’n Calvinistiese soberheid. Lêer:Johannes Cornelisz. Verspronck - Portret van een meisje in het blauw - Google Art Project.jpg|Johannes Verspronck: ''[[Portret van ’n meisie in die blou]]'', 1641. Vooraanstaande burgers het ook hul familielede laat portretteer. Lêer:Gerard Dou - Portret van een lezende oude vrouw.jpg|Gerrit Dou: ''[[Lesende ou vrou]]'', ongeveer 1631 – ongeveer 1632, voorbeeld van ’n skildery wat nie in opdrag gemaak is nie. Lêer:Meisje met brede hoed door Caesar van Everdingen.jpg|Caesar van Everdingen: ''[[Meisie met ’n breë hoed]]'', ongeveer 1645 – ongeveer 1650, ’n portret in ’n verfynde, meer klassisistiese styl. </gallery> ==== Tronies ==== ’n Besondere vorm van portrette vorm die sogenaamde karakterkoppe, ook wel [[Tronie (skilderkuns)|tronies]] genoem. Die term ''tronie'' beteken gesig. Die term het in die 17de eeu nog nie die negatiewe konnotasie gehad wat dit deesdae dikwels het nie. Tronies beeld die kop van ’n model in borslengte uit, dikwels – maar nie noodwendig nie – met ’n grimas, altyd teen ’n neutrale agtergrond. Dit was gewoonlik oefeninge in die uitbeelding van ouderdom, karakter, kleredrag of stemming. Die herkenbaarheid van die model is ondergeskik aan die uitbeelding van die uiterlike. Dit het nie om die ooreenkoms met bestaande persone gegaan nie, maar om die uitbeelding van ’n tipe. Die mate van ekspressiwiteit kon verskil. Vermeer het ’n aantal beroemd geworde serene tronies gemaak, waarin hy veral gesoek het na die korrekte weergawe van ’n spesifieke gesigsuitdrukking of emosie, sonder dat daar ’n grimas aan te pas gekom het. Rembrandt het die skep van tronies tot ’n suksesformule gemaak.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 58</ref> Die Utrechtse caravaggiste Hendrick ter Brugghen en Dirck van Baburen het baie kleurvolle figure geskilder, soos harlekyns, musikante, dames van losse sedes en uitbundige drinkers, wat ook baie kenmerke van tronies gehad het. Tronies kan die groot uitdrukkingskrag en artistieke vaardigheid van die kunstenaar toon. Hoewel hulle aanvanklik as oefeninge bedoel was en gewoonlik nie in opdrag vervaardig is nie, het hulle gou baie gewild op die kunsmark geword en is hulle in groot getalle as selfstandige kunswerke verkoop. <gallery widths="170" heights="195"> Lêer:Hendrik ter Brugghen - Het duet.jpg|Hendrick ter Brugghen: ''[[Die duet]]'', 1628, twee musikale kleurvolle figure met tipiese, karaktervolle blikke. Lêer:Frans Hals 021.jpg|Frans Hals: ''[[Malle Babbe (skildery)|Malle Babbe]]'', 1633–1635, waarin gepoog word om ’n tipe neer te sit, met ’n uitgesproke gesigsuitdrukking en grimas. Lêer:Vermeer-Portrait of a Young Woman.jpg|Johannes Vermeer: ''[[Kop van ’n meisie]]'', ongeveer 1665–1667. Voorbeeld van ’n serene tronie, gerig op die uitbeelding van ’n "klein" emosie. </gallery> ==== Selfportrette ==== Selfportrette is gereeld as tronies geskilder, eweneens dikwels as studies. In die 17de eeu het selfportrette egter ook algemeen geword as selfstandige kunswerke, waarin die kunstenaar wou toon wie hy was. Dikwels het die skilder homself in sy werkomgewing geplaas, omring deur attribute wat iets oor homself en oor dit wat vir hom belangrik was, vertel. Daarbij het hy uitdruklik probeer om ook ’n weergawe van sy karakter en statuur te gee. Veral Rembrandt het ’n [[Selfportrette van Rembrandt|groot reeks selfportrette]] geskilder wat ’n aparte kategorie in die Hollandse portretkuns van die Goue Eeu geword het, sonder dat dit heeltemal duidelik is wat sy besondere belangstelling in sy eie gelaat bepaal het.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 165.</ref> Selfportrette is oor die algemeen nie vir verkoop geskilder nie, maar vir studiedoeleindes of vir eie plesier. [[David Bailly]] het aan die einde van sy lewe ’n persoonlike [[Vanitas-stillewe met selfportret van die skilder|selfportret met ’n vanitas-stillewe]] gekombineer, waarmee hy gelyk het asof hy tyd en die dood wou trotseer. <gallery widths="205" heights="195"> Lêer:Self-portrait by Judith Leyster.jpg|Judith Leyster: ''[[Selfportret (Leyster)|Selfportret]]'', ongeveer 1630. Leyster was een van slegs twee vroue wat gedurende die hele sewentiende eeu tot die [[Sint-Lucasgilde]] van Haarlem toegelaat is. Lêer:Rembrandt Self-portrait (Kenwood).jpg|Rembrandt: ''[[Selfportret met twee sirkels]]'', 1665–1669, ’n laat werk uit ’n lang reeks selfportrette, pasteus en los geskilder, met baie kontraste. Lêer:David Bailly Vanitas1651.jpg|David Bailly: [[Vanitas-stillewe met selfportret van die skilder]], ongeveer 1651, met baie voorwerpe wat iets oor sy lewe vertel. </gallery> ==== Groepsportrette ==== [[Lêer:Rembrandt van Rijn-De Nachtwacht-1642.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Die Nagwag|Nagwag]]'', 1642, ikoniese groepsportret uit die Goue Eeu, vir sy tyd buitengewoon lewendig, in ’n sterk clair-obscur.]] ’n Nuwe verskynsel was die groepsportrette. Aanvanklik was hierdie nog baie formeel en streng van opbou: netjies poserendes geselskappe rondom ’n tafel, met elkeen se blik reguit op die toeskouer gerig. Kleredrag en tekstuur, asook meubels en ander voorwerpe, is uiters noukeurig afgebeeld. Hulle moes die sosiale posisie van die geportretteerdes beklemtoon. Later het groepstonele lewendiger geword en het hierdie kunsvorm ’n unieke hoogtepunt bereik, met Rembrandt se skutterstuk ''[[Die Nagwag|Nagwag]]'' as ikoniese voorbeeld. Benewens families, wat hulle graag in hul luukse huise laat uitbeeld het, dikwels by besondere gebeurtenisse soos ’n huwelik, het veral lede van allerlei nuwe vorme van sosiale organisasies hulle as ’n groep laat portretteer. Daarby kan gedink word aan regente en besture van [[gilde (beroepsgroep)|gildes]], [[hospitaal|hospitale]], [[weeshuis|weeshuise]] ensovoorts. Dit was gebruiklik om die bestuursruimtes van hierdie organisasies met hierdie soort portrette te versier, dikwels van verskeie besture ná mekaar. Die opdraggewers het as magtige, vreugdevolle, deftige (gewoonlik) wêreldse mans geposeer. Elke persoon moes volle aandag kry, want elkeen het die skilder afsonderlik vir sy uitbeelding betaal. ’n Ekstra betaling het gelei tot ’n plek op die voorgrond en omgekeerd. Lede van wetenskaplike genootskappe het dikwels gesit en poseer tussen hul instrumente en studievoorwerpe. In ’n skildery soos ''[[Die anatomiese les van dr. Nicolaes Tulp]]'' (1632) groepeer ’n aantal dokters rondom ’n lyk, terwyl een van hulle ’n lesing gee. Bestuursrade soos in ''[[Die Staalmeesters]]'' (1662) het hulle graag rondom ’n tafel, met ernstige uitdrukkings, laat uitbeeld. Die sobere donker kleredrag – gebruiklik in Protestantse kringe, hoewel ook Katolieke aan die bestuur behoort het – het enersyds hul strengheid en nederigheid beklemtoon, maar het deur sorgvuldig gepenseelde verfyning en snit tog duidelik gemaak dat hulle nie tot die geringstes behoort het nie. Die bekendste 17de-eeuse groepsportret is die skutterstuk. ’n [[Skuttery (histories)|Skuttery]] was ’n soort paramilitêre organisasie, met lede uit die gevestigde burgerstand, wat formeel ten doel gehad het om die stad teen vyande te verdedig, maar in die praktyk hoofsaaklik seremoniële doelwitte gehad het. Hul geboue het dikwels tot die mooiste in die stad behoort, met groot feesale waarin die skutterstukke gehang is. So het Rembrandt se ''Nagwag'' ook gedien as versiering van die feesaal van die [[Kloveniersdoelen (Amsterdam)|Kloveniersdoelen]], die tuisgebou van die kompanie van [[Frans Banninck Cocq]]. Skutterstukke is veral in Amsterdam en Haarlem gemaak. Die verkryging van so ’n opdrag is as eerbaar beskou. Gewoonlik was dit voorbehou aan die mees gerenommeerde kunstenaars, onder wie ’n strawwe mededinging geheers het. In Amsterdam was onder andere Govert Flinck en [[Bartholomeus van der Helst]] aktief. In Haarlem was Frans Hals toonaangewend. Rembrandt het volgens moderne kunshistorici met die ''Nagwag'' die beste skutterstuk ooit geskilder, maar hy sou nie weer een vervaardig nie. In Amsterdam sou die meeste skutterstukke uiteindelik in die besit van die munisipaliteit kom. <gallery widths="340" heights="165"> Lêer:Frans Hals, De magere compagnie.jpg|Frans Hals en Pieter Codde: ''[[Die maer kompanie]]''. Hals het in 1633 daaraan begin werk. Ná onenigheid met die opdraggewers sou [[Pieter Codde]] dit in 1637 voltooi. Lêer:Rembrandt - De Staalmeesters- het college van staalmeesters (waardijns) van het Amsterdamse lakenbereidersgilde - Google Art Project.jpg|Rembrandt: ''[[Die Staalmeesters]]'', 1662, ’n ernstig kykende geselskap in sobere swart kleredrag, maar met opvallende beweeglikheid uitgebeeld. </gallery> === Landskappe === [[Bestand:Hendrick Avercamp - Winterlandschap met ijsvermaak.jpg|thumb|Hendrick Avercamp: ''[[Winterlandskap met ysvermaak]]'', 1608, waarin die invloed van die Suid-Nederlandse skilderkuns nog duidelik sigbaar is.]] Aan die begin van die 17de eeu was die landskapskilderkuns nog sterk onder die invloed van 16de-eeuse voorbeelde uit die [[Suidelike Nederlande]], soos [[Joachim Patinir]] en veral ook [[Pieter Bruegel die Oue]]. Die Vlaamse tradisie kon egter nie juis realisties genoem word nie. Doeke is in die ateljee geskilder, hoofsaaklik op grond van geheue en verbeelding. Noord-Nederlandse navolgers soos Hendrick Avercamp en [[Esaias van de Velde]] het hierin as eerstes verandering gebring. Hulle het geskilder op grond van wat hulle waargeneem het, dikwels aan die hand van sketse wat ter plaatse, in die buitelug, gemaak is. Vanaf die jare 1620 het daar sodoende ’n tipies Hollandse landskapskilderkuns ontstaan, in wese realisties, met ’n kenmerkende aandag aan [[atmosferiese perspektief]] en ligweergawe. Terselfdertyd het die komposisies strakker en soberder geword, gebaseer op duidelike horisontale en diagonale lyne. Die horison is doelbewus laag gehou, waardeur daar volop ruimte vir die kenmerkende uitgestrekte Hollandse wolkelugte ontstaan het. Belangrike verteenwoordigers van hierdie rigting is [[Jan van Goyen]], [[Aert van der Neer]], [[Salomon van Ruysdael]] en [[Pieter de Molijn]]. Rondom die middel van die Goue Eeu het die Hollandse landskapskilderkuns wat stylontwikkeling betref nog ’n stap verder gegaan. Die atmosferiese aandag het gebly, maar ’n steeds groter klem het op die ekspressiwiteit van die komposisie geval. Dit het veral tot uitdrukking gekom in die sterk lig- en donkerkontraste. Veral die wolkelugte het steeds indrukwekkender geword. Die strewe was veral om die grootsheid van die natuur ("God se skepping") te beklemtoon, wat dikwels geaksentueer is deur die toevoeging van afsonderlike elemente, soos ’n heroïese boom, ’n meul of ’n toring. Hierdie is dikwels vanuit ’n lae gesigspunt geskilder om die dramatiese effek te vergroot. Die belangrikste verteenwoordigers van hierdie ontwikkeling was [[Jacob van Ruisdael]], wat algemeen beskou word as dé meester van die Hollandse landskap, en sy leerling [[Meindert Hobbema]], wie se werk baie gewild in Engeland sou word. Ook [[Jan van Kessel (1641-1680)|Jan van Kessel]], [[Jan Wijnants (skilder)|Jan Wijnants]] en [[Philips Koninck]] hoort in hierdie ry. Landskappe het in verskillende soorte voorgekom. Baie tipies Hollands was die rivierlandskappe, met breë uiterwaardes en weiende koeie, bote op die water, dikwels met die silhoeët van ’n stad op die agtergrond. Duinformaties en winterlandskappe was gewild, asook die tipies Hollandse weivelde met vee, dikwels bulle en koeie, met [[Paulus Potter]] as belangrikste verteenwoordiger. [[Adriaen van de Velde]], [[Simon van der Does]], [[Aelbert Cuyp]] en [[Dirck van Bergen]] het dikwels koeie en ander diere in hul landskappe geskilder. [[Philips Wouwerman]] het naam gemaak as perdeskilder. Dierskilderkuns het in die 17de eeu trouens ’n ambag op sigself geword. Dikwels het dierskilders ook landskappe van ander skilders van diere en figure voorsien. Opvallend is die realistiese benadering op grond van ’n grondige anatomiese kennis. <gallery widths="215" heights="165"> Bestand:Meindert Hobbema - The Alley at Middelharnis - WGA11427.jpg|Meindert Hobbema: ''[[Die laantjie van Middelharnis]]'', 1689. Die bome en die laantjie, met ’n sentrale verdwynpunt, skep ekstra diepte. Bestand:Salomon van Ruisdael Deventer.jpg|Salomon van Ruysdael: ''[[Uitsig op Deventer vanuit die noordweste]]'', 1657, waarin die skilder doelbewus na ’n verstilde atmosfeer soek. Bestand:Paulus Potter - Young Bull.JPG|Paulus Potter: ''[[Die bul]]'', 1647, voorbeeld van ’n landskap met vee, wat vooruitloop op die 19de-eeuse skilderkuns, toe die tema algemeen geword het. </gallery> ==== Buitelandse inspirasie ==== [[Bestand:Gezicht op Olinda, Brazilië Rijksmuseum SK-A-742.jpeg|thumb|[[Frans Post]]: Uitsig op Olinda, [[Nederlands-Brasilië]]; geskilder in 1662, ’n aantal jare nadat die kolonie verlore gegaan het.]] Jacob van Ruisdael het hom vir sy werke ook graag deur die Duitse landskap laat inspireer. Hy het na [[Bad Bentheim]] gereis en sy indrukke tot uitdrukking gebring in ’n reeks skilderye van die [[Kasteel Bentheim|plaaslike kasteel]], geleë in ’n bergagtige omgewing. Meer nog as Duitsland het die Italiaanse landskap ’n bron van inspirasie geword. Hele hordes kunsskilders het langdurige studiereise na die Mediterreense land onderneem, aangetrek deur die idilliese omgewing. Hulle sou uiteindelik bekend staan onder die naam "[[Italianisante]]" en het hulle gedeeltelik verenig in die [[Bentvueghels]], ’n broederskap in [[Rome (stad)|Rome]]. Belangrike verteenwoordigers van die Italiëgangers was [[Jan Both]], wat in Rome saam met [[Claude Lorrain]] gewerk het, [[Bartholomeus Breenbergh]], [[Cornelis van Poelenburch]], [[Wouter Crabeth II]], en later [[Nicolaes Berchem]], [[Herman van Swanevelt]], [[Adam Pijnacker]], [[Adriaen van der Kabel]], [[Jan Asselijn]], [[Abraham Bloemaert]], [[Jan Baptist Weenix]] en [[Karel Dujardin]]. Terug in Holland (as hulle hoegenaamd teruggekeer het) het hulle dikwels sterk geromantiseerde landskappe geskilder, gestoffeer met figure, diere en ruïnes, meestal gebaseer op vroeër, ter plaatse gemaakte sketse. Skilders soos [[Hercules Seghers]], [[Philips Wouwerman]] en [[Aelbert Cuyp]] het onder invloed van die Italianisante buitelands aandoende werke gemaak, sonder dat hulle Holland werklik verlaat het (Cuyp het nie verder as [[Kleef (stad)|Kleef]] gekom nie). [[Allaert van Everdingen]] het [[Skandinawië|Skandinawiese]] landskappe met watervalle geskilder. [[Frans Post]] het na [[Brasilië]] gereis. Die werke van al hierdie skilders het ’n groot invloed op die latere [[Romantiek (skilderkuns)|romantiek]] gehad. <gallery widths="205" heights="160"> Bestand:Jan Both - Italian Landscape with a Draughtsman.jpg|Jan Both: ''[[Italiaanse landskap met tekenaar]]'', circa 1650 - circa 1652, eksemplaries van die werk van die Italianisante, wat hul inspirasie in Italië opgedoen het. Bestand:Il castello di Bentheim (Jacob Van Ruisdael).jpg|Jacob van Ruisdael. ''[[Uitsig op kasteel Bentheim]]'', circa 1653. Van Ruisdael het omstreeks 1650 na Duitsland gereis om inspirasie vir hierdie soort werke op te doen. Bestand:Allaert van Everdingen, Zweeds landschap.jpg|Allaert van Everdingen: ''[[Sweedse landskap]]'', 1650-1675. Van Everdingen het by uitsondering noordwaarts gereis om landskappe te skilder. </gallery> === Seetonele === [[Bestand:Het Kanonschot - Canon fired (Willem van de Velde II, 1707).jpg|thumb|190px|Willem van de Velde die Jongere: ''[[Die kanonskoot]]'', circa 1660, wat die trots en selfversekerdheid van die Hollandse vloot weerspieël.]] Net soos die landskap is die seetoneel ook ’n genre wat sy wortels aan die einde van die 16de eeu gehad het. In daardie tyd, en ook nog aan die begin van die 17de eeu, het dit hoofsaaklik gegaan om die uitbeelding van historiese seeslae. Gewoonlik was hulle bedoel om die mure van ’n stadsaal of admiraliteit te versier, maar terselfdertyd het hulle as ’n vorm van verslaglegging gegeld. [[Hendrik Cornelisz. Vroom|Hendrick Vroom]] en [[Cornelis Claesz. van Wieringen|Cornelis van Wieringen]] is verteenwoordigers van hierdie eerste groep marineskilders. Geleidelik, gedurende die eerste dekades van die Goue Eeu, is seestukke egter van hul drukke [[stoffage]] gestroop en het seeskilders hulle toegespits op die stilte van die waters of die onstuimigheid van ’n storm. Die spesifieke gebeurtenis, met skepe in die hoofrol, het plek gemaak vir die lieflikheid, dan wel die [[patos]] van die see self. Dit was [[Jan Porcellis]] wat hierdie verandering die eerste uitgebeeld het.<ref>John Walsh jr., ''The Dutch Marine Painters Jan and Julius Porcellis-1. Jan's Early Career'', ''The Burlington Magazine'', jaargang 116, nr. 860, november 1974, p. 653</ref> Al hoe meer is ook kleiner vissersskepe uitgebeeld. Die horison is laer geplaas en die lugruimtes het wyd en dramaties geword. In skilderye van [[Simon de Vlieger]] lê die horison soms selfs so laag dat sy skilderye feitlik geheel en al uit wolkelug bestaan. Die werklike ervaring van see en wind was ’n belangrike element van elkeen se werkwyse. Porcellis het self met ’n boot die see ingevaar om die gevoel van die see persoonlik te ervaar. Atmosfeer het al hoe belangriker geword. Opvallend is dat verskeie seeskilders uit die Goue Eeu ook werklik by die maritieme bedryf betrokke was, al dan nie as seevaarder. Die beroemdste seeskilder uit die Goue Eeu was destyds [[Willem van de Velde die Jongere]].<ref>Cf. Hollandse schilders in de Gouden Eeuw, blz. 477</ref> Hy het nie net seeslae geskilder nie, maar dit ook self meegemaak. Daarbenewens het hy talle skepe op kalm waters geskilder.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 180.</ref> Sy vader, [[Willem van de Velde die Oue]], het sketse van die [[Slag by Kijkduin]] gemaak, wat sy seun tot ’n skildery uitgewerk het.<ref>{{Citeer web|url=https://www.hetscheepvaartmuseum.nl/collectie/artikelen/222/De-slag-bij-kijkduin|titel=''Die slag by Kijkduin''|bezochtdatum=2017-11-29|datum=26-01_2015|werk=Scheepvaartmuseum|taal=|dodeurl=ja|archiefurl=https://web.archive.org/web/20171201032004/https://www.hetscheepvaartmuseum.nl/collectie/artikelen/222/De-slag-bij-kijkduin|archiefdatum=2017-12-01}}</ref> In 1672, die Rampjaar, het vader en seun saam na [[Koninkryk Engeland|Engeland]] vertrek. Van de Velde die Oue het groot naam gemaak met "penskilderye", monochrome tekeninge wat met Oos-Indiese ink op paneel of doek uitgevoer is. Albei het met besondere akkuraatheid gewerk. Ander gerekende seeskilders was [[Jan Abrahamsz. van Beerstraten|Jan van Beerstraten]], [[Hendrick Dubbels]], [[Abraham Storck]], [[Reinier Nooms]], [[Jan van de Cappelle]] en [[Ludolf Bakhuysen]]. <gallery widths="215" heights="155"> Bestand:Woelige zee met Nederlands jacht onder zeil. - Rough seas with a Dutch yacht under sail (Ludolf Backhuysen, 1694).jpg|Ludolf Bakhuizen: ''[[Onstuimige see met Nederlandse seiljag onder seil]]'', 1694, waarin vissersskepe en ’n driemaster in een werk saamgebring is. Bestand:Beach view, by Simon de Vlieger.jpg|Simon de Vlieger: ''[[Strandtoneel (De Vlieger)|Strandtoneel]]'', 1643, waarin die atmosfeer en die poëtiese aspek van die see beklemtoon word. Bestand:Battle of Scheveningen (Slag bij Ter Heijde)(Jan Beerstraten).jpg|Jan van Beerstraten: ''[[Slag by Ter Heijde (Jan Abrahamsz. van Beerstraten)|Slag by Ter Heijde]]'', 1653-1666, voorbeeld van ’n seeslagskildery as ’n vorm van verslaglegging. </gallery> === Stadsuitsigte en argitektuurwerke === [[Bestand:Pieter Jansz Saenredam - Interieur van de Grote of Sint Bavokerk te Haarlem.jpg|thumb|160px|Pieter Saenredam: ''[[Interieur van die Sint-Bavokerk in Haarlem (1636)|Interieur van die Sint-Bavokerk in Haarlem]]'', 1636, voorbeeld van die genre kerkinterieurs.]] Met die ekonomiese bloei in die Goue Eeu het ’n hernude belangstelling in argitektuur ontstaan. Hierdie aandag het in die skilderkuns weerspieël. Verskeie skilders het hulle gespesialiseer in die weergee van stadsuitsigte, geboue en kerke, waarby die argitektoniese aspekte dikwels die tema bepaal het. Die skilder van kerkinterieurs het selfs tot ’n afsonderlike genre ontwikkel. Sentraal het die demonstrasie van die uiterste perspektiefbeheersing gestaan, ’n tegniek wat teen die middel van die 17de eeu vervolmaak is. Kenmerkend is ook ’n helder harmonie in die komposisie. Figure is dikwels klein geskilder om hul nietigheid te beklemtoon. As belangrikste stadskilders geld [[Gerrit Berckheyde]] en die uiters presies werkende [[Jan van der Heyden]]. As skilders van sober maar majestueuse kerkinterieurs het [[Gerard Houckgeest]], [[Emanuel de Witte]] en veral [[Pieter Saenredam]] naam gemaak. Benewens die argitektonies geïnspireerde werke het die Goue Eeu overigens ook baie stadsuitsigte opgelewer waarin die atmosfeer sterk bepalend was. Hulle weerspieël die vinnig toenemende verstedeliking van daardie tyd, met bebouwing wat tot vandag toe herken kan word. Vermeer se ''[[Uitsig op Delft]]'' is hiervan waarskynlik die bekendste voorbeeld, maar ook skilders soos [[Carel Fabritius]] en sy leerling [[Daniël Vosmaer]] het soortgelyke stadsuitsigte gemaak, dikwels van buite af geskilder. Van Goyen en Van Ruisdael het stede, as ’t ware van buite, dikwels van groot afstand weergegee, slegs as ’n silhoeët. <gallery widths="205" heights="165"> Bestand:Vermeer-view-of-delft.jpg|Johannes Vermeer: ''[[Uitsig op Delft]]'', circa 1660-1661, atmosferiese weergawe van die nuut ontstane stedelike omgewing, met ’n besondere, verspreide weergawe van die sonlig.<ref>Cf. ''The Golden Age Book'', blz. 297.</ref> Bestand:A View of Delft through an Imaginary Loggia (1663) Daniel Vosmaer.jpg|Daniël Vosmaer: ''[[Uitsig op Delft met ’n fantasieloggia]]'', 1663, waarin die perspektief nog nie heeltemal korrek toegepas is nie. Bestand:Gerrit Adriaensz. Berckheyde - Gezicht op de Herengracht in Amsterdam, vanaf de Vijzelstraat - Google Art Project.jpg|Gerrit Berckheyde: ''[[Die bocht van die Herengracht]]'', 1671-1672, met ’n sterk klem op die argitektoniese aspek en perspektief. </gallery> === Genrestukke; die alledaagse lewe === Die grootste pikturale vernuwing van die Noord-Nederlandse kunsskilders uit die 17de eeu is die [[genrestuk]].<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 195.</ref> Dit het die daaglikse lewe as onderwerp en wissel van bordeeltonele tot ’n blik in deftige huise. Dit was nie ongewoon dat die voorstelling ’n simboliese betekenis gehad het, sodat die toeskouer ’n wyse les daaruit kon trek nie. Soms is dit maklik om te ontdek, maar ander kere moet ’n mens meer moeite doen en dit kom ook voor dat daar glad geen onderliggende gedagte is nie. ’n Onderskeid kan gemaak word tussen meer volks, humoristiese tonele en deftige, sogenaamde "galante" skilderye. ==== Volkse tonele ==== [[Bestand:Jan Steen 022 colour version 01.jpg|thumb|Jan Steen: ''[["Soos gesing, so word nagefluit"]]'', circa 1668–1670, tipiese voorbeeld van ’n wanordelike familietoneel in die kategorie "huishouding van Jan Steen"]] Boere- en dorpstonele, dikwels met drinkende en feesvierende mense in kroeë, bordele, by kermisse, markte en tydens karnaval, gereeld ook met besondere individue soos dokters, tandetrekkers en alchemiste, het reeds ’n lang geskiedenis gehad. Die genre het sy oorsprong in die 16de-eeuse Duitse, Italiaanse en veral Vlaamse skilderkuns (Breughel). In die Noordelike Nederlande het dit navolging gevind by skilders soos [[Pieter van Laer]] (met die bynaam "Il Bamboccio"), [[Pieter de Bloot]], [[Isaac van Ostade|Isaac]] en [[Adriaen van Ostade]], en ’n bietjie later ook [[Cornelis Bega]]. Vanaf die middel van die 17de eeu het daar egter ’n verskuiwing plaasgevind van tonele buite na die lewe binnenshuis, waarby ’n ontwikkeling na ’n meer realistiese weergawe sigbaar geword het, minder karikaturaal, maar steeds opvallend druk geënsceneer. Die belangrikste verteenwoordiger van hierdie latere groep skilders is [[Jan Steen (hoofbetekenis)|Jan Steen]], wie se uitbeelding van wanordelike familietonele met baie voorwerpe op die grond tot die uitdrukking "huishouding van Jan Steen" gelei het. Ook skilders soos [[Nicolaes Maes]], die jong [[Cornelis Saftleven]], [[Willem Cornelisz. Duyster|Willem Duyster]], [[Quiringh van Brekelenkam]], [[Hendrick Martensz. Sorgh|Hendrick Sorgh]], [[Jacob Duck]] en [[Frans van Mieris (I)|Frans van Mieris]] behoort tot hierdie kategorie. Die meeste van hulle het ook duidelik ’n verfyndere styl aan die dag gelê. Tipies van hierdie soort volkse en familiale tonele is die anekdotiese karakter. Byna altyd is hulle deurspek met Hollandse humor, wat nie juis deur fyngevoeligheid uitgeblink het nie. Baie werke is deurdrenk van gelag, sang en dronkenskap, dikwels ook van leedvermaak. Benewens die komiese en die liederlike is die ryk detaillering ’n opvallende kenmerk. Beelde kan selde met een oogopslag waargeneem word: die oog word gedwing om die doek stadig te skandeer, telkens op soek na iets nuuts. Dikwels het hierdie werke ook ’n morele boodskap gehad, soms uitgedruk deur gesegdes en spreekwoorde. Dikwels kan daardie boodskap egter met hedendaagse kennis nie meer presies agterhaal word nie. Gewilde temas is gereeld gereproduseer, mede onder leiding van die mark. Veral die komiese tonele was baie gewild. Biograaf [[Arnold Houbraken]] het in die eerste deel van sy ''Groote Schouburgh der Nederlantsche konstschilders en schilderessen'' (1718) geskryf: "Hunne potzige tafereelen worden gretig gezocht en wel betaalt, terwyl andere konst traaglyk aan den man wil". Ander, soos die skilder-kritikus [[Gerard de Lairesse]], het die genre weens sy grofheid gekritiseer.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 199.</ref> <gallery widths="185" heights="195"> Bestand:Brothel Scene 1658 Frans van Mieris.jpg|Frans van Mieris: ''[[Bordeeltoneel (Frans van Mieris)|Bordeeltoneel]]'', circa 1658–1659, ’n toneel uit die werklike lewe, uitgewerk met die presisie van ’n fijnskilder. Bestand:Jan Steen - The Feast of St. Nicholas - WGA21722.jpg|Jan Steen: ''[[Die Sint-Nikolaasfees]]'', 1665–1668, tipies lewendige en chaotiese toneel uit die daaglikse lewe. Bestand:Adriaen van Ostade 008.jpg|Adriaen van Ostade: ''[[Die vioolspeler]]'', 1673, boeretoneel met drinkende en musiserende figure, ietwat karikaturaal weergegee. </gallery> ==== Galante en verfynde werke ==== [[Bestand:Jan Vermeer - The Art of Painting - Google Art Project.jpg|thumb|190px|Johannes Vermeer: ''[[Die skilderkuns|Allegorie op die skilderkuns]]'', 1662-1664, tipiese voorbeeld van ’n galante toneel, in ’n verfynde styl, met baie aandag aan interieur en perspektief.]] Die sosiale lewe in die Goue Eeu het toenemend binnenshuis, by die eie gesin, afgespeel. Dit het in die skilderkuns weerspieël: met [[Willem Buytewech]] as voorloper is veral vanaf die jare 1630-1640 groot hoeveelhede genrestukke gemaak met die huislike lewe as tema. Hierdie ontwikkeling was reeds in ’n mate in die volkse genre sigbaar, maar het by uitstek tot uitdrukking gekom in die verfynde en harmonieus gekomponeerde "galante tonele", gesitueer in die nuwe, deftige wonings van die burgerstand, wat terselfdertyd ’n belangrike afnemer van die skilderye was. Dikwels word ’n klein groepie persone uitgebeeld wat in ’n vertrek terloops iets doen. Net soos in die werke van Steen en sy genote is die anekdotiese karakter ook hier sterk aanwesig, asook die moralistiese inslag. Grove humor word egter doelbewus vermy. Soberheid is die motto en op grond daarvan ontstaan ’n sekere afstand teenoor die gewone volk. Die werke toon die lewe van die nuut ontstane hoër klas, besig om briewe te skryf, te lees, musiek te maak, wyn of tee te drink, alles aktiwiteite wat by hul nuwe lewenswyse gepas het. Die uitwerking is realisties, gebalanseerd, noukeurig en veral verfynd. Die oppervlak is glad, met penseelstrepe wat skaars sigbaar is. Die doeke straal rustigheid en onderskeiding uit. Die genre is tot groot hoogtes gevoer deur die [[Delft (hoofbetekenis)|Delftse]] en Leidse fijnskilders. Belangrike verteenwoordigers was, benewens [[Johannes Vermeer]], [[Pieter de Hooch]], [[Gerard ter Borch (II)|Gerard Terborch]], [[Samuel van Hoogstraten (skilder)|Samuel van Hoogstraten]], [[Johannes Verkolje]], [[Caspar Netscher]], [[Gerrit Dou]] en [[Gabriel Metsu]]. Ook die uit Haarlem afkomstige Judith Leyster en haar man [[Jan Miense Molenaer]] word soms tot hierdie groep gereken. Baie van die genoemde skilders het ook interieurwerke gemaak, ’n variant van die galante tonele waarin die interieur sentraal gestaan het, meer as die figure en hul handelinge. Daar is gestreef na gebalanseerde, rustige komposisies. Hulle het daarbij ’n aantal perspektiviese probleme op unieke wyse opgelos deur die beeldhoek te verklein, waardeur die figure in ’n groter beeldvlak geplaas is en die aantal sigbare mure drasties beperk is. Mure was meestal egaal, waarby dikwels ’n tapisserie of skilderwerk aan die agtermuur vir diepte moes sorg. ’n Uitsig deur byvoorbeeld ’n deuropening het soms vir ekstra diepte gesorg. Ligval was ’n belangrike aspek van die ruimtelike werking asook van die atmosfeertekening, wat veral as harmonieus getipeer kan word. In optima forma kan dit in die oeuvre van Johannes Vermeer herken word. Benewens interieurs is afgeslote binnehowe geskilder, onder andere deur De Hooch. <gallery widths="162" heights="195"> Bestand:Woman Reading a Letter 1660-1662 Gerard ter Borch II.jpg|Gerard ter Borch: ''[[Die brief (Ter Borch)|Die brief]]'', circa 1660-1665, tipiese voorbeeld van ’n galante toneel, in ’n deftige omgewing. Bestand:Judith Leyster The Proposition.jpg|Judith Leyster: ''[[Man wat ’n vrou geld aanbied]]'', 1631, anekdotiese tema met ’n erotiserende ondertoon. Bestand:Metsu, Gabriel - Sick Child, the.jpg|Gabriel Metsu: ''[[Die siek kind]]'', circa 1664 - circa 1666, ’n ingetoë huislike toneel in ’n eenvoudige omgewing. Bestand:Pieter de Hooch - The Courtyard of a House in Delft.jpg|Pieter de Hooch: ''[[Die binnehof van ’n huis in Delft]]'', 1658, voorbeeld van ’n "binnehofie". </gallery> === Stillewes === [[Bestand:Gerard Dou - Still life with a globe, books, and a lute - c. 1635.jpg|thumb|245px|Gerrit Dou: ''[[Stillewe met aardbol, luit en boeke]]'', circa 1635, ’n sober harmoniese komposisie, in die gees van Calvinisme, met uiterste presisie geskilder.]] ’n Outonome ontwikkeling in die Goue Eeu, met ’n eie groep beoefenaars, het die [[stillewe]] geken. Rondom 1600 sien ons onder invloed van die [[Antwerpen (stad)|Antwerpse]] skilderkuns ’n toenemende belangstelling in [[blomstillewe]]s, met ’n gevarieerde en kleurvolle effek. Ook kombuisstukke met voedsel en jagstukke, dikwels nog op groot formaat, was gewild. Baie invloed het uitgegaan van die in [[Graafskap Vlaandere|Vlaandere]] gebore skilders [[Roelant Savery]] en [[Ambrosius Bosschaert die Oue|Ambrosius Bosschaert]]. Geleidelik het die stillewetema al hoe meer gevarieerd geword. Feitlik alles kon as onderwerp dien: blomme, skulpe, eenvoudige huishoudelike toebehore of juis kosbare of eksotiese voorwerpe. ’n Stillewe met slegs skulpe is selde geskilder en wanneer dit wel gebeur het, is slegs seldsame skulpsoorte afgebeeld. Baie uiteenlopende voorwerpe soos ’n suurlemoen of lemoen is gekombineer met byvoorbeeld tafelgerei, Chinese porselein of voorwerpe uit die wetenskap, soos ’n mikroskoop, aardbol of sextant. Skilderye met voedsel, soos dié van [[Nicolaes Gillis]] en [[Floris van Dyck]], is wel "ontbytjies" of "banketties" genoem. Gewild was die [[pronkstillewe]]s. Die komposisionele opbou was dikwels teatraal en vol oorvloed, meestal geskilder in ’n sterk [[Chiaroscuro (skilderkuns)|chiaroscuro]] teen ’n donker agtergrond. Bekende skilders van die pronkstillewegenre was [[Willem Kalf]], [[Abraham van Beijeren]], [[Balthasar van der Ast]], [[Jan Davidsz. de Heem|Jan de Heem]], [[Abraham Mignon]], [[Maria van Oosterwijck]] en [[Willem van Aelst]]. Besonder was die werke met eksotiese diere van [[Melchior d'Hondecoeter]]. ’n Voorbeeld van ’n stillewe met ’n boodskap was die [[vanitas]]skildery, wat veral in Leiden en omgewing tot bloei gekom het. Belangrike vanitasskilders was [[Gerrit Dou]], [[Harmen Steenwijck]] en [[Pieter Claesz.|Pieter Claesz]]. In lyn met die Calvinistiese gees van daardie tyd het ook rustige, meer ingetoë werke ontstaan, soos dié van fijnskilder Gerrit Dou. [[Willem Claesz. Heda|Willem Heda]] verteenwoordig ’n genre wat in Haarlem tot bloei gekom het en wat gekenmerk is deur ’n skraler palet, soms met slegs een enkele voorwerp. Ook [[Adriaen Coorte]] het rustige, ingetoë werke geskilder. Perspektief en ligwerking het daarbij opvallend baie aandag gekry. Skilders soos [[Cornelis Brisé]], [[Samuel van Hoogstraten (skilder)|Samuel van Hoogstraten]] en sy leerling [[Cornelis van der Meulen]] kan genoem word met betrekking tot die gebruik van die [[trompe-l'oeil]]tegniek, waarmee driedimensionaliteit en ’n illusie van egtheid gesuggereer is. Die skilder van stillewes was ’n arbeidsintensiewe werk en het baie meer tyd gekos as byvoorbeeld ’n landskap. Daarby is hoë eise aan die tegniese en komposisionele vaardigheid gestel. Tegnies gesproke was veral die [[stofuitdrukking]], die manier waarop materiale weergegee word, ’n groot uitdaging. Op die kunsmark het die werke van blomskilders die hoogste pryse behaal, maar die ander is gewoonlik maar karig betaal.<ref>Haak, B. (1987, tweede druk) ''Hollandse schilders in de Gouden Eeuw'', blz. 115</ref> Aan die einde van die 17de eeu het die aantal stilleweskilders gevolglik skielik sterk afgeneem, met enkele uitsonderings soos [[Rachel Ruysch]] en [[Jan van Huijsum]]. <gallery widths="210" heights="160"> Bestand:Floris Claesz van Dijck Stillleben mit Käse.jpg|Floris van Dyck: ''[[Stillewe met kase]]'', circa 1615, voorbeeld van ’n "bankettjie", ’n gebalanseerde komposisie, met buitengewone presisie geskilder. Bestand:Tromp-l'oeil Still-Life 1664 Hoogstraeten.jpg|Samuel van Hoogstraten: ''[[Briewebord, Londen 20 Januarie 1664]]'', 1664, wat die illusionêre trompe-l'oeil-effek demonstreer. Bestand:Vanitas-Still Life, Oosterwijck.jpg|Maria van Oosterwijck: ''[[Vanitas met hemelglobe]]'', 1668, met ’n "gedenk om te sterf"-moraal en baie simboliek, uitgewerk in die teatrale opstelling van ’n pronkstillewe. </gallery> == Notas == <references group="noot"/> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nederlandse skilderkuns| ]] [[Kategorie:Goue Eeu (Nederland)|Skilderkuns]] 1paql4pjy16dk30it9ifv681l1qjwqw 2963963 2963962 2026-08-31T07:26:38Z Interlingvisto 213611 /* Landskappe */ 2963963 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Girl with a Pearl Earring.jpg|thumb|Johannes Vermeer: ''[[Meisie met die pêrel]]'', circa 1665-1667, Mauritshuis, een van die bekendste werke uit die Goue Eeu. Kenmerkend van hierdie werk is die studie van die karakter van ’n persoon.]] Die '''Nederlandse skilderkuns''' het '''in die Goue Eeu''', wat grotendeels met die [[17de eeu]] saamgeval het, tot groot bloei gekom. Die vraag na skilderye het geweldig toegeneem en kunstenaars moes maniere vind om hulle van mekaar te onderskei. Dit het gelei tot groot artistieke dinamiek en die ontwikkeling van ’n eie styl. Die dominante rigting het aangesluit by strominge met Italiaanse wortels, soos die [[Barok (stylperiode)|barok]] en caravaggisme, maar het geleidelik, onder die invloed van [[Calvinisme|calvinisme]], meer na ’n ingetoë realisme geneig. Hierdie skilderwyse sou uiteindelik as tipies "Hollands" bestempel word. Parallel daarmee was ook die klassisisme en die Maniërisme van invloed. Tematies het die bloei in die 17de-eeuse Nederlandse skilderkuns in feitlik alle genres tot uiting gekom. Historiese en Bybelse tonele, dikwels allegories uitgewerk, portrette (sowel individuele as groepsportrette), huislike tonele, interieurs, landskappe, stadsuitsigte, see-uitsigte en stillewes: feitlik elke onderwerp het sy eie bloeitydperk geken. Die belangrikste Nederlandse kunstenaars uit die [[Goue Eeu]] is [[Rembrandt van Rijn]], [[Johannes Vermeer]] en [[Frans Hals]],<ref>Cf. ''Hollandse skilders in die Goue Eeu'', bl. 9</ref> soms aangevul met name soos Jacob van Ruisdael en Jan Steen. Tot vandag toe word die skilderkuns uit hierdie tydperk beskou as een van die belangrikste handelsmerke en toeriste-aantreklikhede van Nederland. == Historiese konteks == [[Lêer:The Mill.jpg|thumb|Jacob van Ruisdael: ''[[Die meul by Wijk bij Duurstede]]'', circa 1670, met ’n weidse, kenmerkende Hollandse lug, dreigend, getrotseer deur ’n heroïese meul.]] Die Noord-Nederlandse geweste het in die tweede helfte van die sestiende eeu in opstand gekom teen die Spaanse oorheersing, wat uiteindelik sou lei tot die vorming van die [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]]. ’n Eerste belangrike gebeurtenis in hierdie vryheidstryd was die Beeldebestorming in 1566, toe [[Calvinisme|calviniste]] en [[Lutheranisme|lutherane]] in verskeie groot stede die beelde en altaarstukke in Katolieke kerke vernietig het. Die reaksie vanuit Spanje was genadeloos. {{nowrap|Koning [[Filips II van Spanje|Filips II]]}} het die hertog van Alva na die Nederlande gestuur om die [[Reformasie|reformatoriese]] opstand te onderdruk. Hierdie optrede het egter die teenoorgestelde uitwerking gehad en slegs tot ’n verskerping van die konflik gelei. Veral die provinsies Holland en [[Zeeland (provinsie)|Zeeland]], wat deur moerasse, water en riviere omring en gevolglik goed verdedigbaar en van voedselvoorrade voorsien was, is in oninneembare vestings omskep en kon nie herower word nie. Aan die ander kant was hierdie provinsies in die stryd teen Spanje eweneens nie in staat om die hele Nederlande te verenig nie. ’n Tweede deurslaggewende gebeurtenis in die onafhanklikheidstryd teen die Spanjaarde was die [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|val van Antwerpen]] in 1585, tot op daardie stadium die belangrikste handelsplek van die Lae Lande. Hierdie nederlaag het die verskuiwing van die maritieme welvaart van die suide na die provinsies Zeeland en Holland ingelui. Boonop het hierdie nederlaag teen die Spanjaarde gelei tot ’n migrasie van duisende, meestal ontwikkelde, burgers na die noorde, mede as gevolg van die onderdrukking van die [[reformasie]]. Die vlugtelinge het industriële en wetenskaplike kennis saamgebring, wat onder meer tot uiting gekom het in die latere bloei van die lakenindustrie in stede soos [[Haarlem (stad)|Haarlem]] en [[Leiden]], asook in die boekdrukkuns, seevaartkunde en [[kartografie]]. Daarbenewens het daar ’n verskuiwing op die gebied van die beeldende kunste plaasgevind. Volgens die kunshistorikus Jan Briels het omstreeks die eeuwisseling minstens byna honderd kunstenaars van Suid-Nederlandse herkoms na die provinsies Zeeland en Holland verhuis.<ref>Jan Briels, [https://www.dbnl.org/tekst/_nee003200501_01/_nee003200501_01_0099.php ''Die Suid-Nederlandse immigrasie en die dageraad van die Goue Eeu''], uit: ''Neerlandia/Nederlands van Nu''. Jaargang 109, 2005, dbnl.org</ref> Saam met hulle het nie net die aansien van die kuns verhuis nie, maar ook verskeie tegnieke en ’n aantal genres wat later as tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu beskou sou word. == Die kunswêreld in die Goue Eeu == === Kunsmark === [[Lêer:Bartholomeus van der Helst - Gerard Andriesz Bicker.jpg|thumb|upright|Bartholomeus van der Helst: ''Portret van Gerard Andriesz Bicker'', circa 1642, ’n jong burger. Die nuwe burgery en regente het ’n belangrike groep opdraggewers gevorm.]] Die sedert die einde van die 16de eeu in die Nederlande geformaliseerde afbakening tussen die [[Katolisisme|Katolieke]] suide en die gereformeerde noorde het in die noorde tot ’n verdere uitbanning van Katolieke devotionalia gelei, in die nasleep van die Beeldebestorming. Gevolglik was daar skielik geen artistieke bestaansmiddel meer op die gebied van kerklike versiering nie. Gelukkig vir die kunswêreld het die reformatoriese afkeer van afbeeldings egter geblyk beperk te wees tot kerkinterieurs. Waar die mure daar in ’n kort tyd kaal en witgekalk is, het diegene wat ’n mate van luuksheid kon bekostig, hulle huise in die 17de eeu met skilderkuns versier. Veel meer as in ander lande is die Hollandse skilderkuns deur die kunshandel en die daarmee verband houdende kunsversameling oorheers. Die versameling van kuns het vroeër veral in Italië plaasgevind, maar hoofsaaklik ter versiering van paleise of villa's. Die versameling van kuns bloot vir die plesier daarvan was ’n nuwe verskynsel wat in die Republiek ’n groot opbloei beleef het. In Amsterdam en omgewing was daar in die 17de eeu honderde versamelings, waaronder dié van Jan Six en Jan Reynst. Verskeie ander handelaars, wat ’n minder kapitaalkragtige segment van die mark bedien het en dikwels honderde skilderye in voorraad gehad het, was weer aan hierdie handel verbonde. Hulle het dikwels skilders in diens gehad. Hulle invloed op die skilderkuns was groot. Vir Rembrandt was die belangstelling van die kunshandelaar Hendrick van Uylenburgh ’n belangrike rede om in die 1630's van Leiden na Amsterdam te verhuis. Daar was geen artistiek bepalende sentrum nie, byvoorbeeld rondom ’n [[Absolute monargie|absolutistiese]] vorstehuis, soos in baie ander Europese lande. Die meeste skilders en hul afsetgebied was egter in die stede gevestig, hoofsaaklik dié van die provinsie Holland. Volgens John Michael Montias was daar in 1650 in die stede Haarlem, 's-Gravenhage, Leiden, Utrecht, Delft en Alkmaar 280 meesterskilders werksaam op ’n totaal van 192 000 inwoners, ’n gemiddeld van ongeveer een per 700 inwoners. In Amsterdam was daar in dieselfde jaar 175 meesterskilders aktief op 175 000 inwoners.<ref>Cf. ''Die skilderkuns van die Lae Lande'', deel 2, bl. 138</ref> Volgens Bert Biemans is daar gedurende die hele 17de eeu in die Republiek ongeveer een miljoen skilderye vervaardig.<ref>Bert Biemans, ''Een skatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007</ref>{{#tag:ref|Skattings wissel van ongeveer een tot tien miljoen, afhangende van watter definisies gebruik word. Montias (1990) het op ses en ’n half tot sewe miljoen vir die hele 17de eeu uitgekom en Van de Woude (1991) op tien miljoen vir die tydperk 1580-1800 in die hele Republiek en vir die tydperk 1600-1700 op ses miljoen vir slegs Holland. Daar is kritiek gelewer op hul berekeningsmetodes deur Kloos-Frölich (2005) en Biemans (2007). Volgens [[Rudi Ekkart]] (2007) is daar in die 17de eeu tussen 750 000 en 1 100 000 portrette geskilder. Bronne: Bert Biemans, ''Een schatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007; Marten Jan Bok (2008) ''Schilderien te coop. Nieuwe marketingtechnieken op de Nederlandse kunstmarkt van de Gouden Eeuw'', in: ''Thuis in de Gouden Eeuw. Kleine meesterwerken uit de SØR Rusche collectie'', bl. 9+29, en Ekkart, Rudi (2007) ''Portraits in the Golden Age'', in: ''Dutch Portraits'', bl. 17.|group=noot}} Die groot vraag na skilderye kan nie los gesien word van ’n sterk toegenomen welvaart in die Republiek nie, wat ’n groot opbloei beleef het ná die stigting van die [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] in 1602 en eers ietwat afgeneem het ná die Rampjaar (1672). Hierdie welvaart was boonop volgens Europese standaarde redelik wyd versprei. Ook ’n verandering in mode en smaak by die inrigting van ’n huis was bepalend. Daarbenewens het skilders hul tegnieke aangepas en meer sketsmatig, monochromer en dus vinniger begin skilder; hulle het ook kleiner skilderye gemaak, waardeur die kosprys gedaal het. ’n Skilder soos Hendrick Avercamp het vir sy ''Winterlandskap met skaatsers'' van omstreeks 1610 eers ’n gedetailleerde voortekening gemaak en dit vervolgens glaserend, met telkens ’n ander dun, deursigtige kleurlaag, uitgewerk. Elke laag olieverf moes eers volledig droog word voordat ’n volgende laag aangebring kon word. Omstreeks 1625 is die 'nat in nat' ingevoer, wat ingehou het dat die hele werk in een keer geskilder is. Die produksietyd is daardeur van enkele weke tot ’n paar dae verkort.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 26-27</ref> Veral stilleweskilders het egter steeds die glaceringstegniek gebruik. Kunstenaars in die Republiek het oor die algemeen nie in opdrag gewerk nie, afgesien van portrette, verskeie blommerangskikkings of ’n sporadiese openbare opdrag. Dat ’n skildery onderteken was, het in die eerste helfte van die sewentiende eeu nie beteken dat dit altyd deur die kunstenaar self geskilder is nie. Gewoonlik het die meesterskilder slegs die ontwerp vervaardig en die belangrikste dele geskilder. Dit het ook voorgekom dat hy dit slegs deeglik bygewerk het. Weens die hewige onderlinge mededinging het die belangrikheid van ’n volledig eiehandige skepping wel toegeneem, maar tot in die middel van die sewentiende eeu het dit geen wesenlike verandering meegebring in die manier waarop ’n skildery gemaak is nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 22</ref> === Maniere van verkoop === Deur die ontwikkeling van nuwe genres soos landskappe, seetonele en stillewes is ’n nuwe mark van belangstellendes aangeboor. Deur die verskillende maniere waarop kuns aan die man gebring is, is daar volop geleenthede geskep om ’n skildery aan te skaf. Wie genoeg geld gehad het om die "volle prys" te betaal, kon byvoorbeeld by kunswinkels teregkom, terwyl iemand wat min geld gehad het om te spandeer, ’n kans kon waag om deur middel van ’n lotery ’n skildery te bekom. Skilderye kon ook dikwels by die skilder se huis aangeskaf word. Kunstenaars het sodoende ’n soort entrepreneurs geword, wat dikwels ook in ’n bepaalde genre gespesialiseer het waarvan hulle gewoonlik nie meer afgewyk het nie. Hulle het in die eerste plek probeer om soveel as moontlik te verkoop. Om nie klante te verloor nie, het die skilders vertroude komposisies sowel as beproefde onderwerpe op die mark gebring, met ’n bepaalde tipe koper in gedagte.<ref>John Loughman (1999) ''De markt voor Nederlandse stillevens, 1600-1720'', in: ''Het Nederlandse Stilleven 1550-1720'', blz. 94</ref> Verder is veilings gehou en kon ’n mens op jaarmarkte en kermisse ’n skildery koop of een by skietkompetisies en dobbelary met dobbelstene (rijfelarijen) wen. Skilderye is ook op straat verkoop, in herberge, by boekhandelaars, en in Amsterdam was die opvallendste verkope op brûe en by sluise waar baie mense verbygekom het.{{#tag:ref|Tot en met die 17de eeu is skilderye hoofsaaklik in opdrag gemaak en was die mark vir skilderye beperk. Met die opkoms van veilings, deels tesame met die toenemende welvaart, het vraag en aanbod ná 1600 nader aan mekaar gekom, met ’n stimulerende uitwerking tot gevolg.|group=noot}} === Kunsbesit === Vanaf ongeveer 1625 kon al hoe meer mense ’n oorspronklike skildery bekostig, en sommige het selfs tientalle skilderye besit.<ref name="Boers">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 28</ref> Tog was in die provinsie Holland minder as tien persent van die bevolking ryk genoeg om ’n oorspronklike skildery te koop.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 33</ref> In ’n stad soos [[Dordrecht, Nederland|Dordrecht]], waar die ekonomiese vooruitgang minder was, kon hoofsaaklik slegs die rykste boonste laag van die bevolking ’n skildery bekostig. Feitlik alle skilderye is aangeskaf deur patriciërs, welgestelde handelaars, meester-ambagsmanne met ’n groot eie onderneming, kleiner handelaars, vooraanstaande amptenare en persone wat vrye beroepe soos notaris, predikant en advokaat beoefen het. Ook skoolmeesters kon dit bekostig, net soos winkeliers en selfstandige ambagsmanne.<ref name="Boers" /> ’n Geskoolde ambagsman het omstreeks 1650 genoeg geld gehad om ’n kopie te koop, en ’n middelklas-handelaar of beter opgeleide ambagsman kon ’n oorspronklike werk van ’n skilder van die tweede garnituur bekostig. Skilderye is destyds as ’n betaalmiddel beskou. Talle skilders het goedere daarmee gekoop. Sodoende kon ook klein handelaars ’n skildery bekom. Dit is byvoorbeeld bekend dat Jan Steen ’n skildery in ruil vir wyn verruil het.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 32</ref> Omstreeks 1650 was dit feitlik ondenkbaar dat iemand in die bogenoemde stedelike welvaartsklasse nie ’n skildery aan die muur gehad het nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 29</ref> In die tweede helfte van die sewentiende eeu het die vraag na skilderye verander. Werke van skilders wat nog geleef het, het al hoe minder gewild geword, terwyl dié van oorlede meesters al hoe gewilder geword het. Daarby het die mode met betrekking tot die inrichting van die interieur verander.<ref name="Marion">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 13</ref> Ekonomiese terugslae – vanaf 1672 – het die res gedoen. As gevolg hiervan het die verkoop van nuwe skilderye ernstig verswak en het die mark vir ’nuwe meesters’ opgedroog.<ref name="Marion" /> == Nuwe invloede == [[File:Gerrit van Honthorst - De koppelaarster.jpg|thumb|Gerard van Honthorst: ''De koppelaarster'', 1625, waarin die gebruik van clair-obscur deur die Utrechtse caravaggiste ten volle vertoon word.]] Toe die digter-diplomaat [[Constantijn Huygens]] in sy outobiografie van 1630 sy spyt uitgespreek het dat Rembrandt en Jan Lievens nie ’n studiereis na Italië wou onderneem nie, het hy die volgende verskoning vermeld: "Hulle sê dat hulle nie tyd het om te vermors op ’n pelgrimstog nie, omdat hulle daarmee rekening moet hou dat hulle in die fleur van hul lewe is. Daarbenewens beweer hulle dat, met die huidige versamelwoede van die vorste noord van die Alpe, die beste skilderye buite Italië te sien is en dat dit wat ’n mens daar hier en daar met moeite moet opspoor, hier in sale vol en na hartelus aan jou voorgeskoteld word."<ref name="ReferenceB">Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 142.</ref> Dat Rembrandt en Lievens nie na Italië afgereis het nie, beteken nie dat hulle nie deur die ontwikkelinge in die buitelandse skilderkuns beïnvloed is nie. Inteendeel. Veral die Italiaanse skilderkuns het reeds vanaf die begin van die 17de eeu ’n groot stimulus gebied. ’n Belangrike figuur hierin was Pieter Lastman, wat van 1602 tot 1607 in Italië gewerk het en daarna Rembrandt se leermeester geword het. Lastman het met betrekking tot [[Bybel|Bybelse]], mitologiese en geskiedenisskilderye ’n manier van skilder uit Italië saamgebring wat kenmerkend sou word van die latere Hollandse skilderkuns. Dit is gekenmerk deur betreklik klein, liggende voorstellings, dikwels van vergesogte temas (meestal nie die "moment suprême" nie), dikwels dramaties geënsceneer, met opgestapelde figure, met baie aandag aan "interessante" besonderhede en stofuitdrukking. Die horison is gewoonlik hoog gehou, waardeur onnatuurlike diepte-effekte vermy is. ’n Ander invloedslijn vanuit Italië het via die Utrechtse caravaggisten geloop, ’n groep skilders wat in die eerste dekades van die 17de eeu as deel van hul opleiding na Italië gereis het. Daar het hulle sterk onder die invloed gekom van die werke van Caravaggio en Orazio Gentileschi. Die belangrikste caravaggiste was Hendrick ter Brugghen, Dirck van Baburen, Jan van Bijlert en Gerard van Honthorst. Kenmerkend van hul werkwyse was die realistiese skilderstyl en die besondere behandeling van lig, met sterk lig-donker-kontraste (clair-obscur of chiaroscuro genoem). Hulle het ook ’n besondere belangstelling in sielkundige aspekte in hul werk bekendgestel. Tematies het hulle dikwels genretonele met opvallende figure gekies: dikwels was dit musikante, spelers of drinkers wat hulle halflyf, naby aan die toeskouer, uitgebeeld het. Hierdie onderwerpkeuse het onder andere Frans Hals en ook Nederland se bekendste vroulike skilder uit dié tyd, Judith Leyster, geïnspireer. Die Italiaanse invloede uit die begin van die 17de eeu sou uiteindelik bepalender vir die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu wees as dié van die skilderstyl wat deur die maniërisme geïnspireer is,<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 14.</ref> wat ná die val van Antwerpen deur die Vlaamse immigrante saamgebring is. Omstreeks 1600 was die maniëristiese skilderstyl, onder invloed van die uit Meulebeke afkomstige Karel van Mander, nog duidelik sigbaar in die werk van die Haarlemse kunstenaars Hendrick Goltzius en Cornelis van Haarlem. Maar gou is die gekunstelde houdings van menslike figure as verouderd en kunsmatig beskou. Die aanspraak van die maniëristen om "na die natuur" te skilder, is egter wyd oorgeneem, maar wel met ’n heel ander, sobere en uiteindelik as tipies Hollands beskoude invulling. == Styl en kenmerke == [[Beeld:Woman Reading a Letter by Gabriël Metsu.jpg|duimnael|regop|Gabriel Metsu: ''Brieflezende vrouw'', 1665-1667, voorbeeld van ’n skildery in ’n huislike konteks, ’n nuwe en algemene tema in die Goue Eeu.]] Kunsskole in Amsterdam, Haarlem, Utrecht en Leiden het vanaf die begin van die Goue Eeu tot belangrike sentrums vir die skilderkuns ontwikkel en het hul eie stylontwikkeling geken. Verskeie invloede het tot uiteenlopende stylopvattings gelei, met as gemeenskaplike kenmerk: die nadruklike strewe na ’n realistiese weergawe. In die woorde van die teoretikus Philips Angel II, opgeteken in sy ''Lof der Schilder-konst'' (1641), moes ’n mens geen ekstra inspanning ontsien "asmen de natuerlicke dingen daer mede nader by komt" nie. Die dominante styl van die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu word dikwels as barok aangedui. Die barok verwys na ’n stylperiode wat aan die einde van die 16de eeu in Italië ontstaan het en gekenmerk word deur ’n verwerping van idealisme in die kuns, gepaardgaande met ’n groter nadruk op vorm en die uitdrukking van heftige gevoelens. Dit is in breë trekke in die Noordelike Nederlande oorgeneem, met Rembrandt as die belangrikste eksponent. Die Hollandse barok van die 17de eeu verskil egter duidelik van die Italiaanse, veral deur die groter nadruk op die realistiese aspek. Hoewel kunstenaars uit die klassieke Italiaanse barok ook ’n realistiese weergawe voorgestaan het, net soos skilders van die Renaissance en maniërisme voor hulle, het die Hollandse interpretasie nader aan die alledaagse gekom, was dit meer ingetoë en minder uitbundig, deels onder invloed van die sobere gees van die [[Protestantisme]]. Opvallend is ook die aandag aan sielkundige aspekte en subtiele emosies, waardeur skilderwerke volgens die gevoel van die toeskouer nader aan die werklikheid gekom het. Die realisme van die 17de-eeuse skilderkuns kan egter relatief genoem word, veral omdat baie voorstellings ’n simboliese of allegoriese betekenis gehad het, met ’n duidelike moraal. Daarbenewens kan gewys word op tegnieke wat die dramatiese effek moes versterk, soos die buitengewoon sterk nadruk op lig-donker-kontraste en die bombastiese Hollandse lugte in landskappe, wat ontstaan het deur die verlaging van die horison. In die portretkuns het die drang om deur te dring tot die sielkundige en karakteristieke eienskappe van ’n persoon soms selfs daartoe gelei dat opdraggewers hulself onvoldoende herken het. In dié sin was die kopiëring van die werklikheid duidelik nie wat die kunstenaars voorgestaan het nie: elke skilder het onmiskenbaar ’n eie blik op die wêreld in sy werke gelê. Tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu is ook die spesialisering onder kunstenaars, in ’n mate wat nog nie voorheen in die kunsgeskiedenis voorgekom het nie. Gekoppel aan die handelsaspek het kunstenaars hulle dikwels op een of hoogstens twee genres toegelê (verskeie skilders het benewens hul spesialisasie ook portrette in opdrag geskilder) en selde daarvan afgewyk. Skilder was veral ’n saak van verkoop, ’n manier om ’n bestaan te maak. Dit het egter nie verhinder dat die artistieke gehalte van die topskilders in die 17de eeu buitengewone hoogtes bereik het nie. Die markwerking het ’n duidelike kwaliteitsimpuls meegebring. Wanneer ’n kunstenaar nie meer aan die hoë standaard voldoen het nie, het hy buite die boot geval. == Rembrandt van Rijn, Frans Hals, Johannes Vermeer == [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn - Portret van een paar als oudtestamentische figuren, genaamd 'Het Joodse bruidje' - Google Art Project.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Het Joodse Bruidje]]'', 1665-1669, geskilder in dik aangebrachte verf in reliëf, dikwels met die paletmes aangebring, waardeur driedimensionaliteit gesuggereer word.]] Gesien die groot aantal kunstenaars, die talle skilderye wat verlore gegaan het en die vele genres, lyk dit onmoontlik – of in elk geval sterk subjektief – om ’n kwalitatiewe rangorde onder die onderskeie kunstenaars te bepaal. Tog word [[Rembrandt van Rijn]], [[Frans Hals]] en [[Johannes Vermeer]] as die "groot drie" beskou. Die bewondering vir Rembrandt en Hals het sy oorsprong in hul onmiskenbare tegniese begaafdheid, waarmee hulle ’n opvallende ongepoleerde karakter aan hul werk gegee het. Albei skilders het heeltemal nuwe maniere van verf aanbring gebruik, en gereeld hul vingers en [[schildersmes]] gebruik. Hulle het die vermoë gehad om met kort verfstrepe (Hals), onderskeidelik verfklonte en -veë (Rembrandt), ’n doek werklik tot lewe te bring.<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 207</ref> Hul groot invloed was reeds in hul eie tyd merkbaar, met veral rondom Rembrandt en sy leerlinge ’n eie "Rembrandteske" skool wat ontwikkel het en die skilderkuns in die hele Europa beïnvloed het, met die kenmerkende lig-donker-kontraste as belangrikste handelsmerk. Binne die Nederlandse kunsakademies het sy styl tot diep in die 19de eeu die absolute norm gebly. Hals is ná sy dood feitlik vergeet, maar ná ’n entoesiastiese artikel van die Franse kunskritikus [[Théophile Thoré-Bürger]] uit 1857 het dit vinnig verander. Kort daarna het ’n hele groep [[Impressionisme|impressionisties]] georiënteerde kunstenaars hom as voorbeeld geneem, waardeur hy as ’n groot inspirasiebron vir die moderne kuns beskou word. Talle buitelandse kunstenaars het van daardie tyd af die [[Frans Hals Museum]] in Haarlem en die [[Rijksmuseum Amsterdam]] besoek, waar die werk van Hals en Rembrandt ruim verteenwoordig word. Benewens die los styl van Rembrandt en Hals het daar in die middel van die 17de eeu via die [[Leiden (hoofdbetekenis)|Leidse]] [[fijnschilder]]s ’n nuwe vorm van realisme ontwikkel wat gekenmerk is deur ’n groot mate van presisie en detail. Hierdie verfyning het in die werke van Johannes Vermeer ’n hoogtepunt bereik. Vermeer se werk is ’n skoolvoorbeeld van eenvoud en harmonie, weergegee in ’n gladde, akkurate styl en met klein kwaste geskilder. ’n Tipiese styleienskap is ook die delikate behandeling van lig. Nuwe verfsoorte op natuurlike grondslag het ’n besondere luminositeit moontlik gemaak. Vermeer se temas was minder plegtig en uitbundig as dié van Hals en Rembrandt, maar versterk ’n gevoel van stilte en innerlike verdieping. Vermeer se status het in sy tyd nie dié van Rembrandt en Hals geëwenaar nie. Vermeer was destyds min bekend; slegs ’n klein kring van kunsliefhebbers het sy werk geken.<ref>Roelof van Gelder, [https://www.nrc.nl/nieuws/2002/04/20/verbazing-over-de-schoonheid-van-de-natuur-7586454-a59192 ''Verbazing over de schoonheid van de natuur''], ''NRC Handelsblad'', 20 april 2002</ref> In 2017 is slegs 35 skilderye erken as werke van Vermeer.<ref>[https://www.rijksmuseum.nl/nl/rijksstudio/kunstenaars/johannes-vermeer ''Johannes Vermeer''], rijksmuseum.nl</ref> Vanaf die middel van die 19de eeu, weereens onder invloed van Thoré-Bürger, wat ’n eerste katalogisering van sy werk gemaak het, is Vermeer se werke egter voortdurend gereken as van die beste wat die Goue Eeu voortgebring het. Op die kunsmark het die waarde van sy werke dié van die duurste kategorie geëwenaar.<ref>Cf. ''125 jaar openbaar kunstbezit. Met steun van de Vereniging Rembrandt'', blz. 47-48.</ref> <gallery widths="175" heights="195"> Frans Hals - Luitspelende nar.jpg|Frans Hals: ''[[Luitspeler (Frans Hals)|Luitspeler]]'', moontlik 1624-1626, musikanttema, in die los styl wat soveel invloed op die impressioniste gehad het. Johannes Vermeer - Woman in Blue Reading a Letter - WGA24657.jpg|Johannes Vermeer: ''[[Brieflezende vrouw in het blauw]]'', omstreeks 1663, wat die verfyning en verstilling in Vermeer se werk illustreer. Rembrandt Christ in the Storm on the Lake of Galilee.jpg|Rembrandt: ''[[Christus in de storm op het meer van Galilea]]'', 1633 (vermiste werk). Die dramatiese effek word versterk deur die toepassing van clair-obscur. </gallery> == Genres == === Historiese tonele === [[Lêer:Rembrandt - Bathsheba at Her Bath - WGA19090.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Batseba met die brief van koning Dawid]]'', 1654, uitbeelding van die beslissende oomblik wanneer Batseba haar morele afweging maak.]] Onder historiese werke word verstaan: voorstellings van voorbeeldige tonele uit die Bybel, die mitologie, die literatuur of die geskiedenis. Die genre is in die sewentiende eeu as die hoogste vorm van skilderkuns beskou.<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 83.</ref> Die veelsydigheid van die genre het ’n beroep gedoen op ’n groot repertorium van vaardighede wat bemeester moes word, onder meer uit die landskapskilderkuns, die interieurskilderkuns, soms ook uit die skilder van [[stillewe]]s en uiteraard uit die figuurskilderkuns. Daarby was groot komposisionele vaardigheid nodig, onder andere wat die [[Lynperspektief|hantering van perspektief]] betref. Daarbenewens moes ’n morele boodskap dikwels nog in die werk verweef word. Rondom 1600 het die Haarlemse maniëriste reeds baie Bybelse en mitologiese temas geskilder. Die Utrechtse caravaggiste (Van Honthorst, Ter Brugghen, Van Baburen) het hierop in die eerste helfte van die 17de eeu voortgebou en, geïnspireer deur die Italiaanse skilderkuns, historiese werke met genreagtige tonele gemaak wat gelyk het asof hulle uit die alledaagse lewe gegrepe is. ’n Deurslaggewende impuls tot vernuwing het met die werk van Rembrandt gekom, wat as die belangrikste historieskilder van die Goue Eeu beskou kan word. Sy "Rembrandteske" skilderstyl, voortbouend op die werk van sy leermeester Lastman en die Utrechtse caravaggiste, sou die historieskilderkuns van sy tyd oorheers. Rembrandt het ongeveer twintig leerlinge en talle navolgers gehad, onder wie [[Govert Flinck]], [[Willem de Poorter]], [[Arent de Gelder]], [[Barent Fabritius]], [[Salomon Koninck]] en [[Willem Drost]], wat gehelp het om sy werkswyse te versprei. Kenmerkend is die gebruik van clair-obscur en teenlig-effekte, waarmee die intensiteit van die sentrale tema verder beklemtoon is. Daar kan ook gewys word op die los, growwe kwashantering. Dikwels voltooi ’n groot menigte figure en gedetailleerd uitgebeelde simboliese voorwerpe die skildery. Die kleurpalet was gewoonlik sober en beperk, meestal in oorheersende bruintone, soms met opvallende aksente. Daar is gestreef na ’n suggestie van beweeglikheid, hoewel die Hollandse historiese skilderkuns later wel verwyt is dat dit bloot poserende (en dus stilstaande) figure uitgebeeld het. Wat temas betref, het Rembrandt en sy volgelinge hulle veral in Bybelse tonele gespesialiseer, waarbij hulle dikwels vergesogte onderwerpe gekies het, gewoonlik sterk anekdoties uitgebeeld, met baie aandag aan ’n sielkundig bepalende oomblik. Waar die buitelandse historieskilderkuns (dikwels in opdrag van adellike of kerklike opdraggewers geskilder) veral op gesag en dramatiese effek gemik was, het die Hollandse skilders hulle dus hoofsaaklik daarop toegelê om die kyker te ontroer of ’n oomblik van intense intimiteit weer te gee. Historiese stukke is dikwels ook van ’n relatief klein formaat, geskik vir gewone woonhuise, gewoonlik liggend, sodat baie figure op die voorgrond geplaas kon word. Anders as in die landskapskilderkuns is die horison dikwels hoog gehou, waardeur die kyker die indruk kry dat hy die figure van onder af beskou. Vanaf die 1630's het daar naas die Rembrandteske historieskilderkuns nog ’n ander, strenger [[Klassisisme (hoofbetekenis)|klassisistiese]] variant van die historieskilderkuns tot bloei gekom, voortbouend op die werk van die maniëriste, wat as die [[Hollandse klassisisme]] aangedui word. Die stroming word gekenmerk deur ’n [[Klassieke Oudheid|klassieke]], dikwels [[Mite|mitologiese]] keuse van temas, ’n gladde oppervlakbehandeling en vir daardie tyd helder kleure, sonder ’n duidelike clair-obscur. Wat komposisie betref, is hierdie stroming gekenmerk deur ’n strewe na harmonie, gebaseer op die [[Renaissance (hoofbetekenis)|renaissancekuns]], maar ook geïnspireer deur [[Suidelike Nederlande|Suid-Nederlandse]] voorbeelde soos [[Peter Paul Rubens]] en [[Jacob Jordaens]]. Historiese en mitologiese temas is dikwels gekies, maar figure en portrette was ook gewild. Die afmetings was weer groter, deels omdat die werke dikwels vir groter sale bedoel was, soos die Oranjezaal van [[Paleis Huis ten Bosch]]. Belangrike verteenwoordigers is [[Jacob van Campen]], [[Pieter Post (argitek)|Pieter Post]], [[Caesar van Everdingen]], [[Salomon de Bray]], [[Pieter de Grebber]] en [[Jan Gerritsz. van Bronckhorst|Jan van Bronckhorst]]. <gallery widths="205" heights="165"> Lêer:Rembrandt - Belshazzar's Feast - WGA19123.jpg|Rembrandt: ''[[Die feesmaal van Belsasar]]'', vermoedelik omstreeks 1636–1638.<ref>[https://web.archive.org/web/20171109070945/http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/rembrandt-belshazzars-feast ''Belsasar se feesmaal''], nationalgallery.org.uk</ref> Daar is duidelik gestreef na die weergawe van die bepalende oomblik. Lêer:Govert Flinck - Isaac Blessing Jacob - WGA07930.jpg|Govert Flinck: ''[[Isak seën Jakob (Flinck)|Isak seën Jakob]]'', omstreeks 1638. Die emosie en gesigsuitdrukking van die modelle staan sentraal. Lêer:Caesar van Everdingen - Bacchus with Nymphs and Cupid - WGA07568.jpg|Caesar van Everdingen: ''[[Bacchus en Ariadne (Van Everdingen)|Bacchus en Ariadne]]'', omstreeks 1660, voorbeeld van die Hollandse klassisisme as teenhanger van die Rembrandteske styl. </gallery> === Portrette === [[Lêer:Cavalier soldier Hals-1624x.jpg|thumb|upright|Frans Hals: ''[[Die laggende kavallerier]]'', 1624, waarin ’n trotse burger uitgebeeld word as lid van ’n nuwe sosiale hoërklas, en terselfdertyd ’n nuwe groep opdraggewers.]] Vir portrette het daar vanaf die begin van die 17de eeu in die Republiek ’n lewendige mark ontstaan. Dit het saamgehang met die opkoms van die burgerlike stand en die [[patrisiaat]], maar ook onder minder vermoënde mense het dit al hoe gebruikliker geword om ’n portret te laat maak. Portrette is as ’n statussimbool beskou en as iets waarmee ’n mens die dood kon oorleef.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 154.</ref> Dikwels het ’n portret nog geslagte lank binne die familie gebly. Gewoonlik is hulle in opdrag gemaak, gereeld ook by besondere gebeurtenisse soos ’n huwelik. Die kompetisie tussen kunstenaars, wat ontstaan het met die verkryging van opdragte, het die tegniese gehalte tot ’n internasionaal toonaangewende vlak opgestoot. Die Nederlandse portretskilderkuns in die 17de eeu het duidelik verskil van die barokke, ietwat pronkerige, aristokratiese styl wat elders in Europa waargeneem word. Die Hollandse portrette is soberder, onder invloed van die Calvinistiese gees, maar ook omdat dit meer dikwels "gewone", vir almal herkenbare mense was wat op die doek vasgelê is. Die agtergrond is eenvoudig gehou, dikwels in ’n huislike konteks, sonder veel versiering, en feitlik nooit teen die agtergrond van ’n landskap nie, soos wat dit in Italiaanse portrette algemeen was. Daar is relatief min portrette ten voete uit geskilder.{{#tag:ref|Een van die uitsonderings is Rembrandt se portrette van [[Marten Soolmans en Oopjen Coppit]], wat die huweliksmaats ten voete uit afbeeld, asook [[Thomas de Keyser]] se ''Portret van ’n man'' en ''Portret van ’n vrou''.|group=noot}} Meestal was dit bors- of kniestukke, waarin die geportretteerdes meestal sittend afgebeeld is en met ’n aktiwiteit besig is. Die portret moes veral ontspanne en natuurlik lyk, nie geposeer nie. Deur nadruklik aandag te gee aan lig- en skaduwerking is ekstra lewendigheid geskep. Eers later in die 17de eeu het portrette met skilders soos [[Caesar van Everdingen]] en [[Adriaen van der Werff]] weer ietwat meer [[Klassisisme (hoofbetekenis)|klassisisties]] en formeel geword. Rembrandt en Frans Hals word as die belangrikste portretskilders van die 17de eeu beskou.<ref>https://www.dbnl.org/tekst/mart039holl01_01/mart039holl01_01_0002.php</ref><ref>https://isgeschiedenis.nl/nieuws/nederlandse-schilderkunst-uit-de-gouden-eeuw-de-hollandse-meesters</ref> Hulle word beskou as voorbeeldig vir die vernuwinge wat die portretkuns in die Goue Eeu gekenmerk het. Veral Hals se werke word gekenmerk deur groot lewendigheid. Hy het ’n los, soms byna growwe skilderstyl geskep, waarin hy na ongedwonge poseersituasies gesoek het, met besondere aandag aan die gesigsuitdrukking. Rembrandt het aan die weergawe van gesigsuitdrukkings nog ’n ekstra dimensie gegee deur ’n sielkundige komponent by te voeg, waarmee hy op uitgesproke wyse probeer het om die karakter van die geportretteerde vas te vang. [[Michiel van Mierevelt]] was die produktiefste portretskilder. So het hy alleen al ’n portret van Maurits, graaf van Oranje, die latere [[Maurits van Oranje]], honderde kere gekopieer, in verskillende prysklasse. Hy het ook aansoek gedoen om ’n oktrooi vir ’n gravure wat volgens die oorspronklike skildery gemaak is. Wie ’n onwettige eksemplaar op die mark gebring het, moes hom honderd gulde betaal.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 30</ref> In sy ateljee het hy borsstukke sonder ’n kop laat skilder. Wanneer ’n klant opgedaag het, hoef hy slegs die kop nog in te skilder. Sy werkswinkel word om dié rede soms die portretfabriek genoem. Ander vooraanstaande portretskilders was [[Jan van Ravesteyn]], [[Thomas de Keyser]], [[Bartholomeus van der Helst]], [[Pieter Codde]], [[Johannes Cornelisz. Verspronck|Johannes Verspronck]], [[Ferdinand Bol]], [[Pieter van Anraedt]], [[Jacob Adriaensz. Backer|Jacob Backer]], [[Godfried Schalcken]], [[Carel Fabritius]] en Jan Lievens, wat saam met Rembrandt by Pieter Lastman in die leer was. <gallery widths="175" heights="195"> Lêer:Rembrandt Harmensz. van Rijn 097.jpg|Rembrandt: ''[[Portret van Jan Six]]'', predikant, 1654. Uit die portret spreek voornaamheid en ’n Calvinistiese soberheid. Lêer:Johannes Cornelisz. Verspronck - Portret van een meisje in het blauw - Google Art Project.jpg|Johannes Verspronck: ''[[Portret van ’n meisie in die blou]]'', 1641. Vooraanstaande burgers het ook hul familielede laat portretteer. Lêer:Gerard Dou - Portret van een lezende oude vrouw.jpg|Gerrit Dou: ''[[Lesende ou vrou]]'', ongeveer 1631 – ongeveer 1632, voorbeeld van ’n skildery wat nie in opdrag gemaak is nie. Lêer:Meisje met brede hoed door Caesar van Everdingen.jpg|Caesar van Everdingen: ''[[Meisie met ’n breë hoed]]'', ongeveer 1645 – ongeveer 1650, ’n portret in ’n verfynde, meer klassisistiese styl. </gallery> ==== Tronies ==== ’n Besondere vorm van portrette vorm die sogenaamde karakterkoppe, ook wel [[Tronie (skilderkuns)|tronies]] genoem. Die term ''tronie'' beteken gesig. Die term het in die 17de eeu nog nie die negatiewe konnotasie gehad wat dit deesdae dikwels het nie. Tronies beeld die kop van ’n model in borslengte uit, dikwels – maar nie noodwendig nie – met ’n grimas, altyd teen ’n neutrale agtergrond. Dit was gewoonlik oefeninge in die uitbeelding van ouderdom, karakter, kleredrag of stemming. Die herkenbaarheid van die model is ondergeskik aan die uitbeelding van die uiterlike. Dit het nie om die ooreenkoms met bestaande persone gegaan nie, maar om die uitbeelding van ’n tipe. Die mate van ekspressiwiteit kon verskil. Vermeer het ’n aantal beroemd geworde serene tronies gemaak, waarin hy veral gesoek het na die korrekte weergawe van ’n spesifieke gesigsuitdrukking of emosie, sonder dat daar ’n grimas aan te pas gekom het. Rembrandt het die skep van tronies tot ’n suksesformule gemaak.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 58</ref> Die Utrechtse caravaggiste Hendrick ter Brugghen en Dirck van Baburen het baie kleurvolle figure geskilder, soos harlekyns, musikante, dames van losse sedes en uitbundige drinkers, wat ook baie kenmerke van tronies gehad het. Tronies kan die groot uitdrukkingskrag en artistieke vaardigheid van die kunstenaar toon. Hoewel hulle aanvanklik as oefeninge bedoel was en gewoonlik nie in opdrag vervaardig is nie, het hulle gou baie gewild op die kunsmark geword en is hulle in groot getalle as selfstandige kunswerke verkoop. <gallery widths="170" heights="195"> Lêer:Hendrik ter Brugghen - Het duet.jpg|Hendrick ter Brugghen: ''[[Die duet]]'', 1628, twee musikale kleurvolle figure met tipiese, karaktervolle blikke. Lêer:Frans Hals 021.jpg|Frans Hals: ''[[Malle Babbe (skildery)|Malle Babbe]]'', 1633–1635, waarin gepoog word om ’n tipe neer te sit, met ’n uitgesproke gesigsuitdrukking en grimas. Lêer:Vermeer-Portrait of a Young Woman.jpg|Johannes Vermeer: ''[[Kop van ’n meisie]]'', ongeveer 1665–1667. Voorbeeld van ’n serene tronie, gerig op die uitbeelding van ’n "klein" emosie. </gallery> ==== Selfportrette ==== Selfportrette is gereeld as tronies geskilder, eweneens dikwels as studies. In die 17de eeu het selfportrette egter ook algemeen geword as selfstandige kunswerke, waarin die kunstenaar wou toon wie hy was. Dikwels het die skilder homself in sy werkomgewing geplaas, omring deur attribute wat iets oor homself en oor dit wat vir hom belangrik was, vertel. Daarbij het hy uitdruklik probeer om ook ’n weergawe van sy karakter en statuur te gee. Veral Rembrandt het ’n [[Selfportrette van Rembrandt|groot reeks selfportrette]] geskilder wat ’n aparte kategorie in die Hollandse portretkuns van die Goue Eeu geword het, sonder dat dit heeltemal duidelik is wat sy besondere belangstelling in sy eie gelaat bepaal het.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 165.</ref> Selfportrette is oor die algemeen nie vir verkoop geskilder nie, maar vir studiedoeleindes of vir eie plesier. [[David Bailly]] het aan die einde van sy lewe ’n persoonlike [[Vanitas-stillewe met selfportret van die skilder|selfportret met ’n vanitas-stillewe]] gekombineer, waarmee hy gelyk het asof hy tyd en die dood wou trotseer. <gallery widths="205" heights="195"> Lêer:Self-portrait by Judith Leyster.jpg|Judith Leyster: ''[[Selfportret (Leyster)|Selfportret]]'', ongeveer 1630. Leyster was een van slegs twee vroue wat gedurende die hele sewentiende eeu tot die [[Sint-Lucasgilde]] van Haarlem toegelaat is. Lêer:Rembrandt Self-portrait (Kenwood).jpg|Rembrandt: ''[[Selfportret met twee sirkels]]'', 1665–1669, ’n laat werk uit ’n lang reeks selfportrette, pasteus en los geskilder, met baie kontraste. Lêer:David Bailly Vanitas1651.jpg|David Bailly: [[Vanitas-stillewe met selfportret van die skilder]], ongeveer 1651, met baie voorwerpe wat iets oor sy lewe vertel. </gallery> ==== Groepsportrette ==== [[Lêer:Rembrandt van Rijn-De Nachtwacht-1642.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Die Nagwag|Nagwag]]'', 1642, ikoniese groepsportret uit die Goue Eeu, vir sy tyd buitengewoon lewendig, in ’n sterk clair-obscur.]] ’n Nuwe verskynsel was die groepsportrette. Aanvanklik was hierdie nog baie formeel en streng van opbou: netjies poserendes geselskappe rondom ’n tafel, met elkeen se blik reguit op die toeskouer gerig. Kleredrag en tekstuur, asook meubels en ander voorwerpe, is uiters noukeurig afgebeeld. Hulle moes die sosiale posisie van die geportretteerdes beklemtoon. Later het groepstonele lewendiger geword en het hierdie kunsvorm ’n unieke hoogtepunt bereik, met Rembrandt se skutterstuk ''[[Die Nagwag|Nagwag]]'' as ikoniese voorbeeld. Benewens families, wat hulle graag in hul luukse huise laat uitbeeld het, dikwels by besondere gebeurtenisse soos ’n huwelik, het veral lede van allerlei nuwe vorme van sosiale organisasies hulle as ’n groep laat portretteer. Daarby kan gedink word aan regente en besture van [[gilde (beroepsgroep)|gildes]], [[hospitaal|hospitale]], [[weeshuis|weeshuise]] ensovoorts. Dit was gebruiklik om die bestuursruimtes van hierdie organisasies met hierdie soort portrette te versier, dikwels van verskeie besture ná mekaar. Die opdraggewers het as magtige, vreugdevolle, deftige (gewoonlik) wêreldse mans geposeer. Elke persoon moes volle aandag kry, want elkeen het die skilder afsonderlik vir sy uitbeelding betaal. ’n Ekstra betaling het gelei tot ’n plek op die voorgrond en omgekeerd. Lede van wetenskaplike genootskappe het dikwels gesit en poseer tussen hul instrumente en studievoorwerpe. In ’n skildery soos ''[[Die anatomiese les van dr. Nicolaes Tulp]]'' (1632) groepeer ’n aantal dokters rondom ’n lyk, terwyl een van hulle ’n lesing gee. Bestuursrade soos in ''[[Die Staalmeesters]]'' (1662) het hulle graag rondom ’n tafel, met ernstige uitdrukkings, laat uitbeeld. Die sobere donker kleredrag – gebruiklik in Protestantse kringe, hoewel ook Katolieke aan die bestuur behoort het – het enersyds hul strengheid en nederigheid beklemtoon, maar het deur sorgvuldig gepenseelde verfyning en snit tog duidelik gemaak dat hulle nie tot die geringstes behoort het nie. Die bekendste 17de-eeuse groepsportret is die skutterstuk. ’n [[Skuttery (histories)|Skuttery]] was ’n soort paramilitêre organisasie, met lede uit die gevestigde burgerstand, wat formeel ten doel gehad het om die stad teen vyande te verdedig, maar in die praktyk hoofsaaklik seremoniële doelwitte gehad het. Hul geboue het dikwels tot die mooiste in die stad behoort, met groot feesale waarin die skutterstukke gehang is. So het Rembrandt se ''Nagwag'' ook gedien as versiering van die feesaal van die [[Kloveniersdoelen (Amsterdam)|Kloveniersdoelen]], die tuisgebou van die kompanie van [[Frans Banninck Cocq]]. Skutterstukke is veral in Amsterdam en Haarlem gemaak. Die verkryging van so ’n opdrag is as eerbaar beskou. Gewoonlik was dit voorbehou aan die mees gerenommeerde kunstenaars, onder wie ’n strawwe mededinging geheers het. In Amsterdam was onder andere Govert Flinck en [[Bartholomeus van der Helst]] aktief. In Haarlem was Frans Hals toonaangewend. Rembrandt het volgens moderne kunshistorici met die ''Nagwag'' die beste skutterstuk ooit geskilder, maar hy sou nie weer een vervaardig nie. In Amsterdam sou die meeste skutterstukke uiteindelik in die besit van die munisipaliteit kom. <gallery widths="340" heights="165"> Lêer:Frans Hals, De magere compagnie.jpg|Frans Hals en Pieter Codde: ''[[Die maer kompanie]]''. Hals het in 1633 daaraan begin werk. Ná onenigheid met die opdraggewers sou [[Pieter Codde]] dit in 1637 voltooi. Lêer:Rembrandt - De Staalmeesters- het college van staalmeesters (waardijns) van het Amsterdamse lakenbereidersgilde - Google Art Project.jpg|Rembrandt: ''[[Die Staalmeesters]]'', 1662, ’n ernstig kykende geselskap in sobere swart kleredrag, maar met opvallende beweeglikheid uitgebeeld. </gallery> === Landskappe === [[Lêer:Hendrick Avercamp - Winterlandschap met ijsvermaak.jpg|thumb|Hendrick Avercamp: ''[[Winterlandskap met ysvermaak]]'', 1608, waarin die invloed van die Suid-Nederlandse skilderkuns nog duidelik sigbaar is.]] Aan die begin van die 17de eeu was die landskapskilderkuns nog sterk onder die invloed van 16de-eeuse voorbeelde uit die [[Suidelike Nederlande]], soos [[Joachim Patinir]] en veral ook [[Pieter Bruegel die Oue]]. Die Vlaamse tradisie kon egter nie juis realisties genoem word nie. Doeke is in die ateljee geskilder, hoofsaaklik op grond van geheue en verbeelding. Noord-Nederlandse navolgers soos Hendrick Avercamp en [[Esaias van de Velde]] het hierin as eerstes verandering gebring. Hulle het geskilder op grond van wat hulle waargeneem het, dikwels aan die hand van sketse wat ter plaatse, in die buitelug, gemaak is. Vanaf die jare 1620 het daar sodoende ’n tipies Hollandse landskapskilderkuns ontstaan, in wese realisties, met ’n kenmerkende aandag aan [[atmosferiese perspektief]] en ligweergawe. Terselfdertyd het die komposisies strakker en soberder geword, gebaseer op duidelike horisontale en diagonale lyne. Die horison is doelbewus laag gehou, waardeur daar volop ruimte vir die kenmerkende uitgestrekte Hollandse wolkelugte ontstaan het. Belangrike verteenwoordigers van hierdie rigting is [[Jan van Goyen]], [[Aert van der Neer]], [[Salomon van Ruysdael]] en [[Pieter de Molijn]]. Rondom die middel van die Goue Eeu het die Hollandse landskapskilderkuns wat stylontwikkeling betref nog ’n stap verder gegaan. Die atmosferiese aandag het gebly, maar ’n steeds groter klem het op die ekspressiwiteit van die komposisie geval. Dit het veral tot uitdrukking gekom in die sterk lig- en donkerkontraste. Veral die wolkelugte het steeds indrukwekkender geword. Die strewe was veral om die grootsheid van die natuur ("God se skepping") te beklemtoon, wat dikwels geaksentueer is deur die toevoeging van afsonderlike elemente, soos ’n heroïese boom, ’n meul of ’n toring. Hierdie is dikwels vanuit ’n lae gesigspunt geskilder om die dramatiese effek te vergroot. Die belangrikste verteenwoordigers van hierdie ontwikkeling was [[Jacob van Ruisdael]], wat algemeen beskou word as dé meester van die Hollandse landskap, en sy leerling [[Meindert Hobbema]], wie se werk baie gewild in Engeland sou word. Ook [[Jan van Kessel (1641-1680)|Jan van Kessel]], [[Jan Wijnants (skilder)|Jan Wijnants]] en [[Philips Koninck]] hoort in hierdie ry. Landskappe het in verskillende soorte voorgekom. Baie tipies Hollands was die rivierlandskappe, met breë uiterwaardes en weiende koeie, bote op die water, dikwels met die silhoeët van ’n stad op die agtergrond. Duinformaties en winterlandskappe was gewild, asook die tipies Hollandse weivelde met vee, dikwels bulle en koeie, met [[Paulus Potter]] as belangrikste verteenwoordiger. [[Adriaen van de Velde]], [[Simon van der Does]], [[Aelbert Cuyp]] en [[Dirck van Bergen]] het dikwels koeie en ander diere in hul landskappe geskilder. [[Philips Wouwerman]] het naam gemaak as perdeskilder. Dierskilderkuns het in die 17de eeu trouens ’n ambag op sigself geword. Dikwels het dierskilders ook landskappe van ander skilders van diere en figure voorsien. Opvallend is die realistiese benadering op grond van ’n grondige anatomiese kennis. <gallery widths="215" heights="165"> Bestand:Meindert Hobbema - The Alley at Middelharnis - WGA11427.jpg|Meindert Hobbema: ''[[Die laantjie van Middelharnis]]'', 1689. Die bome en die laantjie, met ’n sentrale verdwynpunt, skep ekstra diepte. Bestand:Salomon van Ruisdael Deventer.jpg|Salomon van Ruysdael: ''[[Uitsig op Deventer vanuit die noordweste]]'', 1657, waarin die skilder doelbewus na ’n verstilde atmosfeer soek. Lêer:Paulus Potter - Young Bull.JPG|Paulus Potter: ''[[Die bul]]'', 1647, voorbeeld van ’n landskap met vee, wat vooruitloop op die 19de-eeuse skilderkuns, toe die tema algemeen geword het. </gallery> ==== Buitelandse inspirasie ==== [[Lêer:Gezicht op Olinda, Brazilië Rijksmuseum SK-A-742.jpeg|thumb|[[Frans Post]]: Uitsig op Olinda, [[Nederlands-Brasilië]]; geskilder in 1662, ’n aantal jare nadat die kolonie verlore gegaan het.]] Jacob van Ruisdael het hom vir sy werke ook graag deur die Duitse landskap laat inspireer. Hy het na [[Bad Bentheim]] gereis en sy indrukke tot uitdrukking gebring in ’n reeks skilderye van die [[Kasteel Bentheim|plaaslike kasteel]], geleë in ’n bergagtige omgewing. Meer nog as Duitsland het die Italiaanse landskap ’n bron van inspirasie geword. Hele hordes kunsskilders het langdurige studiereise na die Mediterreense land onderneem, aangetrek deur die idilliese omgewing. Hulle sou uiteindelik bekend staan onder die naam "[[Italianisante]]" en het hulle gedeeltelik verenig in die [[Bentvueghels]], ’n broederskap in [[Rome (stad)|Rome]]. Belangrike verteenwoordigers van die Italiëgangers was [[Jan Both]], wat in Rome saam met [[Claude Lorrain]] gewerk het, [[Bartholomeus Breenbergh]], [[Cornelis van Poelenburch]], [[Wouter Crabeth II]], en later [[Nicolaes Berchem]], [[Herman van Swanevelt]], [[Adam Pijnacker]], [[Adriaen van der Kabel]], [[Jan Asselijn]], [[Abraham Bloemaert]], [[Jan Baptist Weenix]] en [[Karel Dujardin]]. Terug in Holland (as hulle hoegenaamd teruggekeer het) het hulle dikwels sterk geromantiseerde landskappe geskilder, gestoffeer met figure, diere en ruïnes, meestal gebaseer op vroeër, ter plaatse gemaakte sketse. Skilders soos [[Hercules Seghers]], [[Philips Wouwerman]] en [[Aelbert Cuyp]] het onder invloed van die Italianisante buitelands aandoende werke gemaak, sonder dat hulle Holland werklik verlaat het (Cuyp het nie verder as [[Kleef (stad)|Kleef]] gekom nie). [[Allaert van Everdingen]] het [[Skandinawië|Skandinawiese]] landskappe met watervalle geskilder. [[Frans Post]] het na [[Brasilië]] gereis. Die werke van al hierdie skilders het ’n groot invloed op die latere [[Romantiek (skilderkuns)|romantiek]] gehad. <gallery widths="205" heights="160"> Lêer:Jan Both - Italian Landscape with a Draughtsman.jpg|Jan Both: ''[[Italiaanse landskap met tekenaar]]'', circa 1650 - circa 1652, eksemplaries van die werk van die Italianisante, wat hul inspirasie in Italië opgedoen het. Lêer:Il castello di Bentheim (Jacob Van Ruisdael).jpg|Jacob van Ruisdael. ''[[Uitsig op kasteel Bentheim]]'', circa 1653. Van Ruisdael het omstreeks 1650 na Duitsland gereis om inspirasie vir hierdie soort werke op te doen. Lêer:Allaert van Everdingen, Zweeds landschap.jpg|Allaert van Everdingen: ''[[Sweedse landskap]]'', 1650-1675. Van Everdingen het by uitsondering noordwaarts gereis om landskappe te skilder. </gallery> === Seetonele === [[Bestand:Het Kanonschot - Canon fired (Willem van de Velde II, 1707).jpg|thumb|190px|Willem van de Velde die Jongere: ''[[Die kanonskoot]]'', circa 1660, wat die trots en selfversekerdheid van die Hollandse vloot weerspieël.]] Net soos die landskap is die seetoneel ook ’n genre wat sy wortels aan die einde van die 16de eeu gehad het. In daardie tyd, en ook nog aan die begin van die 17de eeu, het dit hoofsaaklik gegaan om die uitbeelding van historiese seeslae. Gewoonlik was hulle bedoel om die mure van ’n stadsaal of admiraliteit te versier, maar terselfdertyd het hulle as ’n vorm van verslaglegging gegeld. [[Hendrik Cornelisz. Vroom|Hendrick Vroom]] en [[Cornelis Claesz. van Wieringen|Cornelis van Wieringen]] is verteenwoordigers van hierdie eerste groep marineskilders. Geleidelik, gedurende die eerste dekades van die Goue Eeu, is seestukke egter van hul drukke [[stoffage]] gestroop en het seeskilders hulle toegespits op die stilte van die waters of die onstuimigheid van ’n storm. Die spesifieke gebeurtenis, met skepe in die hoofrol, het plek gemaak vir die lieflikheid, dan wel die [[patos]] van die see self. Dit was [[Jan Porcellis]] wat hierdie verandering die eerste uitgebeeld het.<ref>John Walsh jr., ''The Dutch Marine Painters Jan and Julius Porcellis-1. Jan's Early Career'', ''The Burlington Magazine'', jaargang 116, nr. 860, november 1974, p. 653</ref> Al hoe meer is ook kleiner vissersskepe uitgebeeld. Die horison is laer geplaas en die lugruimtes het wyd en dramaties geword. In skilderye van [[Simon de Vlieger]] lê die horison soms selfs so laag dat sy skilderye feitlik geheel en al uit wolkelug bestaan. Die werklike ervaring van see en wind was ’n belangrike element van elkeen se werkwyse. Porcellis het self met ’n boot die see ingevaar om die gevoel van die see persoonlik te ervaar. Atmosfeer het al hoe belangriker geword. Opvallend is dat verskeie seeskilders uit die Goue Eeu ook werklik by die maritieme bedryf betrokke was, al dan nie as seevaarder. Die beroemdste seeskilder uit die Goue Eeu was destyds [[Willem van de Velde die Jongere]].<ref>Cf. Hollandse schilders in de Gouden Eeuw, blz. 477</ref> Hy het nie net seeslae geskilder nie, maar dit ook self meegemaak. Daarbenewens het hy talle skepe op kalm waters geskilder.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 180.</ref> Sy vader, [[Willem van de Velde die Oue]], het sketse van die [[Slag by Kijkduin]] gemaak, wat sy seun tot ’n skildery uitgewerk het.<ref>{{Citeer web|url=https://www.hetscheepvaartmuseum.nl/collectie/artikelen/222/De-slag-bij-kijkduin|titel=''Die slag by Kijkduin''|bezochtdatum=2017-11-29|datum=26-01_2015|werk=Scheepvaartmuseum|taal=|dodeurl=ja|archiefurl=https://web.archive.org/web/20171201032004/https://www.hetscheepvaartmuseum.nl/collectie/artikelen/222/De-slag-bij-kijkduin|archiefdatum=2017-12-01}}</ref> In 1672, die Rampjaar, het vader en seun saam na [[Koninkryk Engeland|Engeland]] vertrek. Van de Velde die Oue het groot naam gemaak met "penskilderye", monochrome tekeninge wat met Oos-Indiese ink op paneel of doek uitgevoer is. Albei het met besondere akkuraatheid gewerk. Ander gerekende seeskilders was [[Jan Abrahamsz. van Beerstraten|Jan van Beerstraten]], [[Hendrick Dubbels]], [[Abraham Storck]], [[Reinier Nooms]], [[Jan van de Cappelle]] en [[Ludolf Bakhuysen]]. <gallery widths="215" heights="155"> Bestand:Woelige zee met Nederlands jacht onder zeil. - Rough seas with a Dutch yacht under sail (Ludolf Backhuysen, 1694).jpg|Ludolf Bakhuizen: ''[[Onstuimige see met Nederlandse seiljag onder seil]]'', 1694, waarin vissersskepe en ’n driemaster in een werk saamgebring is. Bestand:Beach view, by Simon de Vlieger.jpg|Simon de Vlieger: ''[[Strandtoneel (De Vlieger)|Strandtoneel]]'', 1643, waarin die atmosfeer en die poëtiese aspek van die see beklemtoon word. Bestand:Battle of Scheveningen (Slag bij Ter Heijde)(Jan Beerstraten).jpg|Jan van Beerstraten: ''[[Slag by Ter Heijde (Jan Abrahamsz. van Beerstraten)|Slag by Ter Heijde]]'', 1653-1666, voorbeeld van ’n seeslagskildery as ’n vorm van verslaglegging. </gallery> === Stadsuitsigte en argitektuurwerke === [[Bestand:Pieter Jansz Saenredam - Interieur van de Grote of Sint Bavokerk te Haarlem.jpg|thumb|160px|Pieter Saenredam: ''[[Interieur van die Sint-Bavokerk in Haarlem (1636)|Interieur van die Sint-Bavokerk in Haarlem]]'', 1636, voorbeeld van die genre kerkinterieurs.]] Met die ekonomiese bloei in die Goue Eeu het ’n hernude belangstelling in argitektuur ontstaan. Hierdie aandag het in die skilderkuns weerspieël. Verskeie skilders het hulle gespesialiseer in die weergee van stadsuitsigte, geboue en kerke, waarby die argitektoniese aspekte dikwels die tema bepaal het. Die skilder van kerkinterieurs het selfs tot ’n afsonderlike genre ontwikkel. Sentraal het die demonstrasie van die uiterste perspektiefbeheersing gestaan, ’n tegniek wat teen die middel van die 17de eeu vervolmaak is. Kenmerkend is ook ’n helder harmonie in die komposisie. Figure is dikwels klein geskilder om hul nietigheid te beklemtoon. As belangrikste stadskilders geld [[Gerrit Berckheyde]] en die uiters presies werkende [[Jan van der Heyden]]. As skilders van sober maar majestueuse kerkinterieurs het [[Gerard Houckgeest]], [[Emanuel de Witte]] en veral [[Pieter Saenredam]] naam gemaak. Benewens die argitektonies geïnspireerde werke het die Goue Eeu overigens ook baie stadsuitsigte opgelewer waarin die atmosfeer sterk bepalend was. Hulle weerspieël die vinnig toenemende verstedeliking van daardie tyd, met bebouwing wat tot vandag toe herken kan word. Vermeer se ''[[Uitsig op Delft]]'' is hiervan waarskynlik die bekendste voorbeeld, maar ook skilders soos [[Carel Fabritius]] en sy leerling [[Daniël Vosmaer]] het soortgelyke stadsuitsigte gemaak, dikwels van buite af geskilder. Van Goyen en Van Ruisdael het stede, as ’t ware van buite, dikwels van groot afstand weergegee, slegs as ’n silhoeët. <gallery widths="205" heights="165"> Bestand:Vermeer-view-of-delft.jpg|Johannes Vermeer: ''[[Uitsig op Delft]]'', circa 1660-1661, atmosferiese weergawe van die nuut ontstane stedelike omgewing, met ’n besondere, verspreide weergawe van die sonlig.<ref>Cf. ''The Golden Age Book'', blz. 297.</ref> Bestand:A View of Delft through an Imaginary Loggia (1663) Daniel Vosmaer.jpg|Daniël Vosmaer: ''[[Uitsig op Delft met ’n fantasieloggia]]'', 1663, waarin die perspektief nog nie heeltemal korrek toegepas is nie. Bestand:Gerrit Adriaensz. Berckheyde - Gezicht op de Herengracht in Amsterdam, vanaf de Vijzelstraat - Google Art Project.jpg|Gerrit Berckheyde: ''[[Die bocht van die Herengracht]]'', 1671-1672, met ’n sterk klem op die argitektoniese aspek en perspektief. </gallery> === Genrestukke; die alledaagse lewe === Die grootste pikturale vernuwing van die Noord-Nederlandse kunsskilders uit die 17de eeu is die [[genrestuk]].<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 195.</ref> Dit het die daaglikse lewe as onderwerp en wissel van bordeeltonele tot ’n blik in deftige huise. Dit was nie ongewoon dat die voorstelling ’n simboliese betekenis gehad het, sodat die toeskouer ’n wyse les daaruit kon trek nie. Soms is dit maklik om te ontdek, maar ander kere moet ’n mens meer moeite doen en dit kom ook voor dat daar glad geen onderliggende gedagte is nie. ’n Onderskeid kan gemaak word tussen meer volks, humoristiese tonele en deftige, sogenaamde "galante" skilderye. ==== Volkse tonele ==== [[Bestand:Jan Steen 022 colour version 01.jpg|thumb|Jan Steen: ''[["Soos gesing, so word nagefluit"]]'', circa 1668–1670, tipiese voorbeeld van ’n wanordelike familietoneel in die kategorie "huishouding van Jan Steen"]] Boere- en dorpstonele, dikwels met drinkende en feesvierende mense in kroeë, bordele, by kermisse, markte en tydens karnaval, gereeld ook met besondere individue soos dokters, tandetrekkers en alchemiste, het reeds ’n lang geskiedenis gehad. Die genre het sy oorsprong in die 16de-eeuse Duitse, Italiaanse en veral Vlaamse skilderkuns (Breughel). In die Noordelike Nederlande het dit navolging gevind by skilders soos [[Pieter van Laer]] (met die bynaam "Il Bamboccio"), [[Pieter de Bloot]], [[Isaac van Ostade|Isaac]] en [[Adriaen van Ostade]], en ’n bietjie later ook [[Cornelis Bega]]. Vanaf die middel van die 17de eeu het daar egter ’n verskuiwing plaasgevind van tonele buite na die lewe binnenshuis, waarby ’n ontwikkeling na ’n meer realistiese weergawe sigbaar geword het, minder karikaturaal, maar steeds opvallend druk geënsceneer. Die belangrikste verteenwoordiger van hierdie latere groep skilders is [[Jan Steen (hoofbetekenis)|Jan Steen]], wie se uitbeelding van wanordelike familietonele met baie voorwerpe op die grond tot die uitdrukking "huishouding van Jan Steen" gelei het. Ook skilders soos [[Nicolaes Maes]], die jong [[Cornelis Saftleven]], [[Willem Cornelisz. Duyster|Willem Duyster]], [[Quiringh van Brekelenkam]], [[Hendrick Martensz. Sorgh|Hendrick Sorgh]], [[Jacob Duck]] en [[Frans van Mieris (I)|Frans van Mieris]] behoort tot hierdie kategorie. Die meeste van hulle het ook duidelik ’n verfyndere styl aan die dag gelê. Tipies van hierdie soort volkse en familiale tonele is die anekdotiese karakter. Byna altyd is hulle deurspek met Hollandse humor, wat nie juis deur fyngevoeligheid uitgeblink het nie. Baie werke is deurdrenk van gelag, sang en dronkenskap, dikwels ook van leedvermaak. Benewens die komiese en die liederlike is die ryk detaillering ’n opvallende kenmerk. Beelde kan selde met een oogopslag waargeneem word: die oog word gedwing om die doek stadig te skandeer, telkens op soek na iets nuuts. Dikwels het hierdie werke ook ’n morele boodskap gehad, soms uitgedruk deur gesegdes en spreekwoorde. Dikwels kan daardie boodskap egter met hedendaagse kennis nie meer presies agterhaal word nie. Gewilde temas is gereeld gereproduseer, mede onder leiding van die mark. Veral die komiese tonele was baie gewild. Biograaf [[Arnold Houbraken]] het in die eerste deel van sy ''Groote Schouburgh der Nederlantsche konstschilders en schilderessen'' (1718) geskryf: "Hunne potzige tafereelen worden gretig gezocht en wel betaalt, terwyl andere konst traaglyk aan den man wil". Ander, soos die skilder-kritikus [[Gerard de Lairesse]], het die genre weens sy grofheid gekritiseer.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 199.</ref> <gallery widths="185" heights="195"> Bestand:Brothel Scene 1658 Frans van Mieris.jpg|Frans van Mieris: ''[[Bordeeltoneel (Frans van Mieris)|Bordeeltoneel]]'', circa 1658–1659, ’n toneel uit die werklike lewe, uitgewerk met die presisie van ’n fijnskilder. Bestand:Jan Steen - The Feast of St. Nicholas - WGA21722.jpg|Jan Steen: ''[[Die Sint-Nikolaasfees]]'', 1665–1668, tipies lewendige en chaotiese toneel uit die daaglikse lewe. Bestand:Adriaen van Ostade 008.jpg|Adriaen van Ostade: ''[[Die vioolspeler]]'', 1673, boeretoneel met drinkende en musiserende figure, ietwat karikaturaal weergegee. </gallery> ==== Galante en verfynde werke ==== [[Bestand:Jan Vermeer - The Art of Painting - Google Art Project.jpg|thumb|190px|Johannes Vermeer: ''[[Die skilderkuns|Allegorie op die skilderkuns]]'', 1662-1664, tipiese voorbeeld van ’n galante toneel, in ’n verfynde styl, met baie aandag aan interieur en perspektief.]] Die sosiale lewe in die Goue Eeu het toenemend binnenshuis, by die eie gesin, afgespeel. Dit het in die skilderkuns weerspieël: met [[Willem Buytewech]] as voorloper is veral vanaf die jare 1630-1640 groot hoeveelhede genrestukke gemaak met die huislike lewe as tema. Hierdie ontwikkeling was reeds in ’n mate in die volkse genre sigbaar, maar het by uitstek tot uitdrukking gekom in die verfynde en harmonieus gekomponeerde "galante tonele", gesitueer in die nuwe, deftige wonings van die burgerstand, wat terselfdertyd ’n belangrike afnemer van die skilderye was. Dikwels word ’n klein groepie persone uitgebeeld wat in ’n vertrek terloops iets doen. Net soos in die werke van Steen en sy genote is die anekdotiese karakter ook hier sterk aanwesig, asook die moralistiese inslag. Grove humor word egter doelbewus vermy. Soberheid is die motto en op grond daarvan ontstaan ’n sekere afstand teenoor die gewone volk. Die werke toon die lewe van die nuut ontstane hoër klas, besig om briewe te skryf, te lees, musiek te maak, wyn of tee te drink, alles aktiwiteite wat by hul nuwe lewenswyse gepas het. Die uitwerking is realisties, gebalanseerd, noukeurig en veral verfynd. Die oppervlak is glad, met penseelstrepe wat skaars sigbaar is. Die doeke straal rustigheid en onderskeiding uit. Die genre is tot groot hoogtes gevoer deur die [[Delft (hoofbetekenis)|Delftse]] en Leidse fijnskilders. Belangrike verteenwoordigers was, benewens [[Johannes Vermeer]], [[Pieter de Hooch]], [[Gerard ter Borch (II)|Gerard Terborch]], [[Samuel van Hoogstraten (skilder)|Samuel van Hoogstraten]], [[Johannes Verkolje]], [[Caspar Netscher]], [[Gerrit Dou]] en [[Gabriel Metsu]]. Ook die uit Haarlem afkomstige Judith Leyster en haar man [[Jan Miense Molenaer]] word soms tot hierdie groep gereken. Baie van die genoemde skilders het ook interieurwerke gemaak, ’n variant van die galante tonele waarin die interieur sentraal gestaan het, meer as die figure en hul handelinge. Daar is gestreef na gebalanseerde, rustige komposisies. Hulle het daarbij ’n aantal perspektiviese probleme op unieke wyse opgelos deur die beeldhoek te verklein, waardeur die figure in ’n groter beeldvlak geplaas is en die aantal sigbare mure drasties beperk is. Mure was meestal egaal, waarby dikwels ’n tapisserie of skilderwerk aan die agtermuur vir diepte moes sorg. ’n Uitsig deur byvoorbeeld ’n deuropening het soms vir ekstra diepte gesorg. Ligval was ’n belangrike aspek van die ruimtelike werking asook van die atmosfeertekening, wat veral as harmonieus getipeer kan word. In optima forma kan dit in die oeuvre van Johannes Vermeer herken word. Benewens interieurs is afgeslote binnehowe geskilder, onder andere deur De Hooch. <gallery widths="162" heights="195"> Bestand:Woman Reading a Letter 1660-1662 Gerard ter Borch II.jpg|Gerard ter Borch: ''[[Die brief (Ter Borch)|Die brief]]'', circa 1660-1665, tipiese voorbeeld van ’n galante toneel, in ’n deftige omgewing. Bestand:Judith Leyster The Proposition.jpg|Judith Leyster: ''[[Man wat ’n vrou geld aanbied]]'', 1631, anekdotiese tema met ’n erotiserende ondertoon. Bestand:Metsu, Gabriel - Sick Child, the.jpg|Gabriel Metsu: ''[[Die siek kind]]'', circa 1664 - circa 1666, ’n ingetoë huislike toneel in ’n eenvoudige omgewing. Bestand:Pieter de Hooch - The Courtyard of a House in Delft.jpg|Pieter de Hooch: ''[[Die binnehof van ’n huis in Delft]]'', 1658, voorbeeld van ’n "binnehofie". </gallery> === Stillewes === [[Bestand:Gerard Dou - Still life with a globe, books, and a lute - c. 1635.jpg|thumb|245px|Gerrit Dou: ''[[Stillewe met aardbol, luit en boeke]]'', circa 1635, ’n sober harmoniese komposisie, in die gees van Calvinisme, met uiterste presisie geskilder.]] ’n Outonome ontwikkeling in die Goue Eeu, met ’n eie groep beoefenaars, het die [[stillewe]] geken. Rondom 1600 sien ons onder invloed van die [[Antwerpen (stad)|Antwerpse]] skilderkuns ’n toenemende belangstelling in [[blomstillewe]]s, met ’n gevarieerde en kleurvolle effek. Ook kombuisstukke met voedsel en jagstukke, dikwels nog op groot formaat, was gewild. Baie invloed het uitgegaan van die in [[Graafskap Vlaandere|Vlaandere]] gebore skilders [[Roelant Savery]] en [[Ambrosius Bosschaert die Oue|Ambrosius Bosschaert]]. Geleidelik het die stillewetema al hoe meer gevarieerd geword. Feitlik alles kon as onderwerp dien: blomme, skulpe, eenvoudige huishoudelike toebehore of juis kosbare of eksotiese voorwerpe. ’n Stillewe met slegs skulpe is selde geskilder en wanneer dit wel gebeur het, is slegs seldsame skulpsoorte afgebeeld. Baie uiteenlopende voorwerpe soos ’n suurlemoen of lemoen is gekombineer met byvoorbeeld tafelgerei, Chinese porselein of voorwerpe uit die wetenskap, soos ’n mikroskoop, aardbol of sextant. Skilderye met voedsel, soos dié van [[Nicolaes Gillis]] en [[Floris van Dyck]], is wel "ontbytjies" of "banketties" genoem. Gewild was die [[pronkstillewe]]s. Die komposisionele opbou was dikwels teatraal en vol oorvloed, meestal geskilder in ’n sterk [[Chiaroscuro (skilderkuns)|chiaroscuro]] teen ’n donker agtergrond. Bekende skilders van die pronkstillewegenre was [[Willem Kalf]], [[Abraham van Beijeren]], [[Balthasar van der Ast]], [[Jan Davidsz. de Heem|Jan de Heem]], [[Abraham Mignon]], [[Maria van Oosterwijck]] en [[Willem van Aelst]]. Besonder was die werke met eksotiese diere van [[Melchior d'Hondecoeter]]. ’n Voorbeeld van ’n stillewe met ’n boodskap was die [[vanitas]]skildery, wat veral in Leiden en omgewing tot bloei gekom het. Belangrike vanitasskilders was [[Gerrit Dou]], [[Harmen Steenwijck]] en [[Pieter Claesz.|Pieter Claesz]]. In lyn met die Calvinistiese gees van daardie tyd het ook rustige, meer ingetoë werke ontstaan, soos dié van fijnskilder Gerrit Dou. [[Willem Claesz. Heda|Willem Heda]] verteenwoordig ’n genre wat in Haarlem tot bloei gekom het en wat gekenmerk is deur ’n skraler palet, soms met slegs een enkele voorwerp. Ook [[Adriaen Coorte]] het rustige, ingetoë werke geskilder. Perspektief en ligwerking het daarbij opvallend baie aandag gekry. Skilders soos [[Cornelis Brisé]], [[Samuel van Hoogstraten (skilder)|Samuel van Hoogstraten]] en sy leerling [[Cornelis van der Meulen]] kan genoem word met betrekking tot die gebruik van die [[trompe-l'oeil]]tegniek, waarmee driedimensionaliteit en ’n illusie van egtheid gesuggereer is. Die skilder van stillewes was ’n arbeidsintensiewe werk en het baie meer tyd gekos as byvoorbeeld ’n landskap. Daarby is hoë eise aan die tegniese en komposisionele vaardigheid gestel. Tegnies gesproke was veral die [[stofuitdrukking]], die manier waarop materiale weergegee word, ’n groot uitdaging. Op die kunsmark het die werke van blomskilders die hoogste pryse behaal, maar die ander is gewoonlik maar karig betaal.<ref>Haak, B. (1987, tweede druk) ''Hollandse schilders in de Gouden Eeuw'', blz. 115</ref> Aan die einde van die 17de eeu het die aantal stilleweskilders gevolglik skielik sterk afgeneem, met enkele uitsonderings soos [[Rachel Ruysch]] en [[Jan van Huijsum]]. <gallery widths="210" heights="160"> Bestand:Floris Claesz van Dijck Stillleben mit Käse.jpg|Floris van Dyck: ''[[Stillewe met kase]]'', circa 1615, voorbeeld van ’n "bankettjie", ’n gebalanseerde komposisie, met buitengewone presisie geskilder. Bestand:Tromp-l'oeil Still-Life 1664 Hoogstraeten.jpg|Samuel van Hoogstraten: ''[[Briewebord, Londen 20 Januarie 1664]]'', 1664, wat die illusionêre trompe-l'oeil-effek demonstreer. Bestand:Vanitas-Still Life, Oosterwijck.jpg|Maria van Oosterwijck: ''[[Vanitas met hemelglobe]]'', 1668, met ’n "gedenk om te sterf"-moraal en baie simboliek, uitgewerk in die teatrale opstelling van ’n pronkstillewe. </gallery> == Notas == <references group="noot"/> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nederlandse skilderkuns| ]] [[Kategorie:Goue Eeu (Nederland)|Skilderkuns]] owuwz5q99jd5a9sycog2vcxjqkejhcg 2963964 2963963 2026-08-31T07:26:52Z Interlingvisto 213611 /* Landskappe */ 2963964 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Girl with a Pearl Earring.jpg|thumb|Johannes Vermeer: ''[[Meisie met die pêrel]]'', circa 1665-1667, Mauritshuis, een van die bekendste werke uit die Goue Eeu. Kenmerkend van hierdie werk is die studie van die karakter van ’n persoon.]] Die '''Nederlandse skilderkuns''' het '''in die Goue Eeu''', wat grotendeels met die [[17de eeu]] saamgeval het, tot groot bloei gekom. Die vraag na skilderye het geweldig toegeneem en kunstenaars moes maniere vind om hulle van mekaar te onderskei. Dit het gelei tot groot artistieke dinamiek en die ontwikkeling van ’n eie styl. Die dominante rigting het aangesluit by strominge met Italiaanse wortels, soos die [[Barok (stylperiode)|barok]] en caravaggisme, maar het geleidelik, onder die invloed van [[Calvinisme|calvinisme]], meer na ’n ingetoë realisme geneig. Hierdie skilderwyse sou uiteindelik as tipies "Hollands" bestempel word. Parallel daarmee was ook die klassisisme en die Maniërisme van invloed. Tematies het die bloei in die 17de-eeuse Nederlandse skilderkuns in feitlik alle genres tot uiting gekom. Historiese en Bybelse tonele, dikwels allegories uitgewerk, portrette (sowel individuele as groepsportrette), huislike tonele, interieurs, landskappe, stadsuitsigte, see-uitsigte en stillewes: feitlik elke onderwerp het sy eie bloeitydperk geken. Die belangrikste Nederlandse kunstenaars uit die [[Goue Eeu]] is [[Rembrandt van Rijn]], [[Johannes Vermeer]] en [[Frans Hals]],<ref>Cf. ''Hollandse skilders in die Goue Eeu'', bl. 9</ref> soms aangevul met name soos Jacob van Ruisdael en Jan Steen. Tot vandag toe word die skilderkuns uit hierdie tydperk beskou as een van die belangrikste handelsmerke en toeriste-aantreklikhede van Nederland. == Historiese konteks == [[Lêer:The Mill.jpg|thumb|Jacob van Ruisdael: ''[[Die meul by Wijk bij Duurstede]]'', circa 1670, met ’n weidse, kenmerkende Hollandse lug, dreigend, getrotseer deur ’n heroïese meul.]] Die Noord-Nederlandse geweste het in die tweede helfte van die sestiende eeu in opstand gekom teen die Spaanse oorheersing, wat uiteindelik sou lei tot die vorming van die [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]]. ’n Eerste belangrike gebeurtenis in hierdie vryheidstryd was die Beeldebestorming in 1566, toe [[Calvinisme|calviniste]] en [[Lutheranisme|lutherane]] in verskeie groot stede die beelde en altaarstukke in Katolieke kerke vernietig het. Die reaksie vanuit Spanje was genadeloos. {{nowrap|Koning [[Filips II van Spanje|Filips II]]}} het die hertog van Alva na die Nederlande gestuur om die [[Reformasie|reformatoriese]] opstand te onderdruk. Hierdie optrede het egter die teenoorgestelde uitwerking gehad en slegs tot ’n verskerping van die konflik gelei. Veral die provinsies Holland en [[Zeeland (provinsie)|Zeeland]], wat deur moerasse, water en riviere omring en gevolglik goed verdedigbaar en van voedselvoorrade voorsien was, is in oninneembare vestings omskep en kon nie herower word nie. Aan die ander kant was hierdie provinsies in die stryd teen Spanje eweneens nie in staat om die hele Nederlande te verenig nie. ’n Tweede deurslaggewende gebeurtenis in die onafhanklikheidstryd teen die Spanjaarde was die [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|val van Antwerpen]] in 1585, tot op daardie stadium die belangrikste handelsplek van die Lae Lande. Hierdie nederlaag het die verskuiwing van die maritieme welvaart van die suide na die provinsies Zeeland en Holland ingelui. Boonop het hierdie nederlaag teen die Spanjaarde gelei tot ’n migrasie van duisende, meestal ontwikkelde, burgers na die noorde, mede as gevolg van die onderdrukking van die [[reformasie]]. Die vlugtelinge het industriële en wetenskaplike kennis saamgebring, wat onder meer tot uiting gekom het in die latere bloei van die lakenindustrie in stede soos [[Haarlem (stad)|Haarlem]] en [[Leiden]], asook in die boekdrukkuns, seevaartkunde en [[kartografie]]. Daarbenewens het daar ’n verskuiwing op die gebied van die beeldende kunste plaasgevind. Volgens die kunshistorikus Jan Briels het omstreeks die eeuwisseling minstens byna honderd kunstenaars van Suid-Nederlandse herkoms na die provinsies Zeeland en Holland verhuis.<ref>Jan Briels, [https://www.dbnl.org/tekst/_nee003200501_01/_nee003200501_01_0099.php ''Die Suid-Nederlandse immigrasie en die dageraad van die Goue Eeu''], uit: ''Neerlandia/Nederlands van Nu''. Jaargang 109, 2005, dbnl.org</ref> Saam met hulle het nie net die aansien van die kuns verhuis nie, maar ook verskeie tegnieke en ’n aantal genres wat later as tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu beskou sou word. == Die kunswêreld in die Goue Eeu == === Kunsmark === [[Lêer:Bartholomeus van der Helst - Gerard Andriesz Bicker.jpg|thumb|upright|Bartholomeus van der Helst: ''Portret van Gerard Andriesz Bicker'', circa 1642, ’n jong burger. Die nuwe burgery en regente het ’n belangrike groep opdraggewers gevorm.]] Die sedert die einde van die 16de eeu in die Nederlande geformaliseerde afbakening tussen die [[Katolisisme|Katolieke]] suide en die gereformeerde noorde het in die noorde tot ’n verdere uitbanning van Katolieke devotionalia gelei, in die nasleep van die Beeldebestorming. Gevolglik was daar skielik geen artistieke bestaansmiddel meer op die gebied van kerklike versiering nie. Gelukkig vir die kunswêreld het die reformatoriese afkeer van afbeeldings egter geblyk beperk te wees tot kerkinterieurs. Waar die mure daar in ’n kort tyd kaal en witgekalk is, het diegene wat ’n mate van luuksheid kon bekostig, hulle huise in die 17de eeu met skilderkuns versier. Veel meer as in ander lande is die Hollandse skilderkuns deur die kunshandel en die daarmee verband houdende kunsversameling oorheers. Die versameling van kuns het vroeër veral in Italië plaasgevind, maar hoofsaaklik ter versiering van paleise of villa's. Die versameling van kuns bloot vir die plesier daarvan was ’n nuwe verskynsel wat in die Republiek ’n groot opbloei beleef het. In Amsterdam en omgewing was daar in die 17de eeu honderde versamelings, waaronder dié van Jan Six en Jan Reynst. Verskeie ander handelaars, wat ’n minder kapitaalkragtige segment van die mark bedien het en dikwels honderde skilderye in voorraad gehad het, was weer aan hierdie handel verbonde. Hulle het dikwels skilders in diens gehad. Hulle invloed op die skilderkuns was groot. Vir Rembrandt was die belangstelling van die kunshandelaar Hendrick van Uylenburgh ’n belangrike rede om in die 1630's van Leiden na Amsterdam te verhuis. Daar was geen artistiek bepalende sentrum nie, byvoorbeeld rondom ’n [[Absolute monargie|absolutistiese]] vorstehuis, soos in baie ander Europese lande. Die meeste skilders en hul afsetgebied was egter in die stede gevestig, hoofsaaklik dié van die provinsie Holland. Volgens John Michael Montias was daar in 1650 in die stede Haarlem, 's-Gravenhage, Leiden, Utrecht, Delft en Alkmaar 280 meesterskilders werksaam op ’n totaal van 192 000 inwoners, ’n gemiddeld van ongeveer een per 700 inwoners. In Amsterdam was daar in dieselfde jaar 175 meesterskilders aktief op 175 000 inwoners.<ref>Cf. ''Die skilderkuns van die Lae Lande'', deel 2, bl. 138</ref> Volgens Bert Biemans is daar gedurende die hele 17de eeu in die Republiek ongeveer een miljoen skilderye vervaardig.<ref>Bert Biemans, ''Een skatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007</ref>{{#tag:ref|Skattings wissel van ongeveer een tot tien miljoen, afhangende van watter definisies gebruik word. Montias (1990) het op ses en ’n half tot sewe miljoen vir die hele 17de eeu uitgekom en Van de Woude (1991) op tien miljoen vir die tydperk 1580-1800 in die hele Republiek en vir die tydperk 1600-1700 op ses miljoen vir slegs Holland. Daar is kritiek gelewer op hul berekeningsmetodes deur Kloos-Frölich (2005) en Biemans (2007). Volgens [[Rudi Ekkart]] (2007) is daar in die 17de eeu tussen 750 000 en 1 100 000 portrette geskilder. Bronne: Bert Biemans, ''Een schatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007; Marten Jan Bok (2008) ''Schilderien te coop. Nieuwe marketingtechnieken op de Nederlandse kunstmarkt van de Gouden Eeuw'', in: ''Thuis in de Gouden Eeuw. Kleine meesterwerken uit de SØR Rusche collectie'', bl. 9+29, en Ekkart, Rudi (2007) ''Portraits in the Golden Age'', in: ''Dutch Portraits'', bl. 17.|group=noot}} Die groot vraag na skilderye kan nie los gesien word van ’n sterk toegenomen welvaart in die Republiek nie, wat ’n groot opbloei beleef het ná die stigting van die [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] in 1602 en eers ietwat afgeneem het ná die Rampjaar (1672). Hierdie welvaart was boonop volgens Europese standaarde redelik wyd versprei. Ook ’n verandering in mode en smaak by die inrigting van ’n huis was bepalend. Daarbenewens het skilders hul tegnieke aangepas en meer sketsmatig, monochromer en dus vinniger begin skilder; hulle het ook kleiner skilderye gemaak, waardeur die kosprys gedaal het. ’n Skilder soos Hendrick Avercamp het vir sy ''Winterlandskap met skaatsers'' van omstreeks 1610 eers ’n gedetailleerde voortekening gemaak en dit vervolgens glaserend, met telkens ’n ander dun, deursigtige kleurlaag, uitgewerk. Elke laag olieverf moes eers volledig droog word voordat ’n volgende laag aangebring kon word. Omstreeks 1625 is die 'nat in nat' ingevoer, wat ingehou het dat die hele werk in een keer geskilder is. Die produksietyd is daardeur van enkele weke tot ’n paar dae verkort.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 26-27</ref> Veral stilleweskilders het egter steeds die glaceringstegniek gebruik. Kunstenaars in die Republiek het oor die algemeen nie in opdrag gewerk nie, afgesien van portrette, verskeie blommerangskikkings of ’n sporadiese openbare opdrag. Dat ’n skildery onderteken was, het in die eerste helfte van die sewentiende eeu nie beteken dat dit altyd deur die kunstenaar self geskilder is nie. Gewoonlik het die meesterskilder slegs die ontwerp vervaardig en die belangrikste dele geskilder. Dit het ook voorgekom dat hy dit slegs deeglik bygewerk het. Weens die hewige onderlinge mededinging het die belangrikheid van ’n volledig eiehandige skepping wel toegeneem, maar tot in die middel van die sewentiende eeu het dit geen wesenlike verandering meegebring in die manier waarop ’n skildery gemaak is nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 22</ref> === Maniere van verkoop === Deur die ontwikkeling van nuwe genres soos landskappe, seetonele en stillewes is ’n nuwe mark van belangstellendes aangeboor. Deur die verskillende maniere waarop kuns aan die man gebring is, is daar volop geleenthede geskep om ’n skildery aan te skaf. Wie genoeg geld gehad het om die "volle prys" te betaal, kon byvoorbeeld by kunswinkels teregkom, terwyl iemand wat min geld gehad het om te spandeer, ’n kans kon waag om deur middel van ’n lotery ’n skildery te bekom. Skilderye kon ook dikwels by die skilder se huis aangeskaf word. Kunstenaars het sodoende ’n soort entrepreneurs geword, wat dikwels ook in ’n bepaalde genre gespesialiseer het waarvan hulle gewoonlik nie meer afgewyk het nie. Hulle het in die eerste plek probeer om soveel as moontlik te verkoop. Om nie klante te verloor nie, het die skilders vertroude komposisies sowel as beproefde onderwerpe op die mark gebring, met ’n bepaalde tipe koper in gedagte.<ref>John Loughman (1999) ''De markt voor Nederlandse stillevens, 1600-1720'', in: ''Het Nederlandse Stilleven 1550-1720'', blz. 94</ref> Verder is veilings gehou en kon ’n mens op jaarmarkte en kermisse ’n skildery koop of een by skietkompetisies en dobbelary met dobbelstene (rijfelarijen) wen. Skilderye is ook op straat verkoop, in herberge, by boekhandelaars, en in Amsterdam was die opvallendste verkope op brûe en by sluise waar baie mense verbygekom het.{{#tag:ref|Tot en met die 17de eeu is skilderye hoofsaaklik in opdrag gemaak en was die mark vir skilderye beperk. Met die opkoms van veilings, deels tesame met die toenemende welvaart, het vraag en aanbod ná 1600 nader aan mekaar gekom, met ’n stimulerende uitwerking tot gevolg.|group=noot}} === Kunsbesit === Vanaf ongeveer 1625 kon al hoe meer mense ’n oorspronklike skildery bekostig, en sommige het selfs tientalle skilderye besit.<ref name="Boers">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 28</ref> Tog was in die provinsie Holland minder as tien persent van die bevolking ryk genoeg om ’n oorspronklike skildery te koop.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 33</ref> In ’n stad soos [[Dordrecht, Nederland|Dordrecht]], waar die ekonomiese vooruitgang minder was, kon hoofsaaklik slegs die rykste boonste laag van die bevolking ’n skildery bekostig. Feitlik alle skilderye is aangeskaf deur patriciërs, welgestelde handelaars, meester-ambagsmanne met ’n groot eie onderneming, kleiner handelaars, vooraanstaande amptenare en persone wat vrye beroepe soos notaris, predikant en advokaat beoefen het. Ook skoolmeesters kon dit bekostig, net soos winkeliers en selfstandige ambagsmanne.<ref name="Boers" /> ’n Geskoolde ambagsman het omstreeks 1650 genoeg geld gehad om ’n kopie te koop, en ’n middelklas-handelaar of beter opgeleide ambagsman kon ’n oorspronklike werk van ’n skilder van die tweede garnituur bekostig. Skilderye is destyds as ’n betaalmiddel beskou. Talle skilders het goedere daarmee gekoop. Sodoende kon ook klein handelaars ’n skildery bekom. Dit is byvoorbeeld bekend dat Jan Steen ’n skildery in ruil vir wyn verruil het.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 32</ref> Omstreeks 1650 was dit feitlik ondenkbaar dat iemand in die bogenoemde stedelike welvaartsklasse nie ’n skildery aan die muur gehad het nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 29</ref> In die tweede helfte van die sewentiende eeu het die vraag na skilderye verander. Werke van skilders wat nog geleef het, het al hoe minder gewild geword, terwyl dié van oorlede meesters al hoe gewilder geword het. Daarby het die mode met betrekking tot die inrichting van die interieur verander.<ref name="Marion">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 13</ref> Ekonomiese terugslae – vanaf 1672 – het die res gedoen. As gevolg hiervan het die verkoop van nuwe skilderye ernstig verswak en het die mark vir ’nuwe meesters’ opgedroog.<ref name="Marion" /> == Nuwe invloede == [[File:Gerrit van Honthorst - De koppelaarster.jpg|thumb|Gerard van Honthorst: ''De koppelaarster'', 1625, waarin die gebruik van clair-obscur deur die Utrechtse caravaggiste ten volle vertoon word.]] Toe die digter-diplomaat [[Constantijn Huygens]] in sy outobiografie van 1630 sy spyt uitgespreek het dat Rembrandt en Jan Lievens nie ’n studiereis na Italië wou onderneem nie, het hy die volgende verskoning vermeld: "Hulle sê dat hulle nie tyd het om te vermors op ’n pelgrimstog nie, omdat hulle daarmee rekening moet hou dat hulle in die fleur van hul lewe is. Daarbenewens beweer hulle dat, met die huidige versamelwoede van die vorste noord van die Alpe, die beste skilderye buite Italië te sien is en dat dit wat ’n mens daar hier en daar met moeite moet opspoor, hier in sale vol en na hartelus aan jou voorgeskoteld word."<ref name="ReferenceB">Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 142.</ref> Dat Rembrandt en Lievens nie na Italië afgereis het nie, beteken nie dat hulle nie deur die ontwikkelinge in die buitelandse skilderkuns beïnvloed is nie. Inteendeel. Veral die Italiaanse skilderkuns het reeds vanaf die begin van die 17de eeu ’n groot stimulus gebied. ’n Belangrike figuur hierin was Pieter Lastman, wat van 1602 tot 1607 in Italië gewerk het en daarna Rembrandt se leermeester geword het. Lastman het met betrekking tot [[Bybel|Bybelse]], mitologiese en geskiedenisskilderye ’n manier van skilder uit Italië saamgebring wat kenmerkend sou word van die latere Hollandse skilderkuns. Dit is gekenmerk deur betreklik klein, liggende voorstellings, dikwels van vergesogte temas (meestal nie die "moment suprême" nie), dikwels dramaties geënsceneer, met opgestapelde figure, met baie aandag aan "interessante" besonderhede en stofuitdrukking. Die horison is gewoonlik hoog gehou, waardeur onnatuurlike diepte-effekte vermy is. ’n Ander invloedslijn vanuit Italië het via die Utrechtse caravaggisten geloop, ’n groep skilders wat in die eerste dekades van die 17de eeu as deel van hul opleiding na Italië gereis het. Daar het hulle sterk onder die invloed gekom van die werke van Caravaggio en Orazio Gentileschi. Die belangrikste caravaggiste was Hendrick ter Brugghen, Dirck van Baburen, Jan van Bijlert en Gerard van Honthorst. Kenmerkend van hul werkwyse was die realistiese skilderstyl en die besondere behandeling van lig, met sterk lig-donker-kontraste (clair-obscur of chiaroscuro genoem). Hulle het ook ’n besondere belangstelling in sielkundige aspekte in hul werk bekendgestel. Tematies het hulle dikwels genretonele met opvallende figure gekies: dikwels was dit musikante, spelers of drinkers wat hulle halflyf, naby aan die toeskouer, uitgebeeld het. Hierdie onderwerpkeuse het onder andere Frans Hals en ook Nederland se bekendste vroulike skilder uit dié tyd, Judith Leyster, geïnspireer. Die Italiaanse invloede uit die begin van die 17de eeu sou uiteindelik bepalender vir die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu wees as dié van die skilderstyl wat deur die maniërisme geïnspireer is,<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 14.</ref> wat ná die val van Antwerpen deur die Vlaamse immigrante saamgebring is. Omstreeks 1600 was die maniëristiese skilderstyl, onder invloed van die uit Meulebeke afkomstige Karel van Mander, nog duidelik sigbaar in die werk van die Haarlemse kunstenaars Hendrick Goltzius en Cornelis van Haarlem. Maar gou is die gekunstelde houdings van menslike figure as verouderd en kunsmatig beskou. Die aanspraak van die maniëristen om "na die natuur" te skilder, is egter wyd oorgeneem, maar wel met ’n heel ander, sobere en uiteindelik as tipies Hollands beskoude invulling. == Styl en kenmerke == [[Beeld:Woman Reading a Letter by Gabriël Metsu.jpg|duimnael|regop|Gabriel Metsu: ''Brieflezende vrouw'', 1665-1667, voorbeeld van ’n skildery in ’n huislike konteks, ’n nuwe en algemene tema in die Goue Eeu.]] Kunsskole in Amsterdam, Haarlem, Utrecht en Leiden het vanaf die begin van die Goue Eeu tot belangrike sentrums vir die skilderkuns ontwikkel en het hul eie stylontwikkeling geken. Verskeie invloede het tot uiteenlopende stylopvattings gelei, met as gemeenskaplike kenmerk: die nadruklike strewe na ’n realistiese weergawe. In die woorde van die teoretikus Philips Angel II, opgeteken in sy ''Lof der Schilder-konst'' (1641), moes ’n mens geen ekstra inspanning ontsien "asmen de natuerlicke dingen daer mede nader by komt" nie. Die dominante styl van die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu word dikwels as barok aangedui. Die barok verwys na ’n stylperiode wat aan die einde van die 16de eeu in Italië ontstaan het en gekenmerk word deur ’n verwerping van idealisme in die kuns, gepaardgaande met ’n groter nadruk op vorm en die uitdrukking van heftige gevoelens. Dit is in breë trekke in die Noordelike Nederlande oorgeneem, met Rembrandt as die belangrikste eksponent. Die Hollandse barok van die 17de eeu verskil egter duidelik van die Italiaanse, veral deur die groter nadruk op die realistiese aspek. Hoewel kunstenaars uit die klassieke Italiaanse barok ook ’n realistiese weergawe voorgestaan het, net soos skilders van die Renaissance en maniërisme voor hulle, het die Hollandse interpretasie nader aan die alledaagse gekom, was dit meer ingetoë en minder uitbundig, deels onder invloed van die sobere gees van die [[Protestantisme]]. Opvallend is ook die aandag aan sielkundige aspekte en subtiele emosies, waardeur skilderwerke volgens die gevoel van die toeskouer nader aan die werklikheid gekom het. Die realisme van die 17de-eeuse skilderkuns kan egter relatief genoem word, veral omdat baie voorstellings ’n simboliese of allegoriese betekenis gehad het, met ’n duidelike moraal. Daarbenewens kan gewys word op tegnieke wat die dramatiese effek moes versterk, soos die buitengewoon sterk nadruk op lig-donker-kontraste en die bombastiese Hollandse lugte in landskappe, wat ontstaan het deur die verlaging van die horison. In die portretkuns het die drang om deur te dring tot die sielkundige en karakteristieke eienskappe van ’n persoon soms selfs daartoe gelei dat opdraggewers hulself onvoldoende herken het. In dié sin was die kopiëring van die werklikheid duidelik nie wat die kunstenaars voorgestaan het nie: elke skilder het onmiskenbaar ’n eie blik op die wêreld in sy werke gelê. Tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu is ook die spesialisering onder kunstenaars, in ’n mate wat nog nie voorheen in die kunsgeskiedenis voorgekom het nie. Gekoppel aan die handelsaspek het kunstenaars hulle dikwels op een of hoogstens twee genres toegelê (verskeie skilders het benewens hul spesialisasie ook portrette in opdrag geskilder) en selde daarvan afgewyk. Skilder was veral ’n saak van verkoop, ’n manier om ’n bestaan te maak. Dit het egter nie verhinder dat die artistieke gehalte van die topskilders in die 17de eeu buitengewone hoogtes bereik het nie. Die markwerking het ’n duidelike kwaliteitsimpuls meegebring. Wanneer ’n kunstenaar nie meer aan die hoë standaard voldoen het nie, het hy buite die boot geval. == Rembrandt van Rijn, Frans Hals, Johannes Vermeer == [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn - Portret van een paar als oudtestamentische figuren, genaamd 'Het Joodse bruidje' - Google Art Project.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Het Joodse Bruidje]]'', 1665-1669, geskilder in dik aangebrachte verf in reliëf, dikwels met die paletmes aangebring, waardeur driedimensionaliteit gesuggereer word.]] Gesien die groot aantal kunstenaars, die talle skilderye wat verlore gegaan het en die vele genres, lyk dit onmoontlik – of in elk geval sterk subjektief – om ’n kwalitatiewe rangorde onder die onderskeie kunstenaars te bepaal. Tog word [[Rembrandt van Rijn]], [[Frans Hals]] en [[Johannes Vermeer]] as die "groot drie" beskou. Die bewondering vir Rembrandt en Hals het sy oorsprong in hul onmiskenbare tegniese begaafdheid, waarmee hulle ’n opvallende ongepoleerde karakter aan hul werk gegee het. Albei skilders het heeltemal nuwe maniere van verf aanbring gebruik, en gereeld hul vingers en [[schildersmes]] gebruik. Hulle het die vermoë gehad om met kort verfstrepe (Hals), onderskeidelik verfklonte en -veë (Rembrandt), ’n doek werklik tot lewe te bring.<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 207</ref> Hul groot invloed was reeds in hul eie tyd merkbaar, met veral rondom Rembrandt en sy leerlinge ’n eie "Rembrandteske" skool wat ontwikkel het en die skilderkuns in die hele Europa beïnvloed het, met die kenmerkende lig-donker-kontraste as belangrikste handelsmerk. Binne die Nederlandse kunsakademies het sy styl tot diep in die 19de eeu die absolute norm gebly. Hals is ná sy dood feitlik vergeet, maar ná ’n entoesiastiese artikel van die Franse kunskritikus [[Théophile Thoré-Bürger]] uit 1857 het dit vinnig verander. Kort daarna het ’n hele groep [[Impressionisme|impressionisties]] georiënteerde kunstenaars hom as voorbeeld geneem, waardeur hy as ’n groot inspirasiebron vir die moderne kuns beskou word. Talle buitelandse kunstenaars het van daardie tyd af die [[Frans Hals Museum]] in Haarlem en die [[Rijksmuseum Amsterdam]] besoek, waar die werk van Hals en Rembrandt ruim verteenwoordig word. Benewens die los styl van Rembrandt en Hals het daar in die middel van die 17de eeu via die [[Leiden (hoofdbetekenis)|Leidse]] [[fijnschilder]]s ’n nuwe vorm van realisme ontwikkel wat gekenmerk is deur ’n groot mate van presisie en detail. Hierdie verfyning het in die werke van Johannes Vermeer ’n hoogtepunt bereik. Vermeer se werk is ’n skoolvoorbeeld van eenvoud en harmonie, weergegee in ’n gladde, akkurate styl en met klein kwaste geskilder. ’n Tipiese styleienskap is ook die delikate behandeling van lig. Nuwe verfsoorte op natuurlike grondslag het ’n besondere luminositeit moontlik gemaak. Vermeer se temas was minder plegtig en uitbundig as dié van Hals en Rembrandt, maar versterk ’n gevoel van stilte en innerlike verdieping. Vermeer se status het in sy tyd nie dié van Rembrandt en Hals geëwenaar nie. Vermeer was destyds min bekend; slegs ’n klein kring van kunsliefhebbers het sy werk geken.<ref>Roelof van Gelder, [https://www.nrc.nl/nieuws/2002/04/20/verbazing-over-de-schoonheid-van-de-natuur-7586454-a59192 ''Verbazing over de schoonheid van de natuur''], ''NRC Handelsblad'', 20 april 2002</ref> In 2017 is slegs 35 skilderye erken as werke van Vermeer.<ref>[https://www.rijksmuseum.nl/nl/rijksstudio/kunstenaars/johannes-vermeer ''Johannes Vermeer''], rijksmuseum.nl</ref> Vanaf die middel van die 19de eeu, weereens onder invloed van Thoré-Bürger, wat ’n eerste katalogisering van sy werk gemaak het, is Vermeer se werke egter voortdurend gereken as van die beste wat die Goue Eeu voortgebring het. Op die kunsmark het die waarde van sy werke dié van die duurste kategorie geëwenaar.<ref>Cf. ''125 jaar openbaar kunstbezit. Met steun van de Vereniging Rembrandt'', blz. 47-48.</ref> <gallery widths="175" heights="195"> Frans Hals - Luitspelende nar.jpg|Frans Hals: ''[[Luitspeler (Frans Hals)|Luitspeler]]'', moontlik 1624-1626, musikanttema, in die los styl wat soveel invloed op die impressioniste gehad het. Johannes Vermeer - Woman in Blue Reading a Letter - WGA24657.jpg|Johannes Vermeer: ''[[Brieflezende vrouw in het blauw]]'', omstreeks 1663, wat die verfyning en verstilling in Vermeer se werk illustreer. Rembrandt Christ in the Storm on the Lake of Galilee.jpg|Rembrandt: ''[[Christus in de storm op het meer van Galilea]]'', 1633 (vermiste werk). Die dramatiese effek word versterk deur die toepassing van clair-obscur. </gallery> == Genres == === Historiese tonele === [[Lêer:Rembrandt - Bathsheba at Her Bath - WGA19090.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Batseba met die brief van koning Dawid]]'', 1654, uitbeelding van die beslissende oomblik wanneer Batseba haar morele afweging maak.]] Onder historiese werke word verstaan: voorstellings van voorbeeldige tonele uit die Bybel, die mitologie, die literatuur of die geskiedenis. Die genre is in die sewentiende eeu as die hoogste vorm van skilderkuns beskou.<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 83.</ref> Die veelsydigheid van die genre het ’n beroep gedoen op ’n groot repertorium van vaardighede wat bemeester moes word, onder meer uit die landskapskilderkuns, die interieurskilderkuns, soms ook uit die skilder van [[stillewe]]s en uiteraard uit die figuurskilderkuns. Daarby was groot komposisionele vaardigheid nodig, onder andere wat die [[Lynperspektief|hantering van perspektief]] betref. Daarbenewens moes ’n morele boodskap dikwels nog in die werk verweef word. Rondom 1600 het die Haarlemse maniëriste reeds baie Bybelse en mitologiese temas geskilder. Die Utrechtse caravaggiste (Van Honthorst, Ter Brugghen, Van Baburen) het hierop in die eerste helfte van die 17de eeu voortgebou en, geïnspireer deur die Italiaanse skilderkuns, historiese werke met genreagtige tonele gemaak wat gelyk het asof hulle uit die alledaagse lewe gegrepe is. ’n Deurslaggewende impuls tot vernuwing het met die werk van Rembrandt gekom, wat as die belangrikste historieskilder van die Goue Eeu beskou kan word. Sy "Rembrandteske" skilderstyl, voortbouend op die werk van sy leermeester Lastman en die Utrechtse caravaggiste, sou die historieskilderkuns van sy tyd oorheers. Rembrandt het ongeveer twintig leerlinge en talle navolgers gehad, onder wie [[Govert Flinck]], [[Willem de Poorter]], [[Arent de Gelder]], [[Barent Fabritius]], [[Salomon Koninck]] en [[Willem Drost]], wat gehelp het om sy werkswyse te versprei. Kenmerkend is die gebruik van clair-obscur en teenlig-effekte, waarmee die intensiteit van die sentrale tema verder beklemtoon is. Daar kan ook gewys word op die los, growwe kwashantering. Dikwels voltooi ’n groot menigte figure en gedetailleerd uitgebeelde simboliese voorwerpe die skildery. Die kleurpalet was gewoonlik sober en beperk, meestal in oorheersende bruintone, soms met opvallende aksente. Daar is gestreef na ’n suggestie van beweeglikheid, hoewel die Hollandse historiese skilderkuns later wel verwyt is dat dit bloot poserende (en dus stilstaande) figure uitgebeeld het. Wat temas betref, het Rembrandt en sy volgelinge hulle veral in Bybelse tonele gespesialiseer, waarbij hulle dikwels vergesogte onderwerpe gekies het, gewoonlik sterk anekdoties uitgebeeld, met baie aandag aan ’n sielkundig bepalende oomblik. Waar die buitelandse historieskilderkuns (dikwels in opdrag van adellike of kerklike opdraggewers geskilder) veral op gesag en dramatiese effek gemik was, het die Hollandse skilders hulle dus hoofsaaklik daarop toegelê om die kyker te ontroer of ’n oomblik van intense intimiteit weer te gee. Historiese stukke is dikwels ook van ’n relatief klein formaat, geskik vir gewone woonhuise, gewoonlik liggend, sodat baie figure op die voorgrond geplaas kon word. Anders as in die landskapskilderkuns is die horison dikwels hoog gehou, waardeur die kyker die indruk kry dat hy die figure van onder af beskou. Vanaf die 1630's het daar naas die Rembrandteske historieskilderkuns nog ’n ander, strenger [[Klassisisme (hoofbetekenis)|klassisistiese]] variant van die historieskilderkuns tot bloei gekom, voortbouend op die werk van die maniëriste, wat as die [[Hollandse klassisisme]] aangedui word. Die stroming word gekenmerk deur ’n [[Klassieke Oudheid|klassieke]], dikwels [[Mite|mitologiese]] keuse van temas, ’n gladde oppervlakbehandeling en vir daardie tyd helder kleure, sonder ’n duidelike clair-obscur. Wat komposisie betref, is hierdie stroming gekenmerk deur ’n strewe na harmonie, gebaseer op die [[Renaissance (hoofbetekenis)|renaissancekuns]], maar ook geïnspireer deur [[Suidelike Nederlande|Suid-Nederlandse]] voorbeelde soos [[Peter Paul Rubens]] en [[Jacob Jordaens]]. Historiese en mitologiese temas is dikwels gekies, maar figure en portrette was ook gewild. Die afmetings was weer groter, deels omdat die werke dikwels vir groter sale bedoel was, soos die Oranjezaal van [[Paleis Huis ten Bosch]]. Belangrike verteenwoordigers is [[Jacob van Campen]], [[Pieter Post (argitek)|Pieter Post]], [[Caesar van Everdingen]], [[Salomon de Bray]], [[Pieter de Grebber]] en [[Jan Gerritsz. van Bronckhorst|Jan van Bronckhorst]]. <gallery widths="205" heights="165"> Lêer:Rembrandt - Belshazzar's Feast - WGA19123.jpg|Rembrandt: ''[[Die feesmaal van Belsasar]]'', vermoedelik omstreeks 1636–1638.<ref>[https://web.archive.org/web/20171109070945/http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/rembrandt-belshazzars-feast ''Belsasar se feesmaal''], nationalgallery.org.uk</ref> Daar is duidelik gestreef na die weergawe van die bepalende oomblik. Lêer:Govert Flinck - Isaac Blessing Jacob - WGA07930.jpg|Govert Flinck: ''[[Isak seën Jakob (Flinck)|Isak seën Jakob]]'', omstreeks 1638. Die emosie en gesigsuitdrukking van die modelle staan sentraal. Lêer:Caesar van Everdingen - Bacchus with Nymphs and Cupid - WGA07568.jpg|Caesar van Everdingen: ''[[Bacchus en Ariadne (Van Everdingen)|Bacchus en Ariadne]]'', omstreeks 1660, voorbeeld van die Hollandse klassisisme as teenhanger van die Rembrandteske styl. </gallery> === Portrette === [[Lêer:Cavalier soldier Hals-1624x.jpg|thumb|upright|Frans Hals: ''[[Die laggende kavallerier]]'', 1624, waarin ’n trotse burger uitgebeeld word as lid van ’n nuwe sosiale hoërklas, en terselfdertyd ’n nuwe groep opdraggewers.]] Vir portrette het daar vanaf die begin van die 17de eeu in die Republiek ’n lewendige mark ontstaan. Dit het saamgehang met die opkoms van die burgerlike stand en die [[patrisiaat]], maar ook onder minder vermoënde mense het dit al hoe gebruikliker geword om ’n portret te laat maak. Portrette is as ’n statussimbool beskou en as iets waarmee ’n mens die dood kon oorleef.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 154.</ref> Dikwels het ’n portret nog geslagte lank binne die familie gebly. Gewoonlik is hulle in opdrag gemaak, gereeld ook by besondere gebeurtenisse soos ’n huwelik. Die kompetisie tussen kunstenaars, wat ontstaan het met die verkryging van opdragte, het die tegniese gehalte tot ’n internasionaal toonaangewende vlak opgestoot. Die Nederlandse portretskilderkuns in die 17de eeu het duidelik verskil van die barokke, ietwat pronkerige, aristokratiese styl wat elders in Europa waargeneem word. Die Hollandse portrette is soberder, onder invloed van die Calvinistiese gees, maar ook omdat dit meer dikwels "gewone", vir almal herkenbare mense was wat op die doek vasgelê is. Die agtergrond is eenvoudig gehou, dikwels in ’n huislike konteks, sonder veel versiering, en feitlik nooit teen die agtergrond van ’n landskap nie, soos wat dit in Italiaanse portrette algemeen was. Daar is relatief min portrette ten voete uit geskilder.{{#tag:ref|Een van die uitsonderings is Rembrandt se portrette van [[Marten Soolmans en Oopjen Coppit]], wat die huweliksmaats ten voete uit afbeeld, asook [[Thomas de Keyser]] se ''Portret van ’n man'' en ''Portret van ’n vrou''.|group=noot}} Meestal was dit bors- of kniestukke, waarin die geportretteerdes meestal sittend afgebeeld is en met ’n aktiwiteit besig is. Die portret moes veral ontspanne en natuurlik lyk, nie geposeer nie. Deur nadruklik aandag te gee aan lig- en skaduwerking is ekstra lewendigheid geskep. Eers later in die 17de eeu het portrette met skilders soos [[Caesar van Everdingen]] en [[Adriaen van der Werff]] weer ietwat meer [[Klassisisme (hoofbetekenis)|klassisisties]] en formeel geword. Rembrandt en Frans Hals word as die belangrikste portretskilders van die 17de eeu beskou.<ref>https://www.dbnl.org/tekst/mart039holl01_01/mart039holl01_01_0002.php</ref><ref>https://isgeschiedenis.nl/nieuws/nederlandse-schilderkunst-uit-de-gouden-eeuw-de-hollandse-meesters</ref> Hulle word beskou as voorbeeldig vir die vernuwinge wat die portretkuns in die Goue Eeu gekenmerk het. Veral Hals se werke word gekenmerk deur groot lewendigheid. Hy het ’n los, soms byna growwe skilderstyl geskep, waarin hy na ongedwonge poseersituasies gesoek het, met besondere aandag aan die gesigsuitdrukking. Rembrandt het aan die weergawe van gesigsuitdrukkings nog ’n ekstra dimensie gegee deur ’n sielkundige komponent by te voeg, waarmee hy op uitgesproke wyse probeer het om die karakter van die geportretteerde vas te vang. [[Michiel van Mierevelt]] was die produktiefste portretskilder. So het hy alleen al ’n portret van Maurits, graaf van Oranje, die latere [[Maurits van Oranje]], honderde kere gekopieer, in verskillende prysklasse. Hy het ook aansoek gedoen om ’n oktrooi vir ’n gravure wat volgens die oorspronklike skildery gemaak is. Wie ’n onwettige eksemplaar op die mark gebring het, moes hom honderd gulde betaal.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 30</ref> In sy ateljee het hy borsstukke sonder ’n kop laat skilder. Wanneer ’n klant opgedaag het, hoef hy slegs die kop nog in te skilder. Sy werkswinkel word om dié rede soms die portretfabriek genoem. Ander vooraanstaande portretskilders was [[Jan van Ravesteyn]], [[Thomas de Keyser]], [[Bartholomeus van der Helst]], [[Pieter Codde]], [[Johannes Cornelisz. Verspronck|Johannes Verspronck]], [[Ferdinand Bol]], [[Pieter van Anraedt]], [[Jacob Adriaensz. Backer|Jacob Backer]], [[Godfried Schalcken]], [[Carel Fabritius]] en Jan Lievens, wat saam met Rembrandt by Pieter Lastman in die leer was. <gallery widths="175" heights="195"> Lêer:Rembrandt Harmensz. van Rijn 097.jpg|Rembrandt: ''[[Portret van Jan Six]]'', predikant, 1654. Uit die portret spreek voornaamheid en ’n Calvinistiese soberheid. Lêer:Johannes Cornelisz. Verspronck - Portret van een meisje in het blauw - Google Art Project.jpg|Johannes Verspronck: ''[[Portret van ’n meisie in die blou]]'', 1641. Vooraanstaande burgers het ook hul familielede laat portretteer. Lêer:Gerard Dou - Portret van een lezende oude vrouw.jpg|Gerrit Dou: ''[[Lesende ou vrou]]'', ongeveer 1631 – ongeveer 1632, voorbeeld van ’n skildery wat nie in opdrag gemaak is nie. Lêer:Meisje met brede hoed door Caesar van Everdingen.jpg|Caesar van Everdingen: ''[[Meisie met ’n breë hoed]]'', ongeveer 1645 – ongeveer 1650, ’n portret in ’n verfynde, meer klassisistiese styl. </gallery> ==== Tronies ==== ’n Besondere vorm van portrette vorm die sogenaamde karakterkoppe, ook wel [[Tronie (skilderkuns)|tronies]] genoem. Die term ''tronie'' beteken gesig. Die term het in die 17de eeu nog nie die negatiewe konnotasie gehad wat dit deesdae dikwels het nie. Tronies beeld die kop van ’n model in borslengte uit, dikwels – maar nie noodwendig nie – met ’n grimas, altyd teen ’n neutrale agtergrond. Dit was gewoonlik oefeninge in die uitbeelding van ouderdom, karakter, kleredrag of stemming. Die herkenbaarheid van die model is ondergeskik aan die uitbeelding van die uiterlike. Dit het nie om die ooreenkoms met bestaande persone gegaan nie, maar om die uitbeelding van ’n tipe. Die mate van ekspressiwiteit kon verskil. Vermeer het ’n aantal beroemd geworde serene tronies gemaak, waarin hy veral gesoek het na die korrekte weergawe van ’n spesifieke gesigsuitdrukking of emosie, sonder dat daar ’n grimas aan te pas gekom het. Rembrandt het die skep van tronies tot ’n suksesformule gemaak.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 58</ref> Die Utrechtse caravaggiste Hendrick ter Brugghen en Dirck van Baburen het baie kleurvolle figure geskilder, soos harlekyns, musikante, dames van losse sedes en uitbundige drinkers, wat ook baie kenmerke van tronies gehad het. Tronies kan die groot uitdrukkingskrag en artistieke vaardigheid van die kunstenaar toon. Hoewel hulle aanvanklik as oefeninge bedoel was en gewoonlik nie in opdrag vervaardig is nie, het hulle gou baie gewild op die kunsmark geword en is hulle in groot getalle as selfstandige kunswerke verkoop. <gallery widths="170" heights="195"> Lêer:Hendrik ter Brugghen - Het duet.jpg|Hendrick ter Brugghen: ''[[Die duet]]'', 1628, twee musikale kleurvolle figure met tipiese, karaktervolle blikke. Lêer:Frans Hals 021.jpg|Frans Hals: ''[[Malle Babbe (skildery)|Malle Babbe]]'', 1633–1635, waarin gepoog word om ’n tipe neer te sit, met ’n uitgesproke gesigsuitdrukking en grimas. Lêer:Vermeer-Portrait of a Young Woman.jpg|Johannes Vermeer: ''[[Kop van ’n meisie]]'', ongeveer 1665–1667. Voorbeeld van ’n serene tronie, gerig op die uitbeelding van ’n "klein" emosie. </gallery> ==== Selfportrette ==== Selfportrette is gereeld as tronies geskilder, eweneens dikwels as studies. In die 17de eeu het selfportrette egter ook algemeen geword as selfstandige kunswerke, waarin die kunstenaar wou toon wie hy was. Dikwels het die skilder homself in sy werkomgewing geplaas, omring deur attribute wat iets oor homself en oor dit wat vir hom belangrik was, vertel. Daarbij het hy uitdruklik probeer om ook ’n weergawe van sy karakter en statuur te gee. Veral Rembrandt het ’n [[Selfportrette van Rembrandt|groot reeks selfportrette]] geskilder wat ’n aparte kategorie in die Hollandse portretkuns van die Goue Eeu geword het, sonder dat dit heeltemal duidelik is wat sy besondere belangstelling in sy eie gelaat bepaal het.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 165.</ref> Selfportrette is oor die algemeen nie vir verkoop geskilder nie, maar vir studiedoeleindes of vir eie plesier. [[David Bailly]] het aan die einde van sy lewe ’n persoonlike [[Vanitas-stillewe met selfportret van die skilder|selfportret met ’n vanitas-stillewe]] gekombineer, waarmee hy gelyk het asof hy tyd en die dood wou trotseer. <gallery widths="205" heights="195"> Lêer:Self-portrait by Judith Leyster.jpg|Judith Leyster: ''[[Selfportret (Leyster)|Selfportret]]'', ongeveer 1630. Leyster was een van slegs twee vroue wat gedurende die hele sewentiende eeu tot die [[Sint-Lucasgilde]] van Haarlem toegelaat is. Lêer:Rembrandt Self-portrait (Kenwood).jpg|Rembrandt: ''[[Selfportret met twee sirkels]]'', 1665–1669, ’n laat werk uit ’n lang reeks selfportrette, pasteus en los geskilder, met baie kontraste. Lêer:David Bailly Vanitas1651.jpg|David Bailly: [[Vanitas-stillewe met selfportret van die skilder]], ongeveer 1651, met baie voorwerpe wat iets oor sy lewe vertel. </gallery> ==== Groepsportrette ==== [[Lêer:Rembrandt van Rijn-De Nachtwacht-1642.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Die Nagwag|Nagwag]]'', 1642, ikoniese groepsportret uit die Goue Eeu, vir sy tyd buitengewoon lewendig, in ’n sterk clair-obscur.]] ’n Nuwe verskynsel was die groepsportrette. Aanvanklik was hierdie nog baie formeel en streng van opbou: netjies poserendes geselskappe rondom ’n tafel, met elkeen se blik reguit op die toeskouer gerig. Kleredrag en tekstuur, asook meubels en ander voorwerpe, is uiters noukeurig afgebeeld. Hulle moes die sosiale posisie van die geportretteerdes beklemtoon. Later het groepstonele lewendiger geword en het hierdie kunsvorm ’n unieke hoogtepunt bereik, met Rembrandt se skutterstuk ''[[Die Nagwag|Nagwag]]'' as ikoniese voorbeeld. Benewens families, wat hulle graag in hul luukse huise laat uitbeeld het, dikwels by besondere gebeurtenisse soos ’n huwelik, het veral lede van allerlei nuwe vorme van sosiale organisasies hulle as ’n groep laat portretteer. Daarby kan gedink word aan regente en besture van [[gilde (beroepsgroep)|gildes]], [[hospitaal|hospitale]], [[weeshuis|weeshuise]] ensovoorts. Dit was gebruiklik om die bestuursruimtes van hierdie organisasies met hierdie soort portrette te versier, dikwels van verskeie besture ná mekaar. Die opdraggewers het as magtige, vreugdevolle, deftige (gewoonlik) wêreldse mans geposeer. Elke persoon moes volle aandag kry, want elkeen het die skilder afsonderlik vir sy uitbeelding betaal. ’n Ekstra betaling het gelei tot ’n plek op die voorgrond en omgekeerd. Lede van wetenskaplike genootskappe het dikwels gesit en poseer tussen hul instrumente en studievoorwerpe. In ’n skildery soos ''[[Die anatomiese les van dr. Nicolaes Tulp]]'' (1632) groepeer ’n aantal dokters rondom ’n lyk, terwyl een van hulle ’n lesing gee. Bestuursrade soos in ''[[Die Staalmeesters]]'' (1662) het hulle graag rondom ’n tafel, met ernstige uitdrukkings, laat uitbeeld. Die sobere donker kleredrag – gebruiklik in Protestantse kringe, hoewel ook Katolieke aan die bestuur behoort het – het enersyds hul strengheid en nederigheid beklemtoon, maar het deur sorgvuldig gepenseelde verfyning en snit tog duidelik gemaak dat hulle nie tot die geringstes behoort het nie. Die bekendste 17de-eeuse groepsportret is die skutterstuk. ’n [[Skuttery (histories)|Skuttery]] was ’n soort paramilitêre organisasie, met lede uit die gevestigde burgerstand, wat formeel ten doel gehad het om die stad teen vyande te verdedig, maar in die praktyk hoofsaaklik seremoniële doelwitte gehad het. Hul geboue het dikwels tot die mooiste in die stad behoort, met groot feesale waarin die skutterstukke gehang is. So het Rembrandt se ''Nagwag'' ook gedien as versiering van die feesaal van die [[Kloveniersdoelen (Amsterdam)|Kloveniersdoelen]], die tuisgebou van die kompanie van [[Frans Banninck Cocq]]. Skutterstukke is veral in Amsterdam en Haarlem gemaak. Die verkryging van so ’n opdrag is as eerbaar beskou. Gewoonlik was dit voorbehou aan die mees gerenommeerde kunstenaars, onder wie ’n strawwe mededinging geheers het. In Amsterdam was onder andere Govert Flinck en [[Bartholomeus van der Helst]] aktief. In Haarlem was Frans Hals toonaangewend. Rembrandt het volgens moderne kunshistorici met die ''Nagwag'' die beste skutterstuk ooit geskilder, maar hy sou nie weer een vervaardig nie. In Amsterdam sou die meeste skutterstukke uiteindelik in die besit van die munisipaliteit kom. <gallery widths="340" heights="165"> Lêer:Frans Hals, De magere compagnie.jpg|Frans Hals en Pieter Codde: ''[[Die maer kompanie]]''. Hals het in 1633 daaraan begin werk. Ná onenigheid met die opdraggewers sou [[Pieter Codde]] dit in 1637 voltooi. Lêer:Rembrandt - De Staalmeesters- het college van staalmeesters (waardijns) van het Amsterdamse lakenbereidersgilde - Google Art Project.jpg|Rembrandt: ''[[Die Staalmeesters]]'', 1662, ’n ernstig kykende geselskap in sobere swart kleredrag, maar met opvallende beweeglikheid uitgebeeld. </gallery> === Landskappe === [[Lêer:Hendrick Avercamp - Winterlandschap met ijsvermaak.jpg|thumb|Hendrick Avercamp: ''[[Winterlandskap met ysvermaak]]'', 1608, waarin die invloed van die Suid-Nederlandse skilderkuns nog duidelik sigbaar is.]] Aan die begin van die 17de eeu was die landskapskilderkuns nog sterk onder die invloed van 16de-eeuse voorbeelde uit die [[Suidelike Nederlande]], soos [[Joachim Patinir]] en veral ook [[Pieter Bruegel die Oue]]. Die Vlaamse tradisie kon egter nie juis realisties genoem word nie. Doeke is in die ateljee geskilder, hoofsaaklik op grond van geheue en verbeelding. Noord-Nederlandse navolgers soos Hendrick Avercamp en [[Esaias van de Velde]] het hierin as eerstes verandering gebring. Hulle het geskilder op grond van wat hulle waargeneem het, dikwels aan die hand van sketse wat ter plaatse, in die buitelug, gemaak is. Vanaf die jare 1620 het daar sodoende ’n tipies Hollandse landskapskilderkuns ontstaan, in wese realisties, met ’n kenmerkende aandag aan [[atmosferiese perspektief]] en ligweergawe. Terselfdertyd het die komposisies strakker en soberder geword, gebaseer op duidelike horisontale en diagonale lyne. Die horison is doelbewus laag gehou, waardeur daar volop ruimte vir die kenmerkende uitgestrekte Hollandse wolkelugte ontstaan het. Belangrike verteenwoordigers van hierdie rigting is [[Jan van Goyen]], [[Aert van der Neer]], [[Salomon van Ruysdael]] en [[Pieter de Molijn]]. Rondom die middel van die Goue Eeu het die Hollandse landskapskilderkuns wat stylontwikkeling betref nog ’n stap verder gegaan. Die atmosferiese aandag het gebly, maar ’n steeds groter klem het op die ekspressiwiteit van die komposisie geval. Dit het veral tot uitdrukking gekom in die sterk lig- en donkerkontraste. Veral die wolkelugte het steeds indrukwekkender geword. Die strewe was veral om die grootsheid van die natuur ("God se skepping") te beklemtoon, wat dikwels geaksentueer is deur die toevoeging van afsonderlike elemente, soos ’n heroïese boom, ’n meul of ’n toring. Hierdie is dikwels vanuit ’n lae gesigspunt geskilder om die dramatiese effek te vergroot. Die belangrikste verteenwoordigers van hierdie ontwikkeling was [[Jacob van Ruisdael]], wat algemeen beskou word as dé meester van die Hollandse landskap, en sy leerling [[Meindert Hobbema]], wie se werk baie gewild in Engeland sou word. Ook [[Jan van Kessel (1641-1680)|Jan van Kessel]], [[Jan Wijnants (skilder)|Jan Wijnants]] en [[Philips Koninck]] hoort in hierdie ry. Landskappe het in verskillende soorte voorgekom. Baie tipies Hollands was die rivierlandskappe, met breë uiterwaardes en weiende koeie, bote op die water, dikwels met die silhoeët van ’n stad op die agtergrond. Duinformaties en winterlandskappe was gewild, asook die tipies Hollandse weivelde met vee, dikwels bulle en koeie, met [[Paulus Potter]] as belangrikste verteenwoordiger. [[Adriaen van de Velde]], [[Simon van der Does]], [[Aelbert Cuyp]] en [[Dirck van Bergen]] het dikwels koeie en ander diere in hul landskappe geskilder. [[Philips Wouwerman]] het naam gemaak as perdeskilder. Dierskilderkuns het in die 17de eeu trouens ’n ambag op sigself geword. Dikwels het dierskilders ook landskappe van ander skilders van diere en figure voorsien. Opvallend is die realistiese benadering op grond van ’n grondige anatomiese kennis. <gallery widths="215" heights="165"> Lêer:Meindert Hobbema - The Alley at Middelharnis - WGA11427.jpg|Meindert Hobbema: ''[[Die laantjie van Middelharnis]]'', 1689. Die bome en die laantjie, met ’n sentrale verdwynpunt, skep ekstra diepte. Lêer:Salomon van Ruisdael Deventer.jpg|Salomon van Ruysdael: ''[[Uitsig op Deventer vanuit die noordweste]]'', 1657, waarin die skilder doelbewus na ’n verstilde atmosfeer soek. Lêer:Paulus Potter - Young Bull.JPG|Paulus Potter: ''[[Die bul]]'', 1647, voorbeeld van ’n landskap met vee, wat vooruitloop op die 19de-eeuse skilderkuns, toe die tema algemeen geword het. </gallery> ==== Buitelandse inspirasie ==== [[Lêer:Gezicht op Olinda, Brazilië Rijksmuseum SK-A-742.jpeg|thumb|[[Frans Post]]: Uitsig op Olinda, [[Nederlands-Brasilië]]; geskilder in 1662, ’n aantal jare nadat die kolonie verlore gegaan het.]] Jacob van Ruisdael het hom vir sy werke ook graag deur die Duitse landskap laat inspireer. Hy het na [[Bad Bentheim]] gereis en sy indrukke tot uitdrukking gebring in ’n reeks skilderye van die [[Kasteel Bentheim|plaaslike kasteel]], geleë in ’n bergagtige omgewing. Meer nog as Duitsland het die Italiaanse landskap ’n bron van inspirasie geword. Hele hordes kunsskilders het langdurige studiereise na die Mediterreense land onderneem, aangetrek deur die idilliese omgewing. Hulle sou uiteindelik bekend staan onder die naam "[[Italianisante]]" en het hulle gedeeltelik verenig in die [[Bentvueghels]], ’n broederskap in [[Rome (stad)|Rome]]. Belangrike verteenwoordigers van die Italiëgangers was [[Jan Both]], wat in Rome saam met [[Claude Lorrain]] gewerk het, [[Bartholomeus Breenbergh]], [[Cornelis van Poelenburch]], [[Wouter Crabeth II]], en later [[Nicolaes Berchem]], [[Herman van Swanevelt]], [[Adam Pijnacker]], [[Adriaen van der Kabel]], [[Jan Asselijn]], [[Abraham Bloemaert]], [[Jan Baptist Weenix]] en [[Karel Dujardin]]. Terug in Holland (as hulle hoegenaamd teruggekeer het) het hulle dikwels sterk geromantiseerde landskappe geskilder, gestoffeer met figure, diere en ruïnes, meestal gebaseer op vroeër, ter plaatse gemaakte sketse. Skilders soos [[Hercules Seghers]], [[Philips Wouwerman]] en [[Aelbert Cuyp]] het onder invloed van die Italianisante buitelands aandoende werke gemaak, sonder dat hulle Holland werklik verlaat het (Cuyp het nie verder as [[Kleef (stad)|Kleef]] gekom nie). [[Allaert van Everdingen]] het [[Skandinawië|Skandinawiese]] landskappe met watervalle geskilder. [[Frans Post]] het na [[Brasilië]] gereis. Die werke van al hierdie skilders het ’n groot invloed op die latere [[Romantiek (skilderkuns)|romantiek]] gehad. <gallery widths="205" heights="160"> Lêer:Jan Both - Italian Landscape with a Draughtsman.jpg|Jan Both: ''[[Italiaanse landskap met tekenaar]]'', circa 1650 - circa 1652, eksemplaries van die werk van die Italianisante, wat hul inspirasie in Italië opgedoen het. Lêer:Il castello di Bentheim (Jacob Van Ruisdael).jpg|Jacob van Ruisdael. ''[[Uitsig op kasteel Bentheim]]'', circa 1653. Van Ruisdael het omstreeks 1650 na Duitsland gereis om inspirasie vir hierdie soort werke op te doen. Lêer:Allaert van Everdingen, Zweeds landschap.jpg|Allaert van Everdingen: ''[[Sweedse landskap]]'', 1650-1675. Van Everdingen het by uitsondering noordwaarts gereis om landskappe te skilder. </gallery> === Seetonele === [[Bestand:Het Kanonschot - Canon fired (Willem van de Velde II, 1707).jpg|thumb|190px|Willem van de Velde die Jongere: ''[[Die kanonskoot]]'', circa 1660, wat die trots en selfversekerdheid van die Hollandse vloot weerspieël.]] Net soos die landskap is die seetoneel ook ’n genre wat sy wortels aan die einde van die 16de eeu gehad het. In daardie tyd, en ook nog aan die begin van die 17de eeu, het dit hoofsaaklik gegaan om die uitbeelding van historiese seeslae. Gewoonlik was hulle bedoel om die mure van ’n stadsaal of admiraliteit te versier, maar terselfdertyd het hulle as ’n vorm van verslaglegging gegeld. [[Hendrik Cornelisz. Vroom|Hendrick Vroom]] en [[Cornelis Claesz. van Wieringen|Cornelis van Wieringen]] is verteenwoordigers van hierdie eerste groep marineskilders. Geleidelik, gedurende die eerste dekades van die Goue Eeu, is seestukke egter van hul drukke [[stoffage]] gestroop en het seeskilders hulle toegespits op die stilte van die waters of die onstuimigheid van ’n storm. Die spesifieke gebeurtenis, met skepe in die hoofrol, het plek gemaak vir die lieflikheid, dan wel die [[patos]] van die see self. Dit was [[Jan Porcellis]] wat hierdie verandering die eerste uitgebeeld het.<ref>John Walsh jr., ''The Dutch Marine Painters Jan and Julius Porcellis-1. Jan's Early Career'', ''The Burlington Magazine'', jaargang 116, nr. 860, november 1974, p. 653</ref> Al hoe meer is ook kleiner vissersskepe uitgebeeld. Die horison is laer geplaas en die lugruimtes het wyd en dramaties geword. In skilderye van [[Simon de Vlieger]] lê die horison soms selfs so laag dat sy skilderye feitlik geheel en al uit wolkelug bestaan. Die werklike ervaring van see en wind was ’n belangrike element van elkeen se werkwyse. Porcellis het self met ’n boot die see ingevaar om die gevoel van die see persoonlik te ervaar. Atmosfeer het al hoe belangriker geword. Opvallend is dat verskeie seeskilders uit die Goue Eeu ook werklik by die maritieme bedryf betrokke was, al dan nie as seevaarder. Die beroemdste seeskilder uit die Goue Eeu was destyds [[Willem van de Velde die Jongere]].<ref>Cf. Hollandse schilders in de Gouden Eeuw, blz. 477</ref> Hy het nie net seeslae geskilder nie, maar dit ook self meegemaak. Daarbenewens het hy talle skepe op kalm waters geskilder.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 180.</ref> Sy vader, [[Willem van de Velde die Oue]], het sketse van die [[Slag by Kijkduin]] gemaak, wat sy seun tot ’n skildery uitgewerk het.<ref>{{Citeer web|url=https://www.hetscheepvaartmuseum.nl/collectie/artikelen/222/De-slag-bij-kijkduin|titel=''Die slag by Kijkduin''|bezochtdatum=2017-11-29|datum=26-01_2015|werk=Scheepvaartmuseum|taal=|dodeurl=ja|archiefurl=https://web.archive.org/web/20171201032004/https://www.hetscheepvaartmuseum.nl/collectie/artikelen/222/De-slag-bij-kijkduin|archiefdatum=2017-12-01}}</ref> In 1672, die Rampjaar, het vader en seun saam na [[Koninkryk Engeland|Engeland]] vertrek. Van de Velde die Oue het groot naam gemaak met "penskilderye", monochrome tekeninge wat met Oos-Indiese ink op paneel of doek uitgevoer is. Albei het met besondere akkuraatheid gewerk. Ander gerekende seeskilders was [[Jan Abrahamsz. van Beerstraten|Jan van Beerstraten]], [[Hendrick Dubbels]], [[Abraham Storck]], [[Reinier Nooms]], [[Jan van de Cappelle]] en [[Ludolf Bakhuysen]]. <gallery widths="215" heights="155"> Bestand:Woelige zee met Nederlands jacht onder zeil. - Rough seas with a Dutch yacht under sail (Ludolf Backhuysen, 1694).jpg|Ludolf Bakhuizen: ''[[Onstuimige see met Nederlandse seiljag onder seil]]'', 1694, waarin vissersskepe en ’n driemaster in een werk saamgebring is. Bestand:Beach view, by Simon de Vlieger.jpg|Simon de Vlieger: ''[[Strandtoneel (De Vlieger)|Strandtoneel]]'', 1643, waarin die atmosfeer en die poëtiese aspek van die see beklemtoon word. Bestand:Battle of Scheveningen (Slag bij Ter Heijde)(Jan Beerstraten).jpg|Jan van Beerstraten: ''[[Slag by Ter Heijde (Jan Abrahamsz. van Beerstraten)|Slag by Ter Heijde]]'', 1653-1666, voorbeeld van ’n seeslagskildery as ’n vorm van verslaglegging. </gallery> === Stadsuitsigte en argitektuurwerke === [[Bestand:Pieter Jansz Saenredam - Interieur van de Grote of Sint Bavokerk te Haarlem.jpg|thumb|160px|Pieter Saenredam: ''[[Interieur van die Sint-Bavokerk in Haarlem (1636)|Interieur van die Sint-Bavokerk in Haarlem]]'', 1636, voorbeeld van die genre kerkinterieurs.]] Met die ekonomiese bloei in die Goue Eeu het ’n hernude belangstelling in argitektuur ontstaan. Hierdie aandag het in die skilderkuns weerspieël. Verskeie skilders het hulle gespesialiseer in die weergee van stadsuitsigte, geboue en kerke, waarby die argitektoniese aspekte dikwels die tema bepaal het. Die skilder van kerkinterieurs het selfs tot ’n afsonderlike genre ontwikkel. Sentraal het die demonstrasie van die uiterste perspektiefbeheersing gestaan, ’n tegniek wat teen die middel van die 17de eeu vervolmaak is. Kenmerkend is ook ’n helder harmonie in die komposisie. Figure is dikwels klein geskilder om hul nietigheid te beklemtoon. As belangrikste stadskilders geld [[Gerrit Berckheyde]] en die uiters presies werkende [[Jan van der Heyden]]. As skilders van sober maar majestueuse kerkinterieurs het [[Gerard Houckgeest]], [[Emanuel de Witte]] en veral [[Pieter Saenredam]] naam gemaak. Benewens die argitektonies geïnspireerde werke het die Goue Eeu overigens ook baie stadsuitsigte opgelewer waarin die atmosfeer sterk bepalend was. Hulle weerspieël die vinnig toenemende verstedeliking van daardie tyd, met bebouwing wat tot vandag toe herken kan word. Vermeer se ''[[Uitsig op Delft]]'' is hiervan waarskynlik die bekendste voorbeeld, maar ook skilders soos [[Carel Fabritius]] en sy leerling [[Daniël Vosmaer]] het soortgelyke stadsuitsigte gemaak, dikwels van buite af geskilder. Van Goyen en Van Ruisdael het stede, as ’t ware van buite, dikwels van groot afstand weergegee, slegs as ’n silhoeët. <gallery widths="205" heights="165"> Bestand:Vermeer-view-of-delft.jpg|Johannes Vermeer: ''[[Uitsig op Delft]]'', circa 1660-1661, atmosferiese weergawe van die nuut ontstane stedelike omgewing, met ’n besondere, verspreide weergawe van die sonlig.<ref>Cf. ''The Golden Age Book'', blz. 297.</ref> Bestand:A View of Delft through an Imaginary Loggia (1663) Daniel Vosmaer.jpg|Daniël Vosmaer: ''[[Uitsig op Delft met ’n fantasieloggia]]'', 1663, waarin die perspektief nog nie heeltemal korrek toegepas is nie. Bestand:Gerrit Adriaensz. Berckheyde - Gezicht op de Herengracht in Amsterdam, vanaf de Vijzelstraat - Google Art Project.jpg|Gerrit Berckheyde: ''[[Die bocht van die Herengracht]]'', 1671-1672, met ’n sterk klem op die argitektoniese aspek en perspektief. </gallery> === Genrestukke; die alledaagse lewe === Die grootste pikturale vernuwing van die Noord-Nederlandse kunsskilders uit die 17de eeu is die [[genrestuk]].<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 195.</ref> Dit het die daaglikse lewe as onderwerp en wissel van bordeeltonele tot ’n blik in deftige huise. Dit was nie ongewoon dat die voorstelling ’n simboliese betekenis gehad het, sodat die toeskouer ’n wyse les daaruit kon trek nie. Soms is dit maklik om te ontdek, maar ander kere moet ’n mens meer moeite doen en dit kom ook voor dat daar glad geen onderliggende gedagte is nie. ’n Onderskeid kan gemaak word tussen meer volks, humoristiese tonele en deftige, sogenaamde "galante" skilderye. ==== Volkse tonele ==== [[Bestand:Jan Steen 022 colour version 01.jpg|thumb|Jan Steen: ''[["Soos gesing, so word nagefluit"]]'', circa 1668–1670, tipiese voorbeeld van ’n wanordelike familietoneel in die kategorie "huishouding van Jan Steen"]] Boere- en dorpstonele, dikwels met drinkende en feesvierende mense in kroeë, bordele, by kermisse, markte en tydens karnaval, gereeld ook met besondere individue soos dokters, tandetrekkers en alchemiste, het reeds ’n lang geskiedenis gehad. Die genre het sy oorsprong in die 16de-eeuse Duitse, Italiaanse en veral Vlaamse skilderkuns (Breughel). In die Noordelike Nederlande het dit navolging gevind by skilders soos [[Pieter van Laer]] (met die bynaam "Il Bamboccio"), [[Pieter de Bloot]], [[Isaac van Ostade|Isaac]] en [[Adriaen van Ostade]], en ’n bietjie later ook [[Cornelis Bega]]. Vanaf die middel van die 17de eeu het daar egter ’n verskuiwing plaasgevind van tonele buite na die lewe binnenshuis, waarby ’n ontwikkeling na ’n meer realistiese weergawe sigbaar geword het, minder karikaturaal, maar steeds opvallend druk geënsceneer. Die belangrikste verteenwoordiger van hierdie latere groep skilders is [[Jan Steen (hoofbetekenis)|Jan Steen]], wie se uitbeelding van wanordelike familietonele met baie voorwerpe op die grond tot die uitdrukking "huishouding van Jan Steen" gelei het. Ook skilders soos [[Nicolaes Maes]], die jong [[Cornelis Saftleven]], [[Willem Cornelisz. Duyster|Willem Duyster]], [[Quiringh van Brekelenkam]], [[Hendrick Martensz. Sorgh|Hendrick Sorgh]], [[Jacob Duck]] en [[Frans van Mieris (I)|Frans van Mieris]] behoort tot hierdie kategorie. Die meeste van hulle het ook duidelik ’n verfyndere styl aan die dag gelê. Tipies van hierdie soort volkse en familiale tonele is die anekdotiese karakter. Byna altyd is hulle deurspek met Hollandse humor, wat nie juis deur fyngevoeligheid uitgeblink het nie. Baie werke is deurdrenk van gelag, sang en dronkenskap, dikwels ook van leedvermaak. Benewens die komiese en die liederlike is die ryk detaillering ’n opvallende kenmerk. Beelde kan selde met een oogopslag waargeneem word: die oog word gedwing om die doek stadig te skandeer, telkens op soek na iets nuuts. Dikwels het hierdie werke ook ’n morele boodskap gehad, soms uitgedruk deur gesegdes en spreekwoorde. Dikwels kan daardie boodskap egter met hedendaagse kennis nie meer presies agterhaal word nie. Gewilde temas is gereeld gereproduseer, mede onder leiding van die mark. Veral die komiese tonele was baie gewild. Biograaf [[Arnold Houbraken]] het in die eerste deel van sy ''Groote Schouburgh der Nederlantsche konstschilders en schilderessen'' (1718) geskryf: "Hunne potzige tafereelen worden gretig gezocht en wel betaalt, terwyl andere konst traaglyk aan den man wil". Ander, soos die skilder-kritikus [[Gerard de Lairesse]], het die genre weens sy grofheid gekritiseer.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 199.</ref> <gallery widths="185" heights="195"> Bestand:Brothel Scene 1658 Frans van Mieris.jpg|Frans van Mieris: ''[[Bordeeltoneel (Frans van Mieris)|Bordeeltoneel]]'', circa 1658–1659, ’n toneel uit die werklike lewe, uitgewerk met die presisie van ’n fijnskilder. Bestand:Jan Steen - The Feast of St. Nicholas - WGA21722.jpg|Jan Steen: ''[[Die Sint-Nikolaasfees]]'', 1665–1668, tipies lewendige en chaotiese toneel uit die daaglikse lewe. Bestand:Adriaen van Ostade 008.jpg|Adriaen van Ostade: ''[[Die vioolspeler]]'', 1673, boeretoneel met drinkende en musiserende figure, ietwat karikaturaal weergegee. </gallery> ==== Galante en verfynde werke ==== [[Bestand:Jan Vermeer - The Art of Painting - Google Art Project.jpg|thumb|190px|Johannes Vermeer: ''[[Die skilderkuns|Allegorie op die skilderkuns]]'', 1662-1664, tipiese voorbeeld van ’n galante toneel, in ’n verfynde styl, met baie aandag aan interieur en perspektief.]] Die sosiale lewe in die Goue Eeu het toenemend binnenshuis, by die eie gesin, afgespeel. Dit het in die skilderkuns weerspieël: met [[Willem Buytewech]] as voorloper is veral vanaf die jare 1630-1640 groot hoeveelhede genrestukke gemaak met die huislike lewe as tema. Hierdie ontwikkeling was reeds in ’n mate in die volkse genre sigbaar, maar het by uitstek tot uitdrukking gekom in die verfynde en harmonieus gekomponeerde "galante tonele", gesitueer in die nuwe, deftige wonings van die burgerstand, wat terselfdertyd ’n belangrike afnemer van die skilderye was. Dikwels word ’n klein groepie persone uitgebeeld wat in ’n vertrek terloops iets doen. Net soos in die werke van Steen en sy genote is die anekdotiese karakter ook hier sterk aanwesig, asook die moralistiese inslag. Grove humor word egter doelbewus vermy. Soberheid is die motto en op grond daarvan ontstaan ’n sekere afstand teenoor die gewone volk. Die werke toon die lewe van die nuut ontstane hoër klas, besig om briewe te skryf, te lees, musiek te maak, wyn of tee te drink, alles aktiwiteite wat by hul nuwe lewenswyse gepas het. Die uitwerking is realisties, gebalanseerd, noukeurig en veral verfynd. Die oppervlak is glad, met penseelstrepe wat skaars sigbaar is. Die doeke straal rustigheid en onderskeiding uit. Die genre is tot groot hoogtes gevoer deur die [[Delft (hoofbetekenis)|Delftse]] en Leidse fijnskilders. Belangrike verteenwoordigers was, benewens [[Johannes Vermeer]], [[Pieter de Hooch]], [[Gerard ter Borch (II)|Gerard Terborch]], [[Samuel van Hoogstraten (skilder)|Samuel van Hoogstraten]], [[Johannes Verkolje]], [[Caspar Netscher]], [[Gerrit Dou]] en [[Gabriel Metsu]]. Ook die uit Haarlem afkomstige Judith Leyster en haar man [[Jan Miense Molenaer]] word soms tot hierdie groep gereken. Baie van die genoemde skilders het ook interieurwerke gemaak, ’n variant van die galante tonele waarin die interieur sentraal gestaan het, meer as die figure en hul handelinge. Daar is gestreef na gebalanseerde, rustige komposisies. Hulle het daarbij ’n aantal perspektiviese probleme op unieke wyse opgelos deur die beeldhoek te verklein, waardeur die figure in ’n groter beeldvlak geplaas is en die aantal sigbare mure drasties beperk is. Mure was meestal egaal, waarby dikwels ’n tapisserie of skilderwerk aan die agtermuur vir diepte moes sorg. ’n Uitsig deur byvoorbeeld ’n deuropening het soms vir ekstra diepte gesorg. Ligval was ’n belangrike aspek van die ruimtelike werking asook van die atmosfeertekening, wat veral as harmonieus getipeer kan word. In optima forma kan dit in die oeuvre van Johannes Vermeer herken word. Benewens interieurs is afgeslote binnehowe geskilder, onder andere deur De Hooch. <gallery widths="162" heights="195"> Bestand:Woman Reading a Letter 1660-1662 Gerard ter Borch II.jpg|Gerard ter Borch: ''[[Die brief (Ter Borch)|Die brief]]'', circa 1660-1665, tipiese voorbeeld van ’n galante toneel, in ’n deftige omgewing. Bestand:Judith Leyster The Proposition.jpg|Judith Leyster: ''[[Man wat ’n vrou geld aanbied]]'', 1631, anekdotiese tema met ’n erotiserende ondertoon. Bestand:Metsu, Gabriel - Sick Child, the.jpg|Gabriel Metsu: ''[[Die siek kind]]'', circa 1664 - circa 1666, ’n ingetoë huislike toneel in ’n eenvoudige omgewing. Bestand:Pieter de Hooch - The Courtyard of a House in Delft.jpg|Pieter de Hooch: ''[[Die binnehof van ’n huis in Delft]]'', 1658, voorbeeld van ’n "binnehofie". </gallery> === Stillewes === [[Bestand:Gerard Dou - Still life with a globe, books, and a lute - c. 1635.jpg|thumb|245px|Gerrit Dou: ''[[Stillewe met aardbol, luit en boeke]]'', circa 1635, ’n sober harmoniese komposisie, in die gees van Calvinisme, met uiterste presisie geskilder.]] ’n Outonome ontwikkeling in die Goue Eeu, met ’n eie groep beoefenaars, het die [[stillewe]] geken. Rondom 1600 sien ons onder invloed van die [[Antwerpen (stad)|Antwerpse]] skilderkuns ’n toenemende belangstelling in [[blomstillewe]]s, met ’n gevarieerde en kleurvolle effek. Ook kombuisstukke met voedsel en jagstukke, dikwels nog op groot formaat, was gewild. Baie invloed het uitgegaan van die in [[Graafskap Vlaandere|Vlaandere]] gebore skilders [[Roelant Savery]] en [[Ambrosius Bosschaert die Oue|Ambrosius Bosschaert]]. Geleidelik het die stillewetema al hoe meer gevarieerd geword. Feitlik alles kon as onderwerp dien: blomme, skulpe, eenvoudige huishoudelike toebehore of juis kosbare of eksotiese voorwerpe. ’n Stillewe met slegs skulpe is selde geskilder en wanneer dit wel gebeur het, is slegs seldsame skulpsoorte afgebeeld. Baie uiteenlopende voorwerpe soos ’n suurlemoen of lemoen is gekombineer met byvoorbeeld tafelgerei, Chinese porselein of voorwerpe uit die wetenskap, soos ’n mikroskoop, aardbol of sextant. Skilderye met voedsel, soos dié van [[Nicolaes Gillis]] en [[Floris van Dyck]], is wel "ontbytjies" of "banketties" genoem. Gewild was die [[pronkstillewe]]s. Die komposisionele opbou was dikwels teatraal en vol oorvloed, meestal geskilder in ’n sterk [[Chiaroscuro (skilderkuns)|chiaroscuro]] teen ’n donker agtergrond. Bekende skilders van die pronkstillewegenre was [[Willem Kalf]], [[Abraham van Beijeren]], [[Balthasar van der Ast]], [[Jan Davidsz. de Heem|Jan de Heem]], [[Abraham Mignon]], [[Maria van Oosterwijck]] en [[Willem van Aelst]]. Besonder was die werke met eksotiese diere van [[Melchior d'Hondecoeter]]. ’n Voorbeeld van ’n stillewe met ’n boodskap was die [[vanitas]]skildery, wat veral in Leiden en omgewing tot bloei gekom het. Belangrike vanitasskilders was [[Gerrit Dou]], [[Harmen Steenwijck]] en [[Pieter Claesz.|Pieter Claesz]]. In lyn met die Calvinistiese gees van daardie tyd het ook rustige, meer ingetoë werke ontstaan, soos dié van fijnskilder Gerrit Dou. [[Willem Claesz. Heda|Willem Heda]] verteenwoordig ’n genre wat in Haarlem tot bloei gekom het en wat gekenmerk is deur ’n skraler palet, soms met slegs een enkele voorwerp. Ook [[Adriaen Coorte]] het rustige, ingetoë werke geskilder. Perspektief en ligwerking het daarbij opvallend baie aandag gekry. Skilders soos [[Cornelis Brisé]], [[Samuel van Hoogstraten (skilder)|Samuel van Hoogstraten]] en sy leerling [[Cornelis van der Meulen]] kan genoem word met betrekking tot die gebruik van die [[trompe-l'oeil]]tegniek, waarmee driedimensionaliteit en ’n illusie van egtheid gesuggereer is. Die skilder van stillewes was ’n arbeidsintensiewe werk en het baie meer tyd gekos as byvoorbeeld ’n landskap. Daarby is hoë eise aan die tegniese en komposisionele vaardigheid gestel. Tegnies gesproke was veral die [[stofuitdrukking]], die manier waarop materiale weergegee word, ’n groot uitdaging. Op die kunsmark het die werke van blomskilders die hoogste pryse behaal, maar die ander is gewoonlik maar karig betaal.<ref>Haak, B. (1987, tweede druk) ''Hollandse schilders in de Gouden Eeuw'', blz. 115</ref> Aan die einde van die 17de eeu het die aantal stilleweskilders gevolglik skielik sterk afgeneem, met enkele uitsonderings soos [[Rachel Ruysch]] en [[Jan van Huijsum]]. <gallery widths="210" heights="160"> Bestand:Floris Claesz van Dijck Stillleben mit Käse.jpg|Floris van Dyck: ''[[Stillewe met kase]]'', circa 1615, voorbeeld van ’n "bankettjie", ’n gebalanseerde komposisie, met buitengewone presisie geskilder. Bestand:Tromp-l'oeil Still-Life 1664 Hoogstraeten.jpg|Samuel van Hoogstraten: ''[[Briewebord, Londen 20 Januarie 1664]]'', 1664, wat die illusionêre trompe-l'oeil-effek demonstreer. Bestand:Vanitas-Still Life, Oosterwijck.jpg|Maria van Oosterwijck: ''[[Vanitas met hemelglobe]]'', 1668, met ’n "gedenk om te sterf"-moraal en baie simboliek, uitgewerk in die teatrale opstelling van ’n pronkstillewe. </gallery> == Notas == <references group="noot"/> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nederlandse skilderkuns| ]] [[Kategorie:Goue Eeu (Nederland)|Skilderkuns]] gnthgmflatn8zklp6j3g41vw0jdk8zy 2963965 2963964 2026-08-31T07:27:34Z Interlingvisto 213611 2963965 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Girl with a Pearl Earring.jpg|thumb|Johannes Vermeer: ''[[Meisie met die pêrel]]'', circa 1665-1667, Mauritshuis, een van die bekendste werke uit die Goue Eeu. Kenmerkend van hierdie werk is die studie van die karakter van ’n persoon.]] Die '''Nederlandse skilderkuns''' het '''in die Goue Eeu''', wat grotendeels met die [[17de eeu]] saamgeval het, tot groot bloei gekom. Die vraag na skilderye het geweldig toegeneem en kunstenaars moes maniere vind om hulle van mekaar te onderskei. Dit het gelei tot groot artistieke dinamiek en die ontwikkeling van ’n eie styl. Die dominante rigting het aangesluit by strominge met Italiaanse wortels, soos die [[Barok (stylperiode)|barok]] en caravaggisme, maar het geleidelik, onder die invloed van [[Calvinisme|calvinisme]], meer na ’n ingetoë realisme geneig. Hierdie skilderwyse sou uiteindelik as tipies "Hollands" bestempel word. Parallel daarmee was ook die klassisisme en die Maniërisme van invloed. Tematies het die bloei in die 17de-eeuse Nederlandse skilderkuns in feitlik alle genres tot uiting gekom. Historiese en Bybelse tonele, dikwels allegories uitgewerk, portrette (sowel individuele as groepsportrette), huislike tonele, interieurs, landskappe, stadsuitsigte, see-uitsigte en stillewes: feitlik elke onderwerp het sy eie bloeitydperk geken. Die belangrikste Nederlandse kunstenaars uit die [[Goue Eeu]] is [[Rembrandt van Rijn]], [[Johannes Vermeer]] en [[Frans Hals]],<ref>Cf. ''Hollandse skilders in die Goue Eeu'', bl. 9</ref> soms aangevul met name soos Jacob van Ruisdael en Jan Steen. Tot vandag toe word die skilderkuns uit hierdie tydperk beskou as een van die belangrikste handelsmerke en toeriste-aantreklikhede van Nederland. == Historiese konteks == [[Lêer:The Mill.jpg|thumb|Jacob van Ruisdael: ''[[Die meul by Wijk bij Duurstede]]'', circa 1670, met ’n weidse, kenmerkende Hollandse lug, dreigend, getrotseer deur ’n heroïese meul.]] Die Noord-Nederlandse geweste het in die tweede helfte van die sestiende eeu in opstand gekom teen die Spaanse oorheersing, wat uiteindelik sou lei tot die vorming van die [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]]. ’n Eerste belangrike gebeurtenis in hierdie vryheidstryd was die Beeldebestorming in 1566, toe [[Calvinisme|calviniste]] en [[Lutheranisme|lutherane]] in verskeie groot stede die beelde en altaarstukke in Katolieke kerke vernietig het. Die reaksie vanuit Spanje was genadeloos. {{nowrap|Koning [[Filips II van Spanje|Filips II]]}} het die hertog van Alva na die Nederlande gestuur om die [[Reformasie|reformatoriese]] opstand te onderdruk. Hierdie optrede het egter die teenoorgestelde uitwerking gehad en slegs tot ’n verskerping van die konflik gelei. Veral die provinsies Holland en [[Zeeland (provinsie)|Zeeland]], wat deur moerasse, water en riviere omring en gevolglik goed verdedigbaar en van voedselvoorrade voorsien was, is in oninneembare vestings omskep en kon nie herower word nie. Aan die ander kant was hierdie provinsies in die stryd teen Spanje eweneens nie in staat om die hele Nederlande te verenig nie. ’n Tweede deurslaggewende gebeurtenis in die onafhanklikheidstryd teen die Spanjaarde was die [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|val van Antwerpen]] in 1585, tot op daardie stadium die belangrikste handelsplek van die Lae Lande. Hierdie nederlaag het die verskuiwing van die maritieme welvaart van die suide na die provinsies Zeeland en Holland ingelui. Boonop het hierdie nederlaag teen die Spanjaarde gelei tot ’n migrasie van duisende, meestal ontwikkelde, burgers na die noorde, mede as gevolg van die onderdrukking van die [[reformasie]]. Die vlugtelinge het industriële en wetenskaplike kennis saamgebring, wat onder meer tot uiting gekom het in die latere bloei van die lakenindustrie in stede soos [[Haarlem (stad)|Haarlem]] en [[Leiden]], asook in die boekdrukkuns, seevaartkunde en [[kartografie]]. Daarbenewens het daar ’n verskuiwing op die gebied van die beeldende kunste plaasgevind. Volgens die kunshistorikus Jan Briels het omstreeks die eeuwisseling minstens byna honderd kunstenaars van Suid-Nederlandse herkoms na die provinsies Zeeland en Holland verhuis.<ref>Jan Briels, [https://www.dbnl.org/tekst/_nee003200501_01/_nee003200501_01_0099.php ''Die Suid-Nederlandse immigrasie en die dageraad van die Goue Eeu''], uit: ''Neerlandia/Nederlands van Nu''. Jaargang 109, 2005, dbnl.org</ref> Saam met hulle het nie net die aansien van die kuns verhuis nie, maar ook verskeie tegnieke en ’n aantal genres wat later as tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu beskou sou word. == Die kunswêreld in die Goue Eeu == === Kunsmark === [[Lêer:Bartholomeus van der Helst - Gerard Andriesz Bicker.jpg|thumb|upright|Bartholomeus van der Helst: ''Portret van Gerard Andriesz Bicker'', circa 1642, ’n jong burger. Die nuwe burgery en regente het ’n belangrike groep opdraggewers gevorm.]] Die sedert die einde van die 16de eeu in die Nederlande geformaliseerde afbakening tussen die [[Katolisisme|Katolieke]] suide en die gereformeerde noorde het in die noorde tot ’n verdere uitbanning van Katolieke devotionalia gelei, in die nasleep van die Beeldebestorming. Gevolglik was daar skielik geen artistieke bestaansmiddel meer op die gebied van kerklike versiering nie. Gelukkig vir die kunswêreld het die reformatoriese afkeer van afbeeldings egter geblyk beperk te wees tot kerkinterieurs. Waar die mure daar in ’n kort tyd kaal en witgekalk is, het diegene wat ’n mate van luuksheid kon bekostig, hulle huise in die 17de eeu met skilderkuns versier. Veel meer as in ander lande is die Hollandse skilderkuns deur die kunshandel en die daarmee verband houdende kunsversameling oorheers. Die versameling van kuns het vroeër veral in Italië plaasgevind, maar hoofsaaklik ter versiering van paleise of villa's. Die versameling van kuns bloot vir die plesier daarvan was ’n nuwe verskynsel wat in die Republiek ’n groot opbloei beleef het. In Amsterdam en omgewing was daar in die 17de eeu honderde versamelings, waaronder dié van Jan Six en Jan Reynst. Verskeie ander handelaars, wat ’n minder kapitaalkragtige segment van die mark bedien het en dikwels honderde skilderye in voorraad gehad het, was weer aan hierdie handel verbonde. Hulle het dikwels skilders in diens gehad. Hulle invloed op die skilderkuns was groot. Vir Rembrandt was die belangstelling van die kunshandelaar Hendrick van Uylenburgh ’n belangrike rede om in die 1630's van Leiden na Amsterdam te verhuis. Daar was geen artistiek bepalende sentrum nie, byvoorbeeld rondom ’n [[Absolute monargie|absolutistiese]] vorstehuis, soos in baie ander Europese lande. Die meeste skilders en hul afsetgebied was egter in die stede gevestig, hoofsaaklik dié van die provinsie Holland. Volgens John Michael Montias was daar in 1650 in die stede Haarlem, 's-Gravenhage, Leiden, Utrecht, Delft en Alkmaar 280 meesterskilders werksaam op ’n totaal van 192 000 inwoners, ’n gemiddeld van ongeveer een per 700 inwoners. In Amsterdam was daar in dieselfde jaar 175 meesterskilders aktief op 175 000 inwoners.<ref>Cf. ''Die skilderkuns van die Lae Lande'', deel 2, bl. 138</ref> Volgens Bert Biemans is daar gedurende die hele 17de eeu in die Republiek ongeveer een miljoen skilderye vervaardig.<ref>Bert Biemans, ''Een skatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007</ref>{{#tag:ref|Skattings wissel van ongeveer een tot tien miljoen, afhangende van watter definisies gebruik word. Montias (1990) het op ses en ’n half tot sewe miljoen vir die hele 17de eeu uitgekom en Van de Woude (1991) op tien miljoen vir die tydperk 1580-1800 in die hele Republiek en vir die tydperk 1600-1700 op ses miljoen vir slegs Holland. Daar is kritiek gelewer op hul berekeningsmetodes deur Kloos-Frölich (2005) en Biemans (2007). Volgens [[Rudi Ekkart]] (2007) is daar in die 17de eeu tussen 750 000 en 1 100 000 portrette geskilder. Bronne: Bert Biemans, ''Een schatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007; Marten Jan Bok (2008) ''Schilderien te coop. Nieuwe marketingtechnieken op de Nederlandse kunstmarkt van de Gouden Eeuw'', in: ''Thuis in de Gouden Eeuw. Kleine meesterwerken uit de SØR Rusche collectie'', bl. 9+29, en Ekkart, Rudi (2007) ''Portraits in the Golden Age'', in: ''Dutch Portraits'', bl. 17.|group=noot}} Die groot vraag na skilderye kan nie los gesien word van ’n sterk toegenomen welvaart in die Republiek nie, wat ’n groot opbloei beleef het ná die stigting van die [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] in 1602 en eers ietwat afgeneem het ná die Rampjaar (1672). Hierdie welvaart was boonop volgens Europese standaarde redelik wyd versprei. Ook ’n verandering in mode en smaak by die inrigting van ’n huis was bepalend. Daarbenewens het skilders hul tegnieke aangepas en meer sketsmatig, monochromer en dus vinniger begin skilder; hulle het ook kleiner skilderye gemaak, waardeur die kosprys gedaal het. ’n Skilder soos Hendrick Avercamp het vir sy ''Winterlandskap met skaatsers'' van omstreeks 1610 eers ’n gedetailleerde voortekening gemaak en dit vervolgens glaserend, met telkens ’n ander dun, deursigtige kleurlaag, uitgewerk. Elke laag olieverf moes eers volledig droog word voordat ’n volgende laag aangebring kon word. Omstreeks 1625 is die 'nat in nat' ingevoer, wat ingehou het dat die hele werk in een keer geskilder is. Die produksietyd is daardeur van enkele weke tot ’n paar dae verkort.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 26-27</ref> Veral stilleweskilders het egter steeds die glaceringstegniek gebruik. Kunstenaars in die Republiek het oor die algemeen nie in opdrag gewerk nie, afgesien van portrette, verskeie blommerangskikkings of ’n sporadiese openbare opdrag. Dat ’n skildery onderteken was, het in die eerste helfte van die sewentiende eeu nie beteken dat dit altyd deur die kunstenaar self geskilder is nie. Gewoonlik het die meesterskilder slegs die ontwerp vervaardig en die belangrikste dele geskilder. Dit het ook voorgekom dat hy dit slegs deeglik bygewerk het. Weens die hewige onderlinge mededinging het die belangrikheid van ’n volledig eiehandige skepping wel toegeneem, maar tot in die middel van die sewentiende eeu het dit geen wesenlike verandering meegebring in die manier waarop ’n skildery gemaak is nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 22</ref> === Maniere van verkoop === Deur die ontwikkeling van nuwe genres soos landskappe, seetonele en stillewes is ’n nuwe mark van belangstellendes aangeboor. Deur die verskillende maniere waarop kuns aan die man gebring is, is daar volop geleenthede geskep om ’n skildery aan te skaf. Wie genoeg geld gehad het om die "volle prys" te betaal, kon byvoorbeeld by kunswinkels teregkom, terwyl iemand wat min geld gehad het om te spandeer, ’n kans kon waag om deur middel van ’n lotery ’n skildery te bekom. Skilderye kon ook dikwels by die skilder se huis aangeskaf word. Kunstenaars het sodoende ’n soort entrepreneurs geword, wat dikwels ook in ’n bepaalde genre gespesialiseer het waarvan hulle gewoonlik nie meer afgewyk het nie. Hulle het in die eerste plek probeer om soveel as moontlik te verkoop. Om nie klante te verloor nie, het die skilders vertroude komposisies sowel as beproefde onderwerpe op die mark gebring, met ’n bepaalde tipe koper in gedagte.<ref>John Loughman (1999) ''De markt voor Nederlandse stillevens, 1600-1720'', in: ''Het Nederlandse Stilleven 1550-1720'', blz. 94</ref> Verder is veilings gehou en kon ’n mens op jaarmarkte en kermisse ’n skildery koop of een by skietkompetisies en dobbelary met dobbelstene (rijfelarijen) wen. Skilderye is ook op straat verkoop, in herberge, by boekhandelaars, en in Amsterdam was die opvallendste verkope op brûe en by sluise waar baie mense verbygekom het.{{#tag:ref|Tot en met die 17de eeu is skilderye hoofsaaklik in opdrag gemaak en was die mark vir skilderye beperk. Met die opkoms van veilings, deels tesame met die toenemende welvaart, het vraag en aanbod ná 1600 nader aan mekaar gekom, met ’n stimulerende uitwerking tot gevolg.|group=noot}} === Kunsbesit === Vanaf ongeveer 1625 kon al hoe meer mense ’n oorspronklike skildery bekostig, en sommige het selfs tientalle skilderye besit.<ref name="Boers">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 28</ref> Tog was in die provinsie Holland minder as tien persent van die bevolking ryk genoeg om ’n oorspronklike skildery te koop.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 33</ref> In ’n stad soos [[Dordrecht, Nederland|Dordrecht]], waar die ekonomiese vooruitgang minder was, kon hoofsaaklik slegs die rykste boonste laag van die bevolking ’n skildery bekostig. Feitlik alle skilderye is aangeskaf deur patriciërs, welgestelde handelaars, meester-ambagsmanne met ’n groot eie onderneming, kleiner handelaars, vooraanstaande amptenare en persone wat vrye beroepe soos notaris, predikant en advokaat beoefen het. Ook skoolmeesters kon dit bekostig, net soos winkeliers en selfstandige ambagsmanne.<ref name="Boers" /> ’n Geskoolde ambagsman het omstreeks 1650 genoeg geld gehad om ’n kopie te koop, en ’n middelklas-handelaar of beter opgeleide ambagsman kon ’n oorspronklike werk van ’n skilder van die tweede garnituur bekostig. Skilderye is destyds as ’n betaalmiddel beskou. Talle skilders het goedere daarmee gekoop. Sodoende kon ook klein handelaars ’n skildery bekom. Dit is byvoorbeeld bekend dat Jan Steen ’n skildery in ruil vir wyn verruil het.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 32</ref> Omstreeks 1650 was dit feitlik ondenkbaar dat iemand in die bogenoemde stedelike welvaartsklasse nie ’n skildery aan die muur gehad het nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 29</ref> In die tweede helfte van die sewentiende eeu het die vraag na skilderye verander. Werke van skilders wat nog geleef het, het al hoe minder gewild geword, terwyl dié van oorlede meesters al hoe gewilder geword het. Daarby het die mode met betrekking tot die inrichting van die interieur verander.<ref name="Marion">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 13</ref> Ekonomiese terugslae – vanaf 1672 – het die res gedoen. As gevolg hiervan het die verkoop van nuwe skilderye ernstig verswak en het die mark vir ’nuwe meesters’ opgedroog.<ref name="Marion" /> == Nuwe invloede == [[File:Gerrit van Honthorst - De koppelaarster.jpg|thumb|Gerard van Honthorst: ''De koppelaarster'', 1625, waarin die gebruik van clair-obscur deur die Utrechtse caravaggiste ten volle vertoon word.]] Toe die digter-diplomaat [[Constantijn Huygens]] in sy outobiografie van 1630 sy spyt uitgespreek het dat Rembrandt en Jan Lievens nie ’n studiereis na Italië wou onderneem nie, het hy die volgende verskoning vermeld: "Hulle sê dat hulle nie tyd het om te vermors op ’n pelgrimstog nie, omdat hulle daarmee rekening moet hou dat hulle in die fleur van hul lewe is. Daarbenewens beweer hulle dat, met die huidige versamelwoede van die vorste noord van die Alpe, die beste skilderye buite Italië te sien is en dat dit wat ’n mens daar hier en daar met moeite moet opspoor, hier in sale vol en na hartelus aan jou voorgeskoteld word."<ref name="ReferenceB">Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 142.</ref> Dat Rembrandt en Lievens nie na Italië afgereis het nie, beteken nie dat hulle nie deur die ontwikkelinge in die buitelandse skilderkuns beïnvloed is nie. Inteendeel. Veral die Italiaanse skilderkuns het reeds vanaf die begin van die 17de eeu ’n groot stimulus gebied. ’n Belangrike figuur hierin was Pieter Lastman, wat van 1602 tot 1607 in Italië gewerk het en daarna Rembrandt se leermeester geword het. Lastman het met betrekking tot [[Bybel|Bybelse]], mitologiese en geskiedenisskilderye ’n manier van skilder uit Italië saamgebring wat kenmerkend sou word van die latere Hollandse skilderkuns. Dit is gekenmerk deur betreklik klein, liggende voorstellings, dikwels van vergesogte temas (meestal nie die "moment suprême" nie), dikwels dramaties geënsceneer, met opgestapelde figure, met baie aandag aan "interessante" besonderhede en stofuitdrukking. Die horison is gewoonlik hoog gehou, waardeur onnatuurlike diepte-effekte vermy is. ’n Ander invloedslijn vanuit Italië het via die Utrechtse caravaggisten geloop, ’n groep skilders wat in die eerste dekades van die 17de eeu as deel van hul opleiding na Italië gereis het. Daar het hulle sterk onder die invloed gekom van die werke van Caravaggio en Orazio Gentileschi. Die belangrikste caravaggiste was Hendrick ter Brugghen, Dirck van Baburen, Jan van Bijlert en Gerard van Honthorst. Kenmerkend van hul werkwyse was die realistiese skilderstyl en die besondere behandeling van lig, met sterk lig-donker-kontraste (clair-obscur of chiaroscuro genoem). Hulle het ook ’n besondere belangstelling in sielkundige aspekte in hul werk bekendgestel. Tematies het hulle dikwels genretonele met opvallende figure gekies: dikwels was dit musikante, spelers of drinkers wat hulle halflyf, naby aan die toeskouer, uitgebeeld het. Hierdie onderwerpkeuse het onder andere Frans Hals en ook Nederland se bekendste vroulike skilder uit dié tyd, Judith Leyster, geïnspireer. Die Italiaanse invloede uit die begin van die 17de eeu sou uiteindelik bepalender vir die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu wees as dié van die skilderstyl wat deur die maniërisme geïnspireer is,<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 14.</ref> wat ná die val van Antwerpen deur die Vlaamse immigrante saamgebring is. Omstreeks 1600 was die maniëristiese skilderstyl, onder invloed van die uit Meulebeke afkomstige Karel van Mander, nog duidelik sigbaar in die werk van die Haarlemse kunstenaars Hendrick Goltzius en Cornelis van Haarlem. Maar gou is die gekunstelde houdings van menslike figure as verouderd en kunsmatig beskou. Die aanspraak van die maniëristen om "na die natuur" te skilder, is egter wyd oorgeneem, maar wel met ’n heel ander, sobere en uiteindelik as tipies Hollands beskoude invulling. == Styl en kenmerke == [[Beeld:Woman Reading a Letter by Gabriël Metsu.jpg|duimnael|regop|Gabriel Metsu: ''Brieflezende vrouw'', 1665-1667, voorbeeld van ’n skildery in ’n huislike konteks, ’n nuwe en algemene tema in die Goue Eeu.]] Kunsskole in Amsterdam, Haarlem, Utrecht en Leiden het vanaf die begin van die Goue Eeu tot belangrike sentrums vir die skilderkuns ontwikkel en het hul eie stylontwikkeling geken. Verskeie invloede het tot uiteenlopende stylopvattings gelei, met as gemeenskaplike kenmerk: die nadruklike strewe na ’n realistiese weergawe. In die woorde van die teoretikus Philips Angel II, opgeteken in sy ''Lof der Schilder-konst'' (1641), moes ’n mens geen ekstra inspanning ontsien "asmen de natuerlicke dingen daer mede nader by komt" nie. Die dominante styl van die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu word dikwels as barok aangedui. Die barok verwys na ’n stylperiode wat aan die einde van die 16de eeu in Italië ontstaan het en gekenmerk word deur ’n verwerping van idealisme in die kuns, gepaardgaande met ’n groter nadruk op vorm en die uitdrukking van heftige gevoelens. Dit is in breë trekke in die Noordelike Nederlande oorgeneem, met Rembrandt as die belangrikste eksponent. Die Hollandse barok van die 17de eeu verskil egter duidelik van die Italiaanse, veral deur die groter nadruk op die realistiese aspek. Hoewel kunstenaars uit die klassieke Italiaanse barok ook ’n realistiese weergawe voorgestaan het, net soos skilders van die Renaissance en maniërisme voor hulle, het die Hollandse interpretasie nader aan die alledaagse gekom, was dit meer ingetoë en minder uitbundig, deels onder invloed van die sobere gees van die [[Protestantisme]]. Opvallend is ook die aandag aan sielkundige aspekte en subtiele emosies, waardeur skilderwerke volgens die gevoel van die toeskouer nader aan die werklikheid gekom het. Die realisme van die 17de-eeuse skilderkuns kan egter relatief genoem word, veral omdat baie voorstellings ’n simboliese of allegoriese betekenis gehad het, met ’n duidelike moraal. Daarbenewens kan gewys word op tegnieke wat die dramatiese effek moes versterk, soos die buitengewoon sterk nadruk op lig-donker-kontraste en die bombastiese Hollandse lugte in landskappe, wat ontstaan het deur die verlaging van die horison. In die portretkuns het die drang om deur te dring tot die sielkundige en karakteristieke eienskappe van ’n persoon soms selfs daartoe gelei dat opdraggewers hulself onvoldoende herken het. In dié sin was die kopiëring van die werklikheid duidelik nie wat die kunstenaars voorgestaan het nie: elke skilder het onmiskenbaar ’n eie blik op die wêreld in sy werke gelê. Tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu is ook die spesialisering onder kunstenaars, in ’n mate wat nog nie voorheen in die kunsgeskiedenis voorgekom het nie. Gekoppel aan die handelsaspek het kunstenaars hulle dikwels op een of hoogstens twee genres toegelê (verskeie skilders het benewens hul spesialisasie ook portrette in opdrag geskilder) en selde daarvan afgewyk. Skilder was veral ’n saak van verkoop, ’n manier om ’n bestaan te maak. Dit het egter nie verhinder dat die artistieke gehalte van die topskilders in die 17de eeu buitengewone hoogtes bereik het nie. Die markwerking het ’n duidelike kwaliteitsimpuls meegebring. Wanneer ’n kunstenaar nie meer aan die hoë standaard voldoen het nie, het hy buite die boot geval. == Rembrandt van Rijn, Frans Hals, Johannes Vermeer == [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn - Portret van een paar als oudtestamentische figuren, genaamd 'Het Joodse bruidje' - Google Art Project.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Het Joodse Bruidje]]'', 1665-1669, geskilder in dik aangebrachte verf in reliëf, dikwels met die paletmes aangebring, waardeur driedimensionaliteit gesuggereer word.]] Gesien die groot aantal kunstenaars, die talle skilderye wat verlore gegaan het en die vele genres, lyk dit onmoontlik – of in elk geval sterk subjektief – om ’n kwalitatiewe rangorde onder die onderskeie kunstenaars te bepaal. Tog word [[Rembrandt van Rijn]], [[Frans Hals]] en [[Johannes Vermeer]] as die "groot drie" beskou. Die bewondering vir Rembrandt en Hals het sy oorsprong in hul onmiskenbare tegniese begaafdheid, waarmee hulle ’n opvallende ongepoleerde karakter aan hul werk gegee het. Albei skilders het heeltemal nuwe maniere van verf aanbring gebruik, en gereeld hul vingers en [[schildersmes]] gebruik. Hulle het die vermoë gehad om met kort verfstrepe (Hals), onderskeidelik verfklonte en -veë (Rembrandt), ’n doek werklik tot lewe te bring.<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 207</ref> Hul groot invloed was reeds in hul eie tyd merkbaar, met veral rondom Rembrandt en sy leerlinge ’n eie "Rembrandteske" skool wat ontwikkel het en die skilderkuns in die hele Europa beïnvloed het, met die kenmerkende lig-donker-kontraste as belangrikste handelsmerk. Binne die Nederlandse kunsakademies het sy styl tot diep in die 19de eeu die absolute norm gebly. Hals is ná sy dood feitlik vergeet, maar ná ’n entoesiastiese artikel van die Franse kunskritikus [[Théophile Thoré-Bürger]] uit 1857 het dit vinnig verander. Kort daarna het ’n hele groep [[Impressionisme|impressionisties]] georiënteerde kunstenaars hom as voorbeeld geneem, waardeur hy as ’n groot inspirasiebron vir die moderne kuns beskou word. Talle buitelandse kunstenaars het van daardie tyd af die [[Frans Hals Museum]] in Haarlem en die [[Rijksmuseum Amsterdam]] besoek, waar die werk van Hals en Rembrandt ruim verteenwoordig word. Benewens die los styl van Rembrandt en Hals het daar in die middel van die 17de eeu via die [[Leiden (hoofdbetekenis)|Leidse]] [[fijnschilder]]s ’n nuwe vorm van realisme ontwikkel wat gekenmerk is deur ’n groot mate van presisie en detail. Hierdie verfyning het in die werke van Johannes Vermeer ’n hoogtepunt bereik. Vermeer se werk is ’n skoolvoorbeeld van eenvoud en harmonie, weergegee in ’n gladde, akkurate styl en met klein kwaste geskilder. ’n Tipiese styleienskap is ook die delikate behandeling van lig. Nuwe verfsoorte op natuurlike grondslag het ’n besondere luminositeit moontlik gemaak. Vermeer se temas was minder plegtig en uitbundig as dié van Hals en Rembrandt, maar versterk ’n gevoel van stilte en innerlike verdieping. Vermeer se status het in sy tyd nie dié van Rembrandt en Hals geëwenaar nie. Vermeer was destyds min bekend; slegs ’n klein kring van kunsliefhebbers het sy werk geken.<ref>Roelof van Gelder, [https://www.nrc.nl/nieuws/2002/04/20/verbazing-over-de-schoonheid-van-de-natuur-7586454-a59192 ''Verbazing over de schoonheid van de natuur''], ''NRC Handelsblad'', 20 april 2002</ref> In 2017 is slegs 35 skilderye erken as werke van Vermeer.<ref>[https://www.rijksmuseum.nl/nl/rijksstudio/kunstenaars/johannes-vermeer ''Johannes Vermeer''], rijksmuseum.nl</ref> Vanaf die middel van die 19de eeu, weereens onder invloed van Thoré-Bürger, wat ’n eerste katalogisering van sy werk gemaak het, is Vermeer se werke egter voortdurend gereken as van die beste wat die Goue Eeu voortgebring het. Op die kunsmark het die waarde van sy werke dié van die duurste kategorie geëwenaar.<ref>Cf. ''125 jaar openbaar kunstbezit. Met steun van de Vereniging Rembrandt'', blz. 47-48.</ref> <gallery widths="175" heights="195"> Frans Hals - Luitspelende nar.jpg|Frans Hals: ''[[Luitspeler (Frans Hals)|Luitspeler]]'', moontlik 1624-1626, musikanttema, in die los styl wat soveel invloed op die impressioniste gehad het. Johannes Vermeer - Woman in Blue Reading a Letter - WGA24657.jpg|Johannes Vermeer: ''[[Brieflezende vrouw in het blauw]]'', omstreeks 1663, wat die verfyning en verstilling in Vermeer se werk illustreer. Rembrandt Christ in the Storm on the Lake of Galilee.jpg|Rembrandt: ''[[Christus in de storm op het meer van Galilea]]'', 1633 (vermiste werk). Die dramatiese effek word versterk deur die toepassing van clair-obscur. </gallery> == Genres == === Historiese tonele === [[Lêer:Rembrandt - Bathsheba at Her Bath - WGA19090.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Batseba met die brief van koning Dawid]]'', 1654, uitbeelding van die beslissende oomblik wanneer Batseba haar morele afweging maak.]] Onder historiese werke word verstaan: voorstellings van voorbeeldige tonele uit die Bybel, die mitologie, die literatuur of die geskiedenis. Die genre is in die sewentiende eeu as die hoogste vorm van skilderkuns beskou.<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 83.</ref> Die veelsydigheid van die genre het ’n beroep gedoen op ’n groot repertorium van vaardighede wat bemeester moes word, onder meer uit die landskapskilderkuns, die interieurskilderkuns, soms ook uit die skilder van [[stillewe]]s en uiteraard uit die figuurskilderkuns. Daarby was groot komposisionele vaardigheid nodig, onder andere wat die [[Lynperspektief|hantering van perspektief]] betref. Daarbenewens moes ’n morele boodskap dikwels nog in die werk verweef word. Rondom 1600 het die Haarlemse maniëriste reeds baie Bybelse en mitologiese temas geskilder. Die Utrechtse caravaggiste (Van Honthorst, Ter Brugghen, Van Baburen) het hierop in die eerste helfte van die 17de eeu voortgebou en, geïnspireer deur die Italiaanse skilderkuns, historiese werke met genreagtige tonele gemaak wat gelyk het asof hulle uit die alledaagse lewe gegrepe is. ’n Deurslaggewende impuls tot vernuwing het met die werk van Rembrandt gekom, wat as die belangrikste historieskilder van die Goue Eeu beskou kan word. Sy "Rembrandteske" skilderstyl, voortbouend op die werk van sy leermeester Lastman en die Utrechtse caravaggiste, sou die historieskilderkuns van sy tyd oorheers. Rembrandt het ongeveer twintig leerlinge en talle navolgers gehad, onder wie [[Govert Flinck]], [[Willem de Poorter]], [[Arent de Gelder]], [[Barent Fabritius]], [[Salomon Koninck]] en [[Willem Drost]], wat gehelp het om sy werkswyse te versprei. Kenmerkend is die gebruik van clair-obscur en teenlig-effekte, waarmee die intensiteit van die sentrale tema verder beklemtoon is. Daar kan ook gewys word op die los, growwe kwashantering. Dikwels voltooi ’n groot menigte figure en gedetailleerd uitgebeelde simboliese voorwerpe die skildery. Die kleurpalet was gewoonlik sober en beperk, meestal in oorheersende bruintone, soms met opvallende aksente. Daar is gestreef na ’n suggestie van beweeglikheid, hoewel die Hollandse historiese skilderkuns later wel verwyt is dat dit bloot poserende (en dus stilstaande) figure uitgebeeld het. Wat temas betref, het Rembrandt en sy volgelinge hulle veral in Bybelse tonele gespesialiseer, waarbij hulle dikwels vergesogte onderwerpe gekies het, gewoonlik sterk anekdoties uitgebeeld, met baie aandag aan ’n sielkundig bepalende oomblik. Waar die buitelandse historieskilderkuns (dikwels in opdrag van adellike of kerklike opdraggewers geskilder) veral op gesag en dramatiese effek gemik was, het die Hollandse skilders hulle dus hoofsaaklik daarop toegelê om die kyker te ontroer of ’n oomblik van intense intimiteit weer te gee. Historiese stukke is dikwels ook van ’n relatief klein formaat, geskik vir gewone woonhuise, gewoonlik liggend, sodat baie figure op die voorgrond geplaas kon word. Anders as in die landskapskilderkuns is die horison dikwels hoog gehou, waardeur die kyker die indruk kry dat hy die figure van onder af beskou. Vanaf die 1630's het daar naas die Rembrandteske historieskilderkuns nog ’n ander, strenger [[Klassisisme (hoofbetekenis)|klassisistiese]] variant van die historieskilderkuns tot bloei gekom, voortbouend op die werk van die maniëriste, wat as die [[Hollandse klassisisme]] aangedui word. Die stroming word gekenmerk deur ’n [[Klassieke Oudheid|klassieke]], dikwels [[Mite|mitologiese]] keuse van temas, ’n gladde oppervlakbehandeling en vir daardie tyd helder kleure, sonder ’n duidelike clair-obscur. Wat komposisie betref, is hierdie stroming gekenmerk deur ’n strewe na harmonie, gebaseer op die [[Renaissance (hoofbetekenis)|renaissancekuns]], maar ook geïnspireer deur [[Suidelike Nederlande|Suid-Nederlandse]] voorbeelde soos [[Peter Paul Rubens]] en [[Jacob Jordaens]]. Historiese en mitologiese temas is dikwels gekies, maar figure en portrette was ook gewild. Die afmetings was weer groter, deels omdat die werke dikwels vir groter sale bedoel was, soos die Oranjezaal van [[Paleis Huis ten Bosch]]. Belangrike verteenwoordigers is [[Jacob van Campen]], [[Pieter Post (argitek)|Pieter Post]], [[Caesar van Everdingen]], [[Salomon de Bray]], [[Pieter de Grebber]] en [[Jan Gerritsz. van Bronckhorst|Jan van Bronckhorst]]. <gallery widths="205" heights="165"> Lêer:Rembrandt - Belshazzar's Feast - WGA19123.jpg|Rembrandt: ''[[Die feesmaal van Belsasar]]'', vermoedelik omstreeks 1636–1638.<ref>[https://web.archive.org/web/20171109070945/http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/rembrandt-belshazzars-feast ''Belsasar se feesmaal''], nationalgallery.org.uk</ref> Daar is duidelik gestreef na die weergawe van die bepalende oomblik. Lêer:Govert Flinck - Isaac Blessing Jacob - WGA07930.jpg|Govert Flinck: ''[[Isak seën Jakob (Flinck)|Isak seën Jakob]]'', omstreeks 1638. Die emosie en gesigsuitdrukking van die modelle staan sentraal. Lêer:Caesar van Everdingen - Bacchus with Nymphs and Cupid - WGA07568.jpg|Caesar van Everdingen: ''[[Bacchus en Ariadne (Van Everdingen)|Bacchus en Ariadne]]'', omstreeks 1660, voorbeeld van die Hollandse klassisisme as teenhanger van die Rembrandteske styl. </gallery> === Portrette === [[Lêer:Cavalier soldier Hals-1624x.jpg|thumb|upright|Frans Hals: ''[[Die laggende kavallerier]]'', 1624, waarin ’n trotse burger uitgebeeld word as lid van ’n nuwe sosiale hoërklas, en terselfdertyd ’n nuwe groep opdraggewers.]] Vir portrette het daar vanaf die begin van die 17de eeu in die Republiek ’n lewendige mark ontstaan. Dit het saamgehang met die opkoms van die burgerlike stand en die [[patrisiaat]], maar ook onder minder vermoënde mense het dit al hoe gebruikliker geword om ’n portret te laat maak. Portrette is as ’n statussimbool beskou en as iets waarmee ’n mens die dood kon oorleef.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 154.</ref> Dikwels het ’n portret nog geslagte lank binne die familie gebly. Gewoonlik is hulle in opdrag gemaak, gereeld ook by besondere gebeurtenisse soos ’n huwelik. Die kompetisie tussen kunstenaars, wat ontstaan het met die verkryging van opdragte, het die tegniese gehalte tot ’n internasionaal toonaangewende vlak opgestoot. Die Nederlandse portretskilderkuns in die 17de eeu het duidelik verskil van die barokke, ietwat pronkerige, aristokratiese styl wat elders in Europa waargeneem word. Die Hollandse portrette is soberder, onder invloed van die Calvinistiese gees, maar ook omdat dit meer dikwels "gewone", vir almal herkenbare mense was wat op die doek vasgelê is. Die agtergrond is eenvoudig gehou, dikwels in ’n huislike konteks, sonder veel versiering, en feitlik nooit teen die agtergrond van ’n landskap nie, soos wat dit in Italiaanse portrette algemeen was. Daar is relatief min portrette ten voete uit geskilder.{{#tag:ref|Een van die uitsonderings is Rembrandt se portrette van [[Marten Soolmans en Oopjen Coppit]], wat die huweliksmaats ten voete uit afbeeld, asook [[Thomas de Keyser]] se ''Portret van ’n man'' en ''Portret van ’n vrou''.|group=noot}} Meestal was dit bors- of kniestukke, waarin die geportretteerdes meestal sittend afgebeeld is en met ’n aktiwiteit besig is. Die portret moes veral ontspanne en natuurlik lyk, nie geposeer nie. Deur nadruklik aandag te gee aan lig- en skaduwerking is ekstra lewendigheid geskep. Eers later in die 17de eeu het portrette met skilders soos [[Caesar van Everdingen]] en [[Adriaen van der Werff]] weer ietwat meer [[Klassisisme (hoofbetekenis)|klassisisties]] en formeel geword. Rembrandt en Frans Hals word as die belangrikste portretskilders van die 17de eeu beskou.<ref>https://www.dbnl.org/tekst/mart039holl01_01/mart039holl01_01_0002.php</ref><ref>https://isgeschiedenis.nl/nieuws/nederlandse-schilderkunst-uit-de-gouden-eeuw-de-hollandse-meesters</ref> Hulle word beskou as voorbeeldig vir die vernuwinge wat die portretkuns in die Goue Eeu gekenmerk het. Veral Hals se werke word gekenmerk deur groot lewendigheid. Hy het ’n los, soms byna growwe skilderstyl geskep, waarin hy na ongedwonge poseersituasies gesoek het, met besondere aandag aan die gesigsuitdrukking. Rembrandt het aan die weergawe van gesigsuitdrukkings nog ’n ekstra dimensie gegee deur ’n sielkundige komponent by te voeg, waarmee hy op uitgesproke wyse probeer het om die karakter van die geportretteerde vas te vang. [[Michiel van Mierevelt]] was die produktiefste portretskilder. So het hy alleen al ’n portret van Maurits, graaf van Oranje, die latere [[Maurits van Oranje]], honderde kere gekopieer, in verskillende prysklasse. Hy het ook aansoek gedoen om ’n oktrooi vir ’n gravure wat volgens die oorspronklike skildery gemaak is. Wie ’n onwettige eksemplaar op die mark gebring het, moes hom honderd gulde betaal.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 30</ref> In sy ateljee het hy borsstukke sonder ’n kop laat skilder. Wanneer ’n klant opgedaag het, hoef hy slegs die kop nog in te skilder. Sy werkswinkel word om dié rede soms die portretfabriek genoem. Ander vooraanstaande portretskilders was [[Jan van Ravesteyn]], [[Thomas de Keyser]], [[Bartholomeus van der Helst]], [[Pieter Codde]], [[Johannes Cornelisz. Verspronck|Johannes Verspronck]], [[Ferdinand Bol]], [[Pieter van Anraedt]], [[Jacob Adriaensz. Backer|Jacob Backer]], [[Godfried Schalcken]], [[Carel Fabritius]] en Jan Lievens, wat saam met Rembrandt by Pieter Lastman in die leer was. <gallery widths="175" heights="195"> Lêer:Rembrandt Harmensz. van Rijn 097.jpg|Rembrandt: ''[[Portret van Jan Six]]'', predikant, 1654. Uit die portret spreek voornaamheid en ’n Calvinistiese soberheid. Lêer:Johannes Cornelisz. Verspronck - Portret van een meisje in het blauw - Google Art Project.jpg|Johannes Verspronck: ''[[Portret van ’n meisie in die blou]]'', 1641. Vooraanstaande burgers het ook hul familielede laat portretteer. Lêer:Gerard Dou - Portret van een lezende oude vrouw.jpg|Gerrit Dou: ''[[Lesende ou vrou]]'', ongeveer 1631 – ongeveer 1632, voorbeeld van ’n skildery wat nie in opdrag gemaak is nie. Lêer:Meisje met brede hoed door Caesar van Everdingen.jpg|Caesar van Everdingen: ''[[Meisie met ’n breë hoed]]'', ongeveer 1645 – ongeveer 1650, ’n portret in ’n verfynde, meer klassisistiese styl. </gallery> ==== Tronies ==== ’n Besondere vorm van portrette vorm die sogenaamde karakterkoppe, ook wel [[Tronie (skilderkuns)|tronies]] genoem. Die term ''tronie'' beteken gesig. Die term het in die 17de eeu nog nie die negatiewe konnotasie gehad wat dit deesdae dikwels het nie. Tronies beeld die kop van ’n model in borslengte uit, dikwels – maar nie noodwendig nie – met ’n grimas, altyd teen ’n neutrale agtergrond. Dit was gewoonlik oefeninge in die uitbeelding van ouderdom, karakter, kleredrag of stemming. Die herkenbaarheid van die model is ondergeskik aan die uitbeelding van die uiterlike. Dit het nie om die ooreenkoms met bestaande persone gegaan nie, maar om die uitbeelding van ’n tipe. Die mate van ekspressiwiteit kon verskil. Vermeer het ’n aantal beroemd geworde serene tronies gemaak, waarin hy veral gesoek het na die korrekte weergawe van ’n spesifieke gesigsuitdrukking of emosie, sonder dat daar ’n grimas aan te pas gekom het. Rembrandt het die skep van tronies tot ’n suksesformule gemaak.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 58</ref> Die Utrechtse caravaggiste Hendrick ter Brugghen en Dirck van Baburen het baie kleurvolle figure geskilder, soos harlekyns, musikante, dames van losse sedes en uitbundige drinkers, wat ook baie kenmerke van tronies gehad het. Tronies kan die groot uitdrukkingskrag en artistieke vaardigheid van die kunstenaar toon. Hoewel hulle aanvanklik as oefeninge bedoel was en gewoonlik nie in opdrag vervaardig is nie, het hulle gou baie gewild op die kunsmark geword en is hulle in groot getalle as selfstandige kunswerke verkoop. <gallery widths="170" heights="195"> Lêer:Hendrik ter Brugghen - Het duet.jpg|Hendrick ter Brugghen: ''[[Die duet]]'', 1628, twee musikale kleurvolle figure met tipiese, karaktervolle blikke. Lêer:Frans Hals 021.jpg|Frans Hals: ''[[Malle Babbe (skildery)|Malle Babbe]]'', 1633–1635, waarin gepoog word om ’n tipe neer te sit, met ’n uitgesproke gesigsuitdrukking en grimas. Lêer:Vermeer-Portrait of a Young Woman.jpg|Johannes Vermeer: ''[[Kop van ’n meisie]]'', ongeveer 1665–1667. Voorbeeld van ’n serene tronie, gerig op die uitbeelding van ’n "klein" emosie. </gallery> ==== Selfportrette ==== Selfportrette is gereeld as tronies geskilder, eweneens dikwels as studies. In die 17de eeu het selfportrette egter ook algemeen geword as selfstandige kunswerke, waarin die kunstenaar wou toon wie hy was. Dikwels het die skilder homself in sy werkomgewing geplaas, omring deur attribute wat iets oor homself en oor dit wat vir hom belangrik was, vertel. Daarbij het hy uitdruklik probeer om ook ’n weergawe van sy karakter en statuur te gee. Veral Rembrandt het ’n [[Selfportrette van Rembrandt|groot reeks selfportrette]] geskilder wat ’n aparte kategorie in die Hollandse portretkuns van die Goue Eeu geword het, sonder dat dit heeltemal duidelik is wat sy besondere belangstelling in sy eie gelaat bepaal het.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 165.</ref> Selfportrette is oor die algemeen nie vir verkoop geskilder nie, maar vir studiedoeleindes of vir eie plesier. [[David Bailly]] het aan die einde van sy lewe ’n persoonlike [[Vanitas-stillewe met selfportret van die skilder|selfportret met ’n vanitas-stillewe]] gekombineer, waarmee hy gelyk het asof hy tyd en die dood wou trotseer. <gallery widths="205" heights="195"> Lêer:Self-portrait by Judith Leyster.jpg|Judith Leyster: ''[[Selfportret (Leyster)|Selfportret]]'', ongeveer 1630. Leyster was een van slegs twee vroue wat gedurende die hele sewentiende eeu tot die [[Sint-Lucasgilde]] van Haarlem toegelaat is. Lêer:Rembrandt Self-portrait (Kenwood).jpg|Rembrandt: ''[[Selfportret met twee sirkels]]'', 1665–1669, ’n laat werk uit ’n lang reeks selfportrette, pasteus en los geskilder, met baie kontraste. Lêer:David Bailly Vanitas1651.jpg|David Bailly: [[Vanitas-stillewe met selfportret van die skilder]], ongeveer 1651, met baie voorwerpe wat iets oor sy lewe vertel. </gallery> ==== Groepsportrette ==== [[Lêer:Rembrandt van Rijn-De Nachtwacht-1642.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Die Nagwag|Nagwag]]'', 1642, ikoniese groepsportret uit die Goue Eeu, vir sy tyd buitengewoon lewendig, in ’n sterk clair-obscur.]] ’n Nuwe verskynsel was die groepsportrette. Aanvanklik was hierdie nog baie formeel en streng van opbou: netjies poserendes geselskappe rondom ’n tafel, met elkeen se blik reguit op die toeskouer gerig. Kleredrag en tekstuur, asook meubels en ander voorwerpe, is uiters noukeurig afgebeeld. Hulle moes die sosiale posisie van die geportretteerdes beklemtoon. Later het groepstonele lewendiger geword en het hierdie kunsvorm ’n unieke hoogtepunt bereik, met Rembrandt se skutterstuk ''[[Die Nagwag|Nagwag]]'' as ikoniese voorbeeld. Benewens families, wat hulle graag in hul luukse huise laat uitbeeld het, dikwels by besondere gebeurtenisse soos ’n huwelik, het veral lede van allerlei nuwe vorme van sosiale organisasies hulle as ’n groep laat portretteer. Daarby kan gedink word aan regente en besture van [[gilde (beroepsgroep)|gildes]], [[hospitaal|hospitale]], [[weeshuis|weeshuise]] ensovoorts. Dit was gebruiklik om die bestuursruimtes van hierdie organisasies met hierdie soort portrette te versier, dikwels van verskeie besture ná mekaar. Die opdraggewers het as magtige, vreugdevolle, deftige (gewoonlik) wêreldse mans geposeer. Elke persoon moes volle aandag kry, want elkeen het die skilder afsonderlik vir sy uitbeelding betaal. ’n Ekstra betaling het gelei tot ’n plek op die voorgrond en omgekeerd. Lede van wetenskaplike genootskappe het dikwels gesit en poseer tussen hul instrumente en studievoorwerpe. In ’n skildery soos ''[[Die anatomiese les van dr. Nicolaes Tulp]]'' (1632) groepeer ’n aantal dokters rondom ’n lyk, terwyl een van hulle ’n lesing gee. Bestuursrade soos in ''[[Die Staalmeesters]]'' (1662) het hulle graag rondom ’n tafel, met ernstige uitdrukkings, laat uitbeeld. Die sobere donker kleredrag – gebruiklik in Protestantse kringe, hoewel ook Katolieke aan die bestuur behoort het – het enersyds hul strengheid en nederigheid beklemtoon, maar het deur sorgvuldig gepenseelde verfyning en snit tog duidelik gemaak dat hulle nie tot die geringstes behoort het nie. Die bekendste 17de-eeuse groepsportret is die skutterstuk. ’n [[Skuttery (histories)|Skuttery]] was ’n soort paramilitêre organisasie, met lede uit die gevestigde burgerstand, wat formeel ten doel gehad het om die stad teen vyande te verdedig, maar in die praktyk hoofsaaklik seremoniële doelwitte gehad het. Hul geboue het dikwels tot die mooiste in die stad behoort, met groot feesale waarin die skutterstukke gehang is. So het Rembrandt se ''Nagwag'' ook gedien as versiering van die feesaal van die [[Kloveniersdoelen (Amsterdam)|Kloveniersdoelen]], die tuisgebou van die kompanie van [[Frans Banninck Cocq]]. Skutterstukke is veral in Amsterdam en Haarlem gemaak. Die verkryging van so ’n opdrag is as eerbaar beskou. Gewoonlik was dit voorbehou aan die mees gerenommeerde kunstenaars, onder wie ’n strawwe mededinging geheers het. In Amsterdam was onder andere Govert Flinck en [[Bartholomeus van der Helst]] aktief. In Haarlem was Frans Hals toonaangewend. Rembrandt het volgens moderne kunshistorici met die ''Nagwag'' die beste skutterstuk ooit geskilder, maar hy sou nie weer een vervaardig nie. In Amsterdam sou die meeste skutterstukke uiteindelik in die besit van die munisipaliteit kom. <gallery widths="340" heights="165"> Lêer:Frans Hals, De magere compagnie.jpg|Frans Hals en Pieter Codde: ''[[Die maer kompanie]]''. Hals het in 1633 daaraan begin werk. Ná onenigheid met die opdraggewers sou [[Pieter Codde]] dit in 1637 voltooi. Lêer:Rembrandt - De Staalmeesters- het college van staalmeesters (waardijns) van het Amsterdamse lakenbereidersgilde - Google Art Project.jpg|Rembrandt: ''[[Die Staalmeesters]]'', 1662, ’n ernstig kykende geselskap in sobere swart kleredrag, maar met opvallende beweeglikheid uitgebeeld. </gallery> === Landskappe === [[Lêer:Hendrick Avercamp - Winterlandschap met ijsvermaak.jpg|thumb|Hendrick Avercamp: ''[[Winterlandskap met ysvermaak]]'', 1608, waarin die invloed van die Suid-Nederlandse skilderkuns nog duidelik sigbaar is.]] Aan die begin van die 17de eeu was die landskapskilderkuns nog sterk onder die invloed van 16de-eeuse voorbeelde uit die [[Suidelike Nederlande]], soos [[Joachim Patinir]] en veral ook [[Pieter Bruegel die Oue]]. Die Vlaamse tradisie kon egter nie juis realisties genoem word nie. Doeke is in die ateljee geskilder, hoofsaaklik op grond van geheue en verbeelding. Noord-Nederlandse navolgers soos Hendrick Avercamp en [[Esaias van de Velde]] het hierin as eerstes verandering gebring. Hulle het geskilder op grond van wat hulle waargeneem het, dikwels aan die hand van sketse wat ter plaatse, in die buitelug, gemaak is. Vanaf die jare 1620 het daar sodoende ’n tipies Hollandse landskapskilderkuns ontstaan, in wese realisties, met ’n kenmerkende aandag aan [[atmosferiese perspektief]] en ligweergawe. Terselfdertyd het die komposisies strakker en soberder geword, gebaseer op duidelike horisontale en diagonale lyne. Die horison is doelbewus laag gehou, waardeur daar volop ruimte vir die kenmerkende uitgestrekte Hollandse wolkelugte ontstaan het. Belangrike verteenwoordigers van hierdie rigting is [[Jan van Goyen]], [[Aert van der Neer]], [[Salomon van Ruysdael]] en [[Pieter de Molijn]]. Rondom die middel van die Goue Eeu het die Hollandse landskapskilderkuns wat stylontwikkeling betref nog ’n stap verder gegaan. Die atmosferiese aandag het gebly, maar ’n steeds groter klem het op die ekspressiwiteit van die komposisie geval. Dit het veral tot uitdrukking gekom in die sterk lig- en donkerkontraste. Veral die wolkelugte het steeds indrukwekkender geword. Die strewe was veral om die grootsheid van die natuur ("God se skepping") te beklemtoon, wat dikwels geaksentueer is deur die toevoeging van afsonderlike elemente, soos ’n heroïese boom, ’n meul of ’n toring. Hierdie is dikwels vanuit ’n lae gesigspunt geskilder om die dramatiese effek te vergroot. Die belangrikste verteenwoordigers van hierdie ontwikkeling was [[Jacob van Ruisdael]], wat algemeen beskou word as dé meester van die Hollandse landskap, en sy leerling [[Meindert Hobbema]], wie se werk baie gewild in Engeland sou word. Ook [[Jan van Kessel (1641-1680)|Jan van Kessel]], [[Jan Wijnants (skilder)|Jan Wijnants]] en [[Philips Koninck]] hoort in hierdie ry. Landskappe het in verskillende soorte voorgekom. Baie tipies Hollands was die rivierlandskappe, met breë uiterwaardes en weiende koeie, bote op die water, dikwels met die silhoeët van ’n stad op die agtergrond. Duinformaties en winterlandskappe was gewild, asook die tipies Hollandse weivelde met vee, dikwels bulle en koeie, met [[Paulus Potter]] as belangrikste verteenwoordiger. [[Adriaen van de Velde]], [[Simon van der Does]], [[Aelbert Cuyp]] en [[Dirck van Bergen]] het dikwels koeie en ander diere in hul landskappe geskilder. [[Philips Wouwerman]] het naam gemaak as perdeskilder. Dierskilderkuns het in die 17de eeu trouens ’n ambag op sigself geword. Dikwels het dierskilders ook landskappe van ander skilders van diere en figure voorsien. Opvallend is die realistiese benadering op grond van ’n grondige anatomiese kennis. <gallery widths="215" heights="165"> Lêer:Meindert Hobbema - The Alley at Middelharnis - WGA11427.jpg|Meindert Hobbema: ''[[Die laantjie van Middelharnis]]'', 1689. Die bome en die laantjie, met ’n sentrale verdwynpunt, skep ekstra diepte. Lêer:Salomon van Ruisdael Deventer.jpg|Salomon van Ruysdael: ''[[Uitsig op Deventer vanuit die noordweste]]'', 1657, waarin die skilder doelbewus na ’n verstilde atmosfeer soek. Lêer:Paulus Potter - Young Bull.JPG|Paulus Potter: ''[[Die bul]]'', 1647, voorbeeld van ’n landskap met vee, wat vooruitloop op die 19de-eeuse skilderkuns, toe die tema algemeen geword het. </gallery> ==== Buitelandse inspirasie ==== [[Lêer:Gezicht op Olinda, Brazilië Rijksmuseum SK-A-742.jpeg|thumb|[[Frans Post]]: Uitsig op Olinda, [[Nederlands-Brasilië]]; geskilder in 1662, ’n aantal jare nadat die kolonie verlore gegaan het.]] Jacob van Ruisdael het hom vir sy werke ook graag deur die Duitse landskap laat inspireer. Hy het na [[Bad Bentheim]] gereis en sy indrukke tot uitdrukking gebring in ’n reeks skilderye van die [[Kasteel Bentheim|plaaslike kasteel]], geleë in ’n bergagtige omgewing. Meer nog as Duitsland het die Italiaanse landskap ’n bron van inspirasie geword. Hele hordes kunsskilders het langdurige studiereise na die Mediterreense land onderneem, aangetrek deur die idilliese omgewing. Hulle sou uiteindelik bekend staan onder die naam "[[Italianisante]]" en het hulle gedeeltelik verenig in die [[Bentvueghels]], ’n broederskap in [[Rome (stad)|Rome]]. Belangrike verteenwoordigers van die Italiëgangers was [[Jan Both]], wat in Rome saam met [[Claude Lorrain]] gewerk het, [[Bartholomeus Breenbergh]], [[Cornelis van Poelenburch]], [[Wouter Crabeth II]], en later [[Nicolaes Berchem]], [[Herman van Swanevelt]], [[Adam Pijnacker]], [[Adriaen van der Kabel]], [[Jan Asselijn]], [[Abraham Bloemaert]], [[Jan Baptist Weenix]] en [[Karel Dujardin]]. Terug in Holland (as hulle hoegenaamd teruggekeer het) het hulle dikwels sterk geromantiseerde landskappe geskilder, gestoffeer met figure, diere en ruïnes, meestal gebaseer op vroeër, ter plaatse gemaakte sketse. Skilders soos [[Hercules Seghers]], [[Philips Wouwerman]] en [[Aelbert Cuyp]] het onder invloed van die Italianisante buitelands aandoende werke gemaak, sonder dat hulle Holland werklik verlaat het (Cuyp het nie verder as [[Kleef (stad)|Kleef]] gekom nie). [[Allaert van Everdingen]] het [[Skandinawië|Skandinawiese]] landskappe met watervalle geskilder. [[Frans Post]] het na [[Brasilië]] gereis. Die werke van al hierdie skilders het ’n groot invloed op die latere [[Romantiek (skilderkuns)|romantiek]] gehad. <gallery widths="205" heights="160"> Lêer:Jan Both - Italian Landscape with a Draughtsman.jpg|Jan Both: ''[[Italiaanse landskap met tekenaar]]'', circa 1650 - circa 1652, eksemplaries van die werk van die Italianisante, wat hul inspirasie in Italië opgedoen het. Lêer:Il castello di Bentheim (Jacob Van Ruisdael).jpg|Jacob van Ruisdael. ''[[Uitsig op kasteel Bentheim]]'', circa 1653. Van Ruisdael het omstreeks 1650 na Duitsland gereis om inspirasie vir hierdie soort werke op te doen. Lêer:Allaert van Everdingen, Zweeds landschap.jpg|Allaert van Everdingen: ''[[Sweedse landskap]]'', 1650-1675. Van Everdingen het by uitsondering noordwaarts gereis om landskappe te skilder. </gallery> === Seetonele === [[Lêer:Het Kanonschot - Canon fired (Willem van de Velde II, 1707).jpg|thumb|190px|Willem van de Velde die Jongere: ''[[Die kanonskoot]]'', circa 1660, wat die trots en selfversekerdheid van die Hollandse vloot weerspieël.]] Net soos die landskap is die seetoneel ook ’n genre wat sy wortels aan die einde van die 16de eeu gehad het. In daardie tyd, en ook nog aan die begin van die 17de eeu, het dit hoofsaaklik gegaan om die uitbeelding van historiese seeslae. Gewoonlik was hulle bedoel om die mure van ’n stadsaal of admiraliteit te versier, maar terselfdertyd het hulle as ’n vorm van verslaglegging gegeld. [[Hendrik Cornelisz. Vroom|Hendrick Vroom]] en [[Cornelis Claesz. van Wieringen|Cornelis van Wieringen]] is verteenwoordigers van hierdie eerste groep marineskilders. Geleidelik, gedurende die eerste dekades van die Goue Eeu, is seestukke egter van hul drukke [[stoffage]] gestroop en het seeskilders hulle toegespits op die stilte van die waters of die onstuimigheid van ’n storm. Die spesifieke gebeurtenis, met skepe in die hoofrol, het plek gemaak vir die lieflikheid, dan wel die [[patos]] van die see self. Dit was [[Jan Porcellis]] wat hierdie verandering die eerste uitgebeeld het.<ref>John Walsh jr., ''The Dutch Marine Painters Jan and Julius Porcellis-1. Jan's Early Career'', ''The Burlington Magazine'', jaargang 116, nr. 860, november 1974, p. 653</ref> Al hoe meer is ook kleiner vissersskepe uitgebeeld. Die horison is laer geplaas en die lugruimtes het wyd en dramaties geword. In skilderye van [[Simon de Vlieger]] lê die horison soms selfs so laag dat sy skilderye feitlik geheel en al uit wolkelug bestaan. Die werklike ervaring van see en wind was ’n belangrike element van elkeen se werkwyse. Porcellis het self met ’n boot die see ingevaar om die gevoel van die see persoonlik te ervaar. Atmosfeer het al hoe belangriker geword. Opvallend is dat verskeie seeskilders uit die Goue Eeu ook werklik by die maritieme bedryf betrokke was, al dan nie as seevaarder. Die beroemdste seeskilder uit die Goue Eeu was destyds [[Willem van de Velde die Jongere]].<ref>Cf. Hollandse schilders in de Gouden Eeuw, blz. 477</ref> Hy het nie net seeslae geskilder nie, maar dit ook self meegemaak. Daarbenewens het hy talle skepe op kalm waters geskilder.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 180.</ref> Sy vader, [[Willem van de Velde die Oue]], het sketse van die [[Slag by Kijkduin]] gemaak, wat sy seun tot ’n skildery uitgewerk het.<ref>{{Citeer web|url=https://www.hetscheepvaartmuseum.nl/collectie/artikelen/222/De-slag-bij-kijkduin|titel=''Die slag by Kijkduin''|bezochtdatum=2017-11-29|datum=26-01_2015|werk=Scheepvaartmuseum|taal=|dodeurl=ja|archiefurl=https://web.archive.org/web/20171201032004/https://www.hetscheepvaartmuseum.nl/collectie/artikelen/222/De-slag-bij-kijkduin|archiefdatum=2017-12-01}}</ref> In 1672, die Rampjaar, het vader en seun saam na [[Koninkryk Engeland|Engeland]] vertrek. Van de Velde die Oue het groot naam gemaak met "penskilderye", monochrome tekeninge wat met Oos-Indiese ink op paneel of doek uitgevoer is. Albei het met besondere akkuraatheid gewerk. Ander gerekende seeskilders was [[Jan Abrahamsz. van Beerstraten|Jan van Beerstraten]], [[Hendrick Dubbels]], [[Abraham Storck]], [[Reinier Nooms]], [[Jan van de Cappelle]] en [[Ludolf Bakhuysen]]. <gallery widths="215" heights="155"> Lêer:Woelige zee met Nederlands jacht onder zeil. - Rough seas with a Dutch yacht under sail (Ludolf Backhuysen, 1694).jpg|Ludolf Bakhuizen: ''[[Onstuimige see met Nederlandse seiljag onder seil]]'', 1694, waarin vissersskepe en ’n driemaster in een werk saamgebring is. Lêer:Beach view, by Simon de Vlieger.jpg|Simon de Vlieger: ''[[Strandtoneel (De Vlieger)|Strandtoneel]]'', 1643, waarin die atmosfeer en die poëtiese aspek van die see beklemtoon word. Lêer:Battle of Scheveningen (Slag bij Ter Heijde)(Jan Beerstraten).jpg|Jan van Beerstraten: ''[[Slag by Ter Heijde (Jan Abrahamsz. van Beerstraten)|Slag by Ter Heijde]]'', 1653-1666, voorbeeld van ’n seeslagskildery as ’n vorm van verslaglegging. </gallery> === Stadsuitsigte en argitektuurwerke === [[Lêer:Pieter Jansz Saenredam - Interieur van de Grote of Sint Bavokerk te Haarlem.jpg|thumb|160px|Pieter Saenredam: ''[[Interieur van die Sint-Bavokerk in Haarlem (1636)|Interieur van die Sint-Bavokerk in Haarlem]]'', 1636, voorbeeld van die genre kerkinterieurs.]] Met die ekonomiese bloei in die Goue Eeu het ’n hernude belangstelling in argitektuur ontstaan. Hierdie aandag het in die skilderkuns weerspieël. Verskeie skilders het hulle gespesialiseer in die weergee van stadsuitsigte, geboue en kerke, waarby die argitektoniese aspekte dikwels die tema bepaal het. Die skilder van kerkinterieurs het selfs tot ’n afsonderlike genre ontwikkel. Sentraal het die demonstrasie van die uiterste perspektiefbeheersing gestaan, ’n tegniek wat teen die middel van die 17de eeu vervolmaak is. Kenmerkend is ook ’n helder harmonie in die komposisie. Figure is dikwels klein geskilder om hul nietigheid te beklemtoon. As belangrikste stadskilders geld [[Gerrit Berckheyde]] en die uiters presies werkende [[Jan van der Heyden]]. As skilders van sober maar majestueuse kerkinterieurs het [[Gerard Houckgeest]], [[Emanuel de Witte]] en veral [[Pieter Saenredam]] naam gemaak. Benewens die argitektonies geïnspireerde werke het die Goue Eeu overigens ook baie stadsuitsigte opgelewer waarin die atmosfeer sterk bepalend was. Hulle weerspieël die vinnig toenemende verstedeliking van daardie tyd, met bebouwing wat tot vandag toe herken kan word. Vermeer se ''[[Uitsig op Delft]]'' is hiervan waarskynlik die bekendste voorbeeld, maar ook skilders soos [[Carel Fabritius]] en sy leerling [[Daniël Vosmaer]] het soortgelyke stadsuitsigte gemaak, dikwels van buite af geskilder. Van Goyen en Van Ruisdael het stede, as ’t ware van buite, dikwels van groot afstand weergegee, slegs as ’n silhoeët. <gallery widths="205" heights="165"> Lêer:Vermeer-view-of-delft.jpg|Johannes Vermeer: ''[[Uitsig op Delft]]'', circa 1660-1661, atmosferiese weergawe van die nuut ontstane stedelike omgewing, met ’n besondere, verspreide weergawe van die sonlig.<ref>Cf. ''The Golden Age Book'', blz. 297.</ref> Lêer:A View of Delft through an Imaginary Loggia (1663) Daniel Vosmaer.jpg|Daniël Vosmaer: ''[[Uitsig op Delft met ’n fantasieloggia]]'', 1663, waarin die perspektief nog nie heeltemal korrek toegepas is nie. Lêer:Gerrit Adriaensz. Berckheyde - Gezicht op de Herengracht in Amsterdam, vanaf de Vijzelstraat - Google Art Project.jpg|Gerrit Berckheyde: ''[[Die bocht van die Herengracht]]'', 1671-1672, met ’n sterk klem op die argitektoniese aspek en perspektief. </gallery> === Genrestukke; die alledaagse lewe === Die grootste pikturale vernuwing van die Noord-Nederlandse kunsskilders uit die 17de eeu is die [[genrestuk]].<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 195.</ref> Dit het die daaglikse lewe as onderwerp en wissel van bordeeltonele tot ’n blik in deftige huise. Dit was nie ongewoon dat die voorstelling ’n simboliese betekenis gehad het, sodat die toeskouer ’n wyse les daaruit kon trek nie. Soms is dit maklik om te ontdek, maar ander kere moet ’n mens meer moeite doen en dit kom ook voor dat daar glad geen onderliggende gedagte is nie. ’n Onderskeid kan gemaak word tussen meer volks, humoristiese tonele en deftige, sogenaamde "galante" skilderye. ==== Volkse tonele ==== [[Lêer:Jan Steen 022 colour version 01.jpg|thumb|Jan Steen: ''[["Soos gesing, so word nagefluit"]]'', circa 1668–1670, tipiese voorbeeld van ’n wanordelike familietoneel in die kategorie "huishouding van Jan Steen"]] Boere- en dorpstonele, dikwels met drinkende en feesvierende mense in kroeë, bordele, by kermisse, markte en tydens karnaval, gereeld ook met besondere individue soos dokters, tandetrekkers en alchemiste, het reeds ’n lang geskiedenis gehad. Die genre het sy oorsprong in die 16de-eeuse Duitse, Italiaanse en veral Vlaamse skilderkuns (Breughel). In die Noordelike Nederlande het dit navolging gevind by skilders soos [[Pieter van Laer]] (met die bynaam "Il Bamboccio"), [[Pieter de Bloot]], [[Isaac van Ostade|Isaac]] en [[Adriaen van Ostade]], en ’n bietjie later ook [[Cornelis Bega]]. Vanaf die middel van die 17de eeu het daar egter ’n verskuiwing plaasgevind van tonele buite na die lewe binnenshuis, waarby ’n ontwikkeling na ’n meer realistiese weergawe sigbaar geword het, minder karikaturaal, maar steeds opvallend druk geënsceneer. Die belangrikste verteenwoordiger van hierdie latere groep skilders is [[Jan Steen (hoofbetekenis)|Jan Steen]], wie se uitbeelding van wanordelike familietonele met baie voorwerpe op die grond tot die uitdrukking "huishouding van Jan Steen" gelei het. Ook skilders soos [[Nicolaes Maes]], die jong [[Cornelis Saftleven]], [[Willem Cornelisz. Duyster|Willem Duyster]], [[Quiringh van Brekelenkam]], [[Hendrick Martensz. Sorgh|Hendrick Sorgh]], [[Jacob Duck]] en [[Frans van Mieris (I)|Frans van Mieris]] behoort tot hierdie kategorie. Die meeste van hulle het ook duidelik ’n verfyndere styl aan die dag gelê. Tipies van hierdie soort volkse en familiale tonele is die anekdotiese karakter. Byna altyd is hulle deurspek met Hollandse humor, wat nie juis deur fyngevoeligheid uitgeblink het nie. Baie werke is deurdrenk van gelag, sang en dronkenskap, dikwels ook van leedvermaak. Benewens die komiese en die liederlike is die ryk detaillering ’n opvallende kenmerk. Beelde kan selde met een oogopslag waargeneem word: die oog word gedwing om die doek stadig te skandeer, telkens op soek na iets nuuts. Dikwels het hierdie werke ook ’n morele boodskap gehad, soms uitgedruk deur gesegdes en spreekwoorde. Dikwels kan daardie boodskap egter met hedendaagse kennis nie meer presies agterhaal word nie. Gewilde temas is gereeld gereproduseer, mede onder leiding van die mark. Veral die komiese tonele was baie gewild. Biograaf [[Arnold Houbraken]] het in die eerste deel van sy ''Groote Schouburgh der Nederlantsche konstschilders en schilderessen'' (1718) geskryf: "Hunne potzige tafereelen worden gretig gezocht en wel betaalt, terwyl andere konst traaglyk aan den man wil". Ander, soos die skilder-kritikus [[Gerard de Lairesse]], het die genre weens sy grofheid gekritiseer.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 199.</ref> <gallery widths="185" heights="195"> Lêer:Brothel Scene 1658 Frans van Mieris.jpg|Frans van Mieris: ''[[Bordeeltoneel (Frans van Mieris)|Bordeeltoneel]]'', circa 1658–1659, ’n toneel uit die werklike lewe, uitgewerk met die presisie van ’n fijnskilder. Lêer:Jan Steen - The Feast of St. Nicholas - WGA21722.jpg|Jan Steen: ''[[Die Sint-Nikolaasfees]]'', 1665–1668, tipies lewendige en chaotiese toneel uit die daaglikse lewe. Lêer:Adriaen van Ostade 008.jpg|Adriaen van Ostade: ''[[Die vioolspeler]]'', 1673, boeretoneel met drinkende en musiserende figure, ietwat karikaturaal weergegee. </gallery> ==== Galante en verfynde werke ==== [[Lêer:Jan Vermeer - The Art of Painting - Google Art Project.jpg|thumb|190px|Johannes Vermeer: ''[[Die skilderkuns|Allegorie op die skilderkuns]]'', 1662-1664, tipiese voorbeeld van ’n galante toneel, in ’n verfynde styl, met baie aandag aan interieur en perspektief.]] Die sosiale lewe in die Goue Eeu het toenemend binnenshuis, by die eie gesin, afgespeel. Dit het in die skilderkuns weerspieël: met [[Willem Buytewech]] as voorloper is veral vanaf die jare 1630-1640 groot hoeveelhede genrestukke gemaak met die huislike lewe as tema. Hierdie ontwikkeling was reeds in ’n mate in die volkse genre sigbaar, maar het by uitstek tot uitdrukking gekom in die verfynde en harmonieus gekomponeerde "galante tonele", gesitueer in die nuwe, deftige wonings van die burgerstand, wat terselfdertyd ’n belangrike afnemer van die skilderye was. Dikwels word ’n klein groepie persone uitgebeeld wat in ’n vertrek terloops iets doen. Net soos in die werke van Steen en sy genote is die anekdotiese karakter ook hier sterk aanwesig, asook die moralistiese inslag. Grove humor word egter doelbewus vermy. Soberheid is die motto en op grond daarvan ontstaan ’n sekere afstand teenoor die gewone volk. Die werke toon die lewe van die nuut ontstane hoër klas, besig om briewe te skryf, te lees, musiek te maak, wyn of tee te drink, alles aktiwiteite wat by hul nuwe lewenswyse gepas het. Die uitwerking is realisties, gebalanseerd, noukeurig en veral verfynd. Die oppervlak is glad, met penseelstrepe wat skaars sigbaar is. Die doeke straal rustigheid en onderskeiding uit. Die genre is tot groot hoogtes gevoer deur die [[Delft (hoofbetekenis)|Delftse]] en Leidse fijnskilders. Belangrike verteenwoordigers was, benewens [[Johannes Vermeer]], [[Pieter de Hooch]], [[Gerard ter Borch (II)|Gerard Terborch]], [[Samuel van Hoogstraten (skilder)|Samuel van Hoogstraten]], [[Johannes Verkolje]], [[Caspar Netscher]], [[Gerrit Dou]] en [[Gabriel Metsu]]. Ook die uit Haarlem afkomstige Judith Leyster en haar man [[Jan Miense Molenaer]] word soms tot hierdie groep gereken. Baie van die genoemde skilders het ook interieurwerke gemaak, ’n variant van die galante tonele waarin die interieur sentraal gestaan het, meer as die figure en hul handelinge. Daar is gestreef na gebalanseerde, rustige komposisies. Hulle het daarbij ’n aantal perspektiviese probleme op unieke wyse opgelos deur die beeldhoek te verklein, waardeur die figure in ’n groter beeldvlak geplaas is en die aantal sigbare mure drasties beperk is. Mure was meestal egaal, waarby dikwels ’n tapisserie of skilderwerk aan die agtermuur vir diepte moes sorg. ’n Uitsig deur byvoorbeeld ’n deuropening het soms vir ekstra diepte gesorg. Ligval was ’n belangrike aspek van die ruimtelike werking asook van die atmosfeertekening, wat veral as harmonieus getipeer kan word. In optima forma kan dit in die oeuvre van Johannes Vermeer herken word. Benewens interieurs is afgeslote binnehowe geskilder, onder andere deur De Hooch. <gallery widths="162" heights="195"> Lêer:Woman Reading a Letter 1660-1662 Gerard ter Borch II.jpg|Gerard ter Borch: ''[[Die brief (Ter Borch)|Die brief]]'', circa 1660-1665, tipiese voorbeeld van ’n galante toneel, in ’n deftige omgewing. Lêer:Judith Leyster The Proposition.jpg|Judith Leyster: ''[[Man wat ’n vrou geld aanbied]]'', 1631, anekdotiese tema met ’n erotiserende ondertoon. Lêer:Metsu, Gabriel - Sick Child, the.jpg|Gabriel Metsu: ''[[Die siek kind]]'', circa 1664 - circa 1666, ’n ingetoë huislike toneel in ’n eenvoudige omgewing. Lêer:Pieter de Hooch - The Courtyard of a House in Delft.jpg|Pieter de Hooch: ''[[Die binnehof van ’n huis in Delft]]'', 1658, voorbeeld van ’n "binnehofie". </gallery> === Stillewes === [[Lêer:Gerard Dou - Still life with a globe, books, and a lute - c. 1635.jpg|thumb|245px|Gerrit Dou: ''[[Stillewe met aardbol, luit en boeke]]'', circa 1635, ’n sober harmoniese komposisie, in die gees van Calvinisme, met uiterste presisie geskilder.]] ’n Outonome ontwikkeling in die Goue Eeu, met ’n eie groep beoefenaars, het die [[stillewe]] geken. Rondom 1600 sien ons onder invloed van die [[Antwerpen (stad)|Antwerpse]] skilderkuns ’n toenemende belangstelling in [[blomstillewe]]s, met ’n gevarieerde en kleurvolle effek. Ook kombuisstukke met voedsel en jagstukke, dikwels nog op groot formaat, was gewild. Baie invloed het uitgegaan van die in [[Graafskap Vlaandere|Vlaandere]] gebore skilders [[Roelant Savery]] en [[Ambrosius Bosschaert die Oue|Ambrosius Bosschaert]]. Geleidelik het die stillewetema al hoe meer gevarieerd geword. Feitlik alles kon as onderwerp dien: blomme, skulpe, eenvoudige huishoudelike toebehore of juis kosbare of eksotiese voorwerpe. ’n Stillewe met slegs skulpe is selde geskilder en wanneer dit wel gebeur het, is slegs seldsame skulpsoorte afgebeeld. Baie uiteenlopende voorwerpe soos ’n suurlemoen of lemoen is gekombineer met byvoorbeeld tafelgerei, Chinese porselein of voorwerpe uit die wetenskap, soos ’n mikroskoop, aardbol of sextant. Skilderye met voedsel, soos dié van [[Nicolaes Gillis]] en [[Floris van Dyck]], is wel "ontbytjies" of "banketties" genoem. Gewild was die [[pronkstillewe]]s. Die komposisionele opbou was dikwels teatraal en vol oorvloed, meestal geskilder in ’n sterk [[Chiaroscuro (skilderkuns)|chiaroscuro]] teen ’n donker agtergrond. Bekende skilders van die pronkstillewegenre was [[Willem Kalf]], [[Abraham van Beijeren]], [[Balthasar van der Ast]], [[Jan Davidsz. de Heem|Jan de Heem]], [[Abraham Mignon]], [[Maria van Oosterwijck]] en [[Willem van Aelst]]. Besonder was die werke met eksotiese diere van [[Melchior d'Hondecoeter]]. ’n Voorbeeld van ’n stillewe met ’n boodskap was die [[vanitas]]skildery, wat veral in Leiden en omgewing tot bloei gekom het. Belangrike vanitasskilders was [[Gerrit Dou]], [[Harmen Steenwijck]] en [[Pieter Claesz.|Pieter Claesz]]. In lyn met die Calvinistiese gees van daardie tyd het ook rustige, meer ingetoë werke ontstaan, soos dié van fijnskilder Gerrit Dou. [[Willem Claesz. Heda|Willem Heda]] verteenwoordig ’n genre wat in Haarlem tot bloei gekom het en wat gekenmerk is deur ’n skraler palet, soms met slegs een enkele voorwerp. Ook [[Adriaen Coorte]] het rustige, ingetoë werke geskilder. Perspektief en ligwerking het daarbij opvallend baie aandag gekry. Skilders soos [[Cornelis Brisé]], [[Samuel van Hoogstraten (skilder)|Samuel van Hoogstraten]] en sy leerling [[Cornelis van der Meulen]] kan genoem word met betrekking tot die gebruik van die [[trompe-l'oeil]]tegniek, waarmee driedimensionaliteit en ’n illusie van egtheid gesuggereer is. Die skilder van stillewes was ’n arbeidsintensiewe werk en het baie meer tyd gekos as byvoorbeeld ’n landskap. Daarby is hoë eise aan die tegniese en komposisionele vaardigheid gestel. Tegnies gesproke was veral die [[stofuitdrukking]], die manier waarop materiale weergegee word, ’n groot uitdaging. Op die kunsmark het die werke van blomskilders die hoogste pryse behaal, maar die ander is gewoonlik maar karig betaal.<ref>Haak, B. (1987, tweede druk) ''Hollandse schilders in de Gouden Eeuw'', blz. 115</ref> Aan die einde van die 17de eeu het die aantal stilleweskilders gevolglik skielik sterk afgeneem, met enkele uitsonderings soos [[Rachel Ruysch]] en [[Jan van Huijsum]]. <gallery widths="210" heights="160"> Lêer:Floris Claesz van Dijck Stillleben mit Käse.jpg|Floris van Dyck: ''[[Stillewe met kase]]'', circa 1615, voorbeeld van ’n "bankettjie", ’n gebalanseerde komposisie, met buitengewone presisie geskilder. Lêer:Tromp-l'oeil Still-Life 1664 Hoogstraeten.jpg|Samuel van Hoogstraten: ''[[Briewebord, Londen 20 Januarie 1664]]'', 1664, wat die illusionêre trompe-l'oeil-effek demonstreer. Lêer:Vanitas-Still Life, Oosterwijck.jpg|Maria van Oosterwijck: ''[[Vanitas met hemelglobe]]'', 1668, met ’n "gedenk om te sterf"-moraal en baie simboliek, uitgewerk in die teatrale opstelling van ’n pronkstillewe. </gallery> == Notas == <references group="noot"/> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nederlandse skilderkuns| ]] [[Kategorie:Goue Eeu (Nederland)|Skilderkuns]] cou9x8gzd5ojs76cvseau1yrboxxks0 2963986 2963965 2026-08-31T11:12:15Z Aliwal2012 39067 totsiens rooi skakels 2963986 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Girl with a Pearl Earring.jpg|thumb|Johannes Vermeer: ''[[Meisie met die pêrel]]'', circa 1665-1667, Mauritshuis, een van die bekendste werke uit die Goue Eeu. Kenmerkend van hierdie werk is die studie van die karakter van ’n persoon.]] Die '''Nederlandse skilderkuns''' het '''in die Goue Eeu''', wat grotendeels met die [[17de eeu]] saamgeval het, tot groot bloei gekom. Die vraag na skilderye het geweldig toegeneem en kunstenaars moes maniere vind om hulle van mekaar te onderskei. Dit het gelei tot groot artistieke dinamiek en die ontwikkeling van ’n eie styl. Die dominante rigting het aangesluit by strominge met Italiaanse wortels, soos die [[Barok (stylperiode)|barok]] en caravaggisme, maar het geleidelik, onder die invloed van [[Calvinisme|calvinisme]], meer na ’n ingetoë realisme geneig. Hierdie skilderwyse sou uiteindelik as tipies "Hollands" bestempel word. Parallel daarmee was ook die klassisisme en die Maniërisme van invloed. Tematies het die bloei in die 17de-eeuse Nederlandse skilderkuns in feitlik alle genres tot uiting gekom. Historiese en Bybelse tonele, dikwels allegories uitgewerk, portrette (sowel individuele as groepsportrette), huislike tonele, interieurs, landskappe, stadsuitsigte, see-uitsigte en stillewes: feitlik elke onderwerp het sy eie bloeitydperk geken. Die belangrikste Nederlandse kunstenaars uit die [[Goue Eeu]] is [[Rembrandt van Rijn]], [[Johannes Vermeer]] en [[Frans Hals]],<ref>Cf. ''Hollandse skilders in die Goue Eeu'', bl. 9</ref> soms aangevul met name soos Jacob van Ruisdael en Jan Steen. Tot vandag toe word die skilderkuns uit hierdie tydperk beskou as een van die belangrikste handelsmerke en toeriste-aantreklikhede van Nederland. == Historiese konteks == [[Lêer:The Mill.jpg|thumb|Jacob van Ruisdael: ''[[Die meul by Wijk bij Duurstede]]'', circa 1670, met ’n weidse, kenmerkende Hollandse lug, dreigend, getrotseer deur ’n heroïese meul.]] Die Noord-Nederlandse geweste het in die tweede helfte van die sestiende eeu in opstand gekom teen die Spaanse oorheersing, wat uiteindelik sou lei tot die vorming van die [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande]]. ’n Eerste belangrike gebeurtenis in hierdie vryheidstryd was die Beeldebestorming in 1566, toe [[Calvinisme|calviniste]] en [[Lutheranisme|lutherane]] in verskeie groot stede die beelde en altaarstukke in Katolieke kerke vernietig het. Die reaksie vanuit Spanje was genadeloos. {{nowrap|Koning [[Filips II van Spanje|Filips II]]}} het die hertog van Alva na die Nederlande gestuur om die [[Reformasie|reformatoriese]] opstand te onderdruk. Hierdie optrede het egter die teenoorgestelde uitwerking gehad en slegs tot ’n verskerping van die konflik gelei. Veral die provinsies Holland en [[Zeeland (provinsie)|Zeeland]], wat deur moerasse, water en riviere omring en gevolglik goed verdedigbaar en van voedselvoorrade voorsien was, is in oninneembare vestings omskep en kon nie herower word nie. Aan die ander kant was hierdie provinsies in die stryd teen Spanje eweneens nie in staat om die hele Nederlande te verenig nie. ’n Tweede deurslaggewende gebeurtenis in die onafhanklikheidstryd teen die Spanjaarde was die [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|val van Antwerpen]] in 1585, tot op daardie stadium die belangrikste handelsplek van die Lae Lande. Hierdie nederlaag het die verskuiwing van die maritieme welvaart van die suide na die provinsies Zeeland en Holland ingelui. Boonop het hierdie nederlaag teen die Spanjaarde gelei tot ’n migrasie van duisende, meestal ontwikkelde, burgers na die noorde, mede as gevolg van die onderdrukking van die [[reformasie]]. Die vlugtelinge het industriële en wetenskaplike kennis saamgebring, wat onder meer tot uiting gekom het in die latere bloei van die lakenindustrie in stede soos [[Haarlem (stad)|Haarlem]] en [[Leiden]], asook in die boekdrukkuns, seevaartkunde en [[kartografie]]. Daarbenewens het daar ’n verskuiwing op die gebied van die beeldende kunste plaasgevind. Volgens die kunshistorikus Jan Briels het omstreeks die eeuwisseling minstens byna honderd kunstenaars van Suid-Nederlandse herkoms na die provinsies Zeeland en Holland verhuis.<ref>Jan Briels, [https://www.dbnl.org/tekst/_nee003200501_01/_nee003200501_01_0099.php ''Die Suid-Nederlandse immigrasie en die dageraad van die Goue Eeu''], uit: ''Neerlandia/Nederlands van Nu''. Jaargang 109, 2005, dbnl.org</ref> Saam met hulle het nie net die aansien van die kuns verhuis nie, maar ook verskeie tegnieke en ’n aantal genres wat later as tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu beskou sou word. == Die kunswêreld in die Goue Eeu == === Kunsmark === [[Lêer:Bartholomeus van der Helst - Gerard Andriesz Bicker.jpg|thumb|upright|Bartholomeus van der Helst: ''Portret van Gerard Andriesz Bicker'', circa 1642, ’n jong burger. Die nuwe burgery en regente het ’n belangrike groep opdraggewers gevorm.]] Die sedert die einde van die 16de eeu in die Nederlande geformaliseerde afbakening tussen die [[Katolisisme|Katolieke]] suide en die gereformeerde noorde het in die noorde tot ’n verdere uitbanning van Katolieke devotionalia gelei, in die nasleep van die Beeldebestorming. Gevolglik was daar skielik geen artistieke bestaansmiddel meer op die gebied van kerklike versiering nie. Gelukkig vir die kunswêreld het die reformatoriese afkeer van afbeeldings egter geblyk beperk te wees tot kerkinterieurs. Waar die mure daar in ’n kort tyd kaal en witgekalk is, het diegene wat ’n mate van luuksheid kon bekostig, hulle huise in die 17de eeu met skilderkuns versier. Veel meer as in ander lande is die Hollandse skilderkuns deur die kunshandel en die daarmee verband houdende kunsversameling oorheers. Die versameling van kuns het vroeër veral in Italië plaasgevind, maar hoofsaaklik ter versiering van paleise of villa's. Die versameling van kuns bloot vir die plesier daarvan was ’n nuwe verskynsel wat in die Republiek ’n groot opbloei beleef het. In Amsterdam en omgewing was daar in die 17de eeu honderde versamelings, waaronder dié van Jan Six en Jan Reynst. Verskeie ander handelaars, wat ’n minder kapitaalkragtige segment van die mark bedien het en dikwels honderde skilderye in voorraad gehad het, was weer aan hierdie handel verbonde. Hulle het dikwels skilders in diens gehad. Hulle invloed op die skilderkuns was groot. Vir Rembrandt was die belangstelling van die kunshandelaar Hendrick van Uylenburgh ’n belangrike rede om in die 1630's van Leiden na Amsterdam te verhuis. Daar was geen artistiek bepalende sentrum nie, byvoorbeeld rondom ’n [[Absolute monargie|absolutistiese]] vorstehuis, soos in baie ander Europese lande. Die meeste skilders en hul afsetgebied was egter in die stede gevestig, hoofsaaklik dié van die provinsie Holland. Volgens John Michael Montias was daar in 1650 in die stede Haarlem, 's-Gravenhage, Leiden, Utrecht, Delft en Alkmaar 280 meesterskilders werksaam op ’n totaal van 192 000 inwoners, ’n gemiddeld van ongeveer een per 700 inwoners. In Amsterdam was daar in dieselfde jaar 175 meesterskilders aktief op 175 000 inwoners.<ref>Cf. ''Die skilderkuns van die Lae Lande'', deel 2, bl. 138</ref> Volgens Bert Biemans is daar gedurende die hele 17de eeu in die Republiek ongeveer een miljoen skilderye vervaardig.<ref>Bert Biemans, ''Een skatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007</ref>{{#tag:ref|Skattings wissel van ongeveer een tot tien miljoen, afhangende van watter definisies gebruik word. Montias (1990) het op ses en ’n half tot sewe miljoen vir die hele 17de eeu uitgekom en Van de Woude (1991) op tien miljoen vir die tydperk 1580-1800 in die hele Republiek en vir die tydperk 1600-1700 op ses miljoen vir slegs Holland. Daar is kritiek gelewer op hul berekeningsmetodes deur Kloos-Frölich (2005) en Biemans (2007). Volgens [[Rudi Ekkart]] (2007) is daar in die 17de eeu tussen 750 000 en 1 100 000 portrette geskilder. Bronne: Bert Biemans, ''Een schatting van het aantal schilderijen dat in de zeventiende eeuw in de Republiek is gemaakt'', 13 Mei 2007; Marten Jan Bok (2008) ''Schilderien te coop. Nieuwe marketingtechnieken op de Nederlandse kunstmarkt van de Gouden Eeuw'', in: ''Thuis in de Gouden Eeuw. Kleine meesterwerken uit de SØR Rusche collectie'', bl. 9+29, en Ekkart, Rudi (2007) ''Portraits in the Golden Age'', in: ''Dutch Portraits'', bl. 17.|group=noot}} Die groot vraag na skilderye kan nie los gesien word van ’n sterk toegenomen welvaart in die Republiek nie, wat ’n groot opbloei beleef het ná die stigting van die [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] in 1602 en eers ietwat afgeneem het ná die Rampjaar (1672). Hierdie welvaart was boonop volgens Europese standaarde redelik wyd versprei. Ook ’n verandering in mode en smaak by die inrigting van ’n huis was bepalend. Daarbenewens het skilders hul tegnieke aangepas en meer sketsmatig, monochromer en dus vinniger begin skilder; hulle het ook kleiner skilderye gemaak, waardeur die kosprys gedaal het. ’n Skilder soos Hendrick Avercamp het vir sy ''Winterlandskap met skaatsers'' van omstreeks 1610 eers ’n gedetailleerde voortekening gemaak en dit vervolgens glaserend, met telkens ’n ander dun, deursigtige kleurlaag, uitgewerk. Elke laag olieverf moes eers volledig droog word voordat ’n volgende laag aangebring kon word. Omstreeks 1625 is die 'nat in nat' ingevoer, wat ingehou het dat die hele werk in een keer geskilder is. Die produksietyd is daardeur van enkele weke tot ’n paar dae verkort.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 26-27</ref> Veral stilleweskilders het egter steeds die glaceringstegniek gebruik. Kunstenaars in die Republiek het oor die algemeen nie in opdrag gewerk nie, afgesien van portrette, verskeie blommerangskikkings of ’n sporadiese openbare opdrag. Dat ’n skildery onderteken was, het in die eerste helfte van die sewentiende eeu nie beteken dat dit altyd deur die kunstenaar self geskilder is nie. Gewoonlik het die meesterskilder slegs die ontwerp vervaardig en die belangrikste dele geskilder. Dit het ook voorgekom dat hy dit slegs deeglik bygewerk het. Weens die hewige onderlinge mededinging het die belangrikheid van ’n volledig eiehandige skepping wel toegeneem, maar tot in die middel van die sewentiende eeu het dit geen wesenlike verandering meegebring in die manier waarop ’n skildery gemaak is nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''Die Noord-Nederlandse kunshandel in die eerste helfte van die sewentiende eeu'', bl. 22</ref> === Maniere van verkoop === Deur die ontwikkeling van nuwe genres soos landskappe, seetonele en stillewes is ’n nuwe mark van belangstellendes aangeboor. Deur die verskillende maniere waarop kuns aan die man gebring is, is daar volop geleenthede geskep om ’n skildery aan te skaf. Wie genoeg geld gehad het om die "volle prys" te betaal, kon byvoorbeeld by kunswinkels teregkom, terwyl iemand wat min geld gehad het om te spandeer, ’n kans kon waag om deur middel van ’n lotery ’n skildery te bekom. Skilderye kon ook dikwels by die skilder se huis aangeskaf word. Kunstenaars het sodoende ’n soort entrepreneurs geword, wat dikwels ook in ’n bepaalde genre gespesialiseer het waarvan hulle gewoonlik nie meer afgewyk het nie. Hulle het in die eerste plek probeer om soveel as moontlik te verkoop. Om nie klante te verloor nie, het die skilders vertroude komposisies sowel as beproefde onderwerpe op die mark gebring, met ’n bepaalde tipe koper in gedagte.<ref>John Loughman (1999) ''De markt voor Nederlandse stillevens, 1600-1720'', in: ''Het Nederlandse Stilleven 1550-1720'', blz. 94</ref> Verder is veilings gehou en kon ’n mens op jaarmarkte en kermisse ’n skildery koop of een by skietkompetisies en dobbelary met dobbelstene (rijfelarijen) wen. Skilderye is ook op straat verkoop, in herberge, by boekhandelaars, en in Amsterdam was die opvallendste verkope op brûe en by sluise waar baie mense verbygekom het.{{#tag:ref|Tot en met die 17de eeu is skilderye hoofsaaklik in opdrag gemaak en was die mark vir skilderye beperk. Met die opkoms van veilings, deels tesame met die toenemende welvaart, het vraag en aanbod ná 1600 nader aan mekaar gekom, met ’n stimulerende uitwerking tot gevolg.|group=noot}} === Kunsbesit === Vanaf ongeveer 1625 kon al hoe meer mense ’n oorspronklike skildery bekostig, en sommige het selfs tientalle skilderye besit.<ref name="Boers">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 28</ref> Tog was in die provinsie Holland minder as tien persent van die bevolking ryk genoeg om ’n oorspronklike skildery te koop.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 33</ref> In ’n stad soos [[Dordrecht, Nederland|Dordrecht]], waar die ekonomiese vooruitgang minder was, kon hoofsaaklik slegs die rykste boonste laag van die bevolking ’n skildery bekostig. Feitlik alle skilderye is aangeskaf deur patriciërs, welgestelde handelaars, meester-ambagsmanne met ’n groot eie onderneming, kleiner handelaars, vooraanstaande amptenare en persone wat vrye beroepe soos notaris, predikant en advokaat beoefen het. Ook skoolmeesters kon dit bekostig, net soos winkeliers en selfstandige ambagsmanne.<ref name="Boers" /> ’n Geskoolde ambagsman het omstreeks 1650 genoeg geld gehad om ’n kopie te koop, en ’n middelklas-handelaar of beter opgeleide ambagsman kon ’n oorspronklike werk van ’n skilder van die tweede garnituur bekostig. Skilderye is destyds as ’n betaalmiddel beskou. Talle skilders het goedere daarmee gekoop. Sodoende kon ook klein handelaars ’n skildery bekom. Dit is byvoorbeeld bekend dat Jan Steen ’n skildery in ruil vir wyn verruil het.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 32</ref> Omstreeks 1650 was dit feitlik ondenkbaar dat iemand in die bogenoemde stedelike welvaartsklasse nie ’n skildery aan die muur gehad het nie.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 29</ref> In die tweede helfte van die sewentiende eeu het die vraag na skilderye verander. Werke van skilders wat nog geleef het, het al hoe minder gewild geword, terwyl dié van oorlede meesters al hoe gewilder geword het. Daarby het die mode met betrekking tot die inrichting van die interieur verander.<ref name="Marion">Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 13</ref> Ekonomiese terugslae – vanaf 1672 – het die res gedoen. As gevolg hiervan het die verkoop van nuwe skilderye ernstig verswak en het die mark vir ’nuwe meesters’ opgedroog.<ref name="Marion" /> == Nuwe invloede == [[File:Gerrit van Honthorst - De koppelaarster.jpg|thumb|Gerard van Honthorst: ''De koppelaarster'', 1625, waarin die gebruik van clair-obscur deur die Utrechtse caravaggiste ten volle vertoon word.]] Toe die digter-diplomaat [[Constantijn Huygens]] in sy outobiografie van 1630 sy spyt uitgespreek het dat Rembrandt en Jan Lievens nie ’n studiereis na Italië wou onderneem nie, het hy die volgende verskoning vermeld: "Hulle sê dat hulle nie tyd het om te vermors op ’n pelgrimstog nie, omdat hulle daarmee rekening moet hou dat hulle in die fleur van hul lewe is. Daarbenewens beweer hulle dat, met die huidige versamelwoede van die vorste noord van die Alpe, die beste skilderye buite Italië te sien is en dat dit wat ’n mens daar hier en daar met moeite moet opspoor, hier in sale vol en na hartelus aan jou voorgeskoteld word."<ref name="ReferenceB">Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 142.</ref> Dat Rembrandt en Lievens nie na Italië afgereis het nie, beteken nie dat hulle nie deur die ontwikkelinge in die buitelandse skilderkuns beïnvloed is nie. Inteendeel. Veral die Italiaanse skilderkuns het reeds vanaf die begin van die 17de eeu ’n groot stimulus gebied. ’n Belangrike figuur hierin was Pieter Lastman, wat van 1602 tot 1607 in Italië gewerk het en daarna Rembrandt se leermeester geword het. Lastman het met betrekking tot [[Bybel|Bybelse]], mitologiese en geskiedenisskilderye ’n manier van skilder uit Italië saamgebring wat kenmerkend sou word van die latere Hollandse skilderkuns. Dit is gekenmerk deur betreklik klein, liggende voorstellings, dikwels van vergesogte temas (meestal nie die "moment suprême" nie), dikwels dramaties geënsceneer, met opgestapelde figure, met baie aandag aan "interessante" besonderhede en stofuitdrukking. Die horison is gewoonlik hoog gehou, waardeur onnatuurlike diepte-effekte vermy is. ’n Ander invloedslijn vanuit Italië het via die Utrechtse caravaggisten geloop, ’n groep skilders wat in die eerste dekades van die 17de eeu as deel van hul opleiding na Italië gereis het. Daar het hulle sterk onder die invloed gekom van die werke van Caravaggio en Orazio Gentileschi. Die belangrikste caravaggiste was Hendrick ter Brugghen, Dirck van Baburen, Jan van Bijlert en Gerard van Honthorst. Kenmerkend van hul werkwyse was die realistiese skilderstyl en die besondere behandeling van lig, met sterk lig-donker-kontraste (clair-obscur of chiaroscuro genoem). Hulle het ook ’n besondere belangstelling in sielkundige aspekte in hul werk bekendgestel. Tematies het hulle dikwels genretonele met opvallende figure gekies: dikwels was dit musikante, spelers of drinkers wat hulle halflyf, naby aan die toeskouer, uitgebeeld het. Hierdie onderwerpkeuse het onder andere Frans Hals en ook Nederland se bekendste vroulike skilder uit dié tyd, Judith Leyster, geïnspireer. Die Italiaanse invloede uit die begin van die 17de eeu sou uiteindelik bepalender vir die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu wees as dié van die skilderstyl wat deur die maniërisme geïnspireer is,<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 14.</ref> wat ná die val van Antwerpen deur die Vlaamse immigrante saamgebring is. Omstreeks 1600 was die maniëristiese skilderstyl, onder invloed van die uit Meulebeke afkomstige Karel van Mander, nog duidelik sigbaar in die werk van die Haarlemse kunstenaars Hendrick Goltzius en Cornelis van Haarlem. Maar gou is die gekunstelde houdings van menslike figure as verouderd en kunsmatig beskou. Die aanspraak van die maniëristen om "na die natuur" te skilder, is egter wyd oorgeneem, maar wel met ’n heel ander, sobere en uiteindelik as tipies Hollands beskoude invulling. == Styl en kenmerke == [[Beeld:Woman Reading a Letter by Gabriël Metsu.jpg|duimnael|regop|Gabriel Metsu: ''Brieflezende vrouw'', 1665-1667, voorbeeld van ’n skildery in ’n huislike konteks, ’n nuwe en algemene tema in die Goue Eeu.]] Kunsskole in Amsterdam, Haarlem, Utrecht en Leiden het vanaf die begin van die Goue Eeu tot belangrike sentrums vir die skilderkuns ontwikkel en het hul eie stylontwikkeling geken. Verskeie invloede het tot uiteenlopende stylopvattings gelei, met as gemeenskaplike kenmerk: die nadruklike strewe na ’n realistiese weergawe. In die woorde van die teoretikus Philips Angel II, opgeteken in sy ''Lof der Schilder-konst'' (1641), moes ’n mens geen ekstra inspanning ontsien "asmen de natuerlicke dingen daer mede nader by komt" nie. Die dominante styl van die Hollandse skilderkuns in die Goue Eeu word dikwels as barok aangedui. Die barok verwys na ’n stylperiode wat aan die einde van die 16de eeu in Italië ontstaan het en gekenmerk word deur ’n verwerping van idealisme in die kuns, gepaardgaande met ’n groter nadruk op vorm en die uitdrukking van heftige gevoelens. Dit is in breë trekke in die Noordelike Nederlande oorgeneem, met Rembrandt as die belangrikste eksponent. Die Hollandse barok van die 17de eeu verskil egter duidelik van die Italiaanse, veral deur die groter nadruk op die realistiese aspek. Hoewel kunstenaars uit die klassieke Italiaanse barok ook ’n realistiese weergawe voorgestaan het, net soos skilders van die Renaissance en maniërisme voor hulle, het die Hollandse interpretasie nader aan die alledaagse gekom, was dit meer ingetoë en minder uitbundig, deels onder invloed van die sobere gees van die [[Protestantisme]]. Opvallend is ook die aandag aan sielkundige aspekte en subtiele emosies, waardeur skilderwerke volgens die gevoel van die toeskouer nader aan die werklikheid gekom het. Die realisme van die 17de-eeuse skilderkuns kan egter relatief genoem word, veral omdat baie voorstellings ’n simboliese of allegoriese betekenis gehad het, met ’n duidelike moraal. Daarbenewens kan gewys word op tegnieke wat die dramatiese effek moes versterk, soos die buitengewoon sterk nadruk op lig-donker-kontraste en die bombastiese Hollandse lugte in landskappe, wat ontstaan het deur die verlaging van die horison. In die portretkuns het die drang om deur te dring tot die sielkundige en karakteristieke eienskappe van ’n persoon soms selfs daartoe gelei dat opdraggewers hulself onvoldoende herken het. In dié sin was die kopiëring van die werklikheid duidelik nie wat die kunstenaars voorgestaan het nie: elke skilder het onmiskenbaar ’n eie blik op die wêreld in sy werke gelê. Tipies van die skilderkuns in die Goue Eeu is ook die spesialisering onder kunstenaars, in ’n mate wat nog nie voorheen in die kunsgeskiedenis voorgekom het nie. Gekoppel aan die handelsaspek het kunstenaars hulle dikwels op een of hoogstens twee genres toegelê (verskeie skilders het benewens hul spesialisasie ook portrette in opdrag geskilder) en selde daarvan afgewyk. Skilder was veral ’n saak van verkoop, ’n manier om ’n bestaan te maak. Dit het egter nie verhinder dat die artistieke gehalte van die topskilders in die 17de eeu buitengewone hoogtes bereik het nie. Die markwerking het ’n duidelike kwaliteitsimpuls meegebring. Wanneer ’n kunstenaar nie meer aan die hoë standaard voldoen het nie, het hy buite die boot geval. == Rembrandt van Rijn, Frans Hals, Johannes Vermeer == [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn - Portret van een paar als oudtestamentische figuren, genaamd 'Het Joodse bruidje' - Google Art Project.jpg|thumb|Rembrandt: ''Het Joodse Bruidje'', 1665-1669, geskilder in dik aangebrachte verf in reliëf, dikwels met die paletmes aangebring, waardeur driedimensionaliteit gesuggereer word.]] Gesien die groot aantal kunstenaars, die talle skilderye wat verlore gegaan het en die vele genres, lyk dit onmoontlik – of in elk geval sterk subjektief – om ’n kwalitatiewe rangorde onder die onderskeie kunstenaars te bepaal. Tog word [[Rembrandt van Rijn]], [[Frans Hals]] en [[Johannes Vermeer]] as die "groot drie" beskou. Die bewondering vir Rembrandt en Hals het sy oorsprong in hul onmiskenbare tegniese begaafdheid, waarmee hulle ’n opvallende ongepoleerde karakter aan hul werk gegee het. Albei skilders het heeltemal nuwe maniere van verf aanbring gebruik, en gereeld hul vingers en schildersmes gebruik. Hulle het die vermoë gehad om met kort verfstrepe (Hals), onderskeidelik verfklonte en -veë (Rembrandt), ’n doek werklik tot lewe te bring.<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 207</ref> Hul groot invloed was reeds in hul eie tyd merkbaar, met veral rondom Rembrandt en sy leerlinge ’n eie "Rembrandteske" skool wat ontwikkel het en die skilderkuns in die hele Europa beïnvloed het, met die kenmerkende lig-donker-kontraste as belangrikste handelsmerk. Binne die Nederlandse kunsakademies het sy styl tot diep in die 19de eeu die absolute norm gebly. Hals is ná sy dood feitlik vergeet, maar ná ’n entoesiastiese artikel van die Franse kunskritikus Théophile Thoré-Bürger uit 1857 het dit vinnig verander. Kort daarna het ’n hele groep [[Impressionisme|impressionisties]] georiënteerde kunstenaars hom as voorbeeld geneem, waardeur hy as ’n groot inspirasiebron vir die moderne kuns beskou word. Talle buitelandse kunstenaars het van daardie tyd af die Frans Hals Museum in Haarlem en die Rijksmuseum Amsterdam besoek, waar die werk van Hals en Rembrandt ruim verteenwoordig word. Benewens die los styl van Rembrandt en Hals het daar in die middel van die 17de eeu via die Leidense fynskilders ’n nuwe vorm van realisme ontwikkel wat gekenmerk is deur ’n groot mate van presisie en detail. Hierdie verfyning het in die werke van Johannes Vermeer ’n hoogtepunt bereik. Vermeer se werk is ’n skoolvoorbeeld van eenvoud en harmonie, weergegee in ’n gladde, akkurate styl en met klein kwaste geskilder. ’n Tipiese styleienskap is ook die delikate behandeling van lig. Nuwe verfsoorte op natuurlike grondslag het ’n besondere luminositeit moontlik gemaak. Vermeer se temas was minder plegtig en uitbundig as dié van Hals en Rembrandt, maar versterk ’n gevoel van stilte en innerlike verdieping. Vermeer se status het in sy tyd nie dié van Rembrandt en Hals geëwenaar nie. Vermeer was destyds min bekend; slegs ’n klein kring van kunsliefhebbers het sy werk geken.<ref>Roelof van Gelder, [https://www.nrc.nl/nieuws/2002/04/20/verbazing-over-de-schoonheid-van-de-natuur-7586454-a59192 ''Verbazing over de schoonheid van de natuur''], ''NRC Handelsblad'', 20 april 2002</ref> In 2017 is slegs 35 skilderye erken as werke van Vermeer.<ref>[https://www.rijksmuseum.nl/nl/rijksstudio/kunstenaars/johannes-vermeer ''Johannes Vermeer''], rijksmuseum.nl</ref> Vanaf die middel van die 19de eeu, weereens onder invloed van Thoré-Bürger, wat ’n eerste katalogisering van sy werk gemaak het, is Vermeer se werke egter voortdurend gereken as van die beste wat die Goue Eeu voortgebring het. Op die kunsmark het die waarde van sy werke dié van die duurste kategorie geëwenaar.<ref>Cf. ''125 jaar openbaar kunstbezit. Met steun van de Vereniging Rembrandt'', blz. 47-48.</ref> <gallery widths="175" heights="195"> Frans Hals - Luitspelende nar.jpg|Frans Hals: ''Luitspeler'', moontlik 1624-1626, musikanttema, in die los styl wat soveel invloed op die impressioniste gehad het. Johannes Vermeer - Woman in Blue Reading a Letter - WGA24657.jpg|Johannes Vermeer: ''Brieflezende vrouw in het blauw'', omstreeks 1663, wat die verfyning en verstilling in Vermeer se werk illustreer. Rembrandt Christ in the Storm on the Lake of Galilee.jpg|Rembrandt: ''Christus in de storm op het meer van Galilea'', 1633 (vermiste werk). Die dramatiese effek word versterk deur die toepassing van clair-obscur. </gallery> == Genres == === Historiese tonele === [[Lêer:Rembrandt - Bathsheba at Her Bath - WGA19090.jpg|thumb|Rembrandt: ''Batseba met die brief van koning Dawid'', 1654, uitbeelding van die beslissende oomblik wanneer Batseba haar morele afweging maak.]] Onder historiese werke word verstaan: voorstellings van voorbeeldige tonele uit die Bybel, die mitologie, die literatuur of die geskiedenis. Die genre is in die sewentiende eeu as die hoogste vorm van skilderkuns beskou.<ref>Cf. ''Der Glanz des Goldenen Jahrhunderts'', blz. 83.</ref> Die veelsydigheid van die genre het ’n beroep gedoen op ’n groot repertorium van vaardighede wat bemeester moes word, onder meer uit die landskapskilderkuns, die interieurskilderkuns, soms ook uit die skilder van [[stillewe]]s en uiteraard uit die figuurskilderkuns. Daarby was groot komposisionele vaardigheid nodig, onder andere wat die hantering van perspektief betref. Daarbenewens moes ’n morele boodskap dikwels nog in die werk verweef word. Rondom 1600 het die Haarlemse maniëriste reeds baie Bybelse en mitologiese temas geskilder. Die Utrechtse caravaggiste (Van Honthorst, Ter Brugghen, Van Baburen) het hierop in die eerste helfte van die 17de eeu voortgebou en, geïnspireer deur die Italiaanse skilderkuns, historiese werke met genreagtige tonele gemaak wat gelyk het asof hulle uit die alledaagse lewe gegrepe is. ’n Deurslaggewende impuls tot vernuwing het met die werk van Rembrandt gekom, wat as die belangrikste historieskilder van die Goue Eeu beskou kan word. Sy "Rembrandteske" skilderstyl, voortbouend op die werk van sy leermeester Lastman en die Utrechtse caravaggiste, sou die historieskilderkuns van sy tyd oorheers. Rembrandt het ongeveer twintig leerlinge en talle navolgers gehad, onder wie Govert Flinck, Willem de Poorter, Arent de Gelder, Barent Fabritius, Salomon Koninck en Willem Drost, wat gehelp het om sy werkswyse te versprei. Kenmerkend is die gebruik van clair-obscur en teenlig-effekte, waarmee die intensiteit van die sentrale tema verder beklemtoon is. Daar kan ook gewys word op die los, growwe kwashantering. Dikwels voltooi ’n groot menigte figure en gedetailleerd uitgebeelde simboliese voorwerpe die skildery. Die kleurpalet was gewoonlik sober en beperk, meestal in oorheersende bruintone, soms met opvallende aksente. Daar is gestreef na ’n suggestie van beweeglikheid, hoewel die Hollandse historiese skilderkuns later wel verwyt is dat dit bloot poserende (en dus stilstaande) figure uitgebeeld het. Wat temas betref, het Rembrandt en sy volgelinge hulle veral in Bybelse tonele gespesialiseer, waarbij hulle dikwels vergesogte onderwerpe gekies het, gewoonlik sterk anekdoties uitgebeeld, met baie aandag aan ’n sielkundig bepalende oomblik. Waar die buitelandse historieskilderkuns (dikwels in opdrag van adellike of kerklike opdraggewers geskilder) veral op gesag en dramatiese effek gemik was, het die Hollandse skilders hulle dus hoofsaaklik daarop toegelê om die kyker te ontroer of ’n oomblik van intense intimiteit weer te gee. Historiese stukke is dikwels ook van ’n relatief klein formaat, geskik vir gewone woonhuise, gewoonlik liggend, sodat baie figure op die voorgrond geplaas kon word. Anders as in die landskapskilderkuns is die horison dikwels hoog gehou, waardeur die kyker die indruk kry dat hy die figure van onder af beskou. Vanaf die 1630's het daar naas die Rembrandteske historieskilderkuns nog ’n ander, strenger klassisistiese variant van die historieskilderkuns tot bloei gekom, voortbouend op die werk van die maniëriste, wat as die Hollandse klassisisme aangedui word. Die stroming word gekenmerk deur ’n [[Klassieke Oudheid|klassieke]], dikwels [[Mite|mitologiese]] keuse van temas, ’n gladde oppervlakbehandeling en vir daardie tyd helder kleure, sonder ’n duidelike clair-obscur. Wat komposisie betref, is hierdie stroming gekenmerk deur ’n strewe na harmonie, gebaseer op die renaissancekuns, maar ook geïnspireer deur [[Suidelike Nederlande|Suid-Nederlandse]] voorbeelde soos [[Peter Paul Rubens]] en Jacob Jordaens. Historiese en mitologiese temas is dikwels gekies, maar figure en portrette was ook gewild. Die afmetings was weer groter, deels omdat die werke dikwels vir groter sale bedoel was, soos die Oranjezaal van Paleis Huis ten Bosch. Belangrike verteenwoordigers is Jacob van Campen, Pieter Post, Caesar van Everdingen, Salomon de Bray, Pieter de Grebber en Jan van Bronckhorst. <gallery widths="205" heights="165"> Lêer:Rembrandt - Belshazzar's Feast - WGA19123.jpg|Rembrandt: ''Die feesmaal van Belsasar'', vermoedelik omstreeks 1636–1638.<ref>[https://web.archive.org/web/20171109070945/http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/rembrandt-belshazzars-feast ''Belsasar se feesmaal''], nationalgallery.org.uk</ref> Daar is duidelik gestreef na die weergawe van die bepalende oomblik. Lêer:Govert Flinck - Isaac Blessing Jacob - WGA07930.jpg|Govert Flinck: ''Isak seën Jakob'', omstreeks 1638. Die emosie en gesigsuitdrukking van die modelle staan sentraal. Lêer:Caesar van Everdingen - Bacchus with Nymphs and Cupid - WGA07568.jpg|Caesar van Everdingen: ''Bacchus en Ariadne'', omstreeks 1660, voorbeeld van die Hollandse klassisisme as teenhanger van die Rembrandteske styl. </gallery> === Portrette === [[Lêer:Cavalier soldier Hals-1624x.jpg|thumb|upright|Frans Hals: ''Die laggende kavallerier'', 1624, waarin ’n trotse burger uitgebeeld word as lid van ’n nuwe sosiale hoërklas, en terselfdertyd ’n nuwe groep opdraggewers.]] Vir portrette het daar vanaf die begin van die 17de eeu in die Republiek ’n lewendige mark ontstaan. Dit het saamgehang met die opkoms van die burgerlike stand en die patrisiaat, maar ook onder minder vermoënde mense het dit al hoe gebruikliker geword om ’n portret te laat maak. Portrette is as ’n statussimbool beskou en as iets waarmee ’n mens die dood kon oorleef.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 154.</ref> Dikwels het ’n portret nog geslagte lank binne die familie gebly. Gewoonlik is hulle in opdrag gemaak, gereeld ook by besondere gebeurtenisse soos ’n huwelik. Die kompetisie tussen kunstenaars, wat ontstaan het met die verkryging van opdragte, het die tegniese gehalte tot ’n internasionaal toonaangewende vlak opgestoot. Die Nederlandse portretskilderkuns in die 17de eeu het duidelik verskil van die barokke, ietwat pronkerige, aristokratiese styl wat elders in Europa waargeneem word. Die Hollandse portrette is soberder, onder invloed van die Calvinistiese gees, maar ook omdat dit meer dikwels "gewone", vir almal herkenbare mense was wat op die doek vasgelê is. Die agtergrond is eenvoudig gehou, dikwels in ’n huislike konteks, sonder veel versiering, en feitlik nooit teen die agtergrond van ’n landskap nie, soos wat dit in Italiaanse portrette algemeen was. Daar is relatief min portrette ten voete uit geskilder.{{#tag:ref|Een van die uitsonderings is Rembrandt se portrette van [[Marten Soolmans en Oopjen Coppit]], wat die huweliksmaats ten voete uit afbeeld, asook [[Thomas de Keyser]] se ''Portret van ’n man'' en ''Portret van ’n vrou''.|group=noot}} Meestal was dit bors- of kniestukke, waarin die geportretteerdes meestal sittend afgebeeld is en met ’n aktiwiteit besig is. Die portret moes veral ontspanne en natuurlik lyk, nie geposeer nie. Deur nadruklik aandag te gee aan lig- en skaduwerking is ekstra lewendigheid geskep. Eers later in die 17de eeu het portrette met skilders soos Caesar van Everdingen en Adriaen van der Werff weer ietwat meer klassisisties en formeel geword. Rembrandt en Frans Hals word as die belangrikste portretskilders van die 17de eeu beskou.<ref>https://www.dbnl.org/tekst/mart039holl01_01/mart039holl01_01_0002.php</ref><ref>https://isgeschiedenis.nl/nieuws/nederlandse-schilderkunst-uit-de-gouden-eeuw-de-hollandse-meesters</ref> Hulle word beskou as voorbeeldig vir die vernuwinge wat die portretkuns in die Goue Eeu gekenmerk het. Veral Hals se werke word gekenmerk deur groot lewendigheid. Hy het ’n los, soms byna growwe skilderstyl geskep, waarin hy na ongedwonge poseersituasies gesoek het, met besondere aandag aan die gesigsuitdrukking. Rembrandt het aan die weergawe van gesigsuitdrukkings nog ’n ekstra dimensie gegee deur ’n sielkundige komponent by te voeg, waarmee hy op uitgesproke wyse probeer het om die karakter van die geportretteerde vas te vang. Michiel van Mierevelt was die produktiefste portretskilder. So het hy alleen al ’n portret van Maurits, graaf van Oranje, die latere Maurits van Oranje, honderde kere gekopieer, in verskillende prysklasse. Hy het ook aansoek gedoen om ’n oktrooi vir ’n gravure wat volgens die oorspronklike skildery gemaak is. Wie ’n onwettige eksemplaar op die mark gebring het, moes hom honderd gulde betaal.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 30</ref> In sy ateljee het hy borsstukke sonder ’n kop laat skilder. Wanneer ’n klant opgedaag het, hoef hy slegs die kop nog in te skilder. Sy werkswinkel word om dié rede soms die portretfabriek genoem. Ander vooraanstaande portretskilders was Jan van Ravesteyn, Thomas de Keyser, Bartholomeus van der Helst, Pieter Codde, Johannes Verspronck, Ferdinand Bol, Pieter van Anraedt, Jacob Backer, Godfried Schalcken, Carel Fabritius en Jan Lievens, wat saam met Rembrandt by Pieter Lastman in die leer was. <gallery widths="175" heights="195"> Lêer:Rembrandt Harmensz. van Rijn 097.jpg|Rembrandt: ''Portret van Jan Six'', predikant, 1654. Uit die portret spreek voornaamheid en ’n Calvinistiese soberheid. Lêer:Johannes Cornelisz. Verspronck - Portret van een meisje in het blauw - Google Art Project.jpg|Johannes Verspronck: ''Portret van ’n meisie in die blou'', 1641. Vooraanstaande burgers het ook hul familielede laat portretteer. Lêer:Gerard Dou - Portret van een lezende oude vrouw.jpg|Gerrit Dou: ''Lesende ou vrou'', ongeveer 1631 – ongeveer 1632, voorbeeld van ’n skildery wat nie in opdrag gemaak is nie. Lêer:Meisje met brede hoed door Caesar van Everdingen.jpg|Caesar van Everdingen: ''Meisie met ’n breë hoed'', ongeveer 1645 – ongeveer 1650, ’n portret in ’n verfynde, meer klassisistiese styl. </gallery> ==== Tronies ==== ’n Besondere vorm van portrette vorm die sogenaamde karakterkoppe, ook wel tronies genoem. Die term ''tronie'' beteken gesig. Die term het in die 17de eeu nog nie die negatiewe konnotasie gehad wat dit deesdae dikwels het nie. Tronies beeld die kop van ’n model in borslengte uit, dikwels – maar nie noodwendig nie – met ’n grimas, altyd teen ’n neutrale agtergrond. Dit was gewoonlik oefeninge in die uitbeelding van ouderdom, karakter, kleredrag of stemming. Die herkenbaarheid van die model is ondergeskik aan die uitbeelding van die uiterlike. Dit het nie om die ooreenkoms met bestaande persone gegaan nie, maar om die uitbeelding van ’n tipe. Die mate van ekspressiwiteit kon verskil. Vermeer het ’n aantal beroemd geworde serene tronies gemaak, waarin hy veral gesoek het na die korrekte weergawe van ’n spesifieke gesigsuitdrukking of emosie, sonder dat daar ’n grimas aan te pas gekom het. Rembrandt het die skep van tronies tot ’n suksesformule gemaak.<ref>Boers, Marion (2012) ''De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw'', blz. 58</ref> Die Utrechtse caravaggiste Hendrick ter Brugghen en Dirck van Baburen het baie kleurvolle figure geskilder, soos harlekyns, musikante, dames van losse sedes en uitbundige drinkers, wat ook baie kenmerke van tronies gehad het. Tronies kan die groot uitdrukkingskrag en artistieke vaardigheid van die kunstenaar toon. Hoewel hulle aanvanklik as oefeninge bedoel was en gewoonlik nie in opdrag vervaardig is nie, het hulle gou baie gewild op die kunsmark geword en is hulle in groot getalle as selfstandige kunswerke verkoop. <gallery widths="170" heights="195"> Lêer:Hendrik ter Brugghen - Het duet.jpg|Hendrick ter Brugghen: ''Die duet'', 1628, twee musikale kleurvolle figure met tipiese, karaktervolle blikke. Lêer:Frans Hals 021.jpg|Frans Hals: ''Malle Babbe'', 1633–1635, waarin gepoog word om ’n tipe neer te sit, met ’n uitgesproke gesigsuitdrukking en grimas. Lêer:Vermeer-Portrait of a Young Woman.jpg|Johannes Vermeer: ''Kop van ’n meisie'', ongeveer 1665–1667. Voorbeeld van ’n serene tronie, gerig op die uitbeelding van ’n "klein" emosie. </gallery> ==== Selfportrette ==== Selfportrette is gereeld as tronies geskilder, eweneens dikwels as studies. In die 17de eeu het selfportrette egter ook algemeen geword as selfstandige kunswerke, waarin die kunstenaar wou toon wie hy was. Dikwels het die skilder homself in sy werkomgewing geplaas, omring deur attribute wat iets oor homself en oor dit wat vir hom belangrik was, vertel. Daarbij het hy uitdruklik probeer om ook ’n weergawe van sy karakter en statuur te gee. Veral Rembrandt het ’n groot reeks selfportrette geskilder wat ’n aparte kategorie in die Hollandse portretkuns van die Goue Eeu geword het, sonder dat dit heeltemal duidelik is wat sy besondere belangstelling in sy eie gelaat bepaal het.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 165.</ref> Selfportrette is oor die algemeen nie vir verkoop geskilder nie, maar vir studiedoeleindes of vir eie plesier. David Bailly het aan die einde van sy lewe ’n persoonlike selfportret met ’n vanitas-stillewe gekombineer, waarmee hy gelyk het asof hy tyd en die dood wou trotseer. <gallery widths="205" heights="195"> Lêer:Self-portrait by Judith Leyster.jpg|Judith Leyster: ''Selfportret'', ongeveer 1630. Leyster was een van slegs twee vroue wat gedurende die hele sewentiende eeu tot die Sint-Lucasgilde van Haarlem toegelaat is. Lêer:Rembrandt Self-portrait (Kenwood).jpg|Rembrandt: ''Selfportret met twee sirkels'', 1665–1669, ’n laat werk uit ’n lang reeks selfportrette, pasteus en los geskilder, met baie kontraste. Lêer:David Bailly Vanitas1651.jpg|David Bailly: Vanitas-stillewe met selfportret van die skilder, ongeveer 1651, met baie voorwerpe wat iets oor sy lewe vertel. </gallery> ==== Groepsportrette ==== [[Lêer:Rembrandt van Rijn-De Nachtwacht-1642.jpg|thumb|Rembrandt: ''[[Die Nagwag|Nagwag]]'', 1642, ikoniese groepsportret uit die Goue Eeu, vir sy tyd buitengewoon lewendig, in ’n sterk clair-obscur.]] ’n Nuwe verskynsel was die groepsportrette. Aanvanklik was hierdie nog baie formeel en streng van opbou: netjies poserendes geselskappe rondom ’n tafel, met elkeen se blik reguit op die toeskouer gerig. Kleredrag en tekstuur, asook meubels en ander voorwerpe, is uiters noukeurig afgebeeld. Hulle moes die sosiale posisie van die geportretteerdes beklemtoon. Later het groepstonele lewendiger geword en het hierdie kunsvorm ’n unieke hoogtepunt bereik, met Rembrandt se skutterstuk ''[[Die Nagwag|Nagwag]]'' as ikoniese voorbeeld. Benewens families, wat hulle graag in hul luukse huise laat uitbeeld het, dikwels by besondere gebeurtenisse soos ’n huwelik, het veral lede van allerlei nuwe vorme van sosiale organisasies hulle as ’n groep laat portretteer. Daarby kan gedink word aan regente en besture van gildes, [[hospitaal|hospitale]], weeshuise ensovoorts. Dit was gebruiklik om die bestuursruimtes van hierdie organisasies met hierdie soort portrette te versier, dikwels van verskeie besture ná mekaar. Die opdraggewers het as magtige, vreugdevolle, deftige (gewoonlik) wêreldse mans geposeer. Elke persoon moes volle aandag kry, want elkeen het die skilder afsonderlik vir sy uitbeelding betaal. ’n Ekstra betaling het gelei tot ’n plek op die voorgrond en omgekeerd. Lede van wetenskaplike genootskappe het dikwels gesit en poseer tussen hul instrumente en studievoorwerpe. In ’n skildery soos ''Die anatomiese les van dr. Nicolaes Tulp'' (1632) groepeer ’n aantal dokters rondom ’n lyk, terwyl een van hulle ’n lesing gee. Bestuursrade soos in ''Die Staalmeesters'' (1662) het hulle graag rondom ’n tafel, met ernstige uitdrukkings, laat uitbeeld. Die sobere donker kleredrag – gebruiklik in Protestantse kringe, hoewel ook Katolieke aan die bestuur behoort het – het enersyds hul strengheid en nederigheid beklemtoon, maar het deur sorgvuldig gepenseelde verfyning en snit tog duidelik gemaak dat hulle nie tot die geringstes behoort het nie. Die bekendste 17de-eeuse groepsportret is die skutterstuk. ’n Skuttery was ’n soort paramilitêre organisasie, met lede uit die gevestigde burgerstand, wat formeel ten doel gehad het om die stad teen vyande te verdedig, maar in die praktyk hoofsaaklik seremoniële doelwitte gehad het. Hul geboue het dikwels tot die mooiste in die stad behoort, met groot feesale waarin die skutterstukke gehang is. So het Rembrandt se ''Nagwag'' ook gedien as versiering van die feesaal van die Kloveniersdoelen, die tuisgebou van die kompanie van [[Frans Banninck Cocq]]. Skutterstukke is veral in Amsterdam en Haarlem gemaak. Die verkryging van so ’n opdrag is as eerbaar beskou. Gewoonlik was dit voorbehou aan die mees gerenommeerde kunstenaars, onder wie ’n strawwe mededinging geheers het. In Amsterdam was onder andere Govert Flinck en Bartholomeus van der Helst aktief. In Haarlem was Frans Hals toonaangewend. Rembrandt het volgens moderne kunshistorici met die ''Nagwag'' die beste skutterstuk ooit geskilder, maar hy sou nie weer een vervaardig nie. In Amsterdam sou die meeste skutterstukke uiteindelik in die besit van die munisipaliteit kom. <gallery widths="340" heights="165"> Lêer:Frans Hals, De magere compagnie.jpg|Frans Hals en Pieter Codde: ''Die maer kompanie''. Hals het in 1633 daaraan begin werk. Ná onenigheid met die opdraggewers sou Pieter Codde dit in 1637 voltooi. Lêer:Rembrandt - De Staalmeesters- het college van staalmeesters (waardijns) van het Amsterdamse lakenbereidersgilde - Google Art Project.jpg|Rembrandt: ''Die Staalmeesters'', 1662, ’n ernstig kykende geselskap in sobere swart kleredrag, maar met opvallende beweeglikheid uitgebeeld. </gallery> === Landskappe === [[Lêer:Hendrick Avercamp - Winterlandschap met ijsvermaak.jpg|thumb|Hendrick Avercamp: ''Winterlandskap met ysvermaak'', 1608, waarin die invloed van die Suid-Nederlandse skilderkuns nog duidelik sigbaar is.]] Aan die begin van die 17de eeu was die landskapskilderkuns nog sterk onder die invloed van 16de-eeuse voorbeelde uit die [[Suidelike Nederlande]], soos Joachim Patinir en veral ook Pieter Bruegel die Oue. Die Vlaamse tradisie kon egter nie juis realisties genoem word nie. Doeke is in die ateljee geskilder, hoofsaaklik op grond van geheue en verbeelding. Noord-Nederlandse navolgers soos Hendrick Avercamp en Esaias van de Velde het hierin as eerstes verandering gebring. Hulle het geskilder op grond van wat hulle waargeneem het, dikwels aan die hand van sketse wat ter plaatse, in die buitelug, gemaak is. Vanaf die jare 1620 het daar sodoende ’n tipies Hollandse landskapskilderkuns ontstaan, in wese realisties, met ’n kenmerkende aandag aan atmosferiese perspektief en ligweergawe. Terselfdertyd het die komposisies strakker en soberder geword, gebaseer op duidelike horisontale en diagonale lyne. Die horison is doelbewus laag gehou, waardeur daar volop ruimte vir die kenmerkende uitgestrekte Hollandse wolkelugte ontstaan het. Belangrike verteenwoordigers van hierdie rigting is Jan van Goyen, Aert van der Neer, Salomon van Ruysdael en Pieter de Molijn. Rondom die middel van die Goue Eeu het die Hollandse landskapskilderkuns wat stylontwikkeling betref nog ’n stap verder gegaan. Die atmosferiese aandag het gebly, maar ’n steeds groter klem het op die ekspressiwiteit van die komposisie geval. Dit het veral tot uitdrukking gekom in die sterk lig- en donkerkontraste. Veral die wolkelugte het steeds indrukwekkender geword. Die strewe was veral om die grootsheid van die natuur ("God se skepping") te beklemtoon, wat dikwels geaksentueer is deur die toevoeging van afsonderlike elemente, soos ’n heroïese boom, ’n meul of ’n toring. Hierdie is dikwels vanuit ’n lae gesigspunt geskilder om die dramatiese effek te vergroot. Die belangrikste verteenwoordigers van hierdie ontwikkeling was Jacob van Ruisdael, wat algemeen beskou word as dé meester van die Hollandse landskap, en sy leerling Meindert Hobbema, wie se werk baie gewild in Engeland sou word. Ook Jan van Kessel, Jan Wijnants en Philips Koninck hoort in hierdie ry. Landskappe het in verskillende soorte voorgekom. Baie tipies Hollands was die rivierlandskappe, met breë uiterwaardes en weiende koeie, bote op die water, dikwels met die silhoeët van ’n stad op die agtergrond. Duinformaties en winterlandskappe was gewild, asook die tipies Hollandse weivelde met vee, dikwels bulle en koeie, met Paulus Potter as belangrikste verteenwoordiger. Adriaen van de Velde, Simon van der Does, Aelbert Cuyp en Dirck van Bergen het dikwels koeie en ander diere in hul landskappe geskilder. Philips Wouwerman het naam gemaak as perdeskilder. Dierskilderkuns het in die 17de eeu trouens ’n ambag op sigself geword. Dikwels het dierskilders ook landskappe van ander skilders van diere en figure voorsien. Opvallend is die realistiese benadering op grond van ’n grondige anatomiese kennis. <gallery widths="215" heights="165"> Lêer:Meindert Hobbema - The Alley at Middelharnis - WGA11427.jpg|Meindert Hobbema: ''Die laantjie van Middelharnis'', 1689. Die bome en die laantjie, met ’n sentrale verdwynpunt, skep ekstra diepte. Lêer:Salomon van Ruisdael Deventer.jpg|Salomon van Ruysdael: ''Uitsig op Deventer vanuit die noordweste'', 1657, waarin die skilder doelbewus na ’n verstilde atmosfeer soek. Lêer:Paulus Potter - Young Bull.JPG|Paulus Potter: ''Die bul'', 1647, voorbeeld van ’n landskap met vee, wat vooruitloop op die 19de-eeuse skilderkuns, toe die tema algemeen geword het. </gallery> ==== Buitelandse inspirasie ==== [[Lêer:Gezicht op Olinda, Brazilië Rijksmuseum SK-A-742.jpeg|thumb|Frans Post: Uitsig op Olinda, [[Nederlands-Brasilië]]; geskilder in 1662, ’n aantal jare nadat die kolonie verlore gegaan het.]] Jacob van Ruisdael het hom vir sy werke ook graag deur die Duitse landskap laat inspireer. Hy het na Bad Bentheim gereis en sy indrukke tot uitdrukking gebring in ’n reeks skilderye van die plaaslike kasteel, geleë in ’n bergagtige omgewing. Meer nog as Duitsland het die Italiaanse landskap ’n bron van inspirasie geword. Hele hordes kunsskilders het langdurige studiereise na die Mediterreense land onderneem, aangetrek deur die idilliese omgewing. Hulle sou uiteindelik bekend staan onder die naam "Italianisante" en het hulle gedeeltelik verenig in die Bentvueghels, ’n broederskap in [[Rome]]. Belangrike verteenwoordigers van die Italiëgangers was Jan Both, wat in Rome saam met [[Claude Lorrain]] gewerk het, Bartholomeus Breenbergh, Cornelis van Poelenburch, Wouter Crabeth II, en later Nicolaes Berchem, Herman van Swanevelt, Adam Pijnacker, Adriaen van der Kabel, [[Jan Asselijn]], Abraham Bloemaert, Jan Baptist Weenix en Karel Dujardin. Terug in Holland (as hulle hoegenaamd teruggekeer het) het hulle dikwels sterk geromantiseerde landskappe geskilder, gestoffeer met figure, diere en ruïnes, meestal gebaseer op vroeër, ter plaatse gemaakte sketse. Skilders soos Hercules Seghers, Philips Wouwerman en Aelbert Cuyp het onder invloed van die Italianisante buitelands aandoende werke gemaak, sonder dat hulle Holland werklik verlaat het (Cuyp het nie verder as [[Kleef]] gekom nie). Allaert van Everdingen het [[Skandinawië|Skandinawiese]] landskappe met watervalle geskilder. Frans Post het na [[Brasilië]] gereis. Die werke van al hierdie skilders het ’n groot invloed op die latere [[romantiek]] gehad. <gallery widths="205" heights="160"> Lêer:Jan Both - Italian Landscape with a Draughtsman.jpg|Jan Both: ''Italiaanse landskap met tekenaar'', circa 1650 - circa 1652, eksemplaries van die werk van die Italianisante, wat hul inspirasie in Italië opgedoen het. Lêer:Il castello di Bentheim (Jacob Van Ruisdael).jpg|Jacob van Ruisdael. ''Uitsig op kasteel Bentheim'', circa 1653. Van Ruisdael het omstreeks 1650 na Duitsland gereis om inspirasie vir hierdie soort werke op te doen. Lêer:Allaert van Everdingen, Zweeds landschap.jpg|Allaert van Everdingen: ''Sweedse landskap'', 1650-1675. Van Everdingen het by uitsondering noordwaarts gereis om landskappe te skilder. </gallery> === Seetonele === [[Lêer:Het Kanonschot - Canon fired (Willem van de Velde II, 1707).jpg|thumb|190px|Willem van de Velde die Jongere: ''Die kanonskoot'', circa 1660, wat die trots en selfversekerdheid van die Hollandse vloot weerspieël.]] Net soos die landskap is die seetoneel ook ’n genre wat sy wortels aan die einde van die 16de eeu gehad het. In daardie tyd, en ook nog aan die begin van die 17de eeu, het dit hoofsaaklik gegaan om die uitbeelding van historiese seeslae. Gewoonlik was hulle bedoel om die mure van ’n stadsaal of admiraliteit te versier, maar terselfdertyd het hulle as ’n vorm van verslaglegging gegeld. Hendrick Vroom en Cornelis van Wieringen is verteenwoordigers van hierdie eerste groep marineskilders. Geleidelik, gedurende die eerste dekades van die Goue Eeu, is seestukke egter van hul drukke stoffage gestroop en het seeskilders hulle toegespits op die stilte van die waters of die onstuimigheid van ’n storm. Die spesifieke gebeurtenis, met skepe in die hoofrol, het plek gemaak vir die lieflikheid, dan wel die patos van die see self. Dit was Jan Porcellis wat hierdie verandering die eerste uitgebeeld het.<ref>John Walsh jr., ''The Dutch Marine Painters Jan and Julius Porcellis-1. Jan's Early Career'', ''The Burlington Magazine'', jaargang 116, nr. 860, november 1974, p. 653</ref> Al hoe meer is ook kleiner vissersskepe uitgebeeld. Die horison is laer geplaas en die lugruimtes het wyd en dramaties geword. In skilderye van Simon de Vlieger lê die horison soms selfs so laag dat sy skilderye feitlik geheel en al uit wolkelug bestaan. Die werklike ervaring van see en wind was ’n belangrike element van elkeen se werkwyse. Porcellis het self met ’n boot die see ingevaar om die gevoel van die see persoonlik te ervaar. Atmosfeer het al hoe belangriker geword. Opvallend is dat verskeie seeskilders uit die Goue Eeu ook werklik by die maritieme bedryf betrokke was, al dan nie as seevaarder. Die beroemdste seeskilder uit die Goue Eeu was destyds Willem van de Velde die Jongere.<ref>Cf. Hollandse schilders in de Gouden Eeuw, blz. 477</ref> Hy het nie net seeslae geskilder nie, maar dit ook self meegemaak. Daarbenewens het hy talle skepe op kalm waters geskilder.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 180.</ref> Sy vader, Willem van de Velde die Oue, het sketse van die Slag by Kijkduin gemaak, wat sy seun tot ’n skildery uitgewerk het.<ref>{{Citeer web|url=https://www.hetscheepvaartmuseum.nl/collectie/artikelen/222/De-slag-bij-kijkduin|titel=''Die slag by Kijkduin''|bezochtdatum=2017-11-29|datum=26-01_2015|werk=Scheepvaartmuseum|taal=|dodeurl=ja|archiefurl=https://web.archive.org/web/20171201032004/https://www.hetscheepvaartmuseum.nl/collectie/artikelen/222/De-slag-bij-kijkduin|archiefdatum=2017-12-01}}</ref> In 1672, die Rampjaar, het vader en seun saam na Engeland vertrek. Van de Velde die Oue het groot naam gemaak met "penskilderye", monochrome tekeninge wat met Oos-Indiese ink op paneel of doek uitgevoer is. Albei het met besondere akkuraatheid gewerk. Ander gerekende seeskilders was Jan van Beerstraten, Hendrick Dubbels, Abraham Storck, Reinier Nooms, Jan van de Cappelle en Ludolf Bakhuysen. <gallery widths="215" heights="155"> Lêer:Woelige zee met Nederlands jacht onder zeil. - Rough seas with a Dutch yacht under sail (Ludolf Backhuysen, 1694).jpg|Ludolf Bakhuizen: ''Onstuimige see met Nederlandse seiljag onder seil'', 1694, waarin vissersskepe en ’n driemaster in een werk saamgebring is. Lêer:Beach view, by Simon de Vlieger.jpg|Simon de Vlieger: ''Strandtoneel'', 1643, waarin die atmosfeer en die poëtiese aspek van die see beklemtoon word. Lêer:Battle of Scheveningen (Slag bij Ter Heijde)(Jan Beerstraten).jpg|Jan van Beerstraten: ''Slag by Ter Heijde'', 1653-1666, voorbeeld van ’n seeslagskildery as ’n vorm van verslaglegging. </gallery> === Stadsuitsigte en argitektuurwerke === [[Lêer:Pieter Jansz Saenredam - Interieur van de Grote of Sint Bavokerk te Haarlem.jpg|thumb|160px|Pieter Saenredam: ''Interieur van die Sint-Bavokerk in Haarlem'', 1636, voorbeeld van die genre kerkinterieurs.]] Met die ekonomiese bloei in die Goue Eeu het ’n hernude belangstelling in argitektuur ontstaan. Hierdie aandag het in die skilderkuns weerspieël. Verskeie skilders het hulle gespesialiseer in die weergee van stadsuitsigte, geboue en kerke, waarby die argitektoniese aspekte dikwels die tema bepaal het. Die skilder van kerkinterieurs het selfs tot ’n afsonderlike genre ontwikkel. Sentraal het die demonstrasie van die uiterste perspektiefbeheersing gestaan, ’n tegniek wat teen die middel van die 17de eeu vervolmaak is. Kenmerkend is ook ’n helder harmonie in die komposisie. Figure is dikwels klein geskilder om hul nietigheid te beklemtoon. As belangrikste stadskilders geld Gerrit Berckheyde en die uiters presies werkende Jan van der Heyden. As skilders van sober maar majestueuse kerkinterieurs het Gerard Houckgeest, Emanuel de Witte en veral Pieter Saenredam naam gemaak. Benewens die argitektonies geïnspireerde werke het die Goue Eeu overigens ook baie stadsuitsigte opgelewer waarin die atmosfeer sterk bepalend was. Hulle weerspieël die vinnig toenemende verstedeliking van daardie tyd, met bebouwing wat tot vandag toe herken kan word. Vermeer se ''Uitsig op Delft'' is hiervan waarskynlik die bekendste voorbeeld, maar ook skilders soos Carel Fabritius en sy leerling Daniël Vosmaer het soortgelyke stadsuitsigte gemaak, dikwels van buite af geskilder. Van Goyen en Van Ruisdael het stede, as ’t ware van buite, dikwels van groot afstand weergegee, slegs as ’n silhoeët. <gallery widths="205" heights="165"> Lêer:Vermeer-view-of-delft.jpg|Johannes Vermeer: ''Uitsig op Delft'', circa 1660-1661, atmosferiese weergawe van die nuut ontstane stedelike omgewing, met ’n besondere, verspreide weergawe van die sonlig.<ref>Cf. ''The Golden Age Book'', blz. 297.</ref> Lêer:A View of Delft through an Imaginary Loggia (1663) Daniel Vosmaer.jpg|Daniël Vosmaer: ''Uitsig op Delft met ’n fantasieloggia'', 1663, waarin die perspektief nog nie heeltemal korrek toegepas is nie. Lêer:Gerrit Adriaensz. Berckheyde - Gezicht op de Herengracht in Amsterdam, vanaf de Vijzelstraat - Google Art Project.jpg|Gerrit Berckheyde: ''Die bocht van die Herengracht'', 1671-1672, met ’n sterk klem op die argitektoniese aspek en perspektief. </gallery> === Genrestukke; die alledaagse lewe === Die grootste pikturale vernuwing van die Noord-Nederlandse kunsskilders uit die 17de eeu is die genrestuk.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 195.</ref> Dit het die daaglikse lewe as onderwerp en wissel van bordeeltonele tot ’n blik in deftige huise. Dit was nie ongewoon dat die voorstelling ’n simboliese betekenis gehad het, sodat die toeskouer ’n wyse les daaruit kon trek nie. Soms is dit maklik om te ontdek, maar ander kere moet ’n mens meer moeite doen en dit kom ook voor dat daar glad geen onderliggende gedagte is nie. ’n Onderskeid kan gemaak word tussen meer volks, humoristiese tonele en deftige, sogenaamde "galante" skilderye. ==== Volkse tonele ==== [[Lêer:Jan Steen 022 colour version 01.jpg|thumb|Jan Steen: ''"Soos gesing, so word nagefluit"'', circa 1668–1670, tipiese voorbeeld van ’n wanordelike familietoneel in die kategorie "huishouding van Jan Steen"]] Boere- en dorpstonele, dikwels met drinkende en feesvierende mense in kroeë, bordele, by kermisse, markte en tydens karnaval, gereeld ook met besondere individue soos dokters, tandetrekkers en alchemiste, het reeds ’n lang geskiedenis gehad. Die genre het sy oorsprong in die 16de-eeuse Duitse, Italiaanse en veral Vlaamse skilderkuns (Breughel). In die Noordelike Nederlande het dit navolging gevind by skilders soos Pieter van Laer (met die bynaam "Il Bamboccio"), Pieter de Bloot, Isaac en Adriaen van Ostade, en ’n bietjie later ook Cornelis Bega. Vanaf die middel van die 17de eeu het daar egter ’n verskuiwing plaasgevind van tonele buite na die lewe binnenshuis, waarby ’n ontwikkeling na ’n meer realistiese weergawe sigbaar geword het, minder karikaturaal, maar steeds opvallend druk geënsceneer. Die belangrikste verteenwoordiger van hierdie latere groep skilders is Jan Steen, wie se uitbeelding van wanordelike familietonele met baie voorwerpe op die grond tot die uitdrukking "huishouding van Jan Steen" gelei het. Ook skilders soos Nicolaes Maes, die jong Cornelis Saftleven, Willem Duyster, Quiringh van Brekelenkam, Hendrick Sorgh, Jacob Duck en Frans van Mieris behoort tot hierdie kategorie. Die meeste van hulle het ook duidelik ’n verfyndere styl aan die dag gelê. Tipies van hierdie soort volkse en familiale tonele is die anekdotiese karakter. Byna altyd is hulle deurspek met Hollandse humor, wat nie juis deur fyngevoeligheid uitgeblink het nie. Baie werke is deurdrenk van gelag, sang en dronkenskap, dikwels ook van leedvermaak. Benewens die komiese en die liederlike is die ryk detaillering ’n opvallende kenmerk. Beelde kan selde met een oogopslag waargeneem word: die oog word gedwing om die doek stadig te skandeer, telkens op soek na iets nuuts. Dikwels het hierdie werke ook ’n morele boodskap gehad, soms uitgedruk deur gesegdes en spreekwoorde. Dikwels kan daardie boodskap egter met hedendaagse kennis nie meer presies agterhaal word nie. Gewilde temas is gereeld gereproduseer, mede onder leiding van die mark. Veral die komiese tonele was baie gewild. Biograaf Arnold Houbraken het in die eerste deel van sy ''Groote Schouburgh der Nederlantsche konstschilders en schilderessen'' (1718) geskryf: "Hunne potzige tafereelen worden gretig gezocht en wel betaalt, terwyl andere konst traaglyk aan den man wil". Ander, soos die skilder-kritikus [[Gerard de Lairesse]], het die genre weens sy grofheid gekritiseer.<ref>Cf. ''De schilderkunst der Lage Landen'', deel 2, blz. 199.</ref> <gallery widths="185" heights="195"> Lêer:Brothel Scene 1658 Frans van Mieris.jpg|Frans van Mieris: ''Bordeeltoneel'', circa 1658–1659, ’n toneel uit die werklike lewe, uitgewerk met die presisie van ’n fijnskilder. Lêer:Jan Steen - The Feast of St. Nicholas - WGA21722.jpg|Jan Steen: ''Die Sint-Nikolaasfees'', 1665–1668, tipies lewendige en chaotiese toneel uit die daaglikse lewe. Lêer:Adriaen van Ostade 008.jpg|Adriaen van Ostade: ''Die vioolspeler'', 1673, boeretoneel met drinkende en musiserende figure, ietwat karikaturaal weergegee. </gallery> ==== Galante en verfynde werke ==== [[Lêer:Jan Vermeer - The Art of Painting - Google Art Project.jpg|thumb|190px|Johannes Vermeer: ''Allegorie op die skilderkuns'', 1662-1664, tipiese voorbeeld van ’n galante toneel, in ’n verfynde styl, met baie aandag aan interieur en perspektief.]] Die sosiale lewe in die Goue Eeu het toenemend binnenshuis, by die eie gesin, afgespeel. Dit het in die skilderkuns weerspieël: met Willem Buytewech as voorloper is veral vanaf die jare 1630-1640 groot hoeveelhede genrestukke gemaak met die huislike lewe as tema. Hierdie ontwikkeling was reeds in ’n mate in die volkse genre sigbaar, maar het by uitstek tot uitdrukking gekom in die verfynde en harmonieus gekomponeerde "galante tonele", gesitueer in die nuwe, deftige wonings van die burgerstand, wat terselfdertyd ’n belangrike afnemer van die skilderye was. Dikwels word ’n klein groepie persone uitgebeeld wat in ’n vertrek terloops iets doen. Net soos in die werke van Steen en sy genote is die anekdotiese karakter ook hier sterk aanwesig, asook die moralistiese inslag. Grove humor word egter doelbewus vermy. Soberheid is die motto en op grond daarvan ontstaan ’n sekere afstand teenoor die gewone volk. Die werke toon die lewe van die nuut ontstane hoër klas, besig om briewe te skryf, te lees, musiek te maak, wyn of tee te drink, alles aktiwiteite wat by hul nuwe lewenswyse gepas het. Die uitwerking is realisties, gebalanseerd, noukeurig en veral verfynd. Die oppervlak is glad, met penseelstrepe wat skaars sigbaar is. Die doeke straal rustigheid en onderskeiding uit. Die genre is tot groot hoogtes gevoer deur die [[Delft, Nederland|Delftse]] en Leidse fijnskilders. Belangrike verteenwoordigers was, benewens [[Johannes Vermeer]], Pieter de Hooch, Gerard Terborch, Samuel van Hoogstraten, Johannes Verkolje, Caspar Netscher, Gerrit Dou en Gabriel Metsu. Ook die uit Haarlem afkomstige Judith Leyster en haar man Jan Miense Molenaer word soms tot hierdie groep gereken. Baie van die genoemde skilders het ook interieurwerke gemaak, ’n variant van die galante tonele waarin die interieur sentraal gestaan het, meer as die figure en hul handelinge. Daar is gestreef na gebalanseerde, rustige komposisies. Hulle het daarbij ’n aantal perspektiviese probleme op unieke wyse opgelos deur die beeldhoek te verklein, waardeur die figure in ’n groter beeldvlak geplaas is en die aantal sigbare mure drasties beperk is. Mure was meestal egaal, waarby dikwels ’n tapisserie of skilderwerk aan die agtermuur vir diepte moes sorg. ’n Uitsig deur byvoorbeeld ’n deuropening het soms vir ekstra diepte gesorg. Ligval was ’n belangrike aspek van die ruimtelike werking asook van die atmosfeertekening, wat veral as harmonieus getipeer kan word. In optima forma kan dit in die oeuvre van Johannes Vermeer herken word. Benewens interieurs is afgeslote binnehowe geskilder, onder andere deur De Hooch. <gallery widths="162" heights="195"> Lêer:Woman Reading a Letter 1660-1662 Gerard ter Borch II.jpg|Gerard ter Borch: ''Die brief'', circa 1660-1665, tipiese voorbeeld van ’n galante toneel, in ’n deftige omgewing. Lêer:Judith Leyster The Proposition.jpg|Judith Leyster: ''Man wat ’n vrou geld aanbied'', 1631, anekdotiese tema met ’n erotiserende ondertoon. Lêer:Metsu, Gabriel - Sick Child, the.jpg|Gabriel Metsu: ''Die siek kind'', circa 1664 - circa 1666, ’n ingetoë huislike toneel in ’n eenvoudige omgewing. Lêer:Pieter de Hooch - The Courtyard of a House in Delft.jpg|Pieter de Hooch: ''Die binnehof van ’n huis in Delft'', 1658, voorbeeld van ’n "binnehofie". </gallery> === Stillewes === [[Lêer:Gerard Dou - Still life with a globe, books, and a lute - c. 1635.jpg|thumb|245px|Gerrit Dou: ''Stillewe met aardbol, luit en boeke'', circa 1635, ’n sober harmoniese komposisie, in die gees van Calvinisme, met uiterste presisie geskilder.]] ’n Outonome ontwikkeling in die Goue Eeu, met ’n eie groep beoefenaars, het die [[stillewe]] geken. Rondom 1600 sien ons onder invloed van die [[Antwerpen (stad)|Antwerpse]] skilderkuns ’n toenemende belangstelling in blomstillewes, met ’n gevarieerde en kleurvolle effek. Ook kombuisstukke met voedsel en jagstukke, dikwels nog op groot formaat, was gewild. Baie invloed het uitgegaan van die in Vlaandere gebore skilders Roelant Savery en Ambrosius Bosschaert. Geleidelik het die stillewetema al hoe meer gevarieerd geword. Feitlik alles kon as onderwerp dien: blomme, skulpe, eenvoudige huishoudelike toebehore of juis kosbare of eksotiese voorwerpe. ’n Stillewe met slegs skulpe is selde geskilder en wanneer dit wel gebeur het, is slegs seldsame skulpsoorte afgebeeld. Baie uiteenlopende voorwerpe soos ’n suurlemoen of lemoen is gekombineer met byvoorbeeld tafelgerei, Chinese porselein of voorwerpe uit die wetenskap, soos ’n mikroskoop, aardbol of sextant. Skilderye met voedsel, soos dié van Nicolaes Gillis en Floris van Dyck, is wel "ontbytjies" of "banketties" genoem. Gewild was die pronkstillewes. Die komposisionele opbou was dikwels teatraal en vol oorvloed, meestal geskilder in ’n sterk chiaroscuro teen ’n donker agtergrond. Bekende skilders van die pronkstillewegenre was Willem Kalf, Abraham van Beijeren, Balthasar van der Ast, Jan de Heem, Abraham Mignon, Maria van Oosterwijck en Willem van Aelst. Besonder was die werke met eksotiese diere van Melchior d'Hondecoeter. ’n Voorbeeld van ’n stillewe met ’n boodskap was die vanitasskildery, wat veral in Leiden en omgewing tot bloei gekom het. Belangrike vanitasskilders was Gerrit Dou, Harmen Steenwijck en Pieter Claesz. In lyn met die Calvinistiese gees van daardie tyd het ook rustige, meer ingetoë werke ontstaan, soos dié van fijnskilder Gerrit Dou. Willem Heda verteenwoordig ’n genre wat in Haarlem tot bloei gekom het en wat gekenmerk is deur ’n skraler palet, soms met slegs een enkele voorwerp. Ook Adriaen Coorte het rustige, ingetoë werke geskilder. Perspektief en ligwerking het daarbij opvallend baie aandag gekry. Skilders soos Cornelis Brisé, Samuel van Hoogstraten en sy leerling Cornelis van der Meulen kan genoem word met betrekking tot die gebruik van die trompe-l'oeiltegniek, waarmee driedimensionaliteit en ’n illusie van egtheid gesuggereer is. Die skilder van stillewes was ’n arbeidsintensiewe werk en het baie meer tyd gekos as byvoorbeeld ’n landskap. Daarby is hoë eise aan die tegniese en komposisionele vaardigheid gestel. Tegnies gesproke was veral die stofuitdrukking, die manier waarop materiale weergegee word, ’n groot uitdaging. Op die kunsmark het die werke van blomskilders die hoogste pryse behaal, maar die ander is gewoonlik maar karig betaal.<ref>Haak, B. (1987, tweede druk) ''Hollandse schilders in de Gouden Eeuw'', blz. 115</ref> Aan die einde van die 17de eeu het die aantal stilleweskilders gevolglik skielik sterk afgeneem, met enkele uitsonderings soos [[Rachel Ruysch]] en Jan van Huijsum. <gallery widths="210" heights="160"> Lêer:Floris Claesz van Dijck Stillleben mit Käse.jpg|Floris van Dyck: ''Stillewe met kase'', circa 1615, voorbeeld van ’n "bankettjie", ’n gebalanseerde komposisie, met buitengewone presisie geskilder. Lêer:Tromp-l'oeil Still-Life 1664 Hoogstraeten.jpg|Samuel van Hoogstraten: ''Briewebord, Londen 20 Januarie 1664'', 1664, wat die illusionêre trompe-l'oeil-effek demonstreer. Lêer:Vanitas-Still Life, Oosterwijck.jpg|Maria van Oosterwijck: ''Vanitas met hemelglobe'', 1668, met ’n "gedenk om te sterf"-moraal en baie simboliek, uitgewerk in die teatrale opstelling van ’n pronkstillewe. </gallery> == Notas == <references group="noot"/> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nederlandse skilderkuns| ]] [[Kategorie:Goue Eeu (Nederland)|Skilderkuns]] t9asiffgvglhxtpcnloidky00hrac78 2 468320 2963811 2963729 2026-08-30T15:49:34Z Interlingvisto 213611 2963811 wikitext text/x-wiki * [[Nederlandse skilderkuns in die Goue Eeu]] * [[Spaanse literatuur van Realisme]] [[ia:Usator:Interlingvisto]] fpw4hm6vm4igkez6e2rhpgh6j5m5poh 0 468331 2963807 2963615 2026-08-30T15:46:35Z Oesjaar 7467 Verbeter 2963807 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = Colpias mollis 3.jpg |image_caption = ''Colpias mollis'' |display_parents = 3 |taxon = Colpias |authority = [[Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]] ex Benth., (1836) |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms = }} '''''Colpias''''' is 'n [[genus]] van klein [[struik]]ies wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] Scrophulariaceae. Die genus is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]] voor. Die ''[[Rediviva]]''-bye is bekend daarvoor dat hulle olie uit die Colpia blomme suig en in die proses die plante bestuif. Dit is 'n mutualistiese-tipe [[simbiose]] verhouding. == Spesies == Dit is 'n [[monotipiese takson]] en daar is dus slegs een [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:37549-1 Plants of the World Online]</ref> * ''[[Colpias mollis]]'' <small>E.Mey. ex Benth.</small> == Verwysings == {{verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Colpias| ]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] asp28b8puimbqys2l7n5iv050qbf5up 0 468348 2963809 2963614 2026-08-30T15:47:03Z Oesjaar 7467 Verbeter 2963809 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = Rediviva longimanus FEM 65mm 1x ZS PMax.jpg |image_caption = ''Rediviva longimanus'' (vroulik) |display_parents = 3 |taxon = Rediviva |authority = Friese, 1911 |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms = }} '''''Rediviva''''' is 'n [[genus]] van bye in die Melittidae-familie wat [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan Suid-Afrika is.<ref>{{Cite journal |last1=Steiner |first1=Kim E. |last2=Whitehead |first2=V. B. |date=1990 |title=Pollinator Adaptation to Oil-Secreting Flowers--Rediviva and Diascia |url=https://www.jstor.org/stable/2409348 |journal=Evolution |volume=44 |issue=6 |pages=1701–1707 |doi=10.2307/2409348 |jstor=2409348 |pmid=28564320 |issn=0014-3820|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Whitehead |first1=V.B. |last2=Steiner |first2=K.E. |date=2001 |title=Oil-collecting bees of the winter rainfall area of South Africa |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/78196 |journal=Annals of the South African Museum. Annale van die Suid-Afrikaanse Museum |volume=108 |issue=2 |pages=143–277 |via=https://www.biodiversitylibrary.org/part/78196}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Whitehead |first1=V. B. |last2=Steiner |first2=K. E. |last3=Eardley |first3=C. D. |date=June 2008 |title=Oil Collecting Bees Mostly of the Summer Rainfall Area of Southern Africa (Hymenoptera: Melittidae: Rediviva) |url=http://www.bioone.org/doi/abs/10.2317/JKES-703.12.1 |journal=Journal of the Kansas Entomological Society |language=en |volume=81 |issue=2 |pages=122–141 |doi=10.2317/JKES-703.12.1 |issn=0022-8567|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Melin |first1=Annalie |last2=Manning |first2=John C. |last3=Colville |first3=Jonathan F. |date=2024-09-12 |title=Species circumscription within the Rediviva neliana group (Hymenoptera: Melittidae), with the description of the new species Rediviva volgeli sp. nov. Melin & Colville |url=https://mapress.com/zt/article/view/zootaxa.5507.2.3 |journal=Zootaxa |volume=5507 |issue=2 |pages=245–284 |doi=10.11646/zootaxa.5507.2.3 |pmid=39646625 |issn=1175-5334|url-access=subscription }}</ref> Die Rediviva-bye is bekend daarvoor dat hulle olie uit die [[Colpias]] blomme suig en in die proses die plante bestuif. Dit is 'n mutualistiese-tipe [[simbiose]] verhouding. == Spesies == {{div col|colwidth=24em}} * ''[[Rediviva albifasciata]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1994</small> * ''[[Rediviva alonsoae]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva aurata]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva colorata]]'' <small>Michener, 1981</small> * ''[[Rediviva emdeorum]]'' <small>Vogel & Michener, 1985</small> * ''[[Rediviva gigas]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1993</small> * ''[[Rediviva intermedia]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva intermixta]]'' <small>(Cockerell, 1934)</small> * ''[[Rediviva longimanus]]'' <small>Michener, 1981</small> * ''[[Rediviva macgregori]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva micheneri]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva neliana]]'' <small>Cockerell, 1931</small> * ''[[Rediviva nitida]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva pallidula]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1992</small> * ''[[Rediviva parva]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva peringueyi]]'' <small>(Friese, 1911)</small> * ''[[Rediviva politissima]]'' <small>(Cockerell, 1934)</small> * ''[[Rediviva ruficornis]]'' <small>Whitehead & Steiner, 2001</small> * ''[[Rediviva rufipes]]'' <small>(Friese, 1913)</small> * ''[[Rediviva rufocincta]]'' <small>(Cockerell, 1934)</small> * ''[[Rediviva saetigera]]'' <small>Whitehead & Steiner, 1992</small> * ''[[Rediviva steineri]]'' <small>Kuhlmann, 2012</small> * ''[[Rediviva vogeli]]'' <small>Melin & Colville, 2024</small> {{div col end}} == Verwysings == {{verwysings}} darxfxa9zgrvx6r7kse43o1fx3sd3ia 0 468385 2963797 2963716 2026-08-30T14:35:36Z AFM 21229 /* Naam */ 2963797 wikitext text/x-wiki '''Libertas Parva''' is ‘n historiese huis in die [[Kaaps-Hollandse boustyl]] in [[Dorpstraat]] op [[Stellenbosch]]. ==Ligging== Die huis by Dorpstraat 33 is op die westelike hoek van Aan de Wagenweg en Dorpstraat. Dit is by 33° 56′ 23″ suid, 18° 51′ 23″ oos en naby die [[Victoriabrug]] oor die [[Eersterivier]]. ==Geskiedenis== J.H. Hoffman verkoop in 1771 aan ds. Johannes van Appeldoorn ‘n 4 ha van sy plaas [[Libertas]], voorheen die eiendom van [[Adam Tas]]. In 1783 bou Lambertus H. Fick die groot H-vormige huis. Metterjare het die huis verskeie einaars gehad: Dirk Hamman in 1819, Philip Haupt in 1838, Paul Ryk Roux in 1862, J.D. Krige in 1869 en later nog landmeter Garfield. J.D. Krige was die skoonpa van [[J.C. Smuts]]. Laasgenoemde en [[Isie Smuts]] is in hierdie huis getroud. In die jare 1969 tot 1971 het die [[Historiese Huise van Suid-Afrika]] die huis met sy vier holbol-gewels gerestoureer en in 1970 is dit tot monument verklaar. ==Naam== Soms word na die huis verwys as '''Klein-Libertas'''. Parva is die vroulike vorm van die Latynse woord parvus, met die betekenis van klein, gering of onbelangrik. Ook word die naam '''Huis Krige''' soms gebruik. ==Bibliografie== *Fransen, Hans en Christo S. Botha: Discovering historical Stellenbosch. [[Kaapstad]]: H.A.U.M., 1979. ISBN 0-7986-0366-6 *Fransen, Hans: A guide to the old buildings of the Cape. A survey of extant architecture from before c1910 in the area of Cape Town, [[Calvinia]], [[Colesberg]], [[Uitenhage]]. Kaapstad: Jonathan Ball, 2004. ISBN 1-86842-191-0 *Oberholster, J.J.: Die historiese monumente van Suid-Afrika. Kaapstad: Kultuurstigting Rembrandt van Rijn vir die [[Raad vir Nasionale Gedenkwaardighede]], 1972. ISBN 0-620-00191-7 [[Kategorie: Monumente en gedenkwaardighede in Suid-Afrika]] [[Kategorie: Stellenbosch]] 2g3ohexsvtfl2lfc82kh51uqeo31uqb 0 468386 2963833 2963765 2026-08-30T17:48:57Z Pynappel 70858 /* Skuldigbevinding aan hoogverraad en aanhouding */ 2963833 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër 2 | birth_place = [[Zeerust]], [[Transvaal|Wes-Transvaal]]<br />[[Unie van Suid-Afrika]] | birth_name = Carl Gerhardus Niehaus | image = Carl Niehaus, August 2024 (cropped).jpg | caption = Niehaus in 2024 | alt = 'n Man wat sit, met 'n wit baard, 'n swart bofbalpet, swart dikraambrille en 'n rooi golfhemp | party = [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (sedert 2023) | otherparty = African Radical Economic Transformation Alliance (2023)<br />[[African National Congress]] (1980–2022) | honorific_prefix = Die Edele | honorific_suffix = [[Parlement van Suid-Afrika|LP]] | office = [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Lid van die Nasionale Vergadering]] | term_start = 14 Junie 2024 | term_start1 = 1994 | term_end1 = 1996 | birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1959|12|25}} | alma_mater = [[Universiteit van Suid-Afrika]] | spouse = {{Huwelik|Noluthando Mdluli|2022}}<br />{{Huwelik|Jansie Lourens|1986|2002|reason=divorced}} }} '''Carl Gerhardus Niehaus''' (gebore 25 Desember 1959) is 'n Suid-Afrikaanse politikus wat die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF) in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] verteenwoordig. Hy was voorheen nasionale woordvoerder van die [[African National Congress]] (ANC) en is in Desember 2022 weens wangedrag uit dié party gesit. Hy het in Desember 2023 by die EFF aangesluit en is in [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|Mei 2024]] tot die Nasionale Vergadering verkies. Niehaus is in 'n [[Afrikaners|Afrikaner]]gesin in [[Transvaal|Wes-Transvaal]] gebore. Hy het as student by anti-apartheidsaktivisme betrokke geraak en in 1980 by die ANC se ondergrondse struktuur aangesluit. Tussen November 1983 en Maart 1991 is hy in die gevangenis aangehou op aanklagte van [[Landverraad|hoogverraad]] wat met sy aktivisme verband gehou het, en veral met 'n ANC-komplot om die Johannesburgse gasfabriek te saboteer. Ná sy vrylating uit die gevangenis het hy 'n invloedryke figuur in die ANC geword. Nadat hy 'n tyd lank die party se woordvoerder tydens die [[Onderhandelinge om apartheid te beëindig|oorgang ná apartheid]] was, was hy van 1994 tot 1996 lid van die Nasionale Vergadering, van 1996 tot 2000 [[Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse ambassadeur in Nederland]] en van 1994 tot 1997 lid van die ANC se Nasionale Uitvoerende Komitee. In November 2008 het hy as die party se nasionale woordvoerder na die ANC se mediakantoor teruggekeer. In Februarie 2009 het hy egter uit dié amp bedank en 'n reeks onreëlmatighede bely wat hy weens sy persoonlike finansiële probleme gepleeg het. Hy het in 2017 na die politieke voorpunt teruggekeer as nasionale woordvoerder van die [[Umkhonto we Sizwe]] Militêre Veterane-vereniging. Van 2019 was hy ook in die Luthuli-huis werksaam as 'n personeellid in die kantoor van die ANC se sekretaris-generaal, [[Ace Magashule]]. In dié tydperk het hy gereeld met die ANC-leierskap gebots oor sy openlike steun aan die voormalige president [[Jacob Zuma]] en aan die Zuma-gerigte program van radikale ekonomiese transformasie (RET). Sy pro-Zuma-uitlatings in die openbaar het in Julie 2021 tot die skorsing van sy ANC-lidmaatskap gelei en uiteindelik, in Desember 2022, tot sy uitsetting uit die party. Daarna het hy sy eie kortstondige politieke platforms gestig – die Radical Economic Transformation Movement (RETMO) en die African Radical Economic Transformation Alliance (ARETA) – voordat hy in Desember 2023 by die EFF aangesluit het. == Vroeë lewe en aktivisme == Niehaus is op 25 Desember 1959 in [[Zeerust]], 'n dorpie in die voormalige [[Transvaal|Wes-Transvaal]] (nou deel van die provinsie [[Noordwes]]), gebore.<ref name=":4">{{Cite book |last=Niehaus |first=Carl |title=Om te veg vir hoop |publisher=Human & Rousseau |year=1993 |isbn=0798132027 |location=Kaapstad |pages=108, 131}}</ref><ref name=":7">{{Cite news |date=8 November 2018 |title=The Indaba Show: A conversation with Carl Niehaus |url=https://www.iol.co.za/lifestyle/the-indaba-show-a-conversation-with-carl-niehaus-958dc5b0-20fb-4a42-ab72-7b7457f0b4b5 |access-date=14 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref> Sy ouers, Carl en Magrieta Niehaus, was werkersklas-[[Afrikaners]];<ref>{{Cite web |last=Koko |first=Khaya |date=2023-01-06 |title=Carl Niehaus, the saviour of black volk |url=https://mg.co.za/thought-leader/opinion/2023-01-06-carl-niehaus-the-saviour-of-black-volk/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref><ref name=":3" /> sy pa was 'n spoorwegklerk.<ref name=":8">{{Cite news |last=Sparks |first=Allister |date=25 November 1983 |title=S. African Whites Sentenced To Prison for Guerrilla Work |url=https://www.washingtonpost.com/web/20170828113938/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1983/11/25/s-african-whites-sentenced-to-prison-for-guerrilla-work/906c8dbd-dd18-4bab-99ec-baceb31cad73/?utm_term=.546d958d55ba |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828113938/https://www.washingtonpost.com/web/20170828113938/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1983/11/25/s-african-whites-sentenced-to-prison-for-guerrilla-work/906c8dbd-dd18-4bab-99ec-baceb31cad73/?utm_term=.546d958d55ba |url-status=dead |archive-date=2017-08-28 |access-date=14 Junie 2024 |work=Washington Post |language=en}}</ref> Volgens sy weergawe het hulle later die verregse [[Konserwatiewe Party]] gesteun,<ref name=":0">{{Cite web |date=30 Julie 2017 |title=Carl Niehaus: monopoly capital or bust in Ballito? |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/news/2017-07-29-monopoly-capital-or-bust-in-ballito/ |access-date=2024-06-14 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> en hulle het hom [[Christene|Christelik]] in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] grootgemaak.<ref name=":0" /> Hy was inderwaarheid 'n tyd lank van voorneme om [[dominee]] te word.<ref name=":0" /> Nadat sy gesin na [[Johannesburg]] verhuis het, het hy vrywilligerstoere van die kerk na [[Soweto]] onderneem, waar hy as tienerseun ontsteld was oor die swart inwoners se lewensomstandighede;<ref name=":0" /> hy het later gesê dat hy tot die oortuiging gekom het dat [[apartheid]] [[Kettery|kettery]] was.<ref name=":7" /> Hy het as student aan die [[Randse Afrikaanse Universiteit]], waar hy [[Teologie|teologie]] studeer het, by anti-apartheidsaktivisme betrokke geraak.<ref name=":10">{{Cite web |date=17 Februarie 2011 |title=Carl Niehaus |url=https://www.sahistory.org.za/people/carl-niehaus |access-date=2024-06-14 |website=South African History Online |language=en}}</ref> In sy finale studiejaar, in 1980, het hy die Nederduitse Gereformeerde Kerk verlaat as protes teen hul standpunt oor apartheid; hy het in die plek daarvan by die Nederduitse Gereformeerde Kerk in Afrika aangesluit en as diaken in die swart [[Township|township]] [[Alexandra]] gedien.<ref name=":10" /> In Julie 1980 het hy by die ondergrondse struktuur van die [[African National Congress]] (ANC) aangesluit, wat destyds 'n verbode organisasie was.<ref name=":10" /> Daar is later gesê dat sy politieke styl "vreeslik radikaal, byna [[Stalinisme|Stalinisties]]" was.<ref name="Evans">{{Cite web |last=Evans |first=Sarah |date=14 Junie 2019 |title=The fantastical Carl Niehaus rises again |url=https://www.news24.com/news24/opinions/analysis/the-fantastical-carl-niehaus-rises-again-20190613 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Kort voor sy finale eksamens in 1980 is Niehaus weens sy politieke bedrywighede uit die Randse Afrikaanse Universiteit gesit, onder meer omdat hy "[[Nelson Mandela|Free Mandela]]"-plakkate op die kampus opgeplak het.<ref name=":10" /> Daarna het hy by die [[Universiteit van die Witwatersrand]] ingeskryf om sy graad te voltooi.<ref name=":11">{{Cite web |date=2009-02-17 |title=Niehaus: Yet more lies on CV |url=https://witness.co.za/archive/2009/02/18/niehaus-yet-more-lies-on-cv-20150430/ |access-date=2024-06-14 |website=The Witness |language=en}}</ref> === Skuldigbevinding aan hoogverraad en aanhouding === {{Aanhalingskas | quote = Aan die een kant is daar die geweld wat in die Suid-Afrikaanse samelewing geïnstitusionaliseer is. Aan die ander kant is daar die soort geweld wat die ANC gebruik. Dis nie dat die ANC dit geniet om bomme te laat ontplof nie. Dit is deur die Suid-Afrikaanse regering daartoe gedwing, en so lank as wat die situasie voortduur, sal bomme aanhou ontplof. | source = – Niehaus getuig oor die ANC se gewapende stryd, November 1983<ref name=":13" /> | align = right | width = 25em }} In Augustus 1983 is Niehaus en sy meisie, Jansie Lourens, gearresteer en op aanklagte van [[hoogverraad]] en verwante politieke misdade aangekla.<ref name=":12">{{Cite news |last=Cowell |first=Alan |date=1983-11-13 |title=Two Afrikaners on Trial for Treason |url=https://www.nytimes.com/1983/11/13/world/two-afrikaners-on-trial-for-treason.html |access-date=2024-06-14 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331}}</ref> Weens die beskuldigdes se agtergrond het die saak "vyandigheid, verbystering en aansienlike belangstelling" onder wit gehore ontlok.<ref name=":13">{{Cite news |date=28 November 1983 |title=A white South African joins the 'black struggle' – and pays the price |url=https://www.csmonitor.com/1983/1128/112845.html |access-date=2024-06-14 |work=Christian Science Monitor |language=en |issn=0882-7729}}</ref> Tydens hul verhoor in die [[Hooggeregshof van Suid-Afrika|Hooggeregshof]] was die staat se hoofgetuie Robert Whitecross, Niehaus en Lourens se medehuisbewoner. In sy getuienis het hy aan die lig gebring dat hy in 1980 deur Craig Williamson vir die Veiligheidstak gewerf is en dat hy in werklikheid 'n polisieadjudant-offisier was.<ref name=":12" /><ref name=":8" /> Whitecross kon onder meer uitvoerige getuienis lewer dat Niehaus by verkenning van die Johannesburgse gasfabriek betrokke was, klaarblyklik as deel van 'n ANC-komplot om [[Sabotasie|sabotasie]] daar te pleeg. Whitecross het Niehaus op 'n verkenningstog vergesel wat deur ander polisiebeamptes afgeneem is; Niehaus het ook die foto's wat hy van die terrein geneem het aan Whitecross gegee.<ref name=":12" /> Niehaus het onskuldig gepleit op die aanklag van hoogverraad, maar in die hof het hy openlik sy steun aan die ANC verklaar en was hy verder onboetvaardig.<ref name=":8" /><ref name=":13" /> Die hof het bevind dat Niehaus, benewens die verkenning by die gasfabriek, politieke pamflette versprei het, ANC-lede gehelp het om die land onwettig te ontvlug en gekodeerde boodskappe tussen ANC-lede vervoer het. Op 25 November 1983 is hy skuldig bevind en tot vyftien jaar gevangenisstraf gevonnis.<ref name=":8" /> Volgens die verslaggewer [[Allister Sparks]], wat in die hofsaal was, het Niehaus ''Amandla!'' uitgeroep voordat hy in aanhouding weggelei is.<ref name=":8" /> Hy is in die [[Kgoši Mampuru II-bestuursgebied|Pretoria-Sentraal-gevangenis]] aangehou<ref>{{Cite news |last=Wren |first=Christopher S. |date=1992-10-11 |title=Apartheid's Children: Afrikaner Writers Today |url=https://www.nytimes.com/1992/10/11/books/apartheid-s-children-afrikaner-writers-today.html |access-date=2024-06-14 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331}}</ref> en het meer as sewe jaar van sy vonnis uitgedien voordat hy op 20 Maart 1991 vrygelaat is.<ref name=":4" /> In 2008 het ''LitNet'' 'n blog deur Niehaus gepubliseer – geskryf in die vorm van 'n oop brief aan sy jong dogter – waarin hy beskryf het hoe hy die nag voordat die Hooggeregshof hom in 1983 skuldig bevind het, deur ander aangehoudenes groepsverkrag is.<ref>{{Cite news |date=16 Junie 2008 |title=Niehaus tells of prison horror |url=https://www.iol.co.za/news/politics/niehaus-tells-of-prison-horror-404595 |access-date=14 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref> Joernaliste het dié weergawe sedertdien bevraagteken weens 'n gebrek aan ondersteunende bewyse.<ref>{{Cite web |last=Scholtz |first=Leopold |date=16 Februarie 2009 |title=Niehaus lied over doctorate |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-lied-over-doctorate-20090216 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> In Februarie 2021<ref>{{Cite web |last=Ho |first=Ufrieda |date=2021-02-15 |title=Carl Niehaus forced to retract part of affidavit at Neil Aggett inquest |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-02-16-carl-niehaus-forced-to-retract-part-of-affidavit-at-neil-aggett-inquest/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> het Niehaus by die geregtelike doodsondersoek na Neil Aggett se dood in aanhouding getuig; hy is kruisondervra oor die inhoud van 'n beëdigde verklaring wat hy oor sy ervaring van [[Marteling|marteling]] in aanhouding ingedien het.<ref>{{Cite web |last=Feketha |first=Siviwe |date=13 Februarie 2020 |title=Carl Niehaus to be subpoenaed to appear at inquiry into Aggett's death |url=https://www.iol.co.za/news/politics/carl-niehaus-to-be-subpoenaed-to-appear-at-inquiry-into-aggetts-death-42641260 |access-date=16 November 2020 |website=Independent Online |language=en}}</ref> === Opleiding === Terwyl hy in die gevangenis was, het Niehaus per korrespondensie teologie deur die [[Universiteit van Suid-Afrika]] studeer en sowel 'n baccalaureusgraad as 'n honneursgraad voltooi.<ref name=":2" /> Volgens berigte was hy die beste student in sy honneursklas.<ref>{{Cite web |date=2009-02-23 |title=Niehaus a top performer at Unisa, claims professor |url=https://mg.co.za/article/2009-02-23-niehaus-a-top-performer-at-unisa-claims-professor/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Tot 2009 het Niehaus se curriculum vitae en amptelike profiel ook beweer dat hy sy eerste baccalaureusgraad voor sy arrestasie aan die Universiteit van die Witwatersrand voltooi het en dat hy later 'n meesters- en 'n doktorsgraad in teologie aan die [[Universiteit Utrecht]] verwerf het. Joernaliste het ontdek dat hy nie een van hierdie grade voltooi het nie.<ref name=":11" /><ref name=":2" /> == Loopbaan in die African National Congress == === Demokratiese oorgang: 1991–1994 === Ná sy vrylating uit die gevangenis het Niehaus aktief geword in die [[African National Congress]] (ANC), wat kort tevore deur die apartheidsregering ontban is tydens die [[Onderhandelinge om apartheid te beëindig|onderhandelinge om apartheid te beëindig]]. Volgens sy amptelike biografie is hy aangestel in die ANC se Provinsiale Uitvoerende Komitee in PWV, in sy Onderhandelingskommissie en aan die hoof van sy nasionale mediaskakeleenheid, waar hy as woordvoerder van [[Nelson Mandela]] gedien het.<ref name=":2" /> === Vroeë demokratiese tydperk: 1994–2009 === In Suid-Afrika se [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|eerste demokratiese verkiesing]] in April 1994 is Niehaus verkies om die ANC in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]], die laerhuis van die nuwe [[Parlement van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse Parlement]], te verteenwoordig. Hy was voorsitter van die Parlement se Portefeuljekomitee oor Korrektiewe Dienste tydens die Eerste Parlement.<ref name=":2">{{Cite web |date=20 Februarie 2009 |title=Fact Check: Carl Niehaus |url=https://www.news24.com/news24/fact-check-carl-niehaus-20090218 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Daarby het hy in Desember 1994 die ANC se 49ste Nasionale Konferensie bygewoon, waar hy vir 'n termyn van drie jaar tot die party se Nasionale Uitvoerende Komitee verkies is; volgens die aantal stemme wat hy ontvang het, was hy 20ste uit die 60 kandidate wat tot die komitee verkies is.<ref>{{Cite web |title=49th National Conference: National Executive Committee Voting Results |url=https://www.anc1912.org.za/49th-national-conference-national-executive-committee-voting-results/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109172547/https://www.anc1912.org.za/49th-national-conference-national-executive-committee-voting-results/ |archive-date=2021-11-09 |access-date=2021-12-04 |website=ANC |language=en}}</ref> Laat in 1996, voor die einde van die parlementêre termyn, het president Mandela Niehaus aangestel om [[Zach de Beer]] as [[Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse ambassadeur in Nederland]] op te volg.<ref name="Gov1" /><ref>{{Cite web |date=1996-11-09 |title=The Indian Ocean Newsletter: Carl Niehaus |url=https://www.africaintelligence.com/southern-africa-and-islands/1996/11/09/carl-niehaus,40128-art |access-date=2024-06-14 |website=Africa Intelligence |language=en}}</ref> Terwyl hy in Nederland was, was hy hoof van die Suid-Afrikaanse afvaardiging na die Organisasie vir die Verbod op Chemiese Wapens in [[Den Haag]].<ref name=":2" /> Aan die einde van sy diplomatieke diens in die middel van 2000 het [[Beatrix van Nederland|koningin Beatrix van Nederland]] hom tot Ridder Grootkruis in die Orde van Oranje-Nassau geslaan.<ref name=":2" /><ref>{{Cite news |date=19 Mei 2000 |title=Niehaus Gets Top Netherlands Award |url=https://allafrica.com/stories/200005190148.html |access-date=14 Junie 2024 |work=AllAfrica |via=Panafrican News Agency |language=en}}</ref> Hy het ook die Universiteit Utrecht se Internasionale Medalje ontvang.<ref>{{Cite web |title=Internationale medailles |url=http://www.uu.nl/NL/onderzoek/toponderzoekers/internationalemedailles/Pages/default.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527024705/http://www.uu.nl/NL/onderzoek/toponderzoekers/internationalemedailles/Pages/default.aspx |archive-date=2009-05-27 |access-date=2024-06-14 |website=Universiteit Utrecht |language=nl}}</ref> Ná sy terugkeer na Suid-Afrika het Niehaus met ingang van 1 Junie 2000 uitvoerende direkteur van die Nasionale Instituut vir Misdaadvoorkoming en die Herintegrasie van Oortreders (Nicro) geword.<ref>{{Cite news |date=27 April 2000 |title=Carl Niehaus lands top Nicro job |url=https://www.iol.co.za/news/south-africa/carl-niehaus-lands-top-nicro-job-35753 |access-date=14 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref> Op [[Versoeningsdag]] 2000 het Niehaus en Mary Burton tydens 'n byeenkoms in die St. George's-katedraal in Kaapstad die Home For All-inisiatief van stapel gestuur, wat [[Wit Suid-Afrikaners|wit Suid-Afrikaners]] opgeroep het om tot nasionale versoening by te dra deur die skade van apartheid in die openbaar te erken en te herstel.<ref>{{Cite news |date=2000-12-16 |title=White S Africans urge reconciliation |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1073546.stm |access-date=2024-06-14 |work=BBC News |language=en}}</ref> Niehaus en Burton was medeskrywers van 'n "Verklaring van Verbintenis deur Wit Suid-Afrikaners" in dieselfde gees.<ref name=":3">{{Cite web |last=Davis |first=Rebecca |date=2021-02-11 |title=Carl Niehaus against the world |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-02-12-carl-niehaus-against-the-world/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Hoewel dit deur meer as 900 prominente wit Suid-Afrikaners onderteken is,<ref>{{Cite web |date=27 Februarie 2001 |title=Home for All endorsed by 900 |url=http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,9294,2-7-12_987997,00.html |url-status=dead |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}} [http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,9294,2-7-12_987997,00.html Alternatiewe URL]</ref> is dit deur ander heftig verkleineer.<ref>{{Cite web |last=Hawthorne |first=Peter |date=8 Januarie 2001 |title=The Trouble with "Sorry" |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/2001/0108/apology.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071110012036/http://www.time.com/time/europe/magazine/2001/0108/apology.html |archive-date=2007-11-10 |access-date=2024-06-14 |website=TIME Europe |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2000-12-12 |title=To apologise, or not to apologise? |url=https://mg.co.za/article/2000-12-12-to-apologise-or-not-to-apologise/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Niehaus het later gesê dat die ontvangs van die inisiatief – "verwerping en 'n hele klomp bespotting" – 'n groot rol gespeel het in "die verharding van my sienings oor die kwessie van [[Wit oppergesag|wit rassisme]]".<ref name=":3" /> In 2001 het Niehaus Nicro verlaat om 'n vennoot te word by die professionele-dienstefirma Deloitte & Touche, wat destyds 'n Nederlandse toonbank van stapel gestuur het.<ref>{{Cite web |date=2001-08-18 |title=Establishment of new Dutch desk at Deloitte & Touche |url=https://www.itweb.co.za/article/establishment-of-new-dutch-desk-at-deloitte-amp-touche/DZQ587VJegN7zXy2 |access-date=2024-06-14 |website=ITWeb |language=en}}</ref> Hy het in 2003 uit dié pos bedank en daarna 'n reeks kortstondige poste beklee: die [[President van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse Presidensie]] het hom gekontrakteer om in 2004 aan sy Dekade van Demokrasie-vierings te werk; hy was uitvoerende hoof en woordvoerder van [[Ray McCauley]] se Rhema-kerk van 2004 tot sy bedanking in 2005;<ref>{{Cite web |last=Jackson |first=Neels |date=13 Maart 2005 |title=Niehaus quits Rhema |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-quits-rhema-20050313 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> en laastens was hy vir die laaste sewe maande van 2005 uitvoerende hoof van die Gauteng Economic Development Agency (GEDA), 'n departement van die [[Gauteng|Gautengse provinsiale regering]].<ref name=":6">{{Cite web |last=Joubert |first=Pearlie |date=13 Februarie 2009 |title=Tearful Niehaus admits fraud |url=http://www.mg.co.za/article/2009-02-13-tearful-niehaus-admits-fraud |archive-url=https://web.archive.org/web/20190809104702/https://mg.co.za/article/2009-02-13-tearful-niehaus-admits-fraud |archive-date=2019-08-09 |access-date=2009-02-13 |website=Mail & Guardian |language=en}}</ref> In November 2008, tydens die ANC se veldtog vir die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|algemene verkiesing van 2009]], het Niehaus na die ANC se kommunikasiedepartement teruggekeer toe hy as die party se tweede nasionale woordvoerder aangestel is, waar hy saam met [[Jessie Duarte]] gewerk het.<ref>{{Cite web |date=11 November 2008 |title=ANC Media Liaison Team |url=http://www.anc.org.za/ancdocs/pr/2008/pr1111a.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220122354/http://www.anc.org.za/ancdocs/pr/2008/pr1111a.html |archive-date=2009-02-20 |access-date=2024-06-14 |website=African National Congress |language=en}}</ref> Volgens berigte is hy vir die pos deur die ANC se sekretaris-generaal, [[Gwede Mantashe]], gewerf.<ref name=":6" /> Die ''[[Daily Maverick]]'' het gesê dat hy "volgens byna alle weergawes baie goed" in die werk was.<ref name=":3" /> Hy was egter net iets meer as drie maande in die pos: op 13 Februarie 2009 het die pers die berig oor Niehaus se finansiële probleme en verwante [[Bedrog|bedrog]] gepubliseer (sien [[#Oneerlikheidskandale|hieronder]]),<ref name=":6" /> en Mantashe het aangekondig dat die party Niehaus se bedanking as woordvoerder aanvaar het.<ref name="iAfrica1" /> === Steun vir RET: 2017–2022 === Niehaus was die grootste deel van die volgende dekade weg van die politieke voorpunt; volgens sy weergawe het hy konsultasiewerk gedoen en sy oorblywende skuld bestuur.<ref name=":0" /> In 2017 het hy weer op die voorgrond getree as nasionale woordvoerder van die ANC-geaffilieerde [[Umkhonto we Sizwe]] Militêre Veterane-vereniging (MKMVA) en as 'n gereelde kommentator op ANN7.<ref name=":0" /> Hy het ook 'n belangrike lobbyis geword in [[Nkosazana Dlamini-Zuma]] se veldtog om as ANC-president verkies te word.<ref name=":14">{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2017-10-24 |title=Unforgiven: The extraordinary tale of Carl Niehaus |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2017-10-25-unforgiven-the-extraordinary-tale-of-carl-niehaus/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Dlamini-Zuma het by die ANC se 54ste Nasionale Konferensie in Desember 2017 teen [[Cyril Ramaphosa]] verloor, maar Niehaus is nietemin 'n rol in Ramaphosa se nuwe administrasie gegee: van Januarie 2019 het hy in die Luthuli-huis in die kantoor van die ANC se sekretaris-generaal, [[Ace Magashule]], gewerk.<ref name="Evans" /> Oor die volgende drie jaar het MKMVA en Niehaus self toenemend in konflik gekom met die Nasionale Uitvoerende Komitee onder Ramaphosa se leiding. Niehaus was die stem van MKMVA se stryd om samesmelting in 'n nuwe en meer geformaliseerde struktuur vir veterane te weerstaan.<ref>{{Cite web |last=Leshwiti-Jones |first=Pule |date=14 Junie 2021 |title='The MKMVA will not disband' says Kebby Maphatsoe after meeting with Mantashe goes awry |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/the-mkmva-will-not-disband-says-kebby-maphatsoe-after-meeting-with-mantashe-goes-awry-20210614 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Hy het ook sy persoonlike en MKMVA-platforms gebruik om die voormalige president [[Jacob Zuma]], teen wie korrupsie-aanklagte ingebring is, te verdedig,<ref>{{Cite web |last=Nair |first=Nivashni |date=6 April 2018 |title=I'll support Zuma no matter what' says Carl Niehaus outside court |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2018-04-06-ill-support-zuma-no-matter-what-says-carl-niehaus-outside-court/ |access-date=16 November 2020 |website=Sunday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=15 Februarie 2021 |title=Carl Niehaus uses ANC podium to defend Zuma's defiance of Zondo Commission |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/carl-niehaus-uses-anc-podium-to-defend-zumas-defiance-of-zondo-commission-20210215 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> om die ANC se leierskap aan te val,<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=19 Januarie 2021 |title=ANC wants to suspend Niehaus from his job for attacking a party leader |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/breaking-carl-niehaus-suspended-from-his-anc-job-for-attacking-a-party-leader-20210119 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-01-21 |title=Power shift at Luthuli House |url=https://mg.co.za/politics/2021-01-21-power-shift-at-luthuli-house/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> en om 'n ideologiese program van sogenaamde radikale ekonomiese transformasie te bevorder.<ref>{{Cite web |last=Haffajee |first=Ferial |date=2021-03-14 |title=Carl Niehaus tables radical economic transformation plan ahead of Ace Magashule's campaign for ANC president |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-03-14-carl-niehaus-tables-radical-economic-transformation-plan-ahead-of-ace-magashules-campaign-for-anc-president/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Masuabi |first=Queenin |date=11 Maart 2021 |title=RET faction vow to remain in the ANC, criticise party discussion documents and call for axing of Cele |url=https://www.news24.com/citypress/politics/ret-faction-vow-to-remain-in-the-anc-criticise-party-discussion-documents-and-call-for-axing-of-cele-20210311 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref> In 2018 het MKMVA hom gedistansieer van opmerkings wat Niehaus oor die grondvraagstuk en die bestuur van die Ingonyama Trust gemaak het.<ref>{{Cite web |date=2018-07-08 |title=MKMVA apologises to ANC for Carl Niehaus' apology to king |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/mkmva-apologises-to-anc-for-carl-niehaus-apology-to-king/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref> [[File:Jacob Zuma, 2009 World Economic Forum on Africa-1 (cropped).jpg|thumb|Niehaus is 'n onwrikbare verdediger van die voormalige president [[Jacob Zuma]]]] Hierdie botsing het in Julie 2021 'n hoogtepunt bereik toe die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika|Konstitusionele Hof]] Zuma se inhegtenisneming op aanklagte van [[Minagting van die hof deur Jacob Zuma|minagting van die hof]] beveel het. Niehaus het by MKMVA aangesluit in militante teenstand teen die hof se bevel; tydens een van 'n reeks byeenkomste buite Zuma se Nkandla-woning het hy aan die pers gesê dat MKMVA "'n menslike skild" om Zuma sou vorm om hom teen inhegtenisneming te beskerm, en hy het "gewaarsku" dat Zuma se gevangenisstraf "onstabiliteit en onrus" sou veroorsaak.<ref>{{Cite web |last=Amashabalala |first=Mawande |date=2 Julie 2021 |title=MK vets will form 'human shield' around Zuma, says Carl Niehaus |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/south-africa/2021-07-02-mk-vets-will-form-human-shield-around-zuma-says-carl-niehaus/ |access-date=2024-06-14 |website=Sowetan |language=en}}</ref> Op 7 Julie het die ANC formele dissiplinêre aanklagte teen Niehaus ingebring, met die bewering dat opmerkings wat hy by Nkandla gemaak het die ANC se dissiplinêre reëls oortree het.<ref>{{Cite web |last=Tandwa |first=Lizeka |date=2021-07-07 |title=ANC suspends MKMVA spokesperson Carl Niehaus |url=https://mg.co.za/politics/2021-07-07-anc-suspends-mkmva-spokesperson-carl-niehaus/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Sy ANC-lidmaatskap is geskors hangende 'n dissiplinêre verhoor.<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2021-07-07 |title=Carl Niehaus suspended from ANC for inflammatory speeches — other members are not far behind |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-07-07-carl-niehaus-suspended-from-anc-for-inflammatory-speeches-other-members-are-not-far-behind/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die volgende dag het Niehaus weer by Zuma se ondersteuners aangesluit by 'n betoging buite die Estcourt-korrektiewe sentrum, waar Zuma in die gevangenis was; hy is onmiddellik deur die plaaslike [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] gearresteer omdat hy die [[Covid-19-pandemie in Suid-Afrika|Covid-19-inperkingsreëls]] oortree het, hoewel hy kort daarna met 'n boete van [[Suid-Afrikaanse rand|R]]3 000 vrygelaat is.<ref>{{Cite web |last=Letshwiti-Jones |first=Pule |date=8 Julie 2021 |title='You address no one, you' – cops tell Zuma ally Carl Niehaus as they arrest him outside Estcourt prison |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/you-address-no-one-you-cops-tell-zuma-ally-carl-niehaus-as-they-arrest-him-outside-estcourt-prison-20210708 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Jenni |date=17 Augustus 2021 |title=Niehaus plans to challenge lockdown arrest, fine in court |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/niehaus-plans-to-challenge-lockdown-arrest-fine-in-court-20210817 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Terwyl Niehaus op sy dissiplinêre verhoor gewag het, is hy ook as ANC-personeellid afgedank: op 9 September is hy summier uit sy pos in die sekretaris-generaal se kantoor ontslaan nadat hy nóg 'n uittartende openbare verklaring gemaak het.<ref>{{Cite web |last=Masuabi |first=Queenin |date=9 September 2021 |title=Niehaus fired, told to fetch belongings from Luthuli House |url=https://www.news24.com/citypress/politics/niehaus-fired-told-to-fetch-belongings-from-luthuli-house-20210909 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Khumalo |first=Juniour |date=9 September 2021 |title=ANC boots Carl Niehaus from Luthuli House for allegedly making false statements |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/suspended-anc-member-carl-niehaus-now-fired-as-luthuli-house-employee-20210909 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Die ANC-woordvoerder [[Pule Mabe]] het gesê dat sy gedrag "verdelend, opportunisties en anti-ANC" was.<ref>{{Cite web |date=2021-09-09 |title=ANC fires Carl Niehaus as a party employee |url=https://mg.co.za/politics/2021-09-09-anc-fires-carl-niehaus-as-a-party-employee/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> In Maart 2022 is hy verhinder om by MKMVA se opvolgerorganisasie aan te sluit op grond daarvan dat hy nooit 'n lid van [[Umkhonto we Sizwe]] was nie.<ref>{{Cite web |last=Makhafola |first=Getrude |date=2022-03-10 |title=Carl the toy soldier? Niehaus fails Umkhonto we Sizwe credentials test |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/carl-niehaus-was-political-prisoner-not-mk-fails-test/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Jenni |date=12 Maart 2022 |title=Carl Niehaus insists he is an MK veteran: 'We didn't have years of training, we got crash courses' |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/carl-niehaus-insists-he-is-an-mk-veteran-we-didnt-have-years-of-training-we-got-crash-courses-20220312 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Die dissiplinêre verrigtinge, wat teen Niehaus in sy hoedanigheid as ANC-lid ingestel is, is intussen eers op 12 Desember 2022 afgehandel, toe die ANC se Nasionale Dissiplinêre Komitee Niehaus aan wangedrag skuldig bevind en hom uit die ANC gesit het.<ref>{{Cite web |last=Khumalo |first=Juniour |date=12 Desember 2022 |title=Former president Jacob Zuma's staunch ally Carl Niehaus expelled from the ANC |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/former-president-jacob-zumas-staunch-ally-carl-niehaus-expelled-from-the-anc-20221212 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Niehaus het onmiddellik geappelleer.<ref>{{Cite web |last=Erasmus |first=Des |date=2022-12-12 |title='I am still an ANC member', says sacked troublemaker Carl Niehaus |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-12-12-i-am-still-an-anc-member-says-perennial-troublemaker-carl-niehaus-after-party-gives-him-the-boot/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Op 23 Desember, ná die ANC se [[55ste Nasionale Konferensie van die African National Congress|55ste Nasionale Konferensie]], het Niehaus sy "bedanking" uit die ANC aangekondig en gesê dat hy 'n appèl teen sy uitsetting nie verder sou voer nie.<ref>{{Cite web |last=Gerber |first=Jan |date=23 Desember 2022 |title=Already-expelled Carl Niehaus 'resigns' from ANC |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/already-expelled-carl-niehaus-resigns-from-anc-20221223 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> == Loopbaan in opposisiepolitiek == === RETMO en ARETA: 2023 === Minder as 'n maand ná sy uitsetting uit die ANC, in 'n [[Twitter|Twitter Space]] op 11 Januarie 2023,<ref>{{Cite web |last=Erasmus |first=Des |date=2023-01-11 |title=Carl Niehaus launches Radical Economic Transformation Movement |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2023-01-12-carl-niehaus-launches-radical-economic-transformation-movement/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> het Niehaus die stigting van die Radical Economic Transformation Movement (RETMO) aangekondig.<ref>{{Cite web |date=2023-01-10 |title=Carl Niehaus launches RET Movement, says it could become a political party |url=https://mg.co.za/politics/2023-01-10-carl-niehaus-launches-ret-movement-says-it-could-become-a-political-party/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Die beweging is gestig om vir radikale ekonomiese transformasie te lobby, en Niehaus, as sy voorsitter, het 'n tienpuntbeleidsplatform uiteengesit wat grondonteiening sonder vergoeding, teenstand teen die privatisering van staatsondernemings en strenger grensbeheer ingesluit het.<ref name=":1">{{Cite web |last=Feketha |first=Siviwe |date=5 Februarie 2023 |title=Niehaus' RET movement woos ANC members |url=https://www.news24.com/citypress/politics/niehaus-ret-movement-woos-anc-members-20230204 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref> Die ''[[City Press]]'' het berig dat twee prominente Zuma-bondgenote, Magashule en [[Tony Yengeni]], 'n groot rol in die stigting van die beweging gespeel het.<ref name=":1" /> Op 22 Februarie is RETMO vervang deur die African Radical Economic Transformation Alliance (ARETA), 'n politieke party wat Niehaus tydens 'n geleentheid in [[Johannesburg]] van stapel gestuur het; hy het gesê die party sou oorweeg om aan die volgende verkiesing deel te neem.<ref>{{Cite web |last=Khumalo |first=Juniour |date=23 Februarie 2023 |title=Carl Niehaus lambasts 'ideological hollowing out of ANC' as he launches ARETA |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/carl-niehaus-lambasts-ideological-hollowing-out-of-anc-as-he-launches-areta-20230223 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> ARETA het die volgende maand aan die sogenaamde Nasionale Afsluiting deelgeneem.<ref>{{Cite web |last=Kgosana |first=Rorisang |date=20 Maart 2023 |title=Carl Niehaus says deployment of law enforcers reminiscent of 1976 Soweto uprising |url=https://www.timeslive.co.za/politics/2023-03-20-carl-niehaus-says-deployment-of-law-enforcers-reminiscent-of-1976-soweto-uprising/ |access-date=2024-06-14 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> Die party was egter kortstondig: Niehaus het dit op 14 Desember 2023 laat vaar toe hy aangekondig het dat hy by die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF) sou aansluit.<ref>{{Cite web |last=Nemakonde |first=Vhahangwele |date=2023-12-25 |title=Carl Niehaus says he doesn't regret joining EFF: 'Stop the patronising messages' |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/cal-niehaus-does-not-regret-joing-eff/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 Desember 2023 |title=Carl Niehaus finally acknowledges that he and his party of three people have no future |url=https://www.news24.com/citypress/voices/carl-niehaus-finally-acknowledged-that-he-and-his-party-of-three-people-have-no-future-as-a-political-party-20231217 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref> === Ekonomiese Vryheidsvegters: 2023–hede === As nuwe lid van die EFF het Niehaus gerugte ontken dat hy van plan was om na Zuma se nuwe [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|Umkhonto we Sizwe-party]] oor te loop,<ref>{{Cite web |last=Mafisa |first=Itumeleng |date=2024-04-11 |title='I am happy with the EFF': Niehaus denies ditching red berets to join MK party |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/elections/i-am-happy-with-the-eff-niehaus-denies-joining-mk-party/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref> en in Maart 2024 het die EFF aangekondig dat Niehaus 27ste op sy partylys vir die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|algemene verkiesing van Mei 2024]] sou wees.<ref>{{Cite web |last=Macupe |first=Bongekile |date=26 Maart 2024 |title=Out with the old, in with the new: Carl Niehaus sitting pretty at number 27 on EFF's list for Parliament |url=https://www.news24.com/news24/politics/out-with-the-old-in-with-the-old-carl-niehaus-sitting-pretty-at-number-27-on-effs-list-for-parliament-20240326 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Hy is tot 'n EFF-setel verkies en op 14 Junie 2024 as lid van die Nasionale Vergadering ingesweer.<ref>{{Cite web |last=Kgobotlo |first=Boitumelo |date=2024-06-14 |title=Carl Niehaus elated as he is sworn in as EFF MP |url=https://sundayworld.co.za/news/carl-niehaus-elated-as-he-is-sworn-in-as-eff-mp/ |access-date=2024-06-14 |website=Sunday World |language=en}}</ref> == Oneerlikheidskandale == In Februarie 2009 het die ''[[Mail & Guardian]]'' se Pearlie Joubert 'n lang blootleggingsberig oor Niehaus se "breë spoor van slegte skuld en gebroke beloftes" gepubliseer.<ref name=":6" /> In dieselfde artikel, toe Joubert hom daarmee gekonfronteer het, het hy 'n reeks onreëlmatighede bely en erken dat hy 'n herhaaldelike oorbesteder was en dat hy sy laaste paar werke – by Deloitte & Touche, die Rhema-kerk en GEDA – weens die wanbestuur van sy persoonlike skuld en voortgesette leen verlaat het. In die geval van GEDA het hy erken dat hy probeer het om 'n persoonlike lening te bekom met 'n bedrogspul-brief waarop hy die handtekeninge van vier Gautengse provinsiale ministers ([[Paul Mashatile]], Ignatius Jacobs, [[Angie Motshekga]] en Khabisi Mosunkutu) vervals het; hy het bedank nadat hy die bedrog aan minister Mashatile bely het.<ref name=":6" /><ref name="Times1" /> Hy het verdere bewerings betwis dat sy kontrak van 2004 met die Presidensie vroeg beëindig is weens bewerings van finansiële onreëlmatighede. {{Aanhalingskas | quote = Die meeste van wat jy my mee gekonfronteer het, is waar. Ek wens dit was nie so nie. Ek het reusagtige foute gemaak en ek het baie mense vreeslik teleurgestel. Ek het geen illusies dat as jy hierdie artikel publiseer, dit die einde van my loopbaan sal beteken nie. Ek het mense soos Saki Macozoma, [[Cyril Ramaphosa]], [[Tokyo Sexwale]], [[Gill Marcus]], [[Pallo Jordan]] en Rick Menell gevra om my finansieel te help. Ek was neergeslaan en uitgeput. Sommige van hulle het my geld gegee en sommige nie. Ek is vreeslik in die skuld. Ek het ook geld van Brett Kebble ontvang ... Die ANC-werk is 'n lewensredder vir my en dinge het nou op 'n vreeslike manier verkeerd geloop. Ek moet betroubaar wees om my werk te doen. Ek leef onder geen illusies oor wat hierdie artikel aan my lewe kan doen nie. Ek wens ek kon die klok terugdraai. | source = – Niehaus se bekentenis aan die ''[[Mail & Guardian]]'', Februarie 2009<ref name=":6" /> | align = right | width = 25em }} Niehaus se bekentenis het onmiddellik 'n groot nuusberig geword,<ref>{{Cite news |last=Hamlyn |first=Michael |date=13 Februarie 2009 |title=Tearful Carl confesses all |url=http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2469491,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215073322/http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0%2C%2C2-7-12_2469491%2C00.html |archive-date=15 Februarie 2009 |work=News24 |language=en}}</ref> en hy het later dieselfde dag as ANC-woordvoerder bedank.<ref name="iAfrica1" /> Intussen het ander mediahuise hul eie ondersoeke na Niehaus se sake begin en nuwe bewerings gepubliseer, onder meer dat hy valslik beweer het dat sy suster oorlede is om 'n vlugkaartjie in besigheidsklas van 'n regsfirma te bekom waar hy [[Swart Ekonomiese Bemagtiging|SEB]]-konsultasiewerk gedoen het,<ref>{{Cite news |date=14 Februarie 2009 |title=Niehaus fraud: ANC knew all about it |url=https://www.iol.co.za/news/politics/niehaus-fraud-anc-knew-all-about-it-434520 |access-date=16 November 2020 |work=Independent Online |language=en}}</ref> en dat hy valslik beweer het dat hy [[Leukemie|leukemie]] het om 'n gratis vakansie na [[Mauritius]] van 'n reisagentskap te bekom.<ref name=":15">{{Cite web |date=17 Februarie 2009 |title=Niehaus 'lied to get free holiday' |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-lied-to-get-free-holiday-20090217 |access-date=2024-06-16 |website=News24 |language=en}}</ref> Die ''Times'' het beraam dat hy meer as [[Suid-Afrikaanse rand|R]]4,4 miljoen in die skuld was,<ref>{{Cite web |last1=la Grange |first1=Borrie |last2=Ncana |first2=Nkululeko |date=19 Februarie 2009 |title=Niehaus owes R4.5m |url=http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=942452 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090222212355/http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=942452 |archive-date=22 Februarie 2009 |access-date=2009-02-20 |website=The Times |language=en}}</ref> hoewel die ANC-geaffilieerde sakeman Vivian Reddy in die openbaar gesê het dat hy Niehaus finansieel sou ondersteun.<ref>{{Cite news |date=16 Februarie 2009 |title=Zuma ally rescues Niehaus |url=https://www.iol.co.za/news/politics/zuma-ally-rescues-niehaus-434649 |access-date=16 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2009-02-21 |title=Rescue Reddy's cash cures |url=https://mg.co.za/article/2009-02-21-rescue-reddys-cash-cures/ |access-date=2024-06-16 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Ook in dié tydperk het ''[[Beeld]]'' die berig gepubliseer dat Niehaus op sy curriculum vitae gelieg het.<ref name=":15" /> Niehaus se finansiële sake het in later jare steeds mediabelangstelling gelok. Op 1 Mei 2012 het hy sy eerste onderhoud sedert die skandaal van Februarie 2009 gegee toe hy op John Robbie se geselsprogram op Radio 702 verskyn het om aan te kondig dat hy al sy skuld terugbetaal het en verwag het om in "'n formele pos" in die ANC-administrasie aangestel te word.<ref>{{Cite web |date=2012-05-04 |title=Never-say-die Niehaus: The lies keep coming |url=https://mg.co.za/article/2012-05-04-neversaydie-niehaus/ |access-date=2024-06-16 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Die ANC het laasgenoemde bewering ontken, en verskeie krediteure het na vore gekom om eersgenoemde te betwis, onder wie adjunkminister [[Derek Hanekom]],<ref>{{Cite web |date=3 Mei 2012 |title=Niehaus has not repaid debts |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-has-not-repaid-debts-20120503 |access-date=2024-06-16 |website=News24 |language=en}}</ref> die ANC-geaffilieerde vakbond SACCAWU<ref>{{Cite news |date=21 Mei 2012 |title=Niehaus still owes union pile of cash, says curator |url=https://www.iol.co.za/sundayindependent/news/niehaus-still-owes-union-pile-of-cash-says-curator-1301047 |access-date=16 Junie 2024 |work=Sunday Independent |language=en}}</ref> en Niehaus se voormalige huisbaas in [[Midrand]].<ref>{{Cite web |date=11 Mei 2012 |title=Niehaus 'still owing' his former landlord |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/2012-05-11-niehaus-still-owing-his-former-landlord/ |access-date=2024-06-16 |website=Sowetan |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 Mei 2012 |title=Niehaus owes landlord thousands |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-owes-landlord-thousands-20120511 |access-date=2024-06-16 |website=News24 |language=en}}</ref> Die ''Mail & Guardian'' het ook berig dat Niehaus laat in 2011 'n klein bedrag geld van adjunkminister van justisie [[Andries Nel]] ontvang het, na bewering om die begrafniskoste van Niehaus se pa te dek, wat tot verwarring gelei het toe Nel na Zeerust gegaan het om sy meelewing te betoon maar geen begrafnis gevind het nie. Niehaus het gesê dit was 'n miskommunikasie.<ref name=":16">{{Cite news |last=Underhill |first=Glynnis |date=4 Mei 2012 |title=Three weddings and a funeral |url=https://mg.co.za/article/2012-05-04-three-weddings-and-a-funeral/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330023819/https://mg.co.za/article/2012-05-04-three-weddings-and-a-funeral/ |archive-date=2021-03-30 |access-date=16 November 2020 |work=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> In Desember 2017, nadat Niehaus na politieke prominensie teruggekeer het, het die ''[[Sunday Times]]'' se Toby Shapshak berig dat Niehaus R4,3 miljoen vir twee gehuurde woonstelle in [[Sandton]] geskuld het en dat hy, in 'n poging om regsstappe oor die skuld te vermy, sy krediteure valslik meegedeel het dat sy ma oorlede is en dat hy op die punt was om haar boedel te erf.<ref>{{Cite web |last=Shapshak |first=Toby |date=10 Desember 2017 |title=Carl 'of the dead and debt' cooks up scheme to avoid R4m bill |url=https://www.timeslive.co.za/news/2017-12-09-carl-of-the-dead-and-debt-cooks-up-scheme-to-avoid-r4m-bill-/ |access-date=16 November 2020 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> Sy ma was in werklikheid nog lewend in 'n aftreeoord;<ref>{{Cite web |last=Shapshak |first=Toby |date=10 Desember 2017 |title=How Carl Niehaus 'killed' mom to pay R4.3-million debt |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/news/2017-12-09-how-carl-niehaus-killed-mom-to-pay-r43-million-debt/ |access-date=2024-06-16 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> sy is in Oktober 2023 oorlede.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Faizel |date=2023-10-21 |title=Carl Niehaus 'heartbroken' after passing of mother Magrietha |url=https://www.citizen.co.za/news/carl-niehaus-heartbroken-passing-mother-magrietha/ |access-date=2024-06-16 |website=The Citizen |language=en}}</ref> Niehaus het gesê die ''Sunday Times''-berig was deel van 'n smeerveldtog "deur die wit-besitte media" teen bondgenote van Nkosazana Dlamini-Zuma.<ref>{{Cite web |date=10 Desember 2017 |title=Niehaus says allegations against him part of smear campaign against NDZ |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/south-africa/2017-12-10-niehaus-says-allegations-against-him-part-of-smear-campaign-against-ndz/ |access-date=2024-06-16 |website=Sowetan |language=en}}</ref> In Mei 2018 het dieselfde koerant nog 'n berig gepubliseer, hierdie een deur Mzilikazi wa Afrika, waarin beweer is dat Niehaus agterstallig was met ander, nuut aangegane skuld.<ref>{{Cite web |last=wa Afrika |first=Mzilikazi |date=13 Mei 2018 |title=Carl Niehaus runs short of cash again as new debt woes mount |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/news/2018-05-12-carl-niehaus-runs-short-of-cash-again-as-new-debt-woes-mount/ |access-date=16 November 2020 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> == Persoonlike lewe == In 1986 is Niehaus in die Pretoria-Sentraal-gevangenis met Johanna "Jansie" Lourens getroud, wat in 1983 saam met hom in die gevangenis was; hulle het by die universiteit ontmoet, waar sy hom vir die gewapende stryd gewerf het.<ref name=":4" /> Hul dogter is tydens Niehaus se ambassadeurskap in Nederland gebore en is na [[Helen Joseph]] vernoem.<ref name=":5">{{Cite web |last=Waldner |first=Mariechen |date=7 April 2002 |title=Carl Niehaus divorcing Jansie |url=http://www.news24.com/News24/South_Africa/0,9294,2-7_1165442,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090216122022/http://www.news24.com/News24/South_Africa/0%2C9294%2C2-7_1165442%2C00.html |archive-date=16 Februarie 2009 |access-date=2009-02-13 |website=News24 |language=en}}</ref> Nadat Niehaus en Lourens in 2002 geskei is, is Niehaus weer getroud, met Linda Thango, 'n bestuurskonsultant.<ref name=":5" /> Hy is in September 2008 met sy derde vrou, die sakevrou Mafani Gunguluza, getroud.<ref>{{Cite web |last1=Smillie |first1=Shaun |last2=Gifford |first2=Gill |last3=Flanagan |first3=Louise |last4=Posthumus |first4=Niels |date=20 Februarie 2009 |title=Niehaus's lobola splurge |url=http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=13&art_id=vn20090220053953591C667704 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020042625/http://www.iol.co.za/news/south-africa/niehaus-s-lobola-splurge-1.435179 |archive-date=2012-10-20 |access-date=2009-02-20 |website=Independent Online |language=en}}</ref> In 2012 het hy aan Radio 702 gesê dat hy van Gunguluza geskei leef,<ref name=":16" /> en in 2019 is berig dat hy 'n nuwe meisie het.<ref>{{Cite news |date=7 Oktober 2019 |title=Carl Niehaus defends 23-year-old girlfriend against internet trolls |url=https://citizen.co.za/news/south-africa/social-media/2188274/carl-niehaus-defends-23-year-old-girlfriend-against-internet-trolls/ |url-status=live |access-date=16 November 2020 |work=The Citizen |language=en}}</ref> In 2022 is hy met Noluthando Mdluli, 'n sakevrou en model, getroud.<ref>{{Cite web |date=2022-07-02 |title='Carl Niehaus is the love of my life' – Noluthando Mdluli |url=https://www.citizen.co.za/witness/news/carl-niehaus-is-the-love-of-my-life-noluthando-mdluli/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702083744/https://www.citizen.co.za/witness/news/carl-niehaus-is-the-love-of-my-life-noluthando-mdluli/ |archive-date=2022-07-02 |access-date=2024-06-14 |website=Witness |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Patel |first=Faizel |date=2022-10-31 |title=Carl Niehaus pays lobola for Noluthando Mdluli |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/carl-niehaus-pays-lobola-31-october-2022/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref> Niehaus se memoir, ''Om te veg vir hoop'', is in 2003 in Engels as ''Fighting for Hope'' gepubliseer. Die ''Daily Maverick'' het gesê dit was "'n skraal, pretensielose memoir" en "Niehaus op sy mees geliefde".<ref name=":3" /> Hy is steeds 'n praktiserende Christen.<ref name=":7" /> In Desember 2017 het Niehaus gesê dat hy 'n formele klag by [[Wikipedia]] sou indien oor vandalisme van die Wikipedia-artikel oor hom.<ref>{{Cite web |last=Chabalala |first=Jeanette |date=13 Desember 2017 |title=Carl Niehaus Wikipedia page edited to call him an 'embarrassment to the human race' |url=https://www.news24.com/news24/carl-niehaus-wikipedia-page-edited-to-call-him-an-embarrassment-to-the-human-race-20171213 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> == Verwysings == <references> <ref name="Gov1">{{Cite web |title=Appointment of new South African heads of diplomatic missions, 23 December 1996 |url=http://www.search.gov.za/info/previewDocument.jsp?dk=%2Fdata%2Fstatic%2Finfo%2Fspeeches%2F1996%2F12300w50496.htm%40Gov&q=(+(dc.Date%3E%3D1996%2F01%2F01)%3CAND%3E(dc.Date%3C%3D1996%2F12%2F31)+)%3CAND%3E(category%3Ccontains%3Es)&t=NEW+SA+HEADS+OF+DIPLOMATIC+MISSIONS |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728191120/http://www.search.gov.za/info/previewDocument.jsp?dk=%2Fdata%2Fstatic%2Finfo%2Fspeeches%2F1996%2F12300w50496.htm%40Gov&q=%28+%28dc.Date%3E%3D1996%2F01%2F01%29%3CAND%3E%28dc.Date%3C%3D1996%2F12%2F31%29+%29%3CAND%3E%28category%3Ccontains%3Es%29&t=NEW+SA+HEADS+OF+DIPLOMATIC+MISSIONS |archive-date=28 Julie 2011 |publisher=Suid-Afrikaanse regering |access-date=2009-02-13 |language=en}}</ref> <ref name="Times1">{{Cite news |date=13 Februarie 2009 |title=Gauteng denies Niehaus claims |work=The Times |url=http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=939043 |url-status=dead |access-date=2009-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214163542/http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=939043 |archive-date=14 Februarie 2009 |language=en}}</ref> <ref name="iAfrica1">{{Cite news |title=Niehaus steps down |publisher=iAfrica.com |url=http://news.iafrica.com/sa/1294784.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218130059/http://news.iafrica.com/sa/1294784.htm |archive-date=18 Februarie 2009 |access-date=2009-02-13 |language=en}}</ref> </references> {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Niehaus, Carl}} [[Kategorie:Geboortes in 1959]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Politici van die Economic Freedom Fighters]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse diplomate]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ambassadeurs]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Alumni van die Randse Afrikaanse Universiteit]] 3ozrjm5hwq5ka18sm01ihde6hvrzwa3 2963834 2963833 2026-08-30T17:49:32Z Pynappel 70858 /* Skuldigbevinding aan hoogverraad en aanhouding */ 2963834 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër 2 | birth_place = [[Zeerust]], [[Transvaal|Wes-Transvaal]]<br />[[Unie van Suid-Afrika]] | birth_name = Carl Gerhardus Niehaus | image = Carl Niehaus, August 2024 (cropped).jpg | caption = Niehaus in 2024 | alt = 'n Man wat sit, met 'n wit baard, 'n swart bofbalpet, swart dikraambrille en 'n rooi golfhemp | party = [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (sedert 2023) | otherparty = African Radical Economic Transformation Alliance (2023)<br />[[African National Congress]] (1980–2022) | honorific_prefix = Die Edele | honorific_suffix = [[Parlement van Suid-Afrika|LP]] | office = [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Lid van die Nasionale Vergadering]] | term_start = 14 Junie 2024 | term_start1 = 1994 | term_end1 = 1996 | birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1959|12|25}} | alma_mater = [[Universiteit van Suid-Afrika]] | spouse = {{Huwelik|Noluthando Mdluli|2022}}<br />{{Huwelik|Jansie Lourens|1986|2002|reason=divorced}} }} '''Carl Gerhardus Niehaus''' (gebore 25 Desember 1959) is 'n Suid-Afrikaanse politikus wat die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF) in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] verteenwoordig. Hy was voorheen nasionale woordvoerder van die [[African National Congress]] (ANC) en is in Desember 2022 weens wangedrag uit dié party gesit. Hy het in Desember 2023 by die EFF aangesluit en is in [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|Mei 2024]] tot die Nasionale Vergadering verkies. Niehaus is in 'n [[Afrikaners|Afrikaner]]gesin in [[Transvaal|Wes-Transvaal]] gebore. Hy het as student by anti-apartheidsaktivisme betrokke geraak en in 1980 by die ANC se ondergrondse struktuur aangesluit. Tussen November 1983 en Maart 1991 is hy in die gevangenis aangehou op aanklagte van [[Landverraad|hoogverraad]] wat met sy aktivisme verband gehou het, en veral met 'n ANC-komplot om die Johannesburgse gasfabriek te saboteer. Ná sy vrylating uit die gevangenis het hy 'n invloedryke figuur in die ANC geword. Nadat hy 'n tyd lank die party se woordvoerder tydens die [[Onderhandelinge om apartheid te beëindig|oorgang ná apartheid]] was, was hy van 1994 tot 1996 lid van die Nasionale Vergadering, van 1996 tot 2000 [[Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse ambassadeur in Nederland]] en van 1994 tot 1997 lid van die ANC se Nasionale Uitvoerende Komitee. In November 2008 het hy as die party se nasionale woordvoerder na die ANC se mediakantoor teruggekeer. In Februarie 2009 het hy egter uit dié amp bedank en 'n reeks onreëlmatighede bely wat hy weens sy persoonlike finansiële probleme gepleeg het. Hy het in 2017 na die politieke voorpunt teruggekeer as nasionale woordvoerder van die [[Umkhonto we Sizwe]] Militêre Veterane-vereniging. Van 2019 was hy ook in die Luthuli-huis werksaam as 'n personeellid in die kantoor van die ANC se sekretaris-generaal, [[Ace Magashule]]. In dié tydperk het hy gereeld met die ANC-leierskap gebots oor sy openlike steun aan die voormalige president [[Jacob Zuma]] en aan die Zuma-gerigte program van radikale ekonomiese transformasie (RET). Sy pro-Zuma-uitlatings in die openbaar het in Julie 2021 tot die skorsing van sy ANC-lidmaatskap gelei en uiteindelik, in Desember 2022, tot sy uitsetting uit die party. Daarna het hy sy eie kortstondige politieke platforms gestig – die Radical Economic Transformation Movement (RETMO) en die African Radical Economic Transformation Alliance (ARETA) – voordat hy in Desember 2023 by die EFF aangesluit het. == Vroeë lewe en aktivisme == Niehaus is op 25 Desember 1959 in [[Zeerust]], 'n dorpie in die voormalige [[Transvaal|Wes-Transvaal]] (nou deel van die provinsie [[Noordwes]]), gebore.<ref name=":4">{{Cite book |last=Niehaus |first=Carl |title=Om te veg vir hoop |publisher=Human & Rousseau |year=1993 |isbn=0798132027 |location=Kaapstad |pages=108, 131}}</ref><ref name=":7">{{Cite news |date=8 November 2018 |title=The Indaba Show: A conversation with Carl Niehaus |url=https://www.iol.co.za/lifestyle/the-indaba-show-a-conversation-with-carl-niehaus-958dc5b0-20fb-4a42-ab72-7b7457f0b4b5 |access-date=14 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref> Sy ouers, Carl en Magrieta Niehaus, was werkersklas-[[Afrikaners]];<ref>{{Cite web |last=Koko |first=Khaya |date=2023-01-06 |title=Carl Niehaus, the saviour of black volk |url=https://mg.co.za/thought-leader/opinion/2023-01-06-carl-niehaus-the-saviour-of-black-volk/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref><ref name=":3" /> sy pa was 'n spoorwegklerk.<ref name=":8">{{Cite news |last=Sparks |first=Allister |date=25 November 1983 |title=S. African Whites Sentenced To Prison for Guerrilla Work |url=https://www.washingtonpost.com/web/20170828113938/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1983/11/25/s-african-whites-sentenced-to-prison-for-guerrilla-work/906c8dbd-dd18-4bab-99ec-baceb31cad73/?utm_term=.546d958d55ba |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828113938/https://www.washingtonpost.com/web/20170828113938/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1983/11/25/s-african-whites-sentenced-to-prison-for-guerrilla-work/906c8dbd-dd18-4bab-99ec-baceb31cad73/?utm_term=.546d958d55ba |url-status=dead |archive-date=2017-08-28 |access-date=14 Junie 2024 |work=Washington Post |language=en}}</ref> Volgens sy weergawe het hulle later die verregse [[Konserwatiewe Party]] gesteun,<ref name=":0">{{Cite web |date=30 Julie 2017 |title=Carl Niehaus: monopoly capital or bust in Ballito? |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/news/2017-07-29-monopoly-capital-or-bust-in-ballito/ |access-date=2024-06-14 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> en hulle het hom [[Christene|Christelik]] in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] grootgemaak.<ref name=":0" /> Hy was inderwaarheid 'n tyd lank van voorneme om [[dominee]] te word.<ref name=":0" /> Nadat sy gesin na [[Johannesburg]] verhuis het, het hy vrywilligerstoere van die kerk na [[Soweto]] onderneem, waar hy as tienerseun ontsteld was oor die swart inwoners se lewensomstandighede;<ref name=":0" /> hy het later gesê dat hy tot die oortuiging gekom het dat [[apartheid]] [[Kettery|kettery]] was.<ref name=":7" /> Hy het as student aan die [[Randse Afrikaanse Universiteit]], waar hy [[Teologie|teologie]] studeer het, by anti-apartheidsaktivisme betrokke geraak.<ref name=":10">{{Cite web |date=17 Februarie 2011 |title=Carl Niehaus |url=https://www.sahistory.org.za/people/carl-niehaus |access-date=2024-06-14 |website=South African History Online |language=en}}</ref> In sy finale studiejaar, in 1980, het hy die Nederduitse Gereformeerde Kerk verlaat as protes teen hul standpunt oor apartheid; hy het in die plek daarvan by die Nederduitse Gereformeerde Kerk in Afrika aangesluit en as diaken in die swart [[Township|township]] [[Alexandra]] gedien.<ref name=":10" /> In Julie 1980 het hy by die ondergrondse struktuur van die [[African National Congress]] (ANC) aangesluit, wat destyds 'n verbode organisasie was.<ref name=":10" /> Daar is later gesê dat sy politieke styl "vreeslik radikaal, byna [[Stalinisme|Stalinisties]]" was.<ref name="Evans">{{Cite web |last=Evans |first=Sarah |date=14 Junie 2019 |title=The fantastical Carl Niehaus rises again |url=https://www.news24.com/news24/opinions/analysis/the-fantastical-carl-niehaus-rises-again-20190613 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Kort voor sy finale eksamens in 1980 is Niehaus weens sy politieke bedrywighede uit die Randse Afrikaanse Universiteit gesit, onder meer omdat hy "[[Nelson Mandela|Free Mandela]]"-plakkate op die kampus opgeplak het.<ref name=":10" /> Daarna het hy by die [[Universiteit van die Witwatersrand]] ingeskryf om sy graad te voltooi.<ref name=":11">{{Cite web |date=2009-02-17 |title=Niehaus: Yet more lies on CV |url=https://witness.co.za/archive/2009/02/18/niehaus-yet-more-lies-on-cv-20150430/ |access-date=2024-06-14 |website=The Witness |language=en}}</ref> === Skuldigbevinding aan hoogverraad en aanhouding === {{Aanhalingskas | quote = Aan die een kant is daar die geweld wat in die Suid-Afrikaanse samelewing geïnstitusionaliseer is. Aan die ander kant is daar die soort geweld wat die ANC gebruik. Dis nie dat die ANC dit geniet om bomme te laat ontplof nie. Dit is deur die Suid-Afrikaanse regering daartoe gedwing, en so lank as wat die situasie voortduur, sal bomme aanhou ontplof. | source = – Niehaus getuig oor die ANC se gewapende stryd, November 1983<ref name=":13" /> | align = right | width = 25em }} In Augustus 1983 is Niehaus en sy meisie, Jansie Lourens, gearresteer en op aanklagte van [[hoogverraad]] en verwante politieke misdade aangekla.<ref name=":12">{{Cite news |last=Cowell |first=Alan |date=1983-11-13 |title=Two Afrikaners on Trial for Treason |url=https://www.nytimes.com/1983/11/13/world/two-afrikaners-on-trial-for-treason.html |access-date=2024-06-14 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331}}</ref> Weens die beskuldigdes se agtergrond het die saak "vyandigheid, verbystering en aansienlike belangstelling" onder wit gehore ontlok.<ref name=":13">{{Cite news |date=28 November 1983 |title=A white South African joins the 'black struggle' – and pays the price |url=https://www.csmonitor.com/1983/1128/112845.html |access-date=2024-06-14 |work=Christian Science Monitor |language=en |issn=0882-7729}}</ref> Tydens hul verhoor in die [[Hooggeregshof van Suid-Afrika|Hooggeregshof]] was die staat se hoofgetuie Robert Whitecross, Niehaus en Lourens se medehuisbewoner. In sy getuienis het hy aan die lig gebring dat hy in 1980 deur Craig Williamson vir die Veiligheidstak gewerf is en dat hy in werklikheid 'n polisieadjudant-offisier was.<ref name=":12" /><ref name=":8" /> Whitecross kon onder meer uitvoerige getuienis lewer dat Niehaus by verkenning van die Johannesburgse gasfabriek betrokke was, klaarblyklik as deel van 'n ANC-komplot om [[Sabotasie|sabotasie]] daar te pleeg. Whitecross het Niehaus op 'n verkenningstog vergesel wat deur ander polisiebeamptes afgeneem is; Niehaus het ook die foto's wat hy van die terrein geneem het aan Whitecross gegee.<ref name=":12" /> Niehaus het onskuldig gepleit op die aanklag van hoogverraad, maar in die hof het hy openlik sy steun aan die ANC verklaar en was hy verder onboetvaardig.<ref name=":8" /><ref name=":13" /> Die hof het bevind dat Niehaus, benewens die verkenning by die gasfabriek, politieke pamflette versprei het, ANC-lede gehelp het om die land onwettig te ontvlug en gekodeerde boodskappe tussen ANC-lede vervoer het. Op 25 November 1983 is hy skuldig bevind en tot vyftien jaar gevangenisstraf gevonnis.<ref name=":8" /> Volgens die verslaggewer [[Allister Sparks]], wat in die hofsaal was, het Niehaus ''Amandla!'' uitgeroep voordat hy in aanhouding weggelei is.<ref name=":8" /> Hy is in die [[Kgoši Mampuru II-bestuursgebied|Pretoria-Sentraal-gevangenis]] aangehou<ref>{{Cite news |last=Wren |first=Christopher S. |date=1992-10-11 |title=Apartheid's Children: Afrikaner Writers Today |url=https://www.nytimes.com/1992/10/11/books/apartheid-s-children-afrikaner-writers-today.html |access-date=2024-06-14 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331}}</ref> en het meer as sewe jaar van sy vonnis uitgedien voordat hy op 20 Maart 1991 vrygelaat is.<ref name=":4" /> In 2008 het ''[[LitNet]]'' 'n blog deur Niehaus gepubliseer – geskryf in die vorm van 'n oop brief aan sy jong dogter – waarin hy beskryf het hoe hy die nag voordat die Hooggeregshof hom in 1983 skuldig bevind het, deur ander aangehoudenes groepsverkrag is.<ref>{{Cite news |date=16 Junie 2008 |title=Niehaus tells of prison horror |url=https://www.iol.co.za/news/politics/niehaus-tells-of-prison-horror-404595 |access-date=14 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref> Joernaliste het dié weergawe sedertdien bevraagteken weens 'n gebrek aan ondersteunende bewyse.<ref>{{Cite web |last=Scholtz |first=Leopold |date=16 Februarie 2009 |title=Niehaus lied over doctorate |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-lied-over-doctorate-20090216 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> In Februarie 2021<ref>{{Cite web |last=Ho |first=Ufrieda |date=2021-02-15 |title=Carl Niehaus forced to retract part of affidavit at Neil Aggett inquest |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-02-16-carl-niehaus-forced-to-retract-part-of-affidavit-at-neil-aggett-inquest/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> het Niehaus by die geregtelike doodsondersoek na Neil Aggett se dood in aanhouding getuig; hy is kruisondervra oor die inhoud van 'n beëdigde verklaring wat hy oor sy ervaring van [[Marteling|marteling]] in aanhouding ingedien het.<ref>{{Cite web |last=Feketha |first=Siviwe |date=13 Februarie 2020 |title=Carl Niehaus to be subpoenaed to appear at inquiry into Aggett's death |url=https://www.iol.co.za/news/politics/carl-niehaus-to-be-subpoenaed-to-appear-at-inquiry-into-aggetts-death-42641260 |access-date=16 November 2020 |website=Independent Online |language=en}}</ref> === Opleiding === Terwyl hy in die gevangenis was, het Niehaus per korrespondensie teologie deur die [[Universiteit van Suid-Afrika]] studeer en sowel 'n baccalaureusgraad as 'n honneursgraad voltooi.<ref name=":2" /> Volgens berigte was hy die beste student in sy honneursklas.<ref>{{Cite web |date=2009-02-23 |title=Niehaus a top performer at Unisa, claims professor |url=https://mg.co.za/article/2009-02-23-niehaus-a-top-performer-at-unisa-claims-professor/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Tot 2009 het Niehaus se curriculum vitae en amptelike profiel ook beweer dat hy sy eerste baccalaureusgraad voor sy arrestasie aan die Universiteit van die Witwatersrand voltooi het en dat hy later 'n meesters- en 'n doktorsgraad in teologie aan die [[Universiteit Utrecht]] verwerf het. Joernaliste het ontdek dat hy nie een van hierdie grade voltooi het nie.<ref name=":11" /><ref name=":2" /> == Loopbaan in die African National Congress == === Demokratiese oorgang: 1991–1994 === Ná sy vrylating uit die gevangenis het Niehaus aktief geword in die [[African National Congress]] (ANC), wat kort tevore deur die apartheidsregering ontban is tydens die [[Onderhandelinge om apartheid te beëindig|onderhandelinge om apartheid te beëindig]]. Volgens sy amptelike biografie is hy aangestel in die ANC se Provinsiale Uitvoerende Komitee in PWV, in sy Onderhandelingskommissie en aan die hoof van sy nasionale mediaskakeleenheid, waar hy as woordvoerder van [[Nelson Mandela]] gedien het.<ref name=":2" /> === Vroeë demokratiese tydperk: 1994–2009 === In Suid-Afrika se [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|eerste demokratiese verkiesing]] in April 1994 is Niehaus verkies om die ANC in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]], die laerhuis van die nuwe [[Parlement van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse Parlement]], te verteenwoordig. Hy was voorsitter van die Parlement se Portefeuljekomitee oor Korrektiewe Dienste tydens die Eerste Parlement.<ref name=":2">{{Cite web |date=20 Februarie 2009 |title=Fact Check: Carl Niehaus |url=https://www.news24.com/news24/fact-check-carl-niehaus-20090218 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Daarby het hy in Desember 1994 die ANC se 49ste Nasionale Konferensie bygewoon, waar hy vir 'n termyn van drie jaar tot die party se Nasionale Uitvoerende Komitee verkies is; volgens die aantal stemme wat hy ontvang het, was hy 20ste uit die 60 kandidate wat tot die komitee verkies is.<ref>{{Cite web |title=49th National Conference: National Executive Committee Voting Results |url=https://www.anc1912.org.za/49th-national-conference-national-executive-committee-voting-results/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109172547/https://www.anc1912.org.za/49th-national-conference-national-executive-committee-voting-results/ |archive-date=2021-11-09 |access-date=2021-12-04 |website=ANC |language=en}}</ref> Laat in 1996, voor die einde van die parlementêre termyn, het president Mandela Niehaus aangestel om [[Zach de Beer]] as [[Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse ambassadeur in Nederland]] op te volg.<ref name="Gov1" /><ref>{{Cite web |date=1996-11-09 |title=The Indian Ocean Newsletter: Carl Niehaus |url=https://www.africaintelligence.com/southern-africa-and-islands/1996/11/09/carl-niehaus,40128-art |access-date=2024-06-14 |website=Africa Intelligence |language=en}}</ref> Terwyl hy in Nederland was, was hy hoof van die Suid-Afrikaanse afvaardiging na die Organisasie vir die Verbod op Chemiese Wapens in [[Den Haag]].<ref name=":2" /> Aan die einde van sy diplomatieke diens in die middel van 2000 het [[Beatrix van Nederland|koningin Beatrix van Nederland]] hom tot Ridder Grootkruis in die Orde van Oranje-Nassau geslaan.<ref name=":2" /><ref>{{Cite news |date=19 Mei 2000 |title=Niehaus Gets Top Netherlands Award |url=https://allafrica.com/stories/200005190148.html |access-date=14 Junie 2024 |work=AllAfrica |via=Panafrican News Agency |language=en}}</ref> Hy het ook die Universiteit Utrecht se Internasionale Medalje ontvang.<ref>{{Cite web |title=Internationale medailles |url=http://www.uu.nl/NL/onderzoek/toponderzoekers/internationalemedailles/Pages/default.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527024705/http://www.uu.nl/NL/onderzoek/toponderzoekers/internationalemedailles/Pages/default.aspx |archive-date=2009-05-27 |access-date=2024-06-14 |website=Universiteit Utrecht |language=nl}}</ref> Ná sy terugkeer na Suid-Afrika het Niehaus met ingang van 1 Junie 2000 uitvoerende direkteur van die Nasionale Instituut vir Misdaadvoorkoming en die Herintegrasie van Oortreders (Nicro) geword.<ref>{{Cite news |date=27 April 2000 |title=Carl Niehaus lands top Nicro job |url=https://www.iol.co.za/news/south-africa/carl-niehaus-lands-top-nicro-job-35753 |access-date=14 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref> Op [[Versoeningsdag]] 2000 het Niehaus en Mary Burton tydens 'n byeenkoms in die St. George's-katedraal in Kaapstad die Home For All-inisiatief van stapel gestuur, wat [[Wit Suid-Afrikaners|wit Suid-Afrikaners]] opgeroep het om tot nasionale versoening by te dra deur die skade van apartheid in die openbaar te erken en te herstel.<ref>{{Cite news |date=2000-12-16 |title=White S Africans urge reconciliation |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1073546.stm |access-date=2024-06-14 |work=BBC News |language=en}}</ref> Niehaus en Burton was medeskrywers van 'n "Verklaring van Verbintenis deur Wit Suid-Afrikaners" in dieselfde gees.<ref name=":3">{{Cite web |last=Davis |first=Rebecca |date=2021-02-11 |title=Carl Niehaus against the world |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-02-12-carl-niehaus-against-the-world/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Hoewel dit deur meer as 900 prominente wit Suid-Afrikaners onderteken is,<ref>{{Cite web |date=27 Februarie 2001 |title=Home for All endorsed by 900 |url=http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,9294,2-7-12_987997,00.html |url-status=dead |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}} [http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,9294,2-7-12_987997,00.html Alternatiewe URL]</ref> is dit deur ander heftig verkleineer.<ref>{{Cite web |last=Hawthorne |first=Peter |date=8 Januarie 2001 |title=The Trouble with "Sorry" |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/2001/0108/apology.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071110012036/http://www.time.com/time/europe/magazine/2001/0108/apology.html |archive-date=2007-11-10 |access-date=2024-06-14 |website=TIME Europe |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2000-12-12 |title=To apologise, or not to apologise? |url=https://mg.co.za/article/2000-12-12-to-apologise-or-not-to-apologise/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Niehaus het later gesê dat die ontvangs van die inisiatief – "verwerping en 'n hele klomp bespotting" – 'n groot rol gespeel het in "die verharding van my sienings oor die kwessie van [[Wit oppergesag|wit rassisme]]".<ref name=":3" /> In 2001 het Niehaus Nicro verlaat om 'n vennoot te word by die professionele-dienstefirma Deloitte & Touche, wat destyds 'n Nederlandse toonbank van stapel gestuur het.<ref>{{Cite web |date=2001-08-18 |title=Establishment of new Dutch desk at Deloitte & Touche |url=https://www.itweb.co.za/article/establishment-of-new-dutch-desk-at-deloitte-amp-touche/DZQ587VJegN7zXy2 |access-date=2024-06-14 |website=ITWeb |language=en}}</ref> Hy het in 2003 uit dié pos bedank en daarna 'n reeks kortstondige poste beklee: die [[President van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse Presidensie]] het hom gekontrakteer om in 2004 aan sy Dekade van Demokrasie-vierings te werk; hy was uitvoerende hoof en woordvoerder van [[Ray McCauley]] se Rhema-kerk van 2004 tot sy bedanking in 2005;<ref>{{Cite web |last=Jackson |first=Neels |date=13 Maart 2005 |title=Niehaus quits Rhema |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-quits-rhema-20050313 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> en laastens was hy vir die laaste sewe maande van 2005 uitvoerende hoof van die Gauteng Economic Development Agency (GEDA), 'n departement van die [[Gauteng|Gautengse provinsiale regering]].<ref name=":6">{{Cite web |last=Joubert |first=Pearlie |date=13 Februarie 2009 |title=Tearful Niehaus admits fraud |url=http://www.mg.co.za/article/2009-02-13-tearful-niehaus-admits-fraud |archive-url=https://web.archive.org/web/20190809104702/https://mg.co.za/article/2009-02-13-tearful-niehaus-admits-fraud |archive-date=2019-08-09 |access-date=2009-02-13 |website=Mail & Guardian |language=en}}</ref> In November 2008, tydens die ANC se veldtog vir die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|algemene verkiesing van 2009]], het Niehaus na die ANC se kommunikasiedepartement teruggekeer toe hy as die party se tweede nasionale woordvoerder aangestel is, waar hy saam met [[Jessie Duarte]] gewerk het.<ref>{{Cite web |date=11 November 2008 |title=ANC Media Liaison Team |url=http://www.anc.org.za/ancdocs/pr/2008/pr1111a.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220122354/http://www.anc.org.za/ancdocs/pr/2008/pr1111a.html |archive-date=2009-02-20 |access-date=2024-06-14 |website=African National Congress |language=en}}</ref> Volgens berigte is hy vir die pos deur die ANC se sekretaris-generaal, [[Gwede Mantashe]], gewerf.<ref name=":6" /> Die ''[[Daily Maverick]]'' het gesê dat hy "volgens byna alle weergawes baie goed" in die werk was.<ref name=":3" /> Hy was egter net iets meer as drie maande in die pos: op 13 Februarie 2009 het die pers die berig oor Niehaus se finansiële probleme en verwante [[Bedrog|bedrog]] gepubliseer (sien [[#Oneerlikheidskandale|hieronder]]),<ref name=":6" /> en Mantashe het aangekondig dat die party Niehaus se bedanking as woordvoerder aanvaar het.<ref name="iAfrica1" /> === Steun vir RET: 2017–2022 === Niehaus was die grootste deel van die volgende dekade weg van die politieke voorpunt; volgens sy weergawe het hy konsultasiewerk gedoen en sy oorblywende skuld bestuur.<ref name=":0" /> In 2017 het hy weer op die voorgrond getree as nasionale woordvoerder van die ANC-geaffilieerde [[Umkhonto we Sizwe]] Militêre Veterane-vereniging (MKMVA) en as 'n gereelde kommentator op ANN7.<ref name=":0" /> Hy het ook 'n belangrike lobbyis geword in [[Nkosazana Dlamini-Zuma]] se veldtog om as ANC-president verkies te word.<ref name=":14">{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2017-10-24 |title=Unforgiven: The extraordinary tale of Carl Niehaus |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2017-10-25-unforgiven-the-extraordinary-tale-of-carl-niehaus/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Dlamini-Zuma het by die ANC se 54ste Nasionale Konferensie in Desember 2017 teen [[Cyril Ramaphosa]] verloor, maar Niehaus is nietemin 'n rol in Ramaphosa se nuwe administrasie gegee: van Januarie 2019 het hy in die Luthuli-huis in die kantoor van die ANC se sekretaris-generaal, [[Ace Magashule]], gewerk.<ref name="Evans" /> Oor die volgende drie jaar het MKMVA en Niehaus self toenemend in konflik gekom met die Nasionale Uitvoerende Komitee onder Ramaphosa se leiding. Niehaus was die stem van MKMVA se stryd om samesmelting in 'n nuwe en meer geformaliseerde struktuur vir veterane te weerstaan.<ref>{{Cite web |last=Leshwiti-Jones |first=Pule |date=14 Junie 2021 |title='The MKMVA will not disband' says Kebby Maphatsoe after meeting with Mantashe goes awry |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/the-mkmva-will-not-disband-says-kebby-maphatsoe-after-meeting-with-mantashe-goes-awry-20210614 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Hy het ook sy persoonlike en MKMVA-platforms gebruik om die voormalige president [[Jacob Zuma]], teen wie korrupsie-aanklagte ingebring is, te verdedig,<ref>{{Cite web |last=Nair |first=Nivashni |date=6 April 2018 |title=I'll support Zuma no matter what' says Carl Niehaus outside court |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2018-04-06-ill-support-zuma-no-matter-what-says-carl-niehaus-outside-court/ |access-date=16 November 2020 |website=Sunday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=15 Februarie 2021 |title=Carl Niehaus uses ANC podium to defend Zuma's defiance of Zondo Commission |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/carl-niehaus-uses-anc-podium-to-defend-zumas-defiance-of-zondo-commission-20210215 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> om die ANC se leierskap aan te val,<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=19 Januarie 2021 |title=ANC wants to suspend Niehaus from his job for attacking a party leader |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/breaking-carl-niehaus-suspended-from-his-anc-job-for-attacking-a-party-leader-20210119 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-01-21 |title=Power shift at Luthuli House |url=https://mg.co.za/politics/2021-01-21-power-shift-at-luthuli-house/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> en om 'n ideologiese program van sogenaamde radikale ekonomiese transformasie te bevorder.<ref>{{Cite web |last=Haffajee |first=Ferial |date=2021-03-14 |title=Carl Niehaus tables radical economic transformation plan ahead of Ace Magashule's campaign for ANC president |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-03-14-carl-niehaus-tables-radical-economic-transformation-plan-ahead-of-ace-magashules-campaign-for-anc-president/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Masuabi |first=Queenin |date=11 Maart 2021 |title=RET faction vow to remain in the ANC, criticise party discussion documents and call for axing of Cele |url=https://www.news24.com/citypress/politics/ret-faction-vow-to-remain-in-the-anc-criticise-party-discussion-documents-and-call-for-axing-of-cele-20210311 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref> In 2018 het MKMVA hom gedistansieer van opmerkings wat Niehaus oor die grondvraagstuk en die bestuur van die Ingonyama Trust gemaak het.<ref>{{Cite web |date=2018-07-08 |title=MKMVA apologises to ANC for Carl Niehaus' apology to king |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/mkmva-apologises-to-anc-for-carl-niehaus-apology-to-king/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref> [[File:Jacob Zuma, 2009 World Economic Forum on Africa-1 (cropped).jpg|thumb|Niehaus is 'n onwrikbare verdediger van die voormalige president [[Jacob Zuma]]]] Hierdie botsing het in Julie 2021 'n hoogtepunt bereik toe die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika|Konstitusionele Hof]] Zuma se inhegtenisneming op aanklagte van [[Minagting van die hof deur Jacob Zuma|minagting van die hof]] beveel het. Niehaus het by MKMVA aangesluit in militante teenstand teen die hof se bevel; tydens een van 'n reeks byeenkomste buite Zuma se Nkandla-woning het hy aan die pers gesê dat MKMVA "'n menslike skild" om Zuma sou vorm om hom teen inhegtenisneming te beskerm, en hy het "gewaarsku" dat Zuma se gevangenisstraf "onstabiliteit en onrus" sou veroorsaak.<ref>{{Cite web |last=Amashabalala |first=Mawande |date=2 Julie 2021 |title=MK vets will form 'human shield' around Zuma, says Carl Niehaus |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/south-africa/2021-07-02-mk-vets-will-form-human-shield-around-zuma-says-carl-niehaus/ |access-date=2024-06-14 |website=Sowetan |language=en}}</ref> Op 7 Julie het die ANC formele dissiplinêre aanklagte teen Niehaus ingebring, met die bewering dat opmerkings wat hy by Nkandla gemaak het die ANC se dissiplinêre reëls oortree het.<ref>{{Cite web |last=Tandwa |first=Lizeka |date=2021-07-07 |title=ANC suspends MKMVA spokesperson Carl Niehaus |url=https://mg.co.za/politics/2021-07-07-anc-suspends-mkmva-spokesperson-carl-niehaus/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Sy ANC-lidmaatskap is geskors hangende 'n dissiplinêre verhoor.<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2021-07-07 |title=Carl Niehaus suspended from ANC for inflammatory speeches — other members are not far behind |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-07-07-carl-niehaus-suspended-from-anc-for-inflammatory-speeches-other-members-are-not-far-behind/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die volgende dag het Niehaus weer by Zuma se ondersteuners aangesluit by 'n betoging buite die Estcourt-korrektiewe sentrum, waar Zuma in die gevangenis was; hy is onmiddellik deur die plaaslike [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] gearresteer omdat hy die [[Covid-19-pandemie in Suid-Afrika|Covid-19-inperkingsreëls]] oortree het, hoewel hy kort daarna met 'n boete van [[Suid-Afrikaanse rand|R]]3 000 vrygelaat is.<ref>{{Cite web |last=Letshwiti-Jones |first=Pule |date=8 Julie 2021 |title='You address no one, you' – cops tell Zuma ally Carl Niehaus as they arrest him outside Estcourt prison |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/you-address-no-one-you-cops-tell-zuma-ally-carl-niehaus-as-they-arrest-him-outside-estcourt-prison-20210708 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Jenni |date=17 Augustus 2021 |title=Niehaus plans to challenge lockdown arrest, fine in court |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/niehaus-plans-to-challenge-lockdown-arrest-fine-in-court-20210817 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Terwyl Niehaus op sy dissiplinêre verhoor gewag het, is hy ook as ANC-personeellid afgedank: op 9 September is hy summier uit sy pos in die sekretaris-generaal se kantoor ontslaan nadat hy nóg 'n uittartende openbare verklaring gemaak het.<ref>{{Cite web |last=Masuabi |first=Queenin |date=9 September 2021 |title=Niehaus fired, told to fetch belongings from Luthuli House |url=https://www.news24.com/citypress/politics/niehaus-fired-told-to-fetch-belongings-from-luthuli-house-20210909 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Khumalo |first=Juniour |date=9 September 2021 |title=ANC boots Carl Niehaus from Luthuli House for allegedly making false statements |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/suspended-anc-member-carl-niehaus-now-fired-as-luthuli-house-employee-20210909 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Die ANC-woordvoerder [[Pule Mabe]] het gesê dat sy gedrag "verdelend, opportunisties en anti-ANC" was.<ref>{{Cite web |date=2021-09-09 |title=ANC fires Carl Niehaus as a party employee |url=https://mg.co.za/politics/2021-09-09-anc-fires-carl-niehaus-as-a-party-employee/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> In Maart 2022 is hy verhinder om by MKMVA se opvolgerorganisasie aan te sluit op grond daarvan dat hy nooit 'n lid van [[Umkhonto we Sizwe]] was nie.<ref>{{Cite web |last=Makhafola |first=Getrude |date=2022-03-10 |title=Carl the toy soldier? Niehaus fails Umkhonto we Sizwe credentials test |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/carl-niehaus-was-political-prisoner-not-mk-fails-test/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Jenni |date=12 Maart 2022 |title=Carl Niehaus insists he is an MK veteran: 'We didn't have years of training, we got crash courses' |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/carl-niehaus-insists-he-is-an-mk-veteran-we-didnt-have-years-of-training-we-got-crash-courses-20220312 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Die dissiplinêre verrigtinge, wat teen Niehaus in sy hoedanigheid as ANC-lid ingestel is, is intussen eers op 12 Desember 2022 afgehandel, toe die ANC se Nasionale Dissiplinêre Komitee Niehaus aan wangedrag skuldig bevind en hom uit die ANC gesit het.<ref>{{Cite web |last=Khumalo |first=Juniour |date=12 Desember 2022 |title=Former president Jacob Zuma's staunch ally Carl Niehaus expelled from the ANC |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/former-president-jacob-zumas-staunch-ally-carl-niehaus-expelled-from-the-anc-20221212 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Niehaus het onmiddellik geappelleer.<ref>{{Cite web |last=Erasmus |first=Des |date=2022-12-12 |title='I am still an ANC member', says sacked troublemaker Carl Niehaus |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-12-12-i-am-still-an-anc-member-says-perennial-troublemaker-carl-niehaus-after-party-gives-him-the-boot/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Op 23 Desember, ná die ANC se [[55ste Nasionale Konferensie van die African National Congress|55ste Nasionale Konferensie]], het Niehaus sy "bedanking" uit die ANC aangekondig en gesê dat hy 'n appèl teen sy uitsetting nie verder sou voer nie.<ref>{{Cite web |last=Gerber |first=Jan |date=23 Desember 2022 |title=Already-expelled Carl Niehaus 'resigns' from ANC |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/already-expelled-carl-niehaus-resigns-from-anc-20221223 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> == Loopbaan in opposisiepolitiek == === RETMO en ARETA: 2023 === Minder as 'n maand ná sy uitsetting uit die ANC, in 'n [[Twitter|Twitter Space]] op 11 Januarie 2023,<ref>{{Cite web |last=Erasmus |first=Des |date=2023-01-11 |title=Carl Niehaus launches Radical Economic Transformation Movement |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2023-01-12-carl-niehaus-launches-radical-economic-transformation-movement/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> het Niehaus die stigting van die Radical Economic Transformation Movement (RETMO) aangekondig.<ref>{{Cite web |date=2023-01-10 |title=Carl Niehaus launches RET Movement, says it could become a political party |url=https://mg.co.za/politics/2023-01-10-carl-niehaus-launches-ret-movement-says-it-could-become-a-political-party/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Die beweging is gestig om vir radikale ekonomiese transformasie te lobby, en Niehaus, as sy voorsitter, het 'n tienpuntbeleidsplatform uiteengesit wat grondonteiening sonder vergoeding, teenstand teen die privatisering van staatsondernemings en strenger grensbeheer ingesluit het.<ref name=":1">{{Cite web |last=Feketha |first=Siviwe |date=5 Februarie 2023 |title=Niehaus' RET movement woos ANC members |url=https://www.news24.com/citypress/politics/niehaus-ret-movement-woos-anc-members-20230204 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref> Die ''[[City Press]]'' het berig dat twee prominente Zuma-bondgenote, Magashule en [[Tony Yengeni]], 'n groot rol in die stigting van die beweging gespeel het.<ref name=":1" /> Op 22 Februarie is RETMO vervang deur die African Radical Economic Transformation Alliance (ARETA), 'n politieke party wat Niehaus tydens 'n geleentheid in [[Johannesburg]] van stapel gestuur het; hy het gesê die party sou oorweeg om aan die volgende verkiesing deel te neem.<ref>{{Cite web |last=Khumalo |first=Juniour |date=23 Februarie 2023 |title=Carl Niehaus lambasts 'ideological hollowing out of ANC' as he launches ARETA |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/carl-niehaus-lambasts-ideological-hollowing-out-of-anc-as-he-launches-areta-20230223 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> ARETA het die volgende maand aan die sogenaamde Nasionale Afsluiting deelgeneem.<ref>{{Cite web |last=Kgosana |first=Rorisang |date=20 Maart 2023 |title=Carl Niehaus says deployment of law enforcers reminiscent of 1976 Soweto uprising |url=https://www.timeslive.co.za/politics/2023-03-20-carl-niehaus-says-deployment-of-law-enforcers-reminiscent-of-1976-soweto-uprising/ |access-date=2024-06-14 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> Die party was egter kortstondig: Niehaus het dit op 14 Desember 2023 laat vaar toe hy aangekondig het dat hy by die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF) sou aansluit.<ref>{{Cite web |last=Nemakonde |first=Vhahangwele |date=2023-12-25 |title=Carl Niehaus says he doesn't regret joining EFF: 'Stop the patronising messages' |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/cal-niehaus-does-not-regret-joing-eff/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 Desember 2023 |title=Carl Niehaus finally acknowledges that he and his party of three people have no future |url=https://www.news24.com/citypress/voices/carl-niehaus-finally-acknowledged-that-he-and-his-party-of-three-people-have-no-future-as-a-political-party-20231217 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref> === Ekonomiese Vryheidsvegters: 2023–hede === As nuwe lid van die EFF het Niehaus gerugte ontken dat hy van plan was om na Zuma se nuwe [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|Umkhonto we Sizwe-party]] oor te loop,<ref>{{Cite web |last=Mafisa |first=Itumeleng |date=2024-04-11 |title='I am happy with the EFF': Niehaus denies ditching red berets to join MK party |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/elections/i-am-happy-with-the-eff-niehaus-denies-joining-mk-party/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref> en in Maart 2024 het die EFF aangekondig dat Niehaus 27ste op sy partylys vir die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|algemene verkiesing van Mei 2024]] sou wees.<ref>{{Cite web |last=Macupe |first=Bongekile |date=26 Maart 2024 |title=Out with the old, in with the new: Carl Niehaus sitting pretty at number 27 on EFF's list for Parliament |url=https://www.news24.com/news24/politics/out-with-the-old-in-with-the-old-carl-niehaus-sitting-pretty-at-number-27-on-effs-list-for-parliament-20240326 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Hy is tot 'n EFF-setel verkies en op 14 Junie 2024 as lid van die Nasionale Vergadering ingesweer.<ref>{{Cite web |last=Kgobotlo |first=Boitumelo |date=2024-06-14 |title=Carl Niehaus elated as he is sworn in as EFF MP |url=https://sundayworld.co.za/news/carl-niehaus-elated-as-he-is-sworn-in-as-eff-mp/ |access-date=2024-06-14 |website=Sunday World |language=en}}</ref> == Oneerlikheidskandale == In Februarie 2009 het die ''[[Mail & Guardian]]'' se Pearlie Joubert 'n lang blootleggingsberig oor Niehaus se "breë spoor van slegte skuld en gebroke beloftes" gepubliseer.<ref name=":6" /> In dieselfde artikel, toe Joubert hom daarmee gekonfronteer het, het hy 'n reeks onreëlmatighede bely en erken dat hy 'n herhaaldelike oorbesteder was en dat hy sy laaste paar werke – by Deloitte & Touche, die Rhema-kerk en GEDA – weens die wanbestuur van sy persoonlike skuld en voortgesette leen verlaat het. In die geval van GEDA het hy erken dat hy probeer het om 'n persoonlike lening te bekom met 'n bedrogspul-brief waarop hy die handtekeninge van vier Gautengse provinsiale ministers ([[Paul Mashatile]], Ignatius Jacobs, [[Angie Motshekga]] en Khabisi Mosunkutu) vervals het; hy het bedank nadat hy die bedrog aan minister Mashatile bely het.<ref name=":6" /><ref name="Times1" /> Hy het verdere bewerings betwis dat sy kontrak van 2004 met die Presidensie vroeg beëindig is weens bewerings van finansiële onreëlmatighede. {{Aanhalingskas | quote = Die meeste van wat jy my mee gekonfronteer het, is waar. Ek wens dit was nie so nie. Ek het reusagtige foute gemaak en ek het baie mense vreeslik teleurgestel. Ek het geen illusies dat as jy hierdie artikel publiseer, dit die einde van my loopbaan sal beteken nie. Ek het mense soos Saki Macozoma, [[Cyril Ramaphosa]], [[Tokyo Sexwale]], [[Gill Marcus]], [[Pallo Jordan]] en Rick Menell gevra om my finansieel te help. Ek was neergeslaan en uitgeput. Sommige van hulle het my geld gegee en sommige nie. Ek is vreeslik in die skuld. Ek het ook geld van Brett Kebble ontvang ... Die ANC-werk is 'n lewensredder vir my en dinge het nou op 'n vreeslike manier verkeerd geloop. Ek moet betroubaar wees om my werk te doen. Ek leef onder geen illusies oor wat hierdie artikel aan my lewe kan doen nie. Ek wens ek kon die klok terugdraai. | source = – Niehaus se bekentenis aan die ''[[Mail & Guardian]]'', Februarie 2009<ref name=":6" /> | align = right | width = 25em }} Niehaus se bekentenis het onmiddellik 'n groot nuusberig geword,<ref>{{Cite news |last=Hamlyn |first=Michael |date=13 Februarie 2009 |title=Tearful Carl confesses all |url=http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2469491,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215073322/http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0%2C%2C2-7-12_2469491%2C00.html |archive-date=15 Februarie 2009 |work=News24 |language=en}}</ref> en hy het later dieselfde dag as ANC-woordvoerder bedank.<ref name="iAfrica1" /> Intussen het ander mediahuise hul eie ondersoeke na Niehaus se sake begin en nuwe bewerings gepubliseer, onder meer dat hy valslik beweer het dat sy suster oorlede is om 'n vlugkaartjie in besigheidsklas van 'n regsfirma te bekom waar hy [[Swart Ekonomiese Bemagtiging|SEB]]-konsultasiewerk gedoen het,<ref>{{Cite news |date=14 Februarie 2009 |title=Niehaus fraud: ANC knew all about it |url=https://www.iol.co.za/news/politics/niehaus-fraud-anc-knew-all-about-it-434520 |access-date=16 November 2020 |work=Independent Online |language=en}}</ref> en dat hy valslik beweer het dat hy [[Leukemie|leukemie]] het om 'n gratis vakansie na [[Mauritius]] van 'n reisagentskap te bekom.<ref name=":15">{{Cite web |date=17 Februarie 2009 |title=Niehaus 'lied to get free holiday' |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-lied-to-get-free-holiday-20090217 |access-date=2024-06-16 |website=News24 |language=en}}</ref> Die ''Times'' het beraam dat hy meer as [[Suid-Afrikaanse rand|R]]4,4 miljoen in die skuld was,<ref>{{Cite web |last1=la Grange |first1=Borrie |last2=Ncana |first2=Nkululeko |date=19 Februarie 2009 |title=Niehaus owes R4.5m |url=http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=942452 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090222212355/http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=942452 |archive-date=22 Februarie 2009 |access-date=2009-02-20 |website=The Times |language=en}}</ref> hoewel die ANC-geaffilieerde sakeman Vivian Reddy in die openbaar gesê het dat hy Niehaus finansieel sou ondersteun.<ref>{{Cite news |date=16 Februarie 2009 |title=Zuma ally rescues Niehaus |url=https://www.iol.co.za/news/politics/zuma-ally-rescues-niehaus-434649 |access-date=16 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2009-02-21 |title=Rescue Reddy's cash cures |url=https://mg.co.za/article/2009-02-21-rescue-reddys-cash-cures/ |access-date=2024-06-16 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Ook in dié tydperk het ''[[Beeld]]'' die berig gepubliseer dat Niehaus op sy curriculum vitae gelieg het.<ref name=":15" /> Niehaus se finansiële sake het in later jare steeds mediabelangstelling gelok. Op 1 Mei 2012 het hy sy eerste onderhoud sedert die skandaal van Februarie 2009 gegee toe hy op John Robbie se geselsprogram op Radio 702 verskyn het om aan te kondig dat hy al sy skuld terugbetaal het en verwag het om in "'n formele pos" in die ANC-administrasie aangestel te word.<ref>{{Cite web |date=2012-05-04 |title=Never-say-die Niehaus: The lies keep coming |url=https://mg.co.za/article/2012-05-04-neversaydie-niehaus/ |access-date=2024-06-16 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Die ANC het laasgenoemde bewering ontken, en verskeie krediteure het na vore gekom om eersgenoemde te betwis, onder wie adjunkminister [[Derek Hanekom]],<ref>{{Cite web |date=3 Mei 2012 |title=Niehaus has not repaid debts |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-has-not-repaid-debts-20120503 |access-date=2024-06-16 |website=News24 |language=en}}</ref> die ANC-geaffilieerde vakbond SACCAWU<ref>{{Cite news |date=21 Mei 2012 |title=Niehaus still owes union pile of cash, says curator |url=https://www.iol.co.za/sundayindependent/news/niehaus-still-owes-union-pile-of-cash-says-curator-1301047 |access-date=16 Junie 2024 |work=Sunday Independent |language=en}}</ref> en Niehaus se voormalige huisbaas in [[Midrand]].<ref>{{Cite web |date=11 Mei 2012 |title=Niehaus 'still owing' his former landlord |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/2012-05-11-niehaus-still-owing-his-former-landlord/ |access-date=2024-06-16 |website=Sowetan |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 Mei 2012 |title=Niehaus owes landlord thousands |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-owes-landlord-thousands-20120511 |access-date=2024-06-16 |website=News24 |language=en}}</ref> Die ''Mail & Guardian'' het ook berig dat Niehaus laat in 2011 'n klein bedrag geld van adjunkminister van justisie [[Andries Nel]] ontvang het, na bewering om die begrafniskoste van Niehaus se pa te dek, wat tot verwarring gelei het toe Nel na Zeerust gegaan het om sy meelewing te betoon maar geen begrafnis gevind het nie. Niehaus het gesê dit was 'n miskommunikasie.<ref name=":16">{{Cite news |last=Underhill |first=Glynnis |date=4 Mei 2012 |title=Three weddings and a funeral |url=https://mg.co.za/article/2012-05-04-three-weddings-and-a-funeral/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330023819/https://mg.co.za/article/2012-05-04-three-weddings-and-a-funeral/ |archive-date=2021-03-30 |access-date=16 November 2020 |work=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> In Desember 2017, nadat Niehaus na politieke prominensie teruggekeer het, het die ''[[Sunday Times]]'' se Toby Shapshak berig dat Niehaus R4,3 miljoen vir twee gehuurde woonstelle in [[Sandton]] geskuld het en dat hy, in 'n poging om regsstappe oor die skuld te vermy, sy krediteure valslik meegedeel het dat sy ma oorlede is en dat hy op die punt was om haar boedel te erf.<ref>{{Cite web |last=Shapshak |first=Toby |date=10 Desember 2017 |title=Carl 'of the dead and debt' cooks up scheme to avoid R4m bill |url=https://www.timeslive.co.za/news/2017-12-09-carl-of-the-dead-and-debt-cooks-up-scheme-to-avoid-r4m-bill-/ |access-date=16 November 2020 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> Sy ma was in werklikheid nog lewend in 'n aftreeoord;<ref>{{Cite web |last=Shapshak |first=Toby |date=10 Desember 2017 |title=How Carl Niehaus 'killed' mom to pay R4.3-million debt |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/news/2017-12-09-how-carl-niehaus-killed-mom-to-pay-r43-million-debt/ |access-date=2024-06-16 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> sy is in Oktober 2023 oorlede.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Faizel |date=2023-10-21 |title=Carl Niehaus 'heartbroken' after passing of mother Magrietha |url=https://www.citizen.co.za/news/carl-niehaus-heartbroken-passing-mother-magrietha/ |access-date=2024-06-16 |website=The Citizen |language=en}}</ref> Niehaus het gesê die ''Sunday Times''-berig was deel van 'n smeerveldtog "deur die wit-besitte media" teen bondgenote van Nkosazana Dlamini-Zuma.<ref>{{Cite web |date=10 Desember 2017 |title=Niehaus says allegations against him part of smear campaign against NDZ |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/south-africa/2017-12-10-niehaus-says-allegations-against-him-part-of-smear-campaign-against-ndz/ |access-date=2024-06-16 |website=Sowetan |language=en}}</ref> In Mei 2018 het dieselfde koerant nog 'n berig gepubliseer, hierdie een deur Mzilikazi wa Afrika, waarin beweer is dat Niehaus agterstallig was met ander, nuut aangegane skuld.<ref>{{Cite web |last=wa Afrika |first=Mzilikazi |date=13 Mei 2018 |title=Carl Niehaus runs short of cash again as new debt woes mount |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/news/2018-05-12-carl-niehaus-runs-short-of-cash-again-as-new-debt-woes-mount/ |access-date=16 November 2020 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> == Persoonlike lewe == In 1986 is Niehaus in die Pretoria-Sentraal-gevangenis met Johanna "Jansie" Lourens getroud, wat in 1983 saam met hom in die gevangenis was; hulle het by die universiteit ontmoet, waar sy hom vir die gewapende stryd gewerf het.<ref name=":4" /> Hul dogter is tydens Niehaus se ambassadeurskap in Nederland gebore en is na [[Helen Joseph]] vernoem.<ref name=":5">{{Cite web |last=Waldner |first=Mariechen |date=7 April 2002 |title=Carl Niehaus divorcing Jansie |url=http://www.news24.com/News24/South_Africa/0,9294,2-7_1165442,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090216122022/http://www.news24.com/News24/South_Africa/0%2C9294%2C2-7_1165442%2C00.html |archive-date=16 Februarie 2009 |access-date=2009-02-13 |website=News24 |language=en}}</ref> Nadat Niehaus en Lourens in 2002 geskei is, is Niehaus weer getroud, met Linda Thango, 'n bestuurskonsultant.<ref name=":5" /> Hy is in September 2008 met sy derde vrou, die sakevrou Mafani Gunguluza, getroud.<ref>{{Cite web |last1=Smillie |first1=Shaun |last2=Gifford |first2=Gill |last3=Flanagan |first3=Louise |last4=Posthumus |first4=Niels |date=20 Februarie 2009 |title=Niehaus's lobola splurge |url=http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=13&art_id=vn20090220053953591C667704 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020042625/http://www.iol.co.za/news/south-africa/niehaus-s-lobola-splurge-1.435179 |archive-date=2012-10-20 |access-date=2009-02-20 |website=Independent Online |language=en}}</ref> In 2012 het hy aan Radio 702 gesê dat hy van Gunguluza geskei leef,<ref name=":16" /> en in 2019 is berig dat hy 'n nuwe meisie het.<ref>{{Cite news |date=7 Oktober 2019 |title=Carl Niehaus defends 23-year-old girlfriend against internet trolls |url=https://citizen.co.za/news/south-africa/social-media/2188274/carl-niehaus-defends-23-year-old-girlfriend-against-internet-trolls/ |url-status=live |access-date=16 November 2020 |work=The Citizen |language=en}}</ref> In 2022 is hy met Noluthando Mdluli, 'n sakevrou en model, getroud.<ref>{{Cite web |date=2022-07-02 |title='Carl Niehaus is the love of my life' – Noluthando Mdluli |url=https://www.citizen.co.za/witness/news/carl-niehaus-is-the-love-of-my-life-noluthando-mdluli/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702083744/https://www.citizen.co.za/witness/news/carl-niehaus-is-the-love-of-my-life-noluthando-mdluli/ |archive-date=2022-07-02 |access-date=2024-06-14 |website=Witness |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Patel |first=Faizel |date=2022-10-31 |title=Carl Niehaus pays lobola for Noluthando Mdluli |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/carl-niehaus-pays-lobola-31-october-2022/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref> Niehaus se memoir, ''Om te veg vir hoop'', is in 2003 in Engels as ''Fighting for Hope'' gepubliseer. Die ''Daily Maverick'' het gesê dit was "'n skraal, pretensielose memoir" en "Niehaus op sy mees geliefde".<ref name=":3" /> Hy is steeds 'n praktiserende Christen.<ref name=":7" /> In Desember 2017 het Niehaus gesê dat hy 'n formele klag by [[Wikipedia]] sou indien oor vandalisme van die Wikipedia-artikel oor hom.<ref>{{Cite web |last=Chabalala |first=Jeanette |date=13 Desember 2017 |title=Carl Niehaus Wikipedia page edited to call him an 'embarrassment to the human race' |url=https://www.news24.com/news24/carl-niehaus-wikipedia-page-edited-to-call-him-an-embarrassment-to-the-human-race-20171213 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> == Verwysings == <references> <ref name="Gov1">{{Cite web |title=Appointment of new South African heads of diplomatic missions, 23 December 1996 |url=http://www.search.gov.za/info/previewDocument.jsp?dk=%2Fdata%2Fstatic%2Finfo%2Fspeeches%2F1996%2F12300w50496.htm%40Gov&q=(+(dc.Date%3E%3D1996%2F01%2F01)%3CAND%3E(dc.Date%3C%3D1996%2F12%2F31)+)%3CAND%3E(category%3Ccontains%3Es)&t=NEW+SA+HEADS+OF+DIPLOMATIC+MISSIONS |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728191120/http://www.search.gov.za/info/previewDocument.jsp?dk=%2Fdata%2Fstatic%2Finfo%2Fspeeches%2F1996%2F12300w50496.htm%40Gov&q=%28+%28dc.Date%3E%3D1996%2F01%2F01%29%3CAND%3E%28dc.Date%3C%3D1996%2F12%2F31%29+%29%3CAND%3E%28category%3Ccontains%3Es%29&t=NEW+SA+HEADS+OF+DIPLOMATIC+MISSIONS |archive-date=28 Julie 2011 |publisher=Suid-Afrikaanse regering |access-date=2009-02-13 |language=en}}</ref> <ref name="Times1">{{Cite news |date=13 Februarie 2009 |title=Gauteng denies Niehaus claims |work=The Times |url=http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=939043 |url-status=dead |access-date=2009-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214163542/http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=939043 |archive-date=14 Februarie 2009 |language=en}}</ref> <ref name="iAfrica1">{{Cite news |title=Niehaus steps down |publisher=iAfrica.com |url=http://news.iafrica.com/sa/1294784.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218130059/http://news.iafrica.com/sa/1294784.htm |archive-date=18 Februarie 2009 |access-date=2009-02-13 |language=en}}</ref> </references> {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Niehaus, Carl}} [[Kategorie:Geboortes in 1959]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Politici van die Economic Freedom Fighters]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse diplomate]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ambassadeurs]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Alumni van die Randse Afrikaanse Universiteit]] l29tont8qhiyesvtf1a615krinjtfzx 2963835 2963834 2026-08-30T17:50:48Z Pynappel 70858 /* Opleiding */ 2963835 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër 2 | birth_place = [[Zeerust]], [[Transvaal|Wes-Transvaal]]<br />[[Unie van Suid-Afrika]] | birth_name = Carl Gerhardus Niehaus | image = Carl Niehaus, August 2024 (cropped).jpg | caption = Niehaus in 2024 | alt = 'n Man wat sit, met 'n wit baard, 'n swart bofbalpet, swart dikraambrille en 'n rooi golfhemp | party = [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (sedert 2023) | otherparty = African Radical Economic Transformation Alliance (2023)<br />[[African National Congress]] (1980–2022) | honorific_prefix = Die Edele | honorific_suffix = [[Parlement van Suid-Afrika|LP]] | office = [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Lid van die Nasionale Vergadering]] | term_start = 14 Junie 2024 | term_start1 = 1994 | term_end1 = 1996 | birth_date = {{Geboortedatum en ouderdom|1959|12|25}} | alma_mater = [[Universiteit van Suid-Afrika]] | spouse = {{Huwelik|Noluthando Mdluli|2022}}<br />{{Huwelik|Jansie Lourens|1986|2002|reason=divorced}} }} '''Carl Gerhardus Niehaus''' (gebore 25 Desember 1959) is 'n Suid-Afrikaanse politikus wat die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF) in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] verteenwoordig. Hy was voorheen nasionale woordvoerder van die [[African National Congress]] (ANC) en is in Desember 2022 weens wangedrag uit dié party gesit. Hy het in Desember 2023 by die EFF aangesluit en is in [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|Mei 2024]] tot die Nasionale Vergadering verkies. Niehaus is in 'n [[Afrikaners|Afrikaner]]gesin in [[Transvaal|Wes-Transvaal]] gebore. Hy het as student by anti-apartheidsaktivisme betrokke geraak en in 1980 by die ANC se ondergrondse struktuur aangesluit. Tussen November 1983 en Maart 1991 is hy in die gevangenis aangehou op aanklagte van [[Landverraad|hoogverraad]] wat met sy aktivisme verband gehou het, en veral met 'n ANC-komplot om die Johannesburgse gasfabriek te saboteer. Ná sy vrylating uit die gevangenis het hy 'n invloedryke figuur in die ANC geword. Nadat hy 'n tyd lank die party se woordvoerder tydens die [[Onderhandelinge om apartheid te beëindig|oorgang ná apartheid]] was, was hy van 1994 tot 1996 lid van die Nasionale Vergadering, van 1996 tot 2000 [[Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse ambassadeur in Nederland]] en van 1994 tot 1997 lid van die ANC se Nasionale Uitvoerende Komitee. In November 2008 het hy as die party se nasionale woordvoerder na die ANC se mediakantoor teruggekeer. In Februarie 2009 het hy egter uit dié amp bedank en 'n reeks onreëlmatighede bely wat hy weens sy persoonlike finansiële probleme gepleeg het. Hy het in 2017 na die politieke voorpunt teruggekeer as nasionale woordvoerder van die [[Umkhonto we Sizwe]] Militêre Veterane-vereniging. Van 2019 was hy ook in die Luthuli-huis werksaam as 'n personeellid in die kantoor van die ANC se sekretaris-generaal, [[Ace Magashule]]. In dié tydperk het hy gereeld met die ANC-leierskap gebots oor sy openlike steun aan die voormalige president [[Jacob Zuma]] en aan die Zuma-gerigte program van radikale ekonomiese transformasie (RET). Sy pro-Zuma-uitlatings in die openbaar het in Julie 2021 tot die skorsing van sy ANC-lidmaatskap gelei en uiteindelik, in Desember 2022, tot sy uitsetting uit die party. Daarna het hy sy eie kortstondige politieke platforms gestig – die Radical Economic Transformation Movement (RETMO) en die African Radical Economic Transformation Alliance (ARETA) – voordat hy in Desember 2023 by die EFF aangesluit het. == Vroeë lewe en aktivisme == Niehaus is op 25 Desember 1959 in [[Zeerust]], 'n dorpie in die voormalige [[Transvaal|Wes-Transvaal]] (nou deel van die provinsie [[Noordwes]]), gebore.<ref name=":4">{{Cite book |last=Niehaus |first=Carl |title=Om te veg vir hoop |publisher=Human & Rousseau |year=1993 |isbn=0798132027 |location=Kaapstad |pages=108, 131}}</ref><ref name=":7">{{Cite news |date=8 November 2018 |title=The Indaba Show: A conversation with Carl Niehaus |url=https://www.iol.co.za/lifestyle/the-indaba-show-a-conversation-with-carl-niehaus-958dc5b0-20fb-4a42-ab72-7b7457f0b4b5 |access-date=14 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref> Sy ouers, Carl en Magrieta Niehaus, was werkersklas-[[Afrikaners]];<ref>{{Cite web |last=Koko |first=Khaya |date=2023-01-06 |title=Carl Niehaus, the saviour of black volk |url=https://mg.co.za/thought-leader/opinion/2023-01-06-carl-niehaus-the-saviour-of-black-volk/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref><ref name=":3" /> sy pa was 'n spoorwegklerk.<ref name=":8">{{Cite news |last=Sparks |first=Allister |date=25 November 1983 |title=S. African Whites Sentenced To Prison for Guerrilla Work |url=https://www.washingtonpost.com/web/20170828113938/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1983/11/25/s-african-whites-sentenced-to-prison-for-guerrilla-work/906c8dbd-dd18-4bab-99ec-baceb31cad73/?utm_term=.546d958d55ba |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828113938/https://www.washingtonpost.com/web/20170828113938/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1983/11/25/s-african-whites-sentenced-to-prison-for-guerrilla-work/906c8dbd-dd18-4bab-99ec-baceb31cad73/?utm_term=.546d958d55ba |url-status=dead |archive-date=2017-08-28 |access-date=14 Junie 2024 |work=Washington Post |language=en}}</ref> Volgens sy weergawe het hulle later die verregse [[Konserwatiewe Party]] gesteun,<ref name=":0">{{Cite web |date=30 Julie 2017 |title=Carl Niehaus: monopoly capital or bust in Ballito? |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/news/2017-07-29-monopoly-capital-or-bust-in-ballito/ |access-date=2024-06-14 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> en hulle het hom [[Christene|Christelik]] in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] grootgemaak.<ref name=":0" /> Hy was inderwaarheid 'n tyd lank van voorneme om [[dominee]] te word.<ref name=":0" /> Nadat sy gesin na [[Johannesburg]] verhuis het, het hy vrywilligerstoere van die kerk na [[Soweto]] onderneem, waar hy as tienerseun ontsteld was oor die swart inwoners se lewensomstandighede;<ref name=":0" /> hy het later gesê dat hy tot die oortuiging gekom het dat [[apartheid]] [[Kettery|kettery]] was.<ref name=":7" /> Hy het as student aan die [[Randse Afrikaanse Universiteit]], waar hy [[Teologie|teologie]] studeer het, by anti-apartheidsaktivisme betrokke geraak.<ref name=":10">{{Cite web |date=17 Februarie 2011 |title=Carl Niehaus |url=https://www.sahistory.org.za/people/carl-niehaus |access-date=2024-06-14 |website=South African History Online |language=en}}</ref> In sy finale studiejaar, in 1980, het hy die Nederduitse Gereformeerde Kerk verlaat as protes teen hul standpunt oor apartheid; hy het in die plek daarvan by die Nederduitse Gereformeerde Kerk in Afrika aangesluit en as diaken in die swart [[Township|township]] [[Alexandra]] gedien.<ref name=":10" /> In Julie 1980 het hy by die ondergrondse struktuur van die [[African National Congress]] (ANC) aangesluit, wat destyds 'n verbode organisasie was.<ref name=":10" /> Daar is later gesê dat sy politieke styl "vreeslik radikaal, byna [[Stalinisme|Stalinisties]]" was.<ref name="Evans">{{Cite web |last=Evans |first=Sarah |date=14 Junie 2019 |title=The fantastical Carl Niehaus rises again |url=https://www.news24.com/news24/opinions/analysis/the-fantastical-carl-niehaus-rises-again-20190613 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Kort voor sy finale eksamens in 1980 is Niehaus weens sy politieke bedrywighede uit die Randse Afrikaanse Universiteit gesit, onder meer omdat hy "[[Nelson Mandela|Free Mandela]]"-plakkate op die kampus opgeplak het.<ref name=":10" /> Daarna het hy by die [[Universiteit van die Witwatersrand]] ingeskryf om sy graad te voltooi.<ref name=":11">{{Cite web |date=2009-02-17 |title=Niehaus: Yet more lies on CV |url=https://witness.co.za/archive/2009/02/18/niehaus-yet-more-lies-on-cv-20150430/ |access-date=2024-06-14 |website=The Witness |language=en}}</ref> === Skuldigbevinding aan hoogverraad en aanhouding === {{Aanhalingskas | quote = Aan die een kant is daar die geweld wat in die Suid-Afrikaanse samelewing geïnstitusionaliseer is. Aan die ander kant is daar die soort geweld wat die ANC gebruik. Dis nie dat die ANC dit geniet om bomme te laat ontplof nie. Dit is deur die Suid-Afrikaanse regering daartoe gedwing, en so lank as wat die situasie voortduur, sal bomme aanhou ontplof. | source = – Niehaus getuig oor die ANC se gewapende stryd, November 1983<ref name=":13" /> | align = right | width = 25em }} In Augustus 1983 is Niehaus en sy meisie, Jansie Lourens, gearresteer en op aanklagte van [[hoogverraad]] en verwante politieke misdade aangekla.<ref name=":12">{{Cite news |last=Cowell |first=Alan |date=1983-11-13 |title=Two Afrikaners on Trial for Treason |url=https://www.nytimes.com/1983/11/13/world/two-afrikaners-on-trial-for-treason.html |access-date=2024-06-14 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331}}</ref> Weens die beskuldigdes se agtergrond het die saak "vyandigheid, verbystering en aansienlike belangstelling" onder wit gehore ontlok.<ref name=":13">{{Cite news |date=28 November 1983 |title=A white South African joins the 'black struggle' – and pays the price |url=https://www.csmonitor.com/1983/1128/112845.html |access-date=2024-06-14 |work=Christian Science Monitor |language=en |issn=0882-7729}}</ref> Tydens hul verhoor in die [[Hooggeregshof van Suid-Afrika|Hooggeregshof]] was die staat se hoofgetuie Robert Whitecross, Niehaus en Lourens se medehuisbewoner. In sy getuienis het hy aan die lig gebring dat hy in 1980 deur Craig Williamson vir die Veiligheidstak gewerf is en dat hy in werklikheid 'n polisieadjudant-offisier was.<ref name=":12" /><ref name=":8" /> Whitecross kon onder meer uitvoerige getuienis lewer dat Niehaus by verkenning van die Johannesburgse gasfabriek betrokke was, klaarblyklik as deel van 'n ANC-komplot om [[Sabotasie|sabotasie]] daar te pleeg. Whitecross het Niehaus op 'n verkenningstog vergesel wat deur ander polisiebeamptes afgeneem is; Niehaus het ook die foto's wat hy van die terrein geneem het aan Whitecross gegee.<ref name=":12" /> Niehaus het onskuldig gepleit op die aanklag van hoogverraad, maar in die hof het hy openlik sy steun aan die ANC verklaar en was hy verder onboetvaardig.<ref name=":8" /><ref name=":13" /> Die hof het bevind dat Niehaus, benewens die verkenning by die gasfabriek, politieke pamflette versprei het, ANC-lede gehelp het om die land onwettig te ontvlug en gekodeerde boodskappe tussen ANC-lede vervoer het. Op 25 November 1983 is hy skuldig bevind en tot vyftien jaar gevangenisstraf gevonnis.<ref name=":8" /> Volgens die verslaggewer [[Allister Sparks]], wat in die hofsaal was, het Niehaus ''Amandla!'' uitgeroep voordat hy in aanhouding weggelei is.<ref name=":8" /> Hy is in die [[Kgoši Mampuru II-bestuursgebied|Pretoria-Sentraal-gevangenis]] aangehou<ref>{{Cite news |last=Wren |first=Christopher S. |date=1992-10-11 |title=Apartheid's Children: Afrikaner Writers Today |url=https://www.nytimes.com/1992/10/11/books/apartheid-s-children-afrikaner-writers-today.html |access-date=2024-06-14 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331}}</ref> en het meer as sewe jaar van sy vonnis uitgedien voordat hy op 20 Maart 1991 vrygelaat is.<ref name=":4" /> In 2008 het ''[[LitNet]]'' 'n blog deur Niehaus gepubliseer – geskryf in die vorm van 'n oop brief aan sy jong dogter – waarin hy beskryf het hoe hy die nag voordat die Hooggeregshof hom in 1983 skuldig bevind het, deur ander aangehoudenes groepsverkrag is.<ref>{{Cite news |date=16 Junie 2008 |title=Niehaus tells of prison horror |url=https://www.iol.co.za/news/politics/niehaus-tells-of-prison-horror-404595 |access-date=14 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref> Joernaliste het dié weergawe sedertdien bevraagteken weens 'n gebrek aan ondersteunende bewyse.<ref>{{Cite web |last=Scholtz |first=Leopold |date=16 Februarie 2009 |title=Niehaus lied over doctorate |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-lied-over-doctorate-20090216 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> In Februarie 2021<ref>{{Cite web |last=Ho |first=Ufrieda |date=2021-02-15 |title=Carl Niehaus forced to retract part of affidavit at Neil Aggett inquest |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-02-16-carl-niehaus-forced-to-retract-part-of-affidavit-at-neil-aggett-inquest/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> het Niehaus by die geregtelike doodsondersoek na Neil Aggett se dood in aanhouding getuig; hy is kruisondervra oor die inhoud van 'n beëdigde verklaring wat hy oor sy ervaring van [[Marteling|marteling]] in aanhouding ingedien het.<ref>{{Cite web |last=Feketha |first=Siviwe |date=13 Februarie 2020 |title=Carl Niehaus to be subpoenaed to appear at inquiry into Aggett's death |url=https://www.iol.co.za/news/politics/carl-niehaus-to-be-subpoenaed-to-appear-at-inquiry-into-aggetts-death-42641260 |access-date=16 November 2020 |website=Independent Online |language=en}}</ref> === Opleiding === Terwyl hy in die gevangenis was, het Niehaus per korrespondensie teologie deur die [[Universiteit van Suid-Afrika]] gestudeer en sowel 'n baccalaureusgraad as 'n honneursgraad voltooi.<ref name=":2" /> Volgens berigte was hy die beste student in sy honneursklas.<ref>{{Cite web |date=2009-02-23 |title=Niehaus a top performer at Unisa, claims professor |url=https://mg.co.za/article/2009-02-23-niehaus-a-top-performer-at-unisa-claims-professor/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Tot 2009 het Niehaus se curriculum vitae en amptelike profiel ook beweer dat hy sy eerste baccalaureusgraad voor sy arrestasie aan die Universiteit van die Witwatersrand voltooi het en dat hy later 'n meesters- en 'n doktorsgraad in teologie aan die [[Universiteit Utrecht]] verwerf het. Joernaliste het ontdek dat hy nie een van hierdie grade voltooi het nie.<ref name=":11" /><ref name=":2" /> == Loopbaan in die African National Congress == === Demokratiese oorgang: 1991–1994 === Ná sy vrylating uit die gevangenis het Niehaus aktief geword in die [[African National Congress]] (ANC), wat kort tevore deur die apartheidsregering ontban is tydens die [[Onderhandelinge om apartheid te beëindig|onderhandelinge om apartheid te beëindig]]. Volgens sy amptelike biografie is hy aangestel in die ANC se Provinsiale Uitvoerende Komitee in PWV, in sy Onderhandelingskommissie en aan die hoof van sy nasionale mediaskakeleenheid, waar hy as woordvoerder van [[Nelson Mandela]] gedien het.<ref name=":2" /> === Vroeë demokratiese tydperk: 1994–2009 === In Suid-Afrika se [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|eerste demokratiese verkiesing]] in April 1994 is Niehaus verkies om die ANC in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]], die laerhuis van die nuwe [[Parlement van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse Parlement]], te verteenwoordig. Hy was voorsitter van die Parlement se Portefeuljekomitee oor Korrektiewe Dienste tydens die Eerste Parlement.<ref name=":2">{{Cite web |date=20 Februarie 2009 |title=Fact Check: Carl Niehaus |url=https://www.news24.com/news24/fact-check-carl-niehaus-20090218 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Daarby het hy in Desember 1994 die ANC se 49ste Nasionale Konferensie bygewoon, waar hy vir 'n termyn van drie jaar tot die party se Nasionale Uitvoerende Komitee verkies is; volgens die aantal stemme wat hy ontvang het, was hy 20ste uit die 60 kandidate wat tot die komitee verkies is.<ref>{{Cite web |title=49th National Conference: National Executive Committee Voting Results |url=https://www.anc1912.org.za/49th-national-conference-national-executive-committee-voting-results/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109172547/https://www.anc1912.org.za/49th-national-conference-national-executive-committee-voting-results/ |archive-date=2021-11-09 |access-date=2021-12-04 |website=ANC |language=en}}</ref> Laat in 1996, voor die einde van die parlementêre termyn, het president Mandela Niehaus aangestel om [[Zach de Beer]] as [[Lys van diplomatieke missies van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse ambassadeur in Nederland]] op te volg.<ref name="Gov1" /><ref>{{Cite web |date=1996-11-09 |title=The Indian Ocean Newsletter: Carl Niehaus |url=https://www.africaintelligence.com/southern-africa-and-islands/1996/11/09/carl-niehaus,40128-art |access-date=2024-06-14 |website=Africa Intelligence |language=en}}</ref> Terwyl hy in Nederland was, was hy hoof van die Suid-Afrikaanse afvaardiging na die Organisasie vir die Verbod op Chemiese Wapens in [[Den Haag]].<ref name=":2" /> Aan die einde van sy diplomatieke diens in die middel van 2000 het [[Beatrix van Nederland|koningin Beatrix van Nederland]] hom tot Ridder Grootkruis in die Orde van Oranje-Nassau geslaan.<ref name=":2" /><ref>{{Cite news |date=19 Mei 2000 |title=Niehaus Gets Top Netherlands Award |url=https://allafrica.com/stories/200005190148.html |access-date=14 Junie 2024 |work=AllAfrica |via=Panafrican News Agency |language=en}}</ref> Hy het ook die Universiteit Utrecht se Internasionale Medalje ontvang.<ref>{{Cite web |title=Internationale medailles |url=http://www.uu.nl/NL/onderzoek/toponderzoekers/internationalemedailles/Pages/default.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527024705/http://www.uu.nl/NL/onderzoek/toponderzoekers/internationalemedailles/Pages/default.aspx |archive-date=2009-05-27 |access-date=2024-06-14 |website=Universiteit Utrecht |language=nl}}</ref> Ná sy terugkeer na Suid-Afrika het Niehaus met ingang van 1 Junie 2000 uitvoerende direkteur van die Nasionale Instituut vir Misdaadvoorkoming en die Herintegrasie van Oortreders (Nicro) geword.<ref>{{Cite news |date=27 April 2000 |title=Carl Niehaus lands top Nicro job |url=https://www.iol.co.za/news/south-africa/carl-niehaus-lands-top-nicro-job-35753 |access-date=14 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref> Op [[Versoeningsdag]] 2000 het Niehaus en Mary Burton tydens 'n byeenkoms in die St. George's-katedraal in Kaapstad die Home For All-inisiatief van stapel gestuur, wat [[Wit Suid-Afrikaners|wit Suid-Afrikaners]] opgeroep het om tot nasionale versoening by te dra deur die skade van apartheid in die openbaar te erken en te herstel.<ref>{{Cite news |date=2000-12-16 |title=White S Africans urge reconciliation |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1073546.stm |access-date=2024-06-14 |work=BBC News |language=en}}</ref> Niehaus en Burton was medeskrywers van 'n "Verklaring van Verbintenis deur Wit Suid-Afrikaners" in dieselfde gees.<ref name=":3">{{Cite web |last=Davis |first=Rebecca |date=2021-02-11 |title=Carl Niehaus against the world |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-02-12-carl-niehaus-against-the-world/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Hoewel dit deur meer as 900 prominente wit Suid-Afrikaners onderteken is,<ref>{{Cite web |date=27 Februarie 2001 |title=Home for All endorsed by 900 |url=http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,9294,2-7-12_987997,00.html |url-status=dead |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}} [http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,9294,2-7-12_987997,00.html Alternatiewe URL]</ref> is dit deur ander heftig verkleineer.<ref>{{Cite web |last=Hawthorne |first=Peter |date=8 Januarie 2001 |title=The Trouble with "Sorry" |url=http://www.time.com/time/europe/magazine/2001/0108/apology.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071110012036/http://www.time.com/time/europe/magazine/2001/0108/apology.html |archive-date=2007-11-10 |access-date=2024-06-14 |website=TIME Europe |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2000-12-12 |title=To apologise, or not to apologise? |url=https://mg.co.za/article/2000-12-12-to-apologise-or-not-to-apologise/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Niehaus het later gesê dat die ontvangs van die inisiatief – "verwerping en 'n hele klomp bespotting" – 'n groot rol gespeel het in "die verharding van my sienings oor die kwessie van [[Wit oppergesag|wit rassisme]]".<ref name=":3" /> In 2001 het Niehaus Nicro verlaat om 'n vennoot te word by die professionele-dienstefirma Deloitte & Touche, wat destyds 'n Nederlandse toonbank van stapel gestuur het.<ref>{{Cite web |date=2001-08-18 |title=Establishment of new Dutch desk at Deloitte & Touche |url=https://www.itweb.co.za/article/establishment-of-new-dutch-desk-at-deloitte-amp-touche/DZQ587VJegN7zXy2 |access-date=2024-06-14 |website=ITWeb |language=en}}</ref> Hy het in 2003 uit dié pos bedank en daarna 'n reeks kortstondige poste beklee: die [[President van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse Presidensie]] het hom gekontrakteer om in 2004 aan sy Dekade van Demokrasie-vierings te werk; hy was uitvoerende hoof en woordvoerder van [[Ray McCauley]] se Rhema-kerk van 2004 tot sy bedanking in 2005;<ref>{{Cite web |last=Jackson |first=Neels |date=13 Maart 2005 |title=Niehaus quits Rhema |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-quits-rhema-20050313 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> en laastens was hy vir die laaste sewe maande van 2005 uitvoerende hoof van die Gauteng Economic Development Agency (GEDA), 'n departement van die [[Gauteng|Gautengse provinsiale regering]].<ref name=":6">{{Cite web |last=Joubert |first=Pearlie |date=13 Februarie 2009 |title=Tearful Niehaus admits fraud |url=http://www.mg.co.za/article/2009-02-13-tearful-niehaus-admits-fraud |archive-url=https://web.archive.org/web/20190809104702/https://mg.co.za/article/2009-02-13-tearful-niehaus-admits-fraud |archive-date=2019-08-09 |access-date=2009-02-13 |website=Mail & Guardian |language=en}}</ref> In November 2008, tydens die ANC se veldtog vir die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|algemene verkiesing van 2009]], het Niehaus na die ANC se kommunikasiedepartement teruggekeer toe hy as die party se tweede nasionale woordvoerder aangestel is, waar hy saam met [[Jessie Duarte]] gewerk het.<ref>{{Cite web |date=11 November 2008 |title=ANC Media Liaison Team |url=http://www.anc.org.za/ancdocs/pr/2008/pr1111a.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220122354/http://www.anc.org.za/ancdocs/pr/2008/pr1111a.html |archive-date=2009-02-20 |access-date=2024-06-14 |website=African National Congress |language=en}}</ref> Volgens berigte is hy vir die pos deur die ANC se sekretaris-generaal, [[Gwede Mantashe]], gewerf.<ref name=":6" /> Die ''[[Daily Maverick]]'' het gesê dat hy "volgens byna alle weergawes baie goed" in die werk was.<ref name=":3" /> Hy was egter net iets meer as drie maande in die pos: op 13 Februarie 2009 het die pers die berig oor Niehaus se finansiële probleme en verwante [[Bedrog|bedrog]] gepubliseer (sien [[#Oneerlikheidskandale|hieronder]]),<ref name=":6" /> en Mantashe het aangekondig dat die party Niehaus se bedanking as woordvoerder aanvaar het.<ref name="iAfrica1" /> === Steun vir RET: 2017–2022 === Niehaus was die grootste deel van die volgende dekade weg van die politieke voorpunt; volgens sy weergawe het hy konsultasiewerk gedoen en sy oorblywende skuld bestuur.<ref name=":0" /> In 2017 het hy weer op die voorgrond getree as nasionale woordvoerder van die ANC-geaffilieerde [[Umkhonto we Sizwe]] Militêre Veterane-vereniging (MKMVA) en as 'n gereelde kommentator op ANN7.<ref name=":0" /> Hy het ook 'n belangrike lobbyis geword in [[Nkosazana Dlamini-Zuma]] se veldtog om as ANC-president verkies te word.<ref name=":14">{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2017-10-24 |title=Unforgiven: The extraordinary tale of Carl Niehaus |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2017-10-25-unforgiven-the-extraordinary-tale-of-carl-niehaus/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Dlamini-Zuma het by die ANC se 54ste Nasionale Konferensie in Desember 2017 teen [[Cyril Ramaphosa]] verloor, maar Niehaus is nietemin 'n rol in Ramaphosa se nuwe administrasie gegee: van Januarie 2019 het hy in die Luthuli-huis in die kantoor van die ANC se sekretaris-generaal, [[Ace Magashule]], gewerk.<ref name="Evans" /> Oor die volgende drie jaar het MKMVA en Niehaus self toenemend in konflik gekom met die Nasionale Uitvoerende Komitee onder Ramaphosa se leiding. Niehaus was die stem van MKMVA se stryd om samesmelting in 'n nuwe en meer geformaliseerde struktuur vir veterane te weerstaan.<ref>{{Cite web |last=Leshwiti-Jones |first=Pule |date=14 Junie 2021 |title='The MKMVA will not disband' says Kebby Maphatsoe after meeting with Mantashe goes awry |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/the-mkmva-will-not-disband-says-kebby-maphatsoe-after-meeting-with-mantashe-goes-awry-20210614 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Hy het ook sy persoonlike en MKMVA-platforms gebruik om die voormalige president [[Jacob Zuma]], teen wie korrupsie-aanklagte ingebring is, te verdedig,<ref>{{Cite web |last=Nair |first=Nivashni |date=6 April 2018 |title=I'll support Zuma no matter what' says Carl Niehaus outside court |url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2018-04-06-ill-support-zuma-no-matter-what-says-carl-niehaus-outside-court/ |access-date=16 November 2020 |website=Sunday Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=15 Februarie 2021 |title=Carl Niehaus uses ANC podium to defend Zuma's defiance of Zondo Commission |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/carl-niehaus-uses-anc-podium-to-defend-zumas-defiance-of-zondo-commission-20210215 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> om die ANC se leierskap aan te val,<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=19 Januarie 2021 |title=ANC wants to suspend Niehaus from his job for attacking a party leader |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/breaking-carl-niehaus-suspended-from-his-anc-job-for-attacking-a-party-leader-20210119 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-01-21 |title=Power shift at Luthuli House |url=https://mg.co.za/politics/2021-01-21-power-shift-at-luthuli-house/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> en om 'n ideologiese program van sogenaamde radikale ekonomiese transformasie te bevorder.<ref>{{Cite web |last=Haffajee |first=Ferial |date=2021-03-14 |title=Carl Niehaus tables radical economic transformation plan ahead of Ace Magashule's campaign for ANC president |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-03-14-carl-niehaus-tables-radical-economic-transformation-plan-ahead-of-ace-magashules-campaign-for-anc-president/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Masuabi |first=Queenin |date=11 Maart 2021 |title=RET faction vow to remain in the ANC, criticise party discussion documents and call for axing of Cele |url=https://www.news24.com/citypress/politics/ret-faction-vow-to-remain-in-the-anc-criticise-party-discussion-documents-and-call-for-axing-of-cele-20210311 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref> In 2018 het MKMVA hom gedistansieer van opmerkings wat Niehaus oor die grondvraagstuk en die bestuur van die Ingonyama Trust gemaak het.<ref>{{Cite web |date=2018-07-08 |title=MKMVA apologises to ANC for Carl Niehaus' apology to king |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/mkmva-apologises-to-anc-for-carl-niehaus-apology-to-king/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref> [[File:Jacob Zuma, 2009 World Economic Forum on Africa-1 (cropped).jpg|thumb|Niehaus is 'n onwrikbare verdediger van die voormalige president [[Jacob Zuma]]]] Hierdie botsing het in Julie 2021 'n hoogtepunt bereik toe die [[Konstitusionele Hof van Suid-Afrika|Konstitusionele Hof]] Zuma se inhegtenisneming op aanklagte van [[Minagting van die hof deur Jacob Zuma|minagting van die hof]] beveel het. Niehaus het by MKMVA aangesluit in militante teenstand teen die hof se bevel; tydens een van 'n reeks byeenkomste buite Zuma se Nkandla-woning het hy aan die pers gesê dat MKMVA "'n menslike skild" om Zuma sou vorm om hom teen inhegtenisneming te beskerm, en hy het "gewaarsku" dat Zuma se gevangenisstraf "onstabiliteit en onrus" sou veroorsaak.<ref>{{Cite web |last=Amashabalala |first=Mawande |date=2 Julie 2021 |title=MK vets will form 'human shield' around Zuma, says Carl Niehaus |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/south-africa/2021-07-02-mk-vets-will-form-human-shield-around-zuma-says-carl-niehaus/ |access-date=2024-06-14 |website=Sowetan |language=en}}</ref> Op 7 Julie het die ANC formele dissiplinêre aanklagte teen Niehaus ingebring, met die bewering dat opmerkings wat hy by Nkandla gemaak het die ANC se dissiplinêre reëls oortree het.<ref>{{Cite web |last=Tandwa |first=Lizeka |date=2021-07-07 |title=ANC suspends MKMVA spokesperson Carl Niehaus |url=https://mg.co.za/politics/2021-07-07-anc-suspends-mkmva-spokesperson-carl-niehaus/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Sy ANC-lidmaatskap is geskors hangende 'n dissiplinêre verhoor.<ref>{{Cite web |last=Plessis |first=Carien du |date=2021-07-07 |title=Carl Niehaus suspended from ANC for inflammatory speeches — other members are not far behind |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-07-07-carl-niehaus-suspended-from-anc-for-inflammatory-speeches-other-members-are-not-far-behind/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Die volgende dag het Niehaus weer by Zuma se ondersteuners aangesluit by 'n betoging buite die Estcourt-korrektiewe sentrum, waar Zuma in die gevangenis was; hy is onmiddellik deur die plaaslike [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] gearresteer omdat hy die [[Covid-19-pandemie in Suid-Afrika|Covid-19-inperkingsreëls]] oortree het, hoewel hy kort daarna met 'n boete van [[Suid-Afrikaanse rand|R]]3 000 vrygelaat is.<ref>{{Cite web |last=Letshwiti-Jones |first=Pule |date=8 Julie 2021 |title='You address no one, you' – cops tell Zuma ally Carl Niehaus as they arrest him outside Estcourt prison |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/you-address-no-one-you-cops-tell-zuma-ally-carl-niehaus-as-they-arrest-him-outside-estcourt-prison-20210708 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Jenni |date=17 Augustus 2021 |title=Niehaus plans to challenge lockdown arrest, fine in court |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/niehaus-plans-to-challenge-lockdown-arrest-fine-in-court-20210817 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Terwyl Niehaus op sy dissiplinêre verhoor gewag het, is hy ook as ANC-personeellid afgedank: op 9 September is hy summier uit sy pos in die sekretaris-generaal se kantoor ontslaan nadat hy nóg 'n uittartende openbare verklaring gemaak het.<ref>{{Cite web |last=Masuabi |first=Queenin |date=9 September 2021 |title=Niehaus fired, told to fetch belongings from Luthuli House |url=https://www.news24.com/citypress/politics/niehaus-fired-told-to-fetch-belongings-from-luthuli-house-20210909 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Khumalo |first=Juniour |date=9 September 2021 |title=ANC boots Carl Niehaus from Luthuli House for allegedly making false statements |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/suspended-anc-member-carl-niehaus-now-fired-as-luthuli-house-employee-20210909 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Die ANC-woordvoerder [[Pule Mabe]] het gesê dat sy gedrag "verdelend, opportunisties en anti-ANC" was.<ref>{{Cite web |date=2021-09-09 |title=ANC fires Carl Niehaus as a party employee |url=https://mg.co.za/politics/2021-09-09-anc-fires-carl-niehaus-as-a-party-employee/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> In Maart 2022 is hy verhinder om by MKMVA se opvolgerorganisasie aan te sluit op grond daarvan dat hy nooit 'n lid van [[Umkhonto we Sizwe]] was nie.<ref>{{Cite web |last=Makhafola |first=Getrude |date=2022-03-10 |title=Carl the toy soldier? Niehaus fails Umkhonto we Sizwe credentials test |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/carl-niehaus-was-political-prisoner-not-mk-fails-test/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Evans |first=Jenni |date=12 Maart 2022 |title=Carl Niehaus insists he is an MK veteran: 'We didn't have years of training, we got crash courses' |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/carl-niehaus-insists-he-is-an-mk-veteran-we-didnt-have-years-of-training-we-got-crash-courses-20220312 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Die dissiplinêre verrigtinge, wat teen Niehaus in sy hoedanigheid as ANC-lid ingestel is, is intussen eers op 12 Desember 2022 afgehandel, toe die ANC se Nasionale Dissiplinêre Komitee Niehaus aan wangedrag skuldig bevind en hom uit die ANC gesit het.<ref>{{Cite web |last=Khumalo |first=Juniour |date=12 Desember 2022 |title=Former president Jacob Zuma's staunch ally Carl Niehaus expelled from the ANC |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/former-president-jacob-zumas-staunch-ally-carl-niehaus-expelled-from-the-anc-20221212 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Niehaus het onmiddellik geappelleer.<ref>{{Cite web |last=Erasmus |first=Des |date=2022-12-12 |title='I am still an ANC member', says sacked troublemaker Carl Niehaus |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-12-12-i-am-still-an-anc-member-says-perennial-troublemaker-carl-niehaus-after-party-gives-him-the-boot/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> Op 23 Desember, ná die ANC se [[55ste Nasionale Konferensie van die African National Congress|55ste Nasionale Konferensie]], het Niehaus sy "bedanking" uit die ANC aangekondig en gesê dat hy 'n appèl teen sy uitsetting nie verder sou voer nie.<ref>{{Cite web |last=Gerber |first=Jan |date=23 Desember 2022 |title=Already-expelled Carl Niehaus 'resigns' from ANC |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/already-expelled-carl-niehaus-resigns-from-anc-20221223 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> == Loopbaan in opposisiepolitiek == === RETMO en ARETA: 2023 === Minder as 'n maand ná sy uitsetting uit die ANC, in 'n [[Twitter|Twitter Space]] op 11 Januarie 2023,<ref>{{Cite web |last=Erasmus |first=Des |date=2023-01-11 |title=Carl Niehaus launches Radical Economic Transformation Movement |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2023-01-12-carl-niehaus-launches-radical-economic-transformation-movement/ |access-date=2024-06-14 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> het Niehaus die stigting van die Radical Economic Transformation Movement (RETMO) aangekondig.<ref>{{Cite web |date=2023-01-10 |title=Carl Niehaus launches RET Movement, says it could become a political party |url=https://mg.co.za/politics/2023-01-10-carl-niehaus-launches-ret-movement-says-it-could-become-a-political-party/ |access-date=2024-06-14 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Die beweging is gestig om vir radikale ekonomiese transformasie te lobby, en Niehaus, as sy voorsitter, het 'n tienpuntbeleidsplatform uiteengesit wat grondonteiening sonder vergoeding, teenstand teen die privatisering van staatsondernemings en strenger grensbeheer ingesluit het.<ref name=":1">{{Cite web |last=Feketha |first=Siviwe |date=5 Februarie 2023 |title=Niehaus' RET movement woos ANC members |url=https://www.news24.com/citypress/politics/niehaus-ret-movement-woos-anc-members-20230204 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref> Die ''[[City Press]]'' het berig dat twee prominente Zuma-bondgenote, Magashule en [[Tony Yengeni]], 'n groot rol in die stigting van die beweging gespeel het.<ref name=":1" /> Op 22 Februarie is RETMO vervang deur die African Radical Economic Transformation Alliance (ARETA), 'n politieke party wat Niehaus tydens 'n geleentheid in [[Johannesburg]] van stapel gestuur het; hy het gesê die party sou oorweeg om aan die volgende verkiesing deel te neem.<ref>{{Cite web |last=Khumalo |first=Juniour |date=23 Februarie 2023 |title=Carl Niehaus lambasts 'ideological hollowing out of ANC' as he launches ARETA |url=https://www.news24.com/news24/politics/political-parties/carl-niehaus-lambasts-ideological-hollowing-out-of-anc-as-he-launches-areta-20230223 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> ARETA het die volgende maand aan die sogenaamde Nasionale Afsluiting deelgeneem.<ref>{{Cite web |last=Kgosana |first=Rorisang |date=20 Maart 2023 |title=Carl Niehaus says deployment of law enforcers reminiscent of 1976 Soweto uprising |url=https://www.timeslive.co.za/politics/2023-03-20-carl-niehaus-says-deployment-of-law-enforcers-reminiscent-of-1976-soweto-uprising/ |access-date=2024-06-14 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> Die party was egter kortstondig: Niehaus het dit op 14 Desember 2023 laat vaar toe hy aangekondig het dat hy by die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF) sou aansluit.<ref>{{Cite web |last=Nemakonde |first=Vhahangwele |date=2023-12-25 |title=Carl Niehaus says he doesn't regret joining EFF: 'Stop the patronising messages' |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/cal-niehaus-does-not-regret-joing-eff/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 Desember 2023 |title=Carl Niehaus finally acknowledges that he and his party of three people have no future |url=https://www.news24.com/citypress/voices/carl-niehaus-finally-acknowledged-that-he-and-his-party-of-three-people-have-no-future-as-a-political-party-20231217 |access-date=2024-06-14 |website=City Press |language=en}}</ref> === Ekonomiese Vryheidsvegters: 2023–hede === As nuwe lid van die EFF het Niehaus gerugte ontken dat hy van plan was om na Zuma se nuwe [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|Umkhonto we Sizwe-party]] oor te loop,<ref>{{Cite web |last=Mafisa |first=Itumeleng |date=2024-04-11 |title='I am happy with the EFF': Niehaus denies ditching red berets to join MK party |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/elections/i-am-happy-with-the-eff-niehaus-denies-joining-mk-party/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref> en in Maart 2024 het die EFF aangekondig dat Niehaus 27ste op sy partylys vir die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|algemene verkiesing van Mei 2024]] sou wees.<ref>{{Cite web |last=Macupe |first=Bongekile |date=26 Maart 2024 |title=Out with the old, in with the new: Carl Niehaus sitting pretty at number 27 on EFF's list for Parliament |url=https://www.news24.com/news24/politics/out-with-the-old-in-with-the-old-carl-niehaus-sitting-pretty-at-number-27-on-effs-list-for-parliament-20240326 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> Hy is tot 'n EFF-setel verkies en op 14 Junie 2024 as lid van die Nasionale Vergadering ingesweer.<ref>{{Cite web |last=Kgobotlo |first=Boitumelo |date=2024-06-14 |title=Carl Niehaus elated as he is sworn in as EFF MP |url=https://sundayworld.co.za/news/carl-niehaus-elated-as-he-is-sworn-in-as-eff-mp/ |access-date=2024-06-14 |website=Sunday World |language=en}}</ref> == Oneerlikheidskandale == In Februarie 2009 het die ''[[Mail & Guardian]]'' se Pearlie Joubert 'n lang blootleggingsberig oor Niehaus se "breë spoor van slegte skuld en gebroke beloftes" gepubliseer.<ref name=":6" /> In dieselfde artikel, toe Joubert hom daarmee gekonfronteer het, het hy 'n reeks onreëlmatighede bely en erken dat hy 'n herhaaldelike oorbesteder was en dat hy sy laaste paar werke – by Deloitte & Touche, die Rhema-kerk en GEDA – weens die wanbestuur van sy persoonlike skuld en voortgesette leen verlaat het. In die geval van GEDA het hy erken dat hy probeer het om 'n persoonlike lening te bekom met 'n bedrogspul-brief waarop hy die handtekeninge van vier Gautengse provinsiale ministers ([[Paul Mashatile]], Ignatius Jacobs, [[Angie Motshekga]] en Khabisi Mosunkutu) vervals het; hy het bedank nadat hy die bedrog aan minister Mashatile bely het.<ref name=":6" /><ref name="Times1" /> Hy het verdere bewerings betwis dat sy kontrak van 2004 met die Presidensie vroeg beëindig is weens bewerings van finansiële onreëlmatighede. {{Aanhalingskas | quote = Die meeste van wat jy my mee gekonfronteer het, is waar. Ek wens dit was nie so nie. Ek het reusagtige foute gemaak en ek het baie mense vreeslik teleurgestel. Ek het geen illusies dat as jy hierdie artikel publiseer, dit die einde van my loopbaan sal beteken nie. Ek het mense soos Saki Macozoma, [[Cyril Ramaphosa]], [[Tokyo Sexwale]], [[Gill Marcus]], [[Pallo Jordan]] en Rick Menell gevra om my finansieel te help. Ek was neergeslaan en uitgeput. Sommige van hulle het my geld gegee en sommige nie. Ek is vreeslik in die skuld. Ek het ook geld van Brett Kebble ontvang ... Die ANC-werk is 'n lewensredder vir my en dinge het nou op 'n vreeslike manier verkeerd geloop. Ek moet betroubaar wees om my werk te doen. Ek leef onder geen illusies oor wat hierdie artikel aan my lewe kan doen nie. Ek wens ek kon die klok terugdraai. | source = – Niehaus se bekentenis aan die ''[[Mail & Guardian]]'', Februarie 2009<ref name=":6" /> | align = right | width = 25em }} Niehaus se bekentenis het onmiddellik 'n groot nuusberig geword,<ref>{{Cite news |last=Hamlyn |first=Michael |date=13 Februarie 2009 |title=Tearful Carl confesses all |url=http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2469491,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215073322/http://www.news24.com/News24/South_Africa/Politics/0%2C%2C2-7-12_2469491%2C00.html |archive-date=15 Februarie 2009 |work=News24 |language=en}}</ref> en hy het later dieselfde dag as ANC-woordvoerder bedank.<ref name="iAfrica1" /> Intussen het ander mediahuise hul eie ondersoeke na Niehaus se sake begin en nuwe bewerings gepubliseer, onder meer dat hy valslik beweer het dat sy suster oorlede is om 'n vlugkaartjie in besigheidsklas van 'n regsfirma te bekom waar hy [[Swart Ekonomiese Bemagtiging|SEB]]-konsultasiewerk gedoen het,<ref>{{Cite news |date=14 Februarie 2009 |title=Niehaus fraud: ANC knew all about it |url=https://www.iol.co.za/news/politics/niehaus-fraud-anc-knew-all-about-it-434520 |access-date=16 November 2020 |work=Independent Online |language=en}}</ref> en dat hy valslik beweer het dat hy [[Leukemie|leukemie]] het om 'n gratis vakansie na [[Mauritius]] van 'n reisagentskap te bekom.<ref name=":15">{{Cite web |date=17 Februarie 2009 |title=Niehaus 'lied to get free holiday' |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-lied-to-get-free-holiday-20090217 |access-date=2024-06-16 |website=News24 |language=en}}</ref> Die ''Times'' het beraam dat hy meer as [[Suid-Afrikaanse rand|R]]4,4 miljoen in die skuld was,<ref>{{Cite web |last1=la Grange |first1=Borrie |last2=Ncana |first2=Nkululeko |date=19 Februarie 2009 |title=Niehaus owes R4.5m |url=http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=942452 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090222212355/http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=942452 |archive-date=22 Februarie 2009 |access-date=2009-02-20 |website=The Times |language=en}}</ref> hoewel die ANC-geaffilieerde sakeman Vivian Reddy in die openbaar gesê het dat hy Niehaus finansieel sou ondersteun.<ref>{{Cite news |date=16 Februarie 2009 |title=Zuma ally rescues Niehaus |url=https://www.iol.co.za/news/politics/zuma-ally-rescues-niehaus-434649 |access-date=16 Junie 2024 |work=IOL |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2009-02-21 |title=Rescue Reddy's cash cures |url=https://mg.co.za/article/2009-02-21-rescue-reddys-cash-cures/ |access-date=2024-06-16 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Ook in dié tydperk het ''[[Beeld]]'' die berig gepubliseer dat Niehaus op sy curriculum vitae gelieg het.<ref name=":15" /> Niehaus se finansiële sake het in later jare steeds mediabelangstelling gelok. Op 1 Mei 2012 het hy sy eerste onderhoud sedert die skandaal van Februarie 2009 gegee toe hy op John Robbie se geselsprogram op Radio 702 verskyn het om aan te kondig dat hy al sy skuld terugbetaal het en verwag het om in "'n formele pos" in die ANC-administrasie aangestel te word.<ref>{{Cite web |date=2012-05-04 |title=Never-say-die Niehaus: The lies keep coming |url=https://mg.co.za/article/2012-05-04-neversaydie-niehaus/ |access-date=2024-06-16 |website=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> Die ANC het laasgenoemde bewering ontken, en verskeie krediteure het na vore gekom om eersgenoemde te betwis, onder wie adjunkminister [[Derek Hanekom]],<ref>{{Cite web |date=3 Mei 2012 |title=Niehaus has not repaid debts |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-has-not-repaid-debts-20120503 |access-date=2024-06-16 |website=News24 |language=en}}</ref> die ANC-geaffilieerde vakbond SACCAWU<ref>{{Cite news |date=21 Mei 2012 |title=Niehaus still owes union pile of cash, says curator |url=https://www.iol.co.za/sundayindependent/news/niehaus-still-owes-union-pile-of-cash-says-curator-1301047 |access-date=16 Junie 2024 |work=Sunday Independent |language=en}}</ref> en Niehaus se voormalige huisbaas in [[Midrand]].<ref>{{Cite web |date=11 Mei 2012 |title=Niehaus 'still owing' his former landlord |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/2012-05-11-niehaus-still-owing-his-former-landlord/ |access-date=2024-06-16 |website=Sowetan |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 Mei 2012 |title=Niehaus owes landlord thousands |url=https://www.news24.com/news24/niehaus-owes-landlord-thousands-20120511 |access-date=2024-06-16 |website=News24 |language=en}}</ref> Die ''Mail & Guardian'' het ook berig dat Niehaus laat in 2011 'n klein bedrag geld van adjunkminister van justisie [[Andries Nel]] ontvang het, na bewering om die begrafniskoste van Niehaus se pa te dek, wat tot verwarring gelei het toe Nel na Zeerust gegaan het om sy meelewing te betoon maar geen begrafnis gevind het nie. Niehaus het gesê dit was 'n miskommunikasie.<ref name=":16">{{Cite news |last=Underhill |first=Glynnis |date=4 Mei 2012 |title=Three weddings and a funeral |url=https://mg.co.za/article/2012-05-04-three-weddings-and-a-funeral/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330023819/https://mg.co.za/article/2012-05-04-three-weddings-and-a-funeral/ |archive-date=2021-03-30 |access-date=16 November 2020 |work=The Mail & Guardian |language=en}}</ref> In Desember 2017, nadat Niehaus na politieke prominensie teruggekeer het, het die ''[[Sunday Times]]'' se Toby Shapshak berig dat Niehaus R4,3 miljoen vir twee gehuurde woonstelle in [[Sandton]] geskuld het en dat hy, in 'n poging om regsstappe oor die skuld te vermy, sy krediteure valslik meegedeel het dat sy ma oorlede is en dat hy op die punt was om haar boedel te erf.<ref>{{Cite web |last=Shapshak |first=Toby |date=10 Desember 2017 |title=Carl 'of the dead and debt' cooks up scheme to avoid R4m bill |url=https://www.timeslive.co.za/news/2017-12-09-carl-of-the-dead-and-debt-cooks-up-scheme-to-avoid-r4m-bill-/ |access-date=16 November 2020 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> Sy ma was in werklikheid nog lewend in 'n aftreeoord;<ref>{{Cite web |last=Shapshak |first=Toby |date=10 Desember 2017 |title=How Carl Niehaus 'killed' mom to pay R4.3-million debt |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/news/2017-12-09-how-carl-niehaus-killed-mom-to-pay-r43-million-debt/ |access-date=2024-06-16 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> sy is in Oktober 2023 oorlede.<ref>{{Cite web |last=Patel |first=Faizel |date=2023-10-21 |title=Carl Niehaus 'heartbroken' after passing of mother Magrietha |url=https://www.citizen.co.za/news/carl-niehaus-heartbroken-passing-mother-magrietha/ |access-date=2024-06-16 |website=The Citizen |language=en}}</ref> Niehaus het gesê die ''Sunday Times''-berig was deel van 'n smeerveldtog "deur die wit-besitte media" teen bondgenote van Nkosazana Dlamini-Zuma.<ref>{{Cite web |date=10 Desember 2017 |title=Niehaus says allegations against him part of smear campaign against NDZ |url=https://www.sowetanlive.co.za/news/south-africa/2017-12-10-niehaus-says-allegations-against-him-part-of-smear-campaign-against-ndz/ |access-date=2024-06-16 |website=Sowetan |language=en}}</ref> In Mei 2018 het dieselfde koerant nog 'n berig gepubliseer, hierdie een deur Mzilikazi wa Afrika, waarin beweer is dat Niehaus agterstallig was met ander, nuut aangegane skuld.<ref>{{Cite web |last=wa Afrika |first=Mzilikazi |date=13 Mei 2018 |title=Carl Niehaus runs short of cash again as new debt woes mount |url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/news/2018-05-12-carl-niehaus-runs-short-of-cash-again-as-new-debt-woes-mount/ |access-date=16 November 2020 |website=Sunday Times |language=en}}</ref> == Persoonlike lewe == In 1986 is Niehaus in die Pretoria-Sentraal-gevangenis met Johanna "Jansie" Lourens getroud, wat in 1983 saam met hom in die gevangenis was; hulle het by die universiteit ontmoet, waar sy hom vir die gewapende stryd gewerf het.<ref name=":4" /> Hul dogter is tydens Niehaus se ambassadeurskap in Nederland gebore en is na [[Helen Joseph]] vernoem.<ref name=":5">{{Cite web |last=Waldner |first=Mariechen |date=7 April 2002 |title=Carl Niehaus divorcing Jansie |url=http://www.news24.com/News24/South_Africa/0,9294,2-7_1165442,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090216122022/http://www.news24.com/News24/South_Africa/0%2C9294%2C2-7_1165442%2C00.html |archive-date=16 Februarie 2009 |access-date=2009-02-13 |website=News24 |language=en}}</ref> Nadat Niehaus en Lourens in 2002 geskei is, is Niehaus weer getroud, met Linda Thango, 'n bestuurskonsultant.<ref name=":5" /> Hy is in September 2008 met sy derde vrou, die sakevrou Mafani Gunguluza, getroud.<ref>{{Cite web |last1=Smillie |first1=Shaun |last2=Gifford |first2=Gill |last3=Flanagan |first3=Louise |last4=Posthumus |first4=Niels |date=20 Februarie 2009 |title=Niehaus's lobola splurge |url=http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=13&art_id=vn20090220053953591C667704 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020042625/http://www.iol.co.za/news/south-africa/niehaus-s-lobola-splurge-1.435179 |archive-date=2012-10-20 |access-date=2009-02-20 |website=Independent Online |language=en}}</ref> In 2012 het hy aan Radio 702 gesê dat hy van Gunguluza geskei leef,<ref name=":16" /> en in 2019 is berig dat hy 'n nuwe meisie het.<ref>{{Cite news |date=7 Oktober 2019 |title=Carl Niehaus defends 23-year-old girlfriend against internet trolls |url=https://citizen.co.za/news/south-africa/social-media/2188274/carl-niehaus-defends-23-year-old-girlfriend-against-internet-trolls/ |url-status=live |access-date=16 November 2020 |work=The Citizen |language=en}}</ref> In 2022 is hy met Noluthando Mdluli, 'n sakevrou en model, getroud.<ref>{{Cite web |date=2022-07-02 |title='Carl Niehaus is the love of my life' – Noluthando Mdluli |url=https://www.citizen.co.za/witness/news/carl-niehaus-is-the-love-of-my-life-noluthando-mdluli/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220702083744/https://www.citizen.co.za/witness/news/carl-niehaus-is-the-love-of-my-life-noluthando-mdluli/ |archive-date=2022-07-02 |access-date=2024-06-14 |website=Witness |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Patel |first=Faizel |date=2022-10-31 |title=Carl Niehaus pays lobola for Noluthando Mdluli |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/carl-niehaus-pays-lobola-31-october-2022/ |access-date=2024-06-14 |website=The Citizen |language=en}}</ref> Niehaus se memoir, ''Om te veg vir hoop'', is in 2003 in Engels as ''Fighting for Hope'' gepubliseer. Die ''Daily Maverick'' het gesê dit was "'n skraal, pretensielose memoir" en "Niehaus op sy mees geliefde".<ref name=":3" /> Hy is steeds 'n praktiserende Christen.<ref name=":7" /> In Desember 2017 het Niehaus gesê dat hy 'n formele klag by [[Wikipedia]] sou indien oor vandalisme van die Wikipedia-artikel oor hom.<ref>{{Cite web |last=Chabalala |first=Jeanette |date=13 Desember 2017 |title=Carl Niehaus Wikipedia page edited to call him an 'embarrassment to the human race' |url=https://www.news24.com/news24/carl-niehaus-wikipedia-page-edited-to-call-him-an-embarrassment-to-the-human-race-20171213 |access-date=2024-06-14 |website=News24 |language=en}}</ref> == Verwysings == <references> <ref name="Gov1">{{Cite web |title=Appointment of new South African heads of diplomatic missions, 23 December 1996 |url=http://www.search.gov.za/info/previewDocument.jsp?dk=%2Fdata%2Fstatic%2Finfo%2Fspeeches%2F1996%2F12300w50496.htm%40Gov&q=(+(dc.Date%3E%3D1996%2F01%2F01)%3CAND%3E(dc.Date%3C%3D1996%2F12%2F31)+)%3CAND%3E(category%3Ccontains%3Es)&t=NEW+SA+HEADS+OF+DIPLOMATIC+MISSIONS |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728191120/http://www.search.gov.za/info/previewDocument.jsp?dk=%2Fdata%2Fstatic%2Finfo%2Fspeeches%2F1996%2F12300w50496.htm%40Gov&q=%28+%28dc.Date%3E%3D1996%2F01%2F01%29%3CAND%3E%28dc.Date%3C%3D1996%2F12%2F31%29+%29%3CAND%3E%28category%3Ccontains%3Es%29&t=NEW+SA+HEADS+OF+DIPLOMATIC+MISSIONS |archive-date=28 Julie 2011 |publisher=Suid-Afrikaanse regering |access-date=2009-02-13 |language=en}}</ref> <ref name="Times1">{{Cite news |date=13 Februarie 2009 |title=Gauteng denies Niehaus claims |work=The Times |url=http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=939043 |url-status=dead |access-date=2009-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214163542/http://www.thetimes.co.za/News/Article.aspx?id=939043 |archive-date=14 Februarie 2009 |language=en}}</ref> <ref name="iAfrica1">{{Cite news |title=Niehaus steps down |publisher=iAfrica.com |url=http://news.iafrica.com/sa/1294784.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218130059/http://news.iafrica.com/sa/1294784.htm |archive-date=18 Februarie 2009 |access-date=2009-02-13 |language=en}}</ref> </references> {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Niehaus, Carl}} [[Kategorie:Geboortes in 1959]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Politici van die Economic Freedom Fighters]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse diplomate]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ambassadeurs]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Alumni van die Randse Afrikaanse Universiteit]] 4654etb9j7q1lhcq7ojkg1mmczhj8yc 0 468393 2963783 2026-08-30T13:20:37Z BurgertB 2401 Nuwe artikel 2963783 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas koning2 |naam = Ingrid Alexandra |titel = Kroonprinses van Noorweë |beeld = Prinsesse Ingrid Alexandra Kadettangen 03.jpg |breedte = 240 |onderskrif = Ingrid in 2025. |huis = [[Huis van Glücksburg|Glücksburg]] |vader = Haakon VIII |moeder = [[Mette-Marit Tjessem Høiby]] |gebore = {{GDEO|df=y|2004|01|21}} |godsdiens = Kerk van Noorweë }} [[Beeld:The_Crown_Prince_and_Princess_Ingrid_Alexandra_of_Norway.jpg|thumb|links|230px|Prinses Ingrid in 2007 saam met haar pa.]] '''Ingrid Alexandra, kroonprinses van Noorweë''' (gebore 21 Januarie 2004), is die eerste aanspraakmaker op die Noorse troon. Sy is die oudste kind van koning [[Haakon VIII]] en die tweede oudste kind van [[koningin Mette-Marit]]. Sy is ook die kleindogter van koning [[Harald V]] en koningin Sonja.<ref>[https://www.minerva.no/genetikk-kongehuset-marius-borg-hoiby/marius-borg-hoiby-er-ogsa-en-arving/454604 Marius Borg Høiby er også en arving], ''Minerva''</ref> Sy verteenwoordig die vyfde generasie van die Noorse koningsgesin van die [[Huis van Glücksburg]]. Ingrid het ‘n jonger broer, prins Sverre Magnus, <ref name="alexandra">{{cite web |title=Her Royal Highness Princess Ingrid Alexandra |url=https://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=28778&sek=28633 |website=Royal House of Norway |access-date=1 September 2019 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407113539/https://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=28778&sek=28633 |url-status=live }}</ref> bo wie sy voorrang geniet na die instelling van absolute eersgeboortereg in 1990. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== *[https://www.royalcourt.no/seksjon.html?tid=28797&sek=28432 Amptelike webtuiste van prinses Ingrid] {{vertaaluit| taalafk = en | il = Ingrid Alexandra, Crown Princess of Norway}} {{Normdata}} [[Kategorie:Huis van Glücksburg (Noorweë)]] 9tfyac5kgd9twcb06yi7libw83zf9ux 1 468394 2963786 2026-08-30T13:34:16Z BurgertB 2401 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2963786 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468395 2963789 2026-08-30T14:03:14Z Sobaka 328 Beging nuwe artikel 2963789 wikitext text/x-wiki '''Ramez Naam''' is 'n [[Amerikaanse]] tegnoloog en [[Wetenskapsfiksie|wetenskapfiksie]][[skrywer]]. Hy is veral bekend as die outeur van die ''Nexus''-trilogie. Sy ander boeke sluit in T''he Infinite Resource: The Power of Ideas on a Finite Planet'' en ''More than Human: Embracing the Promises of Biological Enhancement''. Hy is tans medevoorsitter vir [[energie]] en die omgewing by Singulariteit-universiteit.<ref>{{Cite news|url=https://www.geekwire.com/2018/scaling-optimism-futurist-author-computer-scientist-ramez-naam-power-cheap-tech/|title=Scaling to optimism: Futurist, author and computer scientist Ramez Naam on the power of cheap tech|date=2018-02-13|work=GeekWire|access-date=2018-07-19|language=en-US}}</ref> Vroeër in sy lewe was Naam 13 jaar lank 'n [[Rekenaarwetenskap|rekenaarwetenskap]]like by [[Microsoft]] en het hy spanne gelei wat aan Outlook, [[Internet Explorer]] en [[Bing]] gewerk het.<ref>{{Cite news|url=https://www.geekwire.com/2018/scaling-optimism-futurist-author-computer-scientist-ramez-naam-power-cheap-tech/|title=Scaling to optimism: Futurist, author and computer scientist Ramez Naam on the power of cheap tech|date=2018-02-13|work=GeekWire|access-date=2018-07-19|language=en-US}}</ref> ==Vroeë lewe== Naam is in [[Kaïro]], [[Egipte]], gebore in 'n [[Kopties-Ortodokse Kerk|Koptiese Christelike]] familie,<ref>{{Cite web|url=https://qz.com/41730/the-biggest-problem-with-egypts-new-constitution-is-that-it-will-probably-be-ignored/|title = The biggest problem with Egypt's new constitution is that it will probably be ignored| date=10 Januarie 2013 }}</ref> en het na die [[Verenigde State]] gegaan toe hy drie jaar oud was. Hy het as 'n lewensredder gewerk. Naam het 13 jaar lank by [[Microsoft]] gewerk en spanne gelei wat aan Outlook, Internet Explorer en Bing gewerk het.<ref>{{Cite news|url=https://www.geekwire.com/2018/scaling-optimism-futurist-author-computer-scientist-ramez-naam-power-cheap-tech/|title=Scaling to optimism: Futurist, author and computer scientist Ramez Naam on the power of cheap tech|date=2018-02-13|work=GeekWire|access-date=2018-07-19|language=en-US}}</ref> ==Loopbaan== Ramez Naam is 'n adjunkprofessor aan Singularity-universiteit, waar hy lesings gee oor [[energie]], [[Omgewingsbewustheid|omgewing]] en [[innovasie]]. Hy het al op ''Sunday on MSNBC'', Yahoo! Finance, China Cable Television, ''BigThink'' en Reuters.FM verskyn. Sy werk het verskyn in, of is geresenseer deur, ''[[The New York Times]],'' ''[[The Wall Street Journal]]'', ''The Los Angeles Times'', ''The Atlantic'', ''Slate'', ''Business Week'', ''Business Insider'', ''Discover'', ''Popular Science'', ''Wired'' en ''Scientific American''.<ref>{{Cite news|url=https://www.singularityweblog.com/ramez-naam/|title=Ramez Naam: The Future Isn't Set In Stone!|date=2014-01-20|work=Singularity Weblog|access-date=2018-07-19|language=en-US}}</ref> Naam se boek ''Nexus'' was een van ''NPR'' se beste boeke van 2013.<ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/sections/13.7/2016/08/02/488350557/nexus-choosing-sides-in-the-trans-human-revolution|title=Nexus: Choosing Sides In The Trans-Human Revolution|work=NPR.org|access-date=2018-07-19|language=en}}</ref> Nexus en sy opvolgboeke ondersoek die risiko's en potensiële voordele van 'n [[tegnologie]] wat mense toelaat om hul gedagtes direk aan mekaar te koppel.<ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/sections/13.7/2016/08/02/488350557/nexus-choosing-sides-in-the-trans-human-revolution%20.|title=Nexus: Choosing Sides In The Trans-Human Revolution|work=NPR.org|access-date=2018-07-19|language=en}}</ref> ==Toekennings== In 2005 het hy die H.G. Wells-toekenning vir bydraes tot [[transhumanisme]] ontvang.<ref>{{Cite web|url=https://ieet.org/index.php/IEET2/bio/naam|title=Ramez Naam|website=ieet.org|language=en|access-date=2018-07-19}}</ref> In 2014 het ''Nexus'' die Prometheus-toekenning gewen, en hy is genomineer vir die John W. Campbell-toekenning vir beste nuwe skrywer.<ref>[http://www.thehugoawards.org/hugo-history/2014-hugo-awards/ "2014 Hugo Awards" at LonCon 3 site]</ref> In 2015 het Apex die Philip K. Dick-toekenning gewen.<ref>{{cite web|url=http://io9.gizmodo.com/ramez-naams-apex-is-the-winner-of-the-philip-k-dick-aw-1767243640|title=Ramez Naam's Apex Is The Winner Of The Philip K. Dick Award|last1=Liptak|first1=Andrew|website=io9.gizmodo.com|date=26 Maart 2016 |accessdate=14 September 2016}}</ref> ==Boeke== ===Nie-fiksie=== *''More than Human: Embracing the Promise of Biological Enhancement''. Broadway Books, 2005 *''The Infinite Resource: The Power of Ideas on a Finite Planet''. University Press of New England, 2013 ===Fiksie=== ''The Nexus Trilogy'' #''Nexus'' (Desember 2012) #''Crux'' (Augustus 2013) #''Apex'' (Mei 2015) ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Naam, Ramez}} [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] [[Kategorie:Lewende mense]] ion3f06m4pbwl45y8tegpkw5lwkm9vh 2963791 2963789 2026-08-30T14:05:40Z Sobaka 328 inligtingkas 2963791 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Ramez Naam | bynaam = | beeld = Ramez Naam at the SingularityU The Netherlands Summit 2016 (29025926993) (cropped).jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Ramez Naam in 2016 | geboortenaam = Ramez Naam | geboortedatum = | geboorteplek = [[Kaïro]], [[Egipte]] | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = | beroep = Wetenskapfiksieskrywer en tegnoloog | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Ramez Naam''' is 'n [[Amerikaanse]] tegnoloog en [[Wetenskapsfiksie|wetenskapfiksie]][[skrywer]]. Hy is veral bekend as die outeur van die ''Nexus''-trilogie. Sy ander boeke sluit in T''he Infinite Resource: The Power of Ideas on a Finite Planet'' en ''More than Human: Embracing the Promises of Biological Enhancement''. Hy is tans medevoorsitter vir [[energie]] en die omgewing by Singulariteit-universiteit.<ref>{{Cite news|url=https://www.geekwire.com/2018/scaling-optimism-futurist-author-computer-scientist-ramez-naam-power-cheap-tech/|title=Scaling to optimism: Futurist, author and computer scientist Ramez Naam on the power of cheap tech|date=2018-02-13|work=GeekWire|access-date=2018-07-19|language=en-US}}</ref> Vroeër in sy lewe was Naam 13 jaar lank 'n [[Rekenaarwetenskap|rekenaarwetenskap]]like by [[Microsoft]] en het hy spanne gelei wat aan Outlook, [[Internet Explorer]] en [[Bing]] gewerk het.<ref>{{Cite news|url=https://www.geekwire.com/2018/scaling-optimism-futurist-author-computer-scientist-ramez-naam-power-cheap-tech/|title=Scaling to optimism: Futurist, author and computer scientist Ramez Naam on the power of cheap tech|date=2018-02-13|work=GeekWire|access-date=2018-07-19|language=en-US}}</ref> ==Vroeë lewe== Naam is in [[Kaïro]], [[Egipte]], gebore in 'n [[Kopties-Ortodokse Kerk|Koptiese Christelike]] familie,<ref>{{Cite web|url=https://qz.com/41730/the-biggest-problem-with-egypts-new-constitution-is-that-it-will-probably-be-ignored/|title = The biggest problem with Egypt's new constitution is that it will probably be ignored| date=10 Januarie 2013 }}</ref> en het na die [[Verenigde State]] gegaan toe hy drie jaar oud was. Hy het as 'n lewensredder gewerk. Naam het 13 jaar lank by [[Microsoft]] gewerk en spanne gelei wat aan Outlook, Internet Explorer en Bing gewerk het.<ref>{{Cite news|url=https://www.geekwire.com/2018/scaling-optimism-futurist-author-computer-scientist-ramez-naam-power-cheap-tech/|title=Scaling to optimism: Futurist, author and computer scientist Ramez Naam on the power of cheap tech|date=2018-02-13|work=GeekWire|access-date=2018-07-19|language=en-US}}</ref> ==Loopbaan== Ramez Naam is 'n adjunkprofessor aan Singularity-universiteit, waar hy lesings gee oor [[energie]], [[Omgewingsbewustheid|omgewing]] en [[innovasie]]. Hy het al op ''Sunday on MSNBC'', Yahoo! Finance, China Cable Television, ''BigThink'' en Reuters.FM verskyn. Sy werk het verskyn in, of is geresenseer deur, ''[[The New York Times]],'' ''[[The Wall Street Journal]]'', ''The Los Angeles Times'', ''The Atlantic'', ''Slate'', ''Business Week'', ''Business Insider'', ''Discover'', ''Popular Science'', ''Wired'' en ''Scientific American''.<ref>{{Cite news|url=https://www.singularityweblog.com/ramez-naam/|title=Ramez Naam: The Future Isn't Set In Stone!|date=2014-01-20|work=Singularity Weblog|access-date=2018-07-19|language=en-US}}</ref> Naam se boek ''Nexus'' was een van ''NPR'' se beste boeke van 2013.<ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/sections/13.7/2016/08/02/488350557/nexus-choosing-sides-in-the-trans-human-revolution|title=Nexus: Choosing Sides In The Trans-Human Revolution|work=NPR.org|access-date=2018-07-19|language=en}}</ref> Nexus en sy opvolgboeke ondersoek die risiko's en potensiële voordele van 'n [[tegnologie]] wat mense toelaat om hul gedagtes direk aan mekaar te koppel.<ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/sections/13.7/2016/08/02/488350557/nexus-choosing-sides-in-the-trans-human-revolution%20.|title=Nexus: Choosing Sides In The Trans-Human Revolution|work=NPR.org|access-date=2018-07-19|language=en}}</ref> ==Toekennings== In 2005 het hy die H.G. Wells-toekenning vir bydraes tot [[transhumanisme]] ontvang.<ref>{{Cite web|url=https://ieet.org/index.php/IEET2/bio/naam|title=Ramez Naam|website=ieet.org|language=en|access-date=2018-07-19}}</ref> In 2014 het ''Nexus'' die Prometheus-toekenning gewen, en hy is genomineer vir die John W. Campbell-toekenning vir beste nuwe skrywer.<ref>[http://www.thehugoawards.org/hugo-history/2014-hugo-awards/ "2014 Hugo Awards" at LonCon 3 site]</ref> In 2015 het Apex die Philip K. Dick-toekenning gewen.<ref>{{cite web|url=http://io9.gizmodo.com/ramez-naams-apex-is-the-winner-of-the-philip-k-dick-aw-1767243640|title=Ramez Naam's Apex Is The Winner Of The Philip K. Dick Award|last1=Liptak|first1=Andrew|website=io9.gizmodo.com|date=26 Maart 2016 |accessdate=14 September 2016}}</ref> ==Boeke== ===Nie-fiksie=== *''More than Human: Embracing the Promise of Biological Enhancement''. Broadway Books, 2005 *''The Infinite Resource: The Power of Ideas on a Finite Planet''. University Press of New England, 2013 ===Fiksie=== ''The Nexus Trilogy'' #''Nexus'' (Desember 2012) #''Crux'' (Augustus 2013) #''Apex'' (Mei 2015) ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Naam, Ramez}} [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] [[Kategorie:Lewende mense]] ask9856x8va4k8ystjxnqn97duo2wkp 2963792 2963791 2026-08-30T14:08:50Z Sobaka 328 kategorie 2963792 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Ramez Naam | bynaam = | beeld = Ramez Naam at the SingularityU The Netherlands Summit 2016 (29025926993) (cropped).jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Ramez Naam in 2016 | geboortenaam = Ramez Naam | geboortedatum = | geboorteplek = [[Kaïro]], [[Egipte]] | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = | beroep = Wetenskapfiksieskrywer en tegnoloog | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Ramez Naam''' is 'n [[Amerikaanse]] tegnoloog en [[Wetenskapsfiksie|wetenskapfiksie]][[skrywer]]. Hy is veral bekend as die outeur van die ''Nexus''-trilogie. Sy ander boeke sluit in T''he Infinite Resource: The Power of Ideas on a Finite Planet'' en ''More than Human: Embracing the Promises of Biological Enhancement''. Hy is tans medevoorsitter vir [[energie]] en die omgewing by Singulariteit-universiteit.<ref>{{Cite news|url=https://www.geekwire.com/2018/scaling-optimism-futurist-author-computer-scientist-ramez-naam-power-cheap-tech/|title=Scaling to optimism: Futurist, author and computer scientist Ramez Naam on the power of cheap tech|date=2018-02-13|work=GeekWire|access-date=2018-07-19|language=en-US}}</ref> Vroeër in sy lewe was Naam 13 jaar lank 'n [[Rekenaarwetenskap|rekenaarwetenskap]]like by [[Microsoft]] en het hy spanne gelei wat aan Outlook, [[Internet Explorer]] en [[Bing]] gewerk het.<ref>{{Cite news|url=https://www.geekwire.com/2018/scaling-optimism-futurist-author-computer-scientist-ramez-naam-power-cheap-tech/|title=Scaling to optimism: Futurist, author and computer scientist Ramez Naam on the power of cheap tech|date=2018-02-13|work=GeekWire|access-date=2018-07-19|language=en-US}}</ref> ==Vroeë lewe== Naam is in [[Kaïro]], [[Egipte]], gebore in 'n [[Kopties-Ortodokse Kerk|Koptiese Christelike]] familie,<ref>{{Cite web|url=https://qz.com/41730/the-biggest-problem-with-egypts-new-constitution-is-that-it-will-probably-be-ignored/|title = The biggest problem with Egypt's new constitution is that it will probably be ignored| date=10 Januarie 2013 }}</ref> en het na die [[Verenigde State]] gegaan toe hy drie jaar oud was. Hy het as 'n lewensredder gewerk. Naam het 13 jaar lank by [[Microsoft]] gewerk en spanne gelei wat aan Outlook, Internet Explorer en Bing gewerk het.<ref>{{Cite news|url=https://www.geekwire.com/2018/scaling-optimism-futurist-author-computer-scientist-ramez-naam-power-cheap-tech/|title=Scaling to optimism: Futurist, author and computer scientist Ramez Naam on the power of cheap tech|date=2018-02-13|work=GeekWire|access-date=2018-07-19|language=en-US}}</ref> ==Loopbaan== Ramez Naam is 'n adjunkprofessor aan Singularity-universiteit, waar hy lesings gee oor [[energie]], [[Omgewingsbewustheid|omgewing]] en [[innovasie]]. Hy het al op ''Sunday on MSNBC'', Yahoo! Finance, China Cable Television, ''BigThink'' en Reuters.FM verskyn. Sy werk het verskyn in, of is geresenseer deur, ''[[The New York Times]],'' ''[[The Wall Street Journal]]'', ''The Los Angeles Times'', ''The Atlantic'', ''Slate'', ''Business Week'', ''Business Insider'', ''Discover'', ''Popular Science'', ''Wired'' en ''Scientific American''.<ref>{{Cite news|url=https://www.singularityweblog.com/ramez-naam/|title=Ramez Naam: The Future Isn't Set In Stone!|date=2014-01-20|work=Singularity Weblog|access-date=2018-07-19|language=en-US}}</ref> Naam se boek ''Nexus'' was een van ''NPR'' se beste boeke van 2013.<ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/sections/13.7/2016/08/02/488350557/nexus-choosing-sides-in-the-trans-human-revolution|title=Nexus: Choosing Sides In The Trans-Human Revolution|work=NPR.org|access-date=2018-07-19|language=en}}</ref> Nexus en sy opvolgboeke ondersoek die risiko's en potensiële voordele van 'n [[tegnologie]] wat mense toelaat om hul gedagtes direk aan mekaar te koppel.<ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/sections/13.7/2016/08/02/488350557/nexus-choosing-sides-in-the-trans-human-revolution%20.|title=Nexus: Choosing Sides In The Trans-Human Revolution|work=NPR.org|access-date=2018-07-19|language=en}}</ref> ==Toekennings== In 2005 het hy die H.G. Wells-toekenning vir bydraes tot [[transhumanisme]] ontvang.<ref>{{Cite web|url=https://ieet.org/index.php/IEET2/bio/naam|title=Ramez Naam|website=ieet.org|language=en|access-date=2018-07-19}}</ref> In 2014 het ''Nexus'' die Prometheus-toekenning gewen, en hy is genomineer vir die John W. Campbell-toekenning vir beste nuwe skrywer.<ref>[http://www.thehugoawards.org/hugo-history/2014-hugo-awards/ "2014 Hugo Awards" at LonCon 3 site]</ref> In 2015 het Apex die Philip K. Dick-toekenning gewen.<ref>{{cite web|url=http://io9.gizmodo.com/ramez-naams-apex-is-the-winner-of-the-philip-k-dick-aw-1767243640|title=Ramez Naam's Apex Is The Winner Of The Philip K. Dick Award|last1=Liptak|first1=Andrew|website=io9.gizmodo.com|date=26 Maart 2016 |accessdate=14 September 2016}}</ref> ==Boeke== ===Nie-fiksie=== *''More than Human: Embracing the Promise of Biological Enhancement''. Broadway Books, 2005 *''The Infinite Resource: The Power of Ideas on a Finite Planet''. University Press of New England, 2013 ===Fiksie=== ''The Nexus Trilogy'' #''Nexus'' (Desember 2012) #''Crux'' (Augustus 2013) #''Apex'' (Mei 2015) ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Naam, Ramez}} [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Transhumanisme]] pn047uquus4pmk73u9hxu3hoahttbs8 1 468396 2963790 2026-08-30T14:04:33Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2963790 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 3 468397 2963804 2026-08-30T15:31:35Z Oesjaar 7467 /* Patrice Lumumba */ nuwe afdeling 2963804 wikitext text/x-wiki == Patrice Lumumba == Neem asb kennis dat die taal van hierdie Wikipedia Afrikaans is. Respekteer asb. ons taal en gebruik ook Afrikaanse sjablone, daar is meer as genoeg. Jy is welkom om vrae te vra. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:31, 30 Augustus 2026 (UTC) mzmhkd6d8urpzxipxjbdrzufqxzbg1t 2963831 2963804 2026-08-30T16:52:54Z Oesjaar 7467 /* Hart */ nuwe afdeling 2963831 wikitext text/x-wiki == Patrice Lumumba == Neem asb kennis dat die taal van hierdie Wikipedia Afrikaans is. Respekteer asb. ons taal en gebruik ook Afrikaanse sjablone, daar is meer as genoeg. Jy is welkom om vrae te vra. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:31, 30 Augustus 2026 (UTC) == Hart == Nog so 'n toerjie soos hier in Hart en jy is geskiedenis hier op die Afrikaanse Wikipedia. Probeer jou tegnieke verbeter met klein artikels. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:52, 30 Augustus 2026 (UTC) hdg3c2081hjl8zrq6hzrnmhbdh1o3zu 0 468398 2963805 2026-08-30T15:41:29Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met ''''Joachim Scholtz Jansen''' (5 Februarie 1948 – 30 Augustus 2026) was Springbok-senter.<ref name="Van Heerden, 2026">{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/oud-springbok-joggie-jansen-sterf-na-hartaanval-in-kerk/ |title=Oud-Springbok Joggie Jansen sterf ná hartaanval in kerk |website=[[Maroela Media]] |date=30 Augustus 2026 |naam=Suné |van=Van Heerden}}</ref> Jansen is op 5 Februarie 1948 in [[Griekwastad]] gebore.<ref name="Van Heerden, 2026"...' 2963805 wikitext text/x-wiki '''Joachim Scholtz Jansen''' (5 Februarie 1948 – 30 Augustus 2026) was Springbok-senter.<ref name="Van Heerden, 2026">{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/oud-springbok-joggie-jansen-sterf-na-hartaanval-in-kerk/ |title=Oud-Springbok Joggie Jansen sterf ná hartaanval in kerk |website=[[Maroela Media]] |date=30 Augustus 2026 |naam=Suné |van=Van Heerden}}</ref> Jansen is op 5 Februarie 1948 in [[Griekwastad]] gebore.<ref name="Van Heerden, 2026" /> Jansen is op 30 Augustus 2026 in die ouderdom van 78 in [[Otjiwarongo]], [[Namibië]] aan 'n [[hartaanval]] oorlede.<ref name="Van Heerden, 2026" /> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Sterftes in 2026]] hqe2ecyh48jqvy6elpsr1z7a9a4hazj 2963806 2963805 2026-08-30T15:41:46Z Pynappel 70858 [[:Kategorie:Geboortes in 1948]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2963806 wikitext text/x-wiki '''Joachim Scholtz Jansen''' (5 Februarie 1948 – 30 Augustus 2026) was Springbok-senter.<ref name="Van Heerden, 2026">{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/oud-springbok-joggie-jansen-sterf-na-hartaanval-in-kerk/ |title=Oud-Springbok Joggie Jansen sterf ná hartaanval in kerk |website=[[Maroela Media]] |date=30 Augustus 2026 |naam=Suné |van=Van Heerden}}</ref> Jansen is op 5 Februarie 1948 in [[Griekwastad]] gebore.<ref name="Van Heerden, 2026" /> Jansen is op 30 Augustus 2026 in die ouderdom van 78 in [[Otjiwarongo]], [[Namibië]] aan 'n [[hartaanval]] oorlede.<ref name="Van Heerden, 2026" /> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Geboortes in 1948]] 3v0h4s5ubp2y0ubl4bo5nn4oyxgajpf 2963825 2963806 2026-08-30T16:09:42Z Pynappel 70858 2963825 wikitext text/x-wiki '''Joachim Scholtz Jansen''' (5 Februarie 1948 – 30 Augustus 2026) was 'n Springbok-senter.<ref name="Van Heerden, 2026">{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/oud-springbok-joggie-jansen-sterf-na-hartaanval-in-kerk/ |title=Oud-Springbok Joggie Jansen sterf ná hartaanval in kerk |website=[[Maroela Media]] |date=30 Augustus 2026 |naam=Suné |van=Van Heerden}}</ref> Jansen is op 5 Februarie 1948 in [[Griekwastad]] gebore.<ref name="Van Heerden, 2026" /> Jansen is op 30 Augustus 2026 in die ouderdom van 78 in [[Otjiwarongo]], [[Namibië]] aan 'n [[hartaanval]] oorlede.<ref name="Van Heerden, 2026" /> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Geboortes in 1948]] ii39iq7jgu58d2379yk6bm28j3c3te1 2963873 2963825 2026-08-30T19:13:09Z Sobaka 328 bywerk 2963873 wikitext text/x-wiki '''Joachim Scholtz Jansen''' (5 Februarie 1948 – 30 Augustus 2026) was 'n Springbok-senter.<ref name="Van Heerden, 2026">{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/oud-springbok-joggie-jansen-sterf-na-hartaanval-in-kerk/ |title=Oud-Springbok Joggie Jansen sterf ná hartaanval in kerk |website=[[Maroela Media]] |date=30 Augustus 2026 |naam=Suné |van=Van Heerden}}</ref> Jansen is op 5 Februarie 1948 in [[Griekwastad]] gebore.<ref name="Van Heerden, 2026" /> Jansen is op 30 Augustus 2026 in die ouderdom van 78 in [[Otjiwarongo]], [[Namibië]] aan 'n [[hartaanval]] oorlede.<ref name="Van Heerden, 2026" /> ==Spelloopbaan== In 1964, as 'n sestienjarige, het Jansen vir [[Griekwas (rugbyspan)|Griekwas]] gespeel by die eerste [[Cravenweek]]-toernooi ooit. Na skool het hy na die [[Universiteit van die Vrystaat]] gegaan en provinsiale rugby vir die [[Vrystaat Cheetahs|Vrystaat]] gespeel en was 'n lid van die Vrystaat-span wat die [[Curriebeker]]] in 1976 gewen het. Jansen het sy toetsdebuut vir die [[Springbokke]] in 1970 teen [[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]] by [[Loftus Versfeld]] in [[Pretoria]] gemaak en in al vier toetse tydens die reeks teen die toerende [[All Blacks]] gespeel.<ref name=":0">{{Cite book|title=South African rugby test players 1949-1995|last=Jooste, Graham K.|date=1995|publisher=Penguin|isbn=0140250174|location=Johannesburg|pages=79–84|oclc=36916860}}</ref> Jansen het ook in sy eerste Toets roem verwerf vir sy uitstekende duikslag op All Black-losskakel Wayne Cottrell, wat gehelp het om die momentum van die spel in die Springbokke se guns te swaai.<ref>{{Cite book|last=Greyvenstein|first=Chris|title=Springbok saga : from 1891 to the new beginning|publisher=Don Nelson|year=1992|isbn=1-86806-095-0|edition=4th|location=Cape Town|pages=256|oclc=105375255}}</ref> In 1971 het hy in die toetsreeks teen Frankryk en Australië gespeel. Sy laaste toetswedstryd was die verloortoets teen Engeland in 1972.<ref name=":0" /> Hy het in 'n verdere vyf toerwedstryde gespeel en vyf drieë aangeteken om by sy een toetsdrie vir die Springbokke te voeg.<ref>{{Cite book|title=The South African Rugby Annual 1999|last=Colquhoun|first=Andy|publisher=MWP Media Sport|year=1999|isbn=0958423148|location=Cape Town|pages=148}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Geboortes in 1948]] q8rxobgtmlleed4hahbz70ems2ebhoj 2963889 2963873 2026-08-30T19:35:03Z Aliwal2012 39067 2963889 wikitext text/x-wiki '''Joachim Scholtz Jansen''' (5 Februarie 1948 – 30 Augustus 2026) was 'n Springbokrugbysenter.<ref name="Van Heerden, 2026">{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/oud-springbok-joggie-jansen-sterf-na-hartaanval-in-kerk/ |title=Oud-Springbok Joggie Jansen sterf ná hartaanval in kerk |website=[[Maroela Media]] |date=30 Augustus 2026 |naam=Suné |van=Van Heerden}}</ref> Jansen is op 5 Februarie 1948 in [[Griekwastad]] gebore<ref name="Van Heerden, 2026" /> en op 30 Augustus 2026 in die ouderdom van 78 in [[Otjiwarongo]], [[Namibië]] aan 'n [[hartaanval]] oorlede.<ref name="Van Heerden, 2026" /> ==Speelloopbaan== In 1964 het Jansen, as 'n sestienjarige, vir [[Griekwas (rugbyspan)|Griekwas]] gespeel by die eerste [[Cravenweek]]-toernooi ooit. Na skool het hy aan die [[Universiteit van die Vrystaat]] studeer, provinsiale rugby vir die [[Vrystaat Cheetahs|Vrystaat]] gespeel en was 'n lid van die Vrystaat-span wat die [[Curriebeker]] in 1976 gewen het. Jansen het sy toetsdebuut vir die [[Springbokke]] in 1970 teen [[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]] op [[Loftus Versfeld]] in [[Pretoria]] gemaak en in al vier toetse tydens die reeks teen die toerende [[All Blacks]] gespeel.<ref name=":0">{{Cite book|title=South African rugby test players 1949-1995|last=Jooste, Graham K.|date=1995|publisher=Penguin|isbn=0140250174|location=Johannesburg|pages=79–84|oclc=36916860}}</ref> Jansen het ook in sy eerste toetsroem verwerf vir sy uitstekende duikslag op die All Black-losskakel Wayne Cottrell, wat gehelp het om die momentum van die spel in die Springbokke se guns te swaai.<ref>{{Cite book|last=Greyvenstein|first=Chris|title=Springbok saga : from 1891 to the new beginning|publisher=Don Nelson|year=1992|isbn=1-86806-095-0|edition=4th|location=Cape Town|pages=256|oclc=105375255}}</ref> In 1971 het hy in die toetsreeks teen Frankryk en Australië gespeel. Sy laaste toetswedstryd was die verloortoets teen Engeland in 1972.<ref name=":0" /> Hy het in 'n verdere vyf toerwedstryde gespeel en vyf drieë gedruk om by sy een toetsdrie vir die Springbokke te voeg.<ref>{{Cite book|title=The South African Rugby Annual 1999|last=Colquhoun|first=Andy|publisher=MWP Media Sport|year=1999|isbn=0958423148|location=Cape Town|pages=148}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Geboortes in 1948]] 64q1iiq15dt2s2xdhhgnyxgoo6wydjq 2963891 2963889 2026-08-30T19:35:37Z Aliwal2012 39067 [[:Kategorie:Springbokrugbyspelers]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2963891 wikitext text/x-wiki '''Joachim Scholtz Jansen''' (5 Februarie 1948 – 30 Augustus 2026) was 'n Springbokrugbysenter.<ref name="Van Heerden, 2026">{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/oud-springbok-joggie-jansen-sterf-na-hartaanval-in-kerk/ |title=Oud-Springbok Joggie Jansen sterf ná hartaanval in kerk |website=[[Maroela Media]] |date=30 Augustus 2026 |naam=Suné |van=Van Heerden}}</ref> Jansen is op 5 Februarie 1948 in [[Griekwastad]] gebore<ref name="Van Heerden, 2026" /> en op 30 Augustus 2026 in die ouderdom van 78 in [[Otjiwarongo]], [[Namibië]] aan 'n [[hartaanval]] oorlede.<ref name="Van Heerden, 2026" /> ==Speelloopbaan== In 1964 het Jansen, as 'n sestienjarige, vir [[Griekwas (rugbyspan)|Griekwas]] gespeel by die eerste [[Cravenweek]]-toernooi ooit. Na skool het hy aan die [[Universiteit van die Vrystaat]] studeer, provinsiale rugby vir die [[Vrystaat Cheetahs|Vrystaat]] gespeel en was 'n lid van die Vrystaat-span wat die [[Curriebeker]] in 1976 gewen het. Jansen het sy toetsdebuut vir die [[Springbokke]] in 1970 teen [[Nieu-Seeland Rugby|Nieu-Seeland]] op [[Loftus Versfeld]] in [[Pretoria]] gemaak en in al vier toetse tydens die reeks teen die toerende [[All Blacks]] gespeel.<ref name=":0">{{Cite book|title=South African rugby test players 1949-1995|last=Jooste, Graham K.|date=1995|publisher=Penguin|isbn=0140250174|location=Johannesburg|pages=79–84|oclc=36916860}}</ref> Jansen het ook in sy eerste toetsroem verwerf vir sy uitstekende duikslag op die All Black-losskakel Wayne Cottrell, wat gehelp het om die momentum van die spel in die Springbokke se guns te swaai.<ref>{{Cite book|last=Greyvenstein|first=Chris|title=Springbok saga : from 1891 to the new beginning|publisher=Don Nelson|year=1992|isbn=1-86806-095-0|edition=4th|location=Cape Town|pages=256|oclc=105375255}}</ref> In 1971 het hy in die toetsreeks teen Frankryk en Australië gespeel. Sy laaste toetswedstryd was die verloortoets teen Engeland in 1972.<ref name=":0" /> Hy het in 'n verdere vyf toerwedstryde gespeel en vyf drieë gedruk om by sy een toetsdrie vir die Springbokke te voeg.<ref>{{Cite book|title=The South African Rugby Annual 1999|last=Colquhoun|first=Andy|publisher=MWP Media Sport|year=1999|isbn=0958423148|location=Cape Town|pages=148}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Geboortes in 1948]] [[Kategorie:Springbokrugbyspelers]] leljhr50pegbfnjwn338sxhk7r9b9mz 0 468399 2963837 2026-08-30T18:00:10Z SpesBona 2720 SpesBona het bladsy [[Engelse volk]] na [[Engelse]] oor 'n aanstuur geskuif: Beter titel: Geen rede verskaf nie; geen artikel oor 'n etniese groep gebruik dié titel nie; die Engelse taal gebruik ook die titel [[Engels]]. 2963837 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Engelse]] c77m7mrwm3ju89t4sinuv2ngy32l13q 1 468400 2963839 2026-08-30T18:00:10Z SpesBona 2720 SpesBona het bladsy [[Bespreking:Engelse volk]] na [[Bespreking:Engelse]] oor 'n aanstuur geskuif: Beter titel: Geen rede verskaf nie; geen artikel oor 'n etniese groep gebruik dié titel nie; die Engelse taal gebruik ook die titel [[Engels]]. 2963839 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Engelse]] trgfgio70knq3tlhk0tvfypdf5g2h7l 14 468401 2963846 2026-08-30T18:07:02Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '[[Kategorie:Nedersettings volgens land]] [[Kategorie:Geografie van die Sentraal-Afrikaanse Republiek]]' 2963846 wikitext text/x-wiki [[Kategorie:Nedersettings volgens land]] [[Kategorie:Geografie van die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] 120c09vpvpkiwz6ho2qpv6whj4vgpep 14 468402 2963847 2026-08-30T18:07:58Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '[[Kategorie:Nedersettings]]' 2963847 wikitext text/x-wiki [[Kategorie:Nedersettings]] jicuhrfas86s5clz5i0cg2np735h0j8 0 468403 2963857 2026-08-30T18:14:01Z Oesjaar 7467 Nuwe genus.... 2963857 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = |image_caption = |name = Woestynviooltjies |display_parents = 3 |taxon = Anticharis |authority = Endl., (1839) |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms =* ''Distemon'' <small>Ehrenb. ex Asch.</small> * ''Doranthera'' <small>Steud.</small> * ''Doratanthera'' <small>Benth. ex Endl.</small> * ''Gerardiopsis'' <small>[[Adolf Engler|Engl.]]</small> * ''Meissarrhena'' <small>[[Robert Brown (botanis)|R.Br.]]</small> }} '''''Anticharis''''' (woestynviooltjies) is 'n [[genus]] van klein [[struik]]e wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] Scrophulariaceae. Die genus is [[inheems]] aan [[Afrika]] en [[Asië]]. == Spesies == Daar is elf [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:37429-1 Plants of the World Online]</ref> * ''[[Anticharis angolensis]]'' <small>B.Nord.</small> * ''[[Anticharis arabica]]'' <small>Endl.</small> * ''[[Anticharis ebracteata]]'' <small>Schinz</small> * ''[[Anticharis glandulosa]]'' <small>Asch.</small> * ''[[Anticharis imbricata]]'' <small>Schinz</small> * ''[[Anticharis inflata]]'' <small>[[Hermann Wilhelm Rudolf Marloth|Marloth]] & Engl.</small> * ''[[Anticharis juncea]]'' <small>[[Louisa Bolus|L.Bolus]]</small> * ''[[Anticharis kaokoensis]]'' <small>B.Nord.</small> * ''[[Anticharis namibensis]]'' <small>B.Nord.</small> * ''[[Anticharis scoparia]]'' <small>([Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]] ex Benth.) Hiern ex Schinz</small> * ''[[Anticharis senegalensis]]'' <small>(Walp.) Bhandari</small> == Verwysings == {{verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Anticharis| ]] csoq7oridmtfy247cfmral62u5qsve7 2963860 2963857 2026-08-30T18:18:57Z Oesjaar 7467 /* Spesies */ Ai! 2963860 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = |image_caption = |name = Woestynviooltjies |display_parents = 3 |taxon = Anticharis |authority = Endl., (1839) |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms =* ''Distemon'' <small>Ehrenb. ex Asch.</small> * ''Doranthera'' <small>Steud.</small> * ''Doratanthera'' <small>Benth. ex Endl.</small> * ''Gerardiopsis'' <small>[[Adolf Engler|Engl.]]</small> * ''Meissarrhena'' <small>[[Robert Brown (botanis)|R.Br.]]</small> }} '''''Anticharis''''' (woestynviooltjies) is 'n [[genus]] van klein [[struik]]e wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] Scrophulariaceae. Die genus is [[inheems]] aan [[Afrika]] en [[Asië]]. == Spesies == Daar is elf [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:37429-1 Plants of the World Online]</ref> * ''[[Anticharis angolensis]]'' <small>B.Nord.</small> * ''[[Anticharis arabica]]'' <small>Endl.</small> * ''[[Anticharis ebracteata]]'' <small>Schinz</small> * ''[[Anticharis glandulosa]]'' <small>Asch.</small> * ''[[Anticharis imbricata]]'' <small>Schinz</small> * ''[[Anticharis inflata]]'' <small>[[Hermann Wilhelm Rudolf Marloth|Marloth]] & Engl.</small> * ''[[Anticharis juncea]]'' <small>[[Louisa Bolus|L.Bolus]]</small> * ''[[Anticharis kaokoensis]]'' <small>B.Nord.</small> * ''[[Anticharis namibensis]]'' <small>B.Nord.</small> * ''[[Anticharis scoparia]]'' <small>([[Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]] ex Benth.) Hiern ex Schinz</small> * ''[[Anticharis senegalensis]]'' <small>(Walp.) Bhandari</small> == Verwysings == {{verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Anticharis| ]] t8egx93g38f0hy3egcklqb6j3fv2uee 2963861 2963860 2026-08-30T18:27:54Z Oesjaar 7467 Foto. 2963861 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = Anticharis senegalensis-0996 - Flickr - Ragnhild & Neil Crawford.jpg |image_caption = ''Anticharis senegalensis'' |name = Woestynviooltjies |display_parents = 3 |taxon = Anticharis |authority = Endl., (1839) |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms =* ''Distemon'' <small>Ehrenb. ex Asch.</small> * ''Doranthera'' <small>Steud.</small> * ''Doratanthera'' <small>Benth. ex Endl.</small> * ''Gerardiopsis'' <small>[[Adolf Engler|Engl.]]</small> * ''Meissarrhena'' <small>[[Robert Brown (botanis)|R.Br.]]</small> }} '''''Anticharis''''' (woestynviooltjies) is 'n [[genus]] van klein [[struik]]e wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] Scrophulariaceae. Die genus is [[inheems]] aan [[Afrika]] en [[Asië]]. == Spesies == Daar is elf [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:37429-1 Plants of the World Online]</ref> * ''[[Anticharis angolensis]]'' <small>B.Nord.</small> * ''[[Anticharis arabica]]'' <small>Endl.</small> * ''[[Anticharis ebracteata]]'' <small>Schinz</small> * ''[[Anticharis glandulosa]]'' <small>Asch.</small> * ''[[Anticharis imbricata]]'' <small>Schinz</small> * ''[[Anticharis inflata]]'' <small>[[Hermann Wilhelm Rudolf Marloth|Marloth]] & Engl.</small> * ''[[Anticharis juncea]]'' <small>[[Louisa Bolus|L.Bolus]]</small> * ''[[Anticharis kaokoensis]]'' <small>B.Nord.</small> * ''[[Anticharis namibensis]]'' <small>B.Nord.</small> * ''[[Anticharis scoparia]]'' <small>([[Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]] ex Benth.) Hiern ex Schinz</small> * ''[[Anticharis senegalensis]]'' <small>(Walp.) Bhandari</small> == Verwysings == {{verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Anticharis| ]] 1trmu31x17dmk6enzf1hjfqvkmewzt0 10 468404 2963858 2026-08-30T18:15:07Z Oesjaar 7467 Nuwe taksonoom. 2963858 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Anticharis |parent=Scrophulariaceae |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} kqwdmfyab7rgnw07fwnxcgt8tl5nf11 1 468405 2963859 2026-08-30T18:15:31Z Oesjaar 7467 Verbeter 2963859 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 14 468406 2963862 2026-08-30T18:31:07Z Oesjaar 7467 Nuwe taksonoom. 2963862 wikitext text/x-wiki {{Broodkrummels}} {{Hoofartikel}} [[Kategorie:Scrophulariaceae]] mtbp235iv1u39q25c71fp7s705rw07a 15 468407 2963863 2026-08-30T18:31:38Z Oesjaar 7467 Verbeter 2963863 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468408 2963864 2026-08-30T18:38:59Z Deokinandan 213733 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1371315675|The Ugly Duckling]]" 2963864 wikitext text/x-wiki '''"Die lelike eendjie"''' ( {{Langx|da|Den grimme ælling}} ) is 'n Deense literêre [[sprokie]] deur die Deense digter en skrywer [[Hans Christian Andersen]] (1805 &#x2013; 1875) 1doeh1ym8kozzxt28l072uyqhvntkpu 0 468409 2963865 2026-08-30T18:41:08Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2963865 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Anticharis scoparia | authority = (E.Mey. ex Benth.) Hiern ex Schinz, (1890) | synonyms =* ''Anticharis dielsiana'' <small>Pilg.</small> * ''Peliostomum scoparium'' <small>E.Mey. ex Benth.</small> }} '''''Anticharis scoparia''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Scrophulariaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Namibië]] en [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]] in die [[Richtersveld]] voor. == Galery == <gallery> Anticharis scoparia 2014 05 11 5378.JPG Anticharis scoparia IMG 8272.JPG </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=1055-10 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77164262-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/816d23a8-f609-40f2-94be-cea11e2ff514 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Anticharis|scoparia]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] 0cuo24agae3mnsyxpivw5rz1jf9yqcw 2963866 2963865 2026-08-30T18:44:33Z Oesjaar 7467 Verbeter 2963866 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Anticharis scoparia | authority = (E.Mey. ex Benth.) Hiern ex Schinz, (1890) | synonyms =* ''Anticharis dielsiana'' <small>Pilg.</small> * ''Peliostomum scoparium'' <small>E.Mey. ex Benth.</small> }} '''''Anticharis scoparia''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Scrophulariaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Namibië]] en [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]] in die [[Richtersveld]] voor. == Galery == <gallery> Anticharis scoparia 2014 05 11 5378.JPG Anticharis scoparia IMG 8272.JPG </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=1055-10 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77164262-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/816d23a8-f609-40f2-94be-cea11e2ff514 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Anticharis|scoparia]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] lowh37pn9rvbw9s9f2e1kfr22ms7t4g 2963868 2963866 2026-08-30T18:47:02Z Oesjaar 7467 Skakel 2963868 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Anticharis scoparia | authority = ([[Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]] ex Benth.) Hiern ex Schinz, (1890) | synonyms =* ''Anticharis dielsiana'' <small>Pilg.</small> * ''Peliostomum scoparium'' <small>E.Mey. ex Benth.</small> }} '''''Anticharis scoparia''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Scrophulariaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Namibië]] en [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]] in die [[Richtersveld]] voor. == Galery == <gallery> Anticharis scoparia 2014 05 11 5378.JPG Anticharis scoparia IMG 8272.JPG </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=1055-10 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77164262-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/816d23a8-f609-40f2-94be-cea11e2ff514 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Anticharis|scoparia]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] 37u6hx6vcczb8bowtpd3bqn1uvxflln 1 468410 2963867 2026-08-30T18:45:17Z Oesjaar 7467 Verbeter 2963867 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 468411 2963875 2026-08-30T19:17:39Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2963875 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468412 2963879 2026-08-30T19:24:13Z Sobaka 328 Sobaka het bladsy [[Spaanse literatuur van Realisme]] na [[Spaanse realistiese literatuur]] geskuif: Beter benaming 2963879 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Spaanse realistiese literatuur]] ij7sit02dcvtjtcd1sg4t7f7xh52v13 1 468413 2963881 2026-08-30T19:24:13Z Sobaka 328 Sobaka het bladsy [[Bespreking:Spaanse literatuur van Realisme]] na [[Bespreking:Spaanse realistiese literatuur]] geskuif: Beter benaming 2963881 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Spaanse realistiese literatuur]] s63mgvabz54i5bp8xha788fccpabx5j 0 468414 2963882 2026-08-30T19:28:27Z BurgertB 2401 Stuur aan na [[Ingrid Alexandra, kroonprinses van Noorweë]] 2963882 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Ingrid Alexandra, kroonprinses van Noorweë]] tdo08qtd2sruu12nfqr8beunsofo485 4 468415 2963883 2026-08-30T19:30:11Z SpesBona 2720 + [[Lando Norris]] 2963883 wikitext text/x-wiki {{Omraam|2024-08-25 Motorsport, Formel 1, Großer Preis der Niederlande 2024 STP 3968 by Stepro (cropped2).jpg|200px|left|Lando Norris, wenner van die 2024 Nederlandse Grand Prix.}} '''[[Lando Norris]]''' (* [[13 November]] [[1999]]) is 'n Brits-Belgiese professionele motorrenjaer wat tans vir die [[McLaren]]-span aan [[Formule Een]]renne deelneem en onder die Britse vlag jaag. Hy het die MSA Formule-kampioenskap in 2015 gewen, en die Toyota Racing-reeks, Eurocup Formule Renault 2.0 en Formule Renault 2.0 Noord-Europese Beker in 2016. Hy het ook daardie jaar die McLaren Autosport BRDC-toekenning ontvang. Hy het daarna die 2017 FIA Formule 3 Europese Kampioenskap gewen en het in 2018 naas George Russell in die FIA Formule 2-kampioenskap geëindig, beide saam met Carlin. Hy was 'n lid van die McLaren Jongbestuurderprogram. In Februarie 2017 is Norris as 'n junior bestuurder by McLaren onderteken. Later daardie jaar het Norris vir McLaren getoets in 'n geskeduleerde middelseisoentoets. Hy het die tweede vinnigste rondte in die tweede dag van toetse by die [[Hungaroring]] afgelê. Aan die einde van 2017 het Norris die amptelike McLaren-toets- en reserwejaer vir die [[2018 Formule Een-seisoen|2018-seisoen]] geword. Norris het aan sy eerste amptelike oefensessie by die [[2018 Belgiese Grand Prix|Belgiese Grand Prix]] deelgeneem en 26 rondtes aangeteken. Norris het gedurende die jaar ses verdere oefensessies afgelê. : ''[[Lando Norris|...lees verder]]'' 97jxx13l5vgq89wrofmavzkn5cw0hnn 2963896 2963883 2026-08-30T19:54:48Z Aliwal2012 39067 +1 para uitgebrei, dankie SpesBona! 2963896 wikitext text/x-wiki {{Omraam|2024-08-25 Motorsport, Formel 1, Großer Preis der Niederlande 2024 STP 3968 by Stepro (cropped2).jpg|200px|left|Lando Norris, wenner van die 2024 Nederlandse Grand Prix.}} '''[[Lando Norris]]''' (* [[13 November]] [[1999]]) is 'n Brits-Belgiese professionele motorrenjaer wat tans vir die [[McLaren]]-span aan [[Formule Een]]renne deelneem en onder die Britse vlag jaag. Hy het die MSA Formule-kampioenskap in 2015 gewen, en die Toyota Racing-reeks, Eurocup Formule Renault 2.0 en Formule Renault 2.0 Noord-Europese Beker in 2016. Hy het ook daardie jaar die McLaren Autosport BRDC-toekenning ontvang. Hy het daarna die 2017 FIA Formule 3 Europese Kampioenskap gewen en het in 2018 naas [[George Russell]] in die FIA Formule 2-kampioenskap geëindig, beide saam met Carlin. Hy was 'n lid van die McLaren Jongbestuurderprogram. In Februarie 2017 is Norris as 'n junior bestuurder by McLaren onderteken. Later daardie jaar het Norris vir McLaren getoets in 'n geskeduleerde middelseisoentoets. Hy het die tweede vinnigste rondte op die tweede dag van toetse by die [[Hungaroring]] afgelê. Aan die einde van 2017 het Norris die amptelike McLaren-toets- en reserwejaer vir die [[2018 Formule Een-seisoen|2018-seisoen]] geword. Norris het aan sy eerste amptelike oefensessie by die [[2018 Belgiese Grand Prix|Belgiese Grand Prix]] deelgeneem en 26 rondtes afgelê. Norris het gedurende die jaar ses verdere oefensessies voltooi. Norris het in [[2025 Formule Een-seisoen|2025]] 'n geleentheid gehad om die wêreldtitel by die [[2025 Katarse Grand Prix|Katarse Grand Prix]] te wen as hy [[Oscar Piastri]] en [[Max Verstappen]] met twee punte oortref. Norris het derde agter Piastri geëindig tydens die naelren en vierde in die hoofwedren, met Verstappen wat gewen het en Piastri tweede om die kampioenskap na die laaste rondte van die seisoen te bring. In [[2025 Aboe Dhabi Grand Prix|Aboe Dhabi]] het Norris derde geëindig en sy eerste Wêreldbestuurderskampioenskap verower. Norris het ook die DHL Vinnigste Rondte-toekenning vir die tweede agtereenvolgende jaar gewen. : ''[[Lando Norris|...lees verder]]'' ksw1lgjk7w744rhqspowglsxy28mhho 4 468416 2963884 2026-08-30T19:31:34Z SpesBona 2720 + [[Lêer:Staande geranium Pelargonium zonale wit. 20-06-2025. (actm.) 02.jpg]] 2963884 wikitext text/x-wiki 'n Wit bloeisel van 'n wildemalva (''[[Pelargonium zonale]]'') in [[Nederland]]. {{Omraam|Staande geranium Pelargonium zonale wit. 20-06-2025. (actm.) 02.jpg|400px|links|'n Wit bloeisel van 'n wildemalva (''Pelargonium zonale'') in Nederland.}} 5ty9n60kihf7vq330gw1mkmr5ejevow 0 468418 2963907 2026-08-30T20:26:26Z BurgertB 2401 Nuwe artikel, besig 2963907 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = '''Mette-Marit''' |kleur = |titel = ''Koningingemalin van Noorweë'' |beeld = Mette-Marit av Norge.jpg |beeld_wydte = 232px |beeld_onderskrif = Mette-Marit in 2013. |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Vorstehuis |1 = [[Huis van Glücksburg|Glücksburg]] (deur haar huwelik) |opskrif2 = Gebore |2 = {{GDEO|1973|08|19|df=y}} |opskrif3 = Geboortenaam |3 = Mette-Marit Tjessem Høib |opskrif4 = Kerk |4 = Kerk van Noorweë |opskrif5 = Eggenoot |5 = [[Haakon VIII]] |opskrif6 = Vader |6 = Sven O. Høiby |opskrif7 = Moeder |7 = Marit Tjessem |Opskrif8 = Kinders |8 = {{plain list| * Marius Borg Høiby * [[Kroonprinses Ingrid Alexandra]] * Prins Sverre Magnus }} }} '''Mette-Marit''' (gebore op 19 Augustus 1973 as '''Mette-Marit Tjessem Høiby''';) is die vrou van koning [[Haakon VIII]] van Noorweë. Die egpaar het twee kinders, [[kroonprinses Ingrid Aldexandra]] en [[prins Sverre Magnus]]. Mette‑Marit het ook ’n ouer seun, Marius Borg Høiby. Mette-Marit se tyd as kroonprinses is gekenmerk deur omstredenheid oor haar vorige vverhoudings, haar vriendskap met die veroordeelde seksoortreder [[Jeffrey Epstein]] eh die sluldigbeviding van haar oudste seun op ’n aanklag van [[verkragting]]. Sy is in 2018 met longfibrose gediagnseer en het in 2026 ’n longoorplanting gehad. r6z67getxd6inv9boixuign7wen36pn 2963910 2963907 2026-08-30T20:47:35Z BurgertB 2401 Klaar 2963910 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = '''Mette-Marit''' |kleur = |titel = ''Koningingemalin van Noorweë'' |beeld = Mette-Marit av Norge.jpg |beeld_wydte = 232px |beeld_onderskrif = Mette-Marit in 2013. |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Vorstehuis |1 = [[Huis van Glücksburg|Glücksburg]] (deur haar huwelik) |opskrif2 = Gebore |2 = {{GDEO|1973|08|19|df=y}} |opskrif3 = Geboortenaam |3 = Mette-Marit Tjessem Høib |opskrif4 = Kerk |4 = Kerk van Noorweë |opskrif5 = Eggenoot |5 = [[Haakon VIII]] |opskrif6 = Vader |6 = Sven O. Høiby |opskrif7 = Moeder |7 = Marit Tjessem |Opskrif8 = Kinders |8 = {{plain list| * Marius Borg Høiby * [[Kroonprinses Ingrid Alexandra]] * Prins Sverre Magnus }} }} '''Mette-Marit''' (gebore op 19 Augustus 1973.<ref>{{Cite web|url=https://www.tatler.com/article/crown-prince-haakon-princess-mette-marit-wedding|title=Why Crown Prince Haakon and Crown Princess Mette-Marit of Norway's wedding caused a public backlash|first=Erin|last=Dickey|date=25 August 2022|website=Tatler}}</ref> as '''Mette-Marit Tjessem Høiby''') is die vrou van koning [[Haakon VIII]] van Noorweë. Die egpaar het twee kinders, [[kroonprinses Ingrid Aldexandra]] en prins Sverre Magnus. Mette‑Marit het ook ’n ouer seun, Marius Borg Høiby. Mette-Marit se tyd as kroonprinses is gekenmerk deur omstredenheid oor haar vorige vverhoudings, haar vriendskap met die veroordeelde seksoortreder [[Jeffrey Epstein]] eh die skuldigbevinding van haar oudste seun op aanklagte van [[verkragting]].<ref>{{Cite web |date=19 August 2025 |title=Crown Princess Mette-Marit's difficult birthday as son Marius Borg Hoiby is charged with 4 counts of rape |url=https://www.hellomagazine.com/royalty/850899/mette-marit-birthday-overshadowed-by-marius-borg-hoiby-rape-charges/ |accessdate=18 September 2025 |website=HELLO!}}</ref> Sy is in 2018 met longfibrose gediagnseer en het in 2026 ’n longoorplanting gehad. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Queen Mette-Marit of Norway}} {{Normdata}} [[Kategorie:Huis van Glücksburg (Noorweë)]] 9d9ldcbjyhhvxiczcde0js56275mq4i 2963917 2963910 2026-08-30T21:04:00Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Koningin Mette-Marit]] na [[Koningin Mette-Marit van Noorweë]] geskuif 2963910 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = '''Mette-Marit''' |kleur = |titel = ''Koningingemalin van Noorweë'' |beeld = Mette-Marit av Norge.jpg |beeld_wydte = 232px |beeld_onderskrif = Mette-Marit in 2013. |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Vorstehuis |1 = [[Huis van Glücksburg|Glücksburg]] (deur haar huwelik) |opskrif2 = Gebore |2 = {{GDEO|1973|08|19|df=y}} |opskrif3 = Geboortenaam |3 = Mette-Marit Tjessem Høib |opskrif4 = Kerk |4 = Kerk van Noorweë |opskrif5 = Eggenoot |5 = [[Haakon VIII]] |opskrif6 = Vader |6 = Sven O. Høiby |opskrif7 = Moeder |7 = Marit Tjessem |Opskrif8 = Kinders |8 = {{plain list| * Marius Borg Høiby * [[Kroonprinses Ingrid Alexandra]] * Prins Sverre Magnus }} }} '''Mette-Marit''' (gebore op 19 Augustus 1973.<ref>{{Cite web|url=https://www.tatler.com/article/crown-prince-haakon-princess-mette-marit-wedding|title=Why Crown Prince Haakon and Crown Princess Mette-Marit of Norway's wedding caused a public backlash|first=Erin|last=Dickey|date=25 August 2022|website=Tatler}}</ref> as '''Mette-Marit Tjessem Høiby''') is die vrou van koning [[Haakon VIII]] van Noorweë. Die egpaar het twee kinders, [[kroonprinses Ingrid Aldexandra]] en prins Sverre Magnus. Mette‑Marit het ook ’n ouer seun, Marius Borg Høiby. Mette-Marit se tyd as kroonprinses is gekenmerk deur omstredenheid oor haar vorige vverhoudings, haar vriendskap met die veroordeelde seksoortreder [[Jeffrey Epstein]] eh die skuldigbevinding van haar oudste seun op aanklagte van [[verkragting]].<ref>{{Cite web |date=19 August 2025 |title=Crown Princess Mette-Marit's difficult birthday as son Marius Borg Hoiby is charged with 4 counts of rape |url=https://www.hellomagazine.com/royalty/850899/mette-marit-birthday-overshadowed-by-marius-borg-hoiby-rape-charges/ |accessdate=18 September 2025 |website=HELLO!}}</ref> Sy is in 2018 met longfibrose gediagnseer en het in 2026 ’n longoorplanting gehad. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Queen Mette-Marit of Norway}} {{Normdata}} [[Kategorie:Huis van Glücksburg (Noorweë)]] 9d9ldcbjyhhvxiczcde0js56275mq4i 2963951 2963917 2026-08-31T05:30:52Z Oesjaar 7467 Tikfoute. 2963951 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = '''Mette-Marit''' |kleur = |titel = ''Koningingemalin van Noorweë'' |beeld = Mette-Marit av Norge.jpg |beeld_wydte = 232px |beeld_onderskrif = Mette-Marit in 2013. |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Vorstehuis |1 = [[Huis van Glücksburg|Glücksburg]] (deur haar huwelik) |opskrif2 = Gebore |2 = {{GDEO|1973|08|19|df=y}} |opskrif3 = Geboortenaam |3 = Mette-Marit Tjessem Høib |opskrif4 = Kerk |4 = Kerk van Noorweë |opskrif5 = Eggenoot |5 = [[Haakon VIII]] |opskrif6 = Vader |6 = Sven O. Høiby |opskrif7 = Moeder |7 = Marit Tjessem |Opskrif8 = Kinders |8 = {{plain list| * Marius Borg Høiby * [[Kroonprinses Ingrid Alexandra]] * Prins Sverre Magnus }} }} '''Mette-Marit''' (gebore op 19 Augustus 1973.<ref>{{Cite web|url=https://www.tatler.com/article/crown-prince-haakon-princess-mette-marit-wedding|title=Why Crown Prince Haakon and Crown Princess Mette-Marit of Norway's wedding caused a public backlash|first=Erin|last=Dickey|date=25 August 2022|website=Tatler}}</ref> as '''Mette-Marit Tjessem Høiby''') is die vrou van koning [[Haakon VIII]] van Noorweë. Die egpaar het twee kinders, [[kroonprinses Ingrid Aldexandra]] en prins Sverre Magnus. Mette‑Marit het ook ’n ouer seun, Marius Borg Høiby. Mette-Marit se tyd as kroonprinses is gekenmerk deur omstredenheid oor haar vorige verhoudings, haar vriendskap met die veroordeelde seksoortreder [[Jeffrey Epstein]] en die skuldigbevinding van haar oudste seun op aanklagte van [[verkragting]].<ref>{{Cite web |date=19 August 2025 |title=Crown Princess Mette-Marit's difficult birthday as son Marius Borg Hoiby is charged with 4 counts of rape |url=https://www.hellomagazine.com/royalty/850899/mette-marit-birthday-overshadowed-by-marius-borg-hoiby-rape-charges/ |accessdate=18 September 2025 |website=HELLO!}}</ref> Sy is in 2018 met longfibrose gediagnseer en het in 2026 ’n longoorplanting gehad. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Queen Mette-Marit of Norway}} {{Normdata}} [[Kategorie:Huis van Glücksburg (Noorweë)]] 3yq6zh3e4xmqqbyuhl0crkeg855r2n4 1 468419 2963916 2026-08-30T21:01:13Z BurgertB 2401 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2963916 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 2963919 2963916 2026-08-30T21:04:01Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Koningin Mette-Marit]] na [[Bespreking:Koningin Mette-Marit van Noorweë]] geskuif 2963916 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468420 2963918 2026-08-30T21:04:01Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Koningin Mette-Marit]] na [[Koningin Mette-Marit van Noorweë]] geskuif 2963918 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Koningin Mette-Marit van Noorweë]] rkglsh773oj9hnljaypndwqu6vhj2hz 1 468421 2963920 2026-08-30T21:04:01Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Koningin Mette-Marit]] na [[Bespreking:Koningin Mette-Marit van Noorweë]] geskuif 2963920 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Koningin Mette-Marit van Noorweë]] 9ws53gdj78mihdiodfjd4x6chx0ptb9 3 468422 2963923 2026-08-30T21:42:54Z BurgertB 2401 /* Ratko Mladic: geen ć */ nuwe afdeling 2963923 wikitext text/x-wiki == Ratko Mladic: geen ć == Ons gebruik nie in Afrikaans die akritiese tekens van die Kroatiese spelling van Serwiese name nie, soos Milosevic en nie Milošević soos op Wikipedia, nie. Netwerk24 sit die pot mis met Mladić. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:42, 30 Augustus 2026 (UTC) 5zqnbqqb41xgkgvsjogrno3tsz17axy 0 468423 2963926 2026-08-30T21:51:27Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Slobodan Milošević]] na [[Slobodan Milosevic]] geskuif 2963926 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Slobodan Milosevic]] bhbh5ujo25am52m3zv7919uh8b3fpbf 1 468424 2963928 2026-08-30T21:51:27Z BurgertB 2401 BurgertB het bladsy [[Bespreking:Slobodan Milošević]] na [[Bespreking:Slobodan Milosevic]] geskuif 2963928 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Slobodan Milosevic]] 7qqpm9ssnjwqindkxpmc4jcdgd3f7yn 0 468427 2963940 2026-08-31T03:51:13Z ~2026-47088-00 213753 Nuwe bladsy geskep met '{{Inligtingskas Webwerf | naam = 15.ai | tipe = [[Spraaksintese]], [[generatiewe kunsmatige intelligensie]] | taal = Engels | founded = Maart 2020 | status = Onaktief | eienaar = 15 }} '''15.ai''' was 'n gratis, niekommersiële webtoepassing vir [[spraaksintese]] gebaseer op [[diepleer]].<ref>{{cite web |last=Zwiezen |first=Zack |date=2021-01-17 |title=Website Lets You Make GLaDOS Say Whatever You Want |url=https://kotaku.com/this-website-lets-you-make-glados-say-wh...' 2963940 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Webwerf | naam = 15.ai | tipe = [[Spraaksintese]], [[generatiewe kunsmatige intelligensie]] | taal = Engels | founded = Maart 2020 | status = Onaktief | eienaar = 15 }} '''15.ai''' was 'n gratis, niekommersiële webtoepassing vir [[spraaksintese]] gebaseer op [[diepleer]].<ref>{{cite web |last=Zwiezen |first=Zack |date=2021-01-17 |title=Website Lets You Make GLaDOS Say Whatever You Want |url=https://kotaku.com/this-website-lets-you-make-glados-say-whatever-you-want-1846062835 |website=Kotaku |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Clayton |first=Natalie |date=2021-01-19 |title=Make the cast of TF2 recite old memes with this AI text-to-speech tool |url=https://www.pcgamer.com/make-the-cast-of-tf2-recite-old-memes-with-this-ai-text-to-speech-tool/ |website=PC Gamer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Ruppert |first=Liana |date=2021-01-18 |title=Make Portal's GLaDOS And Other Beloved Characters Say The Weirdest Things With This App |url=https://www.gameinformer.com/gamer-culture/2021/01/18/make-portals-glados-and-other-beloved-characters-say-the-weirdest-things |website=Game Informer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Morton |first=Lauren |date=2021-01-18 |title=Put words in game characters' mouths with this fascinating text to speech tool |url=https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |website=Rock, Paper, Shotgun |language=en |access-date=2026-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118213308/https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |archive-date=2021-01-18}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] [[Kategorie:Webtoepassings]] a76yibdfjx8rwzne970s2u4vl7vpk5y 2963941 2963940 2026-08-31T03:52:17Z ~2026-47088-00 213753 2963941 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Webwerf | logo = 15chill.png | naam = 15.ai | tipe = [[Spraaksintese]], [[generatiewe kunsmatige intelligensie]] | taal = Engels | founded = Maart 2020 | status = Onaktief | eienaar = 15 }} '''15.ai''' was 'n gratis, niekommersiële webtoepassing vir [[spraaksintese]] gebaseer op [[diepleer]].<ref>{{cite web |last=Zwiezen |first=Zack |date=2021-01-17 |title=Website Lets You Make GLaDOS Say Whatever You Want |url=https://kotaku.com/this-website-lets-you-make-glados-say-whatever-you-want-1846062835 |website=Kotaku |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Clayton |first=Natalie |date=2021-01-19 |title=Make the cast of TF2 recite old memes with this AI text-to-speech tool |url=https://www.pcgamer.com/make-the-cast-of-tf2-recite-old-memes-with-this-ai-text-to-speech-tool/ |website=PC Gamer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Ruppert |first=Liana |date=2021-01-18 |title=Make Portal's GLaDOS And Other Beloved Characters Say The Weirdest Things With This App |url=https://www.gameinformer.com/gamer-culture/2021/01/18/make-portals-glados-and-other-beloved-characters-say-the-weirdest-things |website=Game Informer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Morton |first=Lauren |date=2021-01-18 |title=Put words in game characters' mouths with this fascinating text to speech tool |url=https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |website=Rock, Paper, Shotgun |language=en |access-date=2026-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118213308/https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |archive-date=2021-01-18}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] [[Kategorie:Webtoepassings]] qdtjlok308mr00eol9yvvh1we6dt2f9 2963943 2963941 2026-08-31T03:53:36Z ~2026-47088-00 213753 2963943 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Webwerf | logo = 15chill.png | naam = 15.ai | tipe = [[Spraaksintese]], [[kunsmatige intelligensie]], [[generatiewe kunsmatige intelligensie]] | taal = Engels | founded = Maart 2020 | status = Onaktief | eienaar = 15 }} '''15.ai''' was 'n gratis, niekommersiële webtoepassing vir [[spraaksintese]] gebaseer op [[diepleer]].<ref>{{cite web |last=Zwiezen |first=Zack |date=2021-01-17 |title=Website Lets You Make GLaDOS Say Whatever You Want |url=https://kotaku.com/this-website-lets-you-make-glados-say-whatever-you-want-1846062835 |website=Kotaku |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Clayton |first=Natalie |date=2021-01-19 |title=Make the cast of TF2 recite old memes with this AI text-to-speech tool |url=https://www.pcgamer.com/make-the-cast-of-tf2-recite-old-memes-with-this-ai-text-to-speech-tool/ |website=PC Gamer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Ruppert |first=Liana |date=2021-01-18 |title=Make Portal's GLaDOS And Other Beloved Characters Say The Weirdest Things With This App |url=https://www.gameinformer.com/gamer-culture/2021/01/18/make-portals-glados-and-other-beloved-characters-say-the-weirdest-things |website=Game Informer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Morton |first=Lauren |date=2021-01-18 |title=Put words in game characters' mouths with this fascinating text to speech tool |url=https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |website=Rock, Paper, Shotgun |language=en |access-date=2026-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118213308/https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |archive-date=2021-01-18}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] [[Kategorie:Webtoepassings]] cw8faq85jkb5cpim68js5n0ky88un0w 2963946 2963943 2026-08-31T04:07:39Z ~2026-47088-00 213753 2963946 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Webwerf | logo = 15chill.png | naam = 15.ai | tipe = [[Spraaksintese]], [[kunsmatige intelligensie]], [[generatiewe kunsmatige intelligensie]] | taal = Engels | founded = Maart 2020 | status = Onaktief | eienaar = 15 }} {{Kunsmatige intelligensie}} '''15.ai''' was 'n gratis, niekommersiële webtoepassing vir [[spraaksintese]] gebaseer op [[diepleer]].<ref>{{cite web |last=Zwiezen |first=Zack |date=2021-01-17 |title=Website Lets You Make GLaDOS Say Whatever You Want |url=https://kotaku.com/this-website-lets-you-make-glados-say-whatever-you-want-1846062835 |website=Kotaku |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Clayton |first=Natalie |date=2021-01-19 |title=Make the cast of TF2 recite old memes with this AI text-to-speech tool |url=https://www.pcgamer.com/make-the-cast-of-tf2-recite-old-memes-with-this-ai-text-to-speech-tool/ |website=PC Gamer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Ruppert |first=Liana |date=2021-01-18 |title=Make Portal's GLaDOS And Other Beloved Characters Say The Weirdest Things With This App |url=https://www.gameinformer.com/gamer-culture/2021/01/18/make-portals-glados-and-other-beloved-characters-say-the-weirdest-things |website=Game Informer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Morton |first=Lauren |date=2021-01-18 |title=Put words in game characters' mouths with this fascinating text to speech tool |url=https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |website=Rock, Paper, Shotgun |language=en |access-date=2026-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118213308/https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |archive-date=2021-01-18}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] [[Kategorie:Webtoepassings]] i88mzpns7jnt7av7f3uc67zi5fivvur 2963973 2963946 2026-08-31T09:25:57Z Sobaka 328 Bywerk 2963973 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Webwerf | logo = 15chill.png | naam = 15.ai | tipe = [[Spraaksintese]], [[kunsmatige intelligensie]], [[generatiewe kunsmatige intelligensie]] | taal = Engels | founded = Maart 2020 | status = Onaktief | eienaar = 15 }} {{Kunsmatige intelligensie}} '''15.ai''' was 'n gratis nie-kommersiële webtoepassing en navorsingsprojek wat [[kunsmatige intelligensie]] gebruik het om [[spraaksintese]]-stemme van fiktiewe karakters uit populêre media te genereer. <ref>{{cite web |last=Zwiezen |first=Zack |date=2021-01-17 |title=Website Lets You Make GLaDOS Say Whatever You Want |url=https://kotaku.com/this-website-lets-you-make-glados-say-whatever-you-want-1846062835 |website=Kotaku |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Clayton |first=Natalie |date=2021-01-19 |title=Make the cast of TF2 recite old memes with this AI text-to-speech tool |url=https://www.pcgamer.com/make-the-cast-of-tf2-recite-old-memes-with-this-ai-text-to-speech-tool/ |website=PC Gamer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Ruppert |first=Liana |date=2021-01-18 |title=Make Portal's GLaDOS And Other Beloved Characters Say The Weirdest Things With This App |url=https://www.gameinformer.com/gamer-culture/2021/01/18/make-portals-glados-and-other-beloved-characters-say-the-weirdest-things |website=Game Informer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Morton |first=Lauren |date=2021-01-18 |title=Put words in game characters' mouths with this fascinating text to speech tool |url=https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |website=Rock, Paper, Shotgun |language=en |access-date=2026-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118213308/https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |archive-date=2021-01-18}}</ref> Geskep deur 'n skuilnaam-navorser van kunsmatige intelligensie, bekend as 15, wat die tegnologie as eerstejaarstudent tydens hul voorgraadse navorsing aan die [[Massachusetts Instituut van Tegnologie]] (MIT) begin ontwikkel het, het die toepassing gebruikers toegelaat om karakters uit videospeletjies, televisieprogramme en rolprente persoonlike teks met emosionele infleksies te laat praat. Die platform kon oortuigende stemuitsette genereer met behulp van minimale opleidingsdata; die naam "15.ai" verwys na die skepper se stelling dat 'n stem met slegs 15 sekondes klank gekloon kan word. 15.ai, wat deur KI-navorsers beskryf word as buitengewoon gevorderd vir sy tyd, met sy stemsintese wat kontemporêre modelle oortref het, was 'n vroeë voorbeeld van 'n toepassing van generatiewe kunsmatige intelligensie tydens die aanvanklike stadiums van die KI-oplewing. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] [[Kategorie:Webtoepassings]] czo6voaxbvqao7jtnr4nbcuzsz46cqk 2963974 2963973 2026-08-31T09:47:26Z Sobaka 328 bywerk 2963974 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Webwerf | logo = 15chill.png | naam = 15.ai | tipe = [[Spraaksintese]], [[kunsmatige intelligensie]], [[generatiewe kunsmatige intelligensie]] | taal = Engels | founded = Maart 2020 | status = Onaktief | eienaar = 15 }} {{Kunsmatige intelligensie}} '''15.ai''' was 'n gratis nie-kommersiële webtoepassing en navorsingsprojek wat [[kunsmatige intelligensie]] gebruik het om [[spraaksintese]]-stemme van fiktiewe karakters uit populêre media te genereer. <ref>{{cite web |last=Zwiezen |first=Zack |date=2021-01-17 |title=Website Lets You Make GLaDOS Say Whatever You Want |url=https://kotaku.com/this-website-lets-you-make-glados-say-whatever-you-want-1846062835 |website=Kotaku |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Clayton |first=Natalie |date=2021-01-19 |title=Make the cast of TF2 recite old memes with this AI text-to-speech tool |url=https://www.pcgamer.com/make-the-cast-of-tf2-recite-old-memes-with-this-ai-text-to-speech-tool/ |website=PC Gamer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Ruppert |first=Liana |date=2021-01-18 |title=Make Portal's GLaDOS And Other Beloved Characters Say The Weirdest Things With This App |url=https://www.gameinformer.com/gamer-culture/2021/01/18/make-portals-glados-and-other-beloved-characters-say-the-weirdest-things |website=Game Informer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Morton |first=Lauren |date=2021-01-18 |title=Put words in game characters' mouths with this fascinating text to speech tool |url=https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |website=Rock, Paper, Shotgun |language=en |access-date=2026-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118213308/https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |archive-date=2021-01-18}}</ref> Geskep deur 'n skuilnaam-navorser van kunsmatige intelligensie, bekend as 15, wat die tegnologie as eerstejaarstudent tydens hul voorgraadse navorsing aan die [[Massachusetts Instituut van Tegnologie]] (MIT) begin ontwikkel het, het die toepassing gebruikers toegelaat om karakters uit videospeletjies, televisieprogramme en rolprente persoonlike teks met emosionele infleksies te laat praat. Die platform kon oortuigende stemuitsette genereer met behulp van minimale opleidingsdata; die naam "15.ai" verwys na die skepper se stelling dat 'n stem met slegs 15 sekondes klank gekloon kan word. 15.ai, wat deur KI-navorsers beskryf word as buitengewoon gevorderd vir sy tyd, met sy stemsintese wat kontemporêre modelle oortref het, was 'n vroeë voorbeeld van 'n toepassing van generatiewe kunsmatige intelligensie tydens die aanvanklike stadiums van die KI-oplewing. 15.ai, wat in Maart 2020 bekendgestel is, het vroeg in 2021 'n internetverskynsel geword toe inhoud wat dit gebruik viraal op sosiale media gegaan het en vinnig wydverspreide gebruik onder internet-fandoms gekry het, soos die My Little Pony: Friendship Is Magic, Team Fortress 2 en SpongeBob SquarePants-fandoms. Die diens het emosionele konteks deur emoji's, presiese uitspraakbeheer en multi-spreker-vermoëns aangebied. Kritici het 15.ai se toeganklikheid en emosionele beheer geprys, maar het die tegniese beperkings daarvan in prosodie-opsies en nie-Engelse taalondersteuning gekritiseer, met gemengde resultate afhangende van die karakterkompleksiteit. 15.ai word gekrediteer as die eerste platform wat KI-stemkloning in memes en inhoudskepping gewild gemaak het.<ref> In die besonder is dit as sodanig erken deur die volgende: '' Rock Paper Shotgun''!")</ref><ref>{{harvnb|Morton|2021}}: "[[Masjienleer]] is absoluut fassinerend en tog geniet ek dit meestal net wanneer mense indrukwekkende tegnologie gebruik om vreemde sketse en memes te skep. Dis presies wat almal blykbaar doen met 'n uiters indrukwekkende masjienleer-instrument wat jou toelaat om teks in te tik vir verskeie karakters om hardop te sê. [...] Dit word moontlik gemaak deur die teks-na-spraak-algoritme 15.ai wat snitte van karakters bestudeer en diep leer gebruik om daardie karakters te laat sê wat jy ook al wil.."</ref><ref>''Clubic'',{{harvnb|Lamorlette|2021}}: "Vous avez toujours rêvé de faire dire n'importe quoi à vos personnages de jeux vidéo préférés (ou détestés) ? Le site 15.ai l'a fait !" “Het jy nog altyd daarvan gedroom om jou gunsteling (of gehate) videospeletjiekarakters enigiets te laat sê? 15.ai het dit uiteindelik laat gebeur.!")</ref><ref>''GLITCHED'',{{harvnb|Cocomello|2021}}: "Maar destyds, as jy jou eie dialoog wou skep, het dit lae klankverbeterings en aanpassings vereis. Gelukkig het die wêreld ontwikkel en nou, danksy die 15.ai-app, kan ons gewilde karakters laat sê wat ons wil."</ref><ref>'[United Daily News'' {{harvnb|MrSun|2021}}: "大家是否都曾經想像過，假如能讓自己喜歡的遊戲或是動畫角色說出自己想聽的話，不論是名字、惡搞或是經典名言，都是不少人的夢想吧。不過來到 2021 年，現在這種夢想不再是想想而已，因為有一個網站通過 AI 生成的技術"，"Het jy al ooit gedink hoe dit sou wees as jou gunsteling speletjie- of anime-karakters presies kon sê wat jy wil hoor? Of dit nou name, parodieë of klassieke aanhalings is, dit is 'n droom vir baie. Soos ons egter 2021 betree, is hierdie droom nie meer net 'n fantasie nie, want daar is 'n webwerf wat KI-gegenereerde tegnologie gebruik.,")</ref><ref> ''Analytics India Magazine'' {{harvnb|VK|2023}}: " Terwyl KI-stemmemes in een of ander vorm bestaan het sedert '15.ai' in 2020 bekendgestel is, [...]"</ref><ref>''Inverse” {{harvnb|Wright|2023}}: " KI-stemgereedskap wat gebruik word om "klank-diepvalse" te skep, bestaan al jare in een of ander vorm, met 15.ai as 'n noemenswaardige voorbeeld."</ref><ref>Speechify,{{harvnb|Weitzman|2023}}: " Dit het gewild geword omdat dit die eerste KI-stemplatform was wat 'n verskeidenheid fiktiewe karakters uit 'n verskeidenheid mediabronne bevat het. "</ref><ref>The Guardian {{harvnb|Temitope|2024}}: " Gedurende hierdie tydperk het 15.ai krediet verdien vir die popularisering van KI-stemkloning – dikwels beskryf as 'klank-diepvalse' – in memes, virale inhoud en aanhangergedrewe media."</ref><ref> ''Independent Nigeria''{{harvnb|Abisola|2025}}: " Baie mense gee 15.ai erkenning as die eerste hoofstroom teks-na-spraak platform wat werklik 'klank diep vervalsings' viraal gemaak het."</ref><ref>en Alex Irpan.{{harvnb|Irpan|2025}}" Verskeie nuwe ondernemings gee 15.ai krediet vir die skep van die mark waarin hulle nou meeding."</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] [[Kategorie:Webtoepassings]] a3vhy2jil29i7n7d0l6sncnsim17iws 2963975 2963974 2026-08-31T09:51:03Z Sobaka 328 opruim 2963975 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Webwerf | logo = 15chill.png | naam = 15.ai | tipe = [[Spraaksintese]], [[kunsmatige intelligensie]], [[generatiewe kunsmatige intelligensie]] | taal = Engels | founded = Maart 2020 | status = Onaktief | eienaar = 15 }} {{Kunsmatige intelligensie}} '''15.ai''' was 'n gratis nie-kommersiële webtoepassing en navorsingsprojek wat [[kunsmatige intelligensie]] gebruik het om [[spraaksintese]]-stemme van fiktiewe karakters uit populêre media te genereer. <ref>{{cite web |last=Zwiezen |first=Zack |date=2021-01-17 |title=Website Lets You Make GLaDOS Say Whatever You Want |url=https://kotaku.com/this-website-lets-you-make-glados-say-whatever-you-want-1846062835 |website=Kotaku |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Clayton |first=Natalie |date=2021-01-19 |title=Make the cast of TF2 recite old memes with this AI text-to-speech tool |url=https://www.pcgamer.com/make-the-cast-of-tf2-recite-old-memes-with-this-ai-text-to-speech-tool/ |website=PC Gamer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Ruppert |first=Liana |date=2021-01-18 |title=Make Portal's GLaDOS And Other Beloved Characters Say The Weirdest Things With This App |url=https://www.gameinformer.com/gamer-culture/2021/01/18/make-portals-glados-and-other-beloved-characters-say-the-weirdest-things |website=Game Informer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Morton |first=Lauren |date=2021-01-18 |title=Put words in game characters' mouths with this fascinating text to speech tool |url=https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |website=Rock, Paper, Shotgun |language=en |access-date=2026-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118213308/https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |archive-date=2021-01-18}}</ref> Geskep deur 'n skuilnaam-navorser van kunsmatige intelligensie, bekend as 15, wat die tegnologie as eerstejaarstudent tydens hul voorgraadse navorsing aan die [[Massachusetts Instituut van Tegnologie]] (MIT) begin ontwikkel het, het die toepassing gebruikers toegelaat om karakters uit videospeletjies, televisieprogramme en rolprente persoonlike teks met emosionele infleksies te laat praat. Die platform kon oortuigende stemuitsette genereer met behulp van minimale opleidingsdata; die naam "15.ai" verwys na die skepper se stelling dat 'n stem met slegs 15 sekondes klank gekloon kan word. 15.ai, wat deur KI-navorsers beskryf word as buitengewoon gevorderd vir sy tyd, met sy stemsintese wat kontemporêre modelle oortref het, was 'n vroeë voorbeeld van 'n toepassing van generatiewe kunsmatige intelligensie tydens die aanvanklike stadiums van die KI-oplewing. 15.ai, wat in Maart 2020 bekendgestel is, het vroeg in 2021 'n [[internet]]verskynsel geword toe inhoud wat dit gebruik viraal op [[sosiale media]] gegaan het en vinnig wydverspreide gebruik onder internet-fandoms gekry het, soos die ''My Little Pony: Friendship Is Magic'', ''Team Fortress 2'' en ''[[SpongeBob SquarePants]]''-fandoms. Die diens het emosionele konteks deur [[emoji]]'s, presiese uitspraakbeheer en multi-spreker-vermoëns aangebied. Kritici het 15.ai se toeganklikheid en emosionele beheer geprys, maar het die tegniese beperkings daarvan in prosodie-opsies en nie-Engelse taalondersteuning gekritiseer, met gemengde resultate afhangende van die karakterkompleksiteit. 15.ai word gekrediteer as die eerste platform wat KI-stemkloning in [[Meem|memes]] en inhoudskepping gewild gemaak het.<ref> In die besonder is dit as sodanig erken deur die volgende: '' Rock Paper Shotgun''!")</ref><ref>{{harvnb|Morton|2021}}: "[[Masjienleer]] is absoluut fassinerend en tog geniet ek dit meestal net wanneer mense indrukwekkende tegnologie gebruik om vreemde sketse en memes te skep. Dis presies wat almal blykbaar doen met 'n uiters indrukwekkende masjienleer-instrument wat jou toelaat om teks in te tik vir verskeie karakters om hardop te sê. [...] Dit word moontlik gemaak deur die teks-na-spraak-algoritme 15.ai wat snitte van karakters bestudeer en diep leer gebruik om daardie karakters te laat sê wat jy ook al wil.."</ref><ref>''Clubic'',{{harvnb|Lamorlette|2021}}: "Vous avez toujours rêvé de faire dire n'importe quoi à vos personnages de jeux vidéo préférés (ou détestés) ? Le site 15.ai l'a fait !" “Het jy nog altyd daarvan gedroom om jou gunsteling (of gehate) videospeletjiekarakters enigiets te laat sê? 15.ai het dit uiteindelik laat gebeur.!")</ref><ref>''GLITCHED'',{{harvnb|Cocomello|2021}}: "Maar destyds, as jy jou eie dialoog wou skep, het dit lae klankverbeterings en aanpassings vereis. Gelukkig het die wêreld ontwikkel en nou, danksy die 15.ai-app, kan ons gewilde karakters laat sê wat ons wil."</ref><ref>'[United Daily News'' {{harvnb|MrSun|2021}}: "大家是否都曾經想像過，假如能讓自己喜歡的遊戲或是動畫角色說出自己想聽的話，不論是名字、惡搞或是經典名言，都是不少人的夢想吧。不過來到 2021 年，現在這種夢想不再是想想而已，因為有一個網站通過 AI 生成的技術"，"Het jy al ooit gedink hoe dit sou wees as jou gunsteling speletjie- of anime-karakters presies kon sê wat jy wil hoor? Of dit nou name, parodieë of klassieke aanhalings is, dit is 'n droom vir baie. Soos ons egter 2021 betree, is hierdie droom nie meer net 'n fantasie nie, want daar is 'n webwerf wat KI-gegenereerde tegnologie gebruik.,")</ref><ref> ''Analytics India Magazine'' {{harvnb|VK|2023}}: " Terwyl KI-stemmemes in een of ander vorm bestaan het sedert '15.ai' in 2020 bekendgestel is, [...]"</ref><ref>''Inverse” {{harvnb|Wright|2023}}: " KI-stemgereedskap wat gebruik word om "klank-diepvalse" te skep, bestaan al jare in een of ander vorm, met 15.ai as 'n noemenswaardige voorbeeld."</ref><ref>Speechify,{{harvnb|Weitzman|2023}}: " Dit het gewild geword omdat dit die eerste KI-stemplatform was wat 'n verskeidenheid fiktiewe karakters uit 'n verskeidenheid mediabronne bevat het. "</ref><ref>The Guardian {{harvnb|Temitope|2024}}: " Gedurende hierdie tydperk het 15.ai krediet verdien vir die popularisering van KI-stemkloning – dikwels beskryf as 'klank-diepvalse' – in memes, virale inhoud en aanhangergedrewe media."</ref><ref> ''Independent Nigeria''{{harvnb|Abisola|2025}}: " Baie mense gee 15.ai erkenning as die eerste hoofstroom teks-na-spraak platform wat werklik 'klank diep vervalsings' viraal gemaak het."</ref><ref>en Alex Irpan.{{harvnb|Irpan|2025}}" Verskeie nuwe ondernemings gee 15.ai krediet vir die skep van die mark waarin hulle nou meeding."</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] [[Kategorie:Webtoepassings]] ma5jrrfx00z7xp52l6k0mj04j3anm9m 2963976 2963975 2026-08-31T09:51:42Z Sobaka 328 /* Verwysings */ 2963976 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Webwerf | logo = 15chill.png | naam = 15.ai | tipe = [[Spraaksintese]], [[kunsmatige intelligensie]], [[generatiewe kunsmatige intelligensie]] | taal = Engels | founded = Maart 2020 | status = Onaktief | eienaar = 15 }} {{Kunsmatige intelligensie}} '''15.ai''' was 'n gratis nie-kommersiële webtoepassing en navorsingsprojek wat [[kunsmatige intelligensie]] gebruik het om [[spraaksintese]]-stemme van fiktiewe karakters uit populêre media te genereer. <ref>{{cite web |last=Zwiezen |first=Zack |date=2021-01-17 |title=Website Lets You Make GLaDOS Say Whatever You Want |url=https://kotaku.com/this-website-lets-you-make-glados-say-whatever-you-want-1846062835 |website=Kotaku |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Clayton |first=Natalie |date=2021-01-19 |title=Make the cast of TF2 recite old memes with this AI text-to-speech tool |url=https://www.pcgamer.com/make-the-cast-of-tf2-recite-old-memes-with-this-ai-text-to-speech-tool/ |website=PC Gamer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Ruppert |first=Liana |date=2021-01-18 |title=Make Portal's GLaDOS And Other Beloved Characters Say The Weirdest Things With This App |url=https://www.gameinformer.com/gamer-culture/2021/01/18/make-portals-glados-and-other-beloved-characters-say-the-weirdest-things |website=Game Informer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Morton |first=Lauren |date=2021-01-18 |title=Put words in game characters' mouths with this fascinating text to speech tool |url=https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |website=Rock, Paper, Shotgun |language=en |access-date=2026-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118213308/https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |archive-date=2021-01-18}}</ref> Geskep deur 'n skuilnaam-navorser van kunsmatige intelligensie, bekend as 15, wat die tegnologie as eerstejaarstudent tydens hul voorgraadse navorsing aan die [[Massachusetts Instituut van Tegnologie]] (MIT) begin ontwikkel het, het die toepassing gebruikers toegelaat om karakters uit videospeletjies, televisieprogramme en rolprente persoonlike teks met emosionele infleksies te laat praat. Die platform kon oortuigende stemuitsette genereer met behulp van minimale opleidingsdata; die naam "15.ai" verwys na die skepper se stelling dat 'n stem met slegs 15 sekondes klank gekloon kan word. 15.ai, wat deur KI-navorsers beskryf word as buitengewoon gevorderd vir sy tyd, met sy stemsintese wat kontemporêre modelle oortref het, was 'n vroeë voorbeeld van 'n toepassing van generatiewe kunsmatige intelligensie tydens die aanvanklike stadiums van die KI-oplewing. 15.ai, wat in Maart 2020 bekendgestel is, het vroeg in 2021 'n [[internet]]verskynsel geword toe inhoud wat dit gebruik viraal op [[sosiale media]] gegaan het en vinnig wydverspreide gebruik onder internet-fandoms gekry het, soos die ''My Little Pony: Friendship Is Magic'', ''Team Fortress 2'' en ''[[SpongeBob SquarePants]]''-fandoms. Die diens het emosionele konteks deur [[emoji]]'s, presiese uitspraakbeheer en multi-spreker-vermoëns aangebied. Kritici het 15.ai se toeganklikheid en emosionele beheer geprys, maar het die tegniese beperkings daarvan in prosodie-opsies en nie-Engelse taalondersteuning gekritiseer, met gemengde resultate afhangende van die karakterkompleksiteit. 15.ai word gekrediteer as die eerste platform wat KI-stemkloning in [[Meem|memes]] en inhoudskepping gewild gemaak het.<ref> In die besonder is dit as sodanig erken deur die volgende: '' Rock Paper Shotgun''!")</ref><ref>{{harvnb|Morton|2021}}: "[[Masjienleer]] is absoluut fassinerend en tog geniet ek dit meestal net wanneer mense indrukwekkende tegnologie gebruik om vreemde sketse en memes te skep. Dis presies wat almal blykbaar doen met 'n uiters indrukwekkende masjienleer-instrument wat jou toelaat om teks in te tik vir verskeie karakters om hardop te sê. [...] Dit word moontlik gemaak deur die teks-na-spraak-algoritme 15.ai wat snitte van karakters bestudeer en diep leer gebruik om daardie karakters te laat sê wat jy ook al wil.."</ref><ref>''Clubic'',{{harvnb|Lamorlette|2021}}: "Vous avez toujours rêvé de faire dire n'importe quoi à vos personnages de jeux vidéo préférés (ou détestés) ? Le site 15.ai l'a fait !" “Het jy nog altyd daarvan gedroom om jou gunsteling (of gehate) videospeletjiekarakters enigiets te laat sê? 15.ai het dit uiteindelik laat gebeur.!")</ref><ref>''GLITCHED'',{{harvnb|Cocomello|2021}}: "Maar destyds, as jy jou eie dialoog wou skep, het dit lae klankverbeterings en aanpassings vereis. Gelukkig het die wêreld ontwikkel en nou, danksy die 15.ai-app, kan ons gewilde karakters laat sê wat ons wil."</ref><ref>'[United Daily News'' {{harvnb|MrSun|2021}}: "大家是否都曾經想像過，假如能讓自己喜歡的遊戲或是動畫角色說出自己想聽的話，不論是名字、惡搞或是經典名言，都是不少人的夢想吧。不過來到 2021 年，現在這種夢想不再是想想而已，因為有一個網站通過 AI 生成的技術"，"Het jy al ooit gedink hoe dit sou wees as jou gunsteling speletjie- of anime-karakters presies kon sê wat jy wil hoor? Of dit nou name, parodieë of klassieke aanhalings is, dit is 'n droom vir baie. Soos ons egter 2021 betree, is hierdie droom nie meer net 'n fantasie nie, want daar is 'n webwerf wat KI-gegenereerde tegnologie gebruik.,")</ref><ref> ''Analytics India Magazine'' {{harvnb|VK|2023}}: " Terwyl KI-stemmemes in een of ander vorm bestaan het sedert '15.ai' in 2020 bekendgestel is, [...]"</ref><ref>''Inverse” {{harvnb|Wright|2023}}: " KI-stemgereedskap wat gebruik word om "klank-diepvalse" te skep, bestaan al jare in een of ander vorm, met 15.ai as 'n noemenswaardige voorbeeld."</ref><ref>Speechify,{{harvnb|Weitzman|2023}}: " Dit het gewild geword omdat dit die eerste KI-stemplatform was wat 'n verskeidenheid fiktiewe karakters uit 'n verskeidenheid mediabronne bevat het. "</ref><ref>The Guardian {{harvnb|Temitope|2024}}: " Gedurende hierdie tydperk het 15.ai krediet verdien vir die popularisering van KI-stemkloning – dikwels beskryf as 'klank-diepvalse' – in memes, virale inhoud en aanhangergedrewe media."</ref><ref> ''Independent Nigeria''{{harvnb|Abisola|2025}}: " Baie mense gee 15.ai erkenning as die eerste hoofstroom teks-na-spraak platform wat werklik 'klank diep vervalsings' viraal gemaak het."</ref><ref>en Alex Irpan.{{harvnb|Irpan|2025}}" Verskeie nuwe ondernemings gee 15.ai krediet vir die skep van die mark waarin hulle nou meeding."</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] [[Kategorie:Webtoepassings]] f2d3vaeywfc0pz7t1uu3djfpnu0e6i4 2963978 2963976 2026-08-31T10:02:52Z Aliwal2012 39067 poleerwerk 2963978 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Webwerf | logo = 15chill.png | naam = 15.ai | tipe = [[Spraaksintese]], [[kunsmatige intelligensie]], [[generatiewe kunsmatige intelligensie]] | taal = Engels | founded = Maart 2020 | status = Onaktief | eienaar = 15 }} {{Kunsmatige intelligensie}} '''15.ai''' was 'n gratis nie-kommersiële webtoepassing en navorsingsprojek wat [[kunsmatige intelligensie]] gebruik het om [[spraaksintese]]-stemme van fiktiewe karakters uit populêre media te genereer.<ref>{{cite web |last=Zwiezen |first=Zack |date=2021-01-17 |title=Website Lets You Make GLaDOS Say Whatever You Want |url=https://kotaku.com/this-website-lets-you-make-glados-say-whatever-you-want-1846062835 |website=Kotaku |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Clayton |first=Natalie |date=2021-01-19 |title=Make the cast of TF2 recite old memes with this AI text-to-speech tool |url=https://www.pcgamer.com/make-the-cast-of-tf2-recite-old-memes-with-this-ai-text-to-speech-tool/ |website=PC Gamer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Ruppert |first=Liana |date=2021-01-18 |title=Make Portal's GLaDOS And Other Beloved Characters Say The Weirdest Things With This App |url=https://www.gameinformer.com/gamer-culture/2021/01/18/make-portals-glados-and-other-beloved-characters-say-the-weirdest-things |website=Game Informer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Morton |first=Lauren |date=2021-01-18 |title=Put words in game characters' mouths with this fascinating text to speech tool |url=https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |website=Rock, Paper, Shotgun |language=en |access-date=2026-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118213308/https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |archive-date=2021-01-18}}</ref> Dit is geskep deur 'n skuilnaam-navorser van kunsmatige intelligensie, bekend as 15, wat die tegnologie as eerstejaarstudent tydens hul voorgraadse navorsing aan die [[Massachusetts Instituut van Tegnologie]] (MIT) begin ontwikkel het. Die toepassing het gebruikers toegelaat om karakters uit videospeletjies, televisieprogramme en rolprente persoonlike teks met emosionele infleksies te laat praat. Die platform kon oortuigende stemuitsette gegenereer met behulp van minimale opleidingsdata; die naam "15.ai" verwys na die skepper se stelling dat 'n stem met slegs 15 sekondes se klank gekloon kan word. 15.ai, wat deur KI-navorsers beskryf word as buitengewoon gevorderd vir sy tyd, met sy stemsintese wat kontemporêre modelle oortref het, was 'n vroeë voorbeeld van 'n toepassing van generatiewe kunsmatige intelligensie tydens die aanvangstadiums van die KI-oplewing. 15.ai, wat in Maart 2020 bekendgestel is, het vroeg in 2021 'n [[internet]]verskynsel geword toe inhoud wat dit gebruik viraal op [[sosiale media]] versprei het en vinnig wydverspreide gebruik onder internet-fandoms gekry het, soos die ''My Little Pony: Friendship Is Magic'', ''Team Fortress 2'' en ''[[SpongeBob SquarePants]]''-fandoms. Die diens het emosionele konteks deur [[emoji]]'s, presiese uitspraakbeheer en multisprekervermoëns aangebied. Kritici het 15.ai se toeganklikheid en emosionele beheer geprys, maar die tegniese beperkings daarvan in prosodie-opsies en nie-Engelse taalondersteuning gekritiseer, met gemengde resultate afhangende van die karakterkompleksiteit. 15.ai word gekrediteer as die eerste platform wat KI-stemkloning in [[Meem|memes]] en inhoudskepping gewild gemaak het.<ref> In die besonder is dit as sodanig erken deur die volgende: '' Rock Paper Shotgun''!")</ref><ref>{{harvnb|Morton|2021}}: "[[Masjienleer]] is absoluut fassinerend en tog geniet ek dit meestal net wanneer mense indrukwekkende tegnologie gebruik om vreemde sketse en memes te skep. Dis presies wat almal blykbaar doen met 'n uiters indrukwekkende masjienleer-instrument wat jou toelaat om teks in te tik vir verskeie karakters om hardop te sê. [...] Dit word moontlik gemaak deur die teks-na-spraak-algoritme 15.ai wat snitte van karakters bestudeer en diep leer gebruik om daardie karakters te laat sê wat jy ook al wil.."</ref><ref>''Clubic'',{{harvnb|Lamorlette|2021}}: "Vous avez toujours rêvé de faire dire n'importe quoi à vos personnages de jeux vidéo préférés (ou détestés) ? Le site 15.ai l'a fait !" “Het jy nog altyd daarvan gedroom om jou gunsteling (of gehate) videospeletjiekarakters enigiets te laat sê? 15.ai het dit uiteindelik laat gebeur.!")</ref><ref>''GLITCHED'',{{harvnb|Cocomello|2021}}: "Maar destyds, as jy jou eie dialoog wou skep, het dit lae klankverbeterings en aanpassings vereis. Gelukkig het die wêreld ontwikkel en nou, danksy die 15.ai-app, kan ons gewilde karakters laat sê wat ons wil."</ref><ref>'[United Daily News'' {{harvnb|MrSun|2021}}: "大家是否都曾經想像過，假如能讓自己喜歡的遊戲或是動畫角色說出自己想聽的話，不論是名字、惡搞或是經典名言，都是不少人的夢想吧。不過來到 2021 年，現在這種夢想不再是想想而已，因為有一個網站通過 AI 生成的技術"，"Het jy al ooit gedink hoe dit sou wees as jou gunsteling speletjie- of anime-karakters presies kon sê wat jy wil hoor? Of dit nou name, parodieë of klassieke aanhalings is, dit is 'n droom vir baie. Soos ons egter 2021 betree, is hierdie droom nie meer net 'n fantasie nie, want daar is 'n webwerf wat KI-gegenereerde tegnologie gebruik.,")''</ref><ref> ''Analytics India Magazine'' {{harvnb|VK|2023}}: " Terwyl KI-stemmemes in een of ander vorm bestaan het sedert '15.ai' in 2020 bekendgestel is, [...]"</ref><ref>''Inverse” {{harvnb|Wright|2023}}: " KI-stemgereedskap wat gebruik word om "klank-diepvalse" te skep, bestaan al jare in een of ander vorm, met 15.ai as 'n noemenswaardige voorbeeld."''</ref><ref>Speechify,{{harvnb|Weitzman|2023}}: " Dit het gewild geword omdat dit die eerste KI-stemplatform was wat 'n verskeidenheid fiktiewe karakters uit 'n verskeidenheid mediabronne bevat het. "</ref><ref>The Guardian {{harvnb|Temitope|2024}}: " Gedurende hierdie tydperk het 15.ai krediet verdien vir die popularisering van KI-stemkloning – dikwels beskryf as 'klank-diepvalse' – in memes, virale inhoud en aanhangergedrewe media."</ref><ref> ''Independent Nigeria''{{harvnb|Abisola|2025}}: " Baie mense gee 15.ai erkenning as die eerste hoofstroom teks-na-spraak platform wat werklik 'klank diep vervalsings' viraal gemaak het."</ref><ref>en Alex Irpan.{{harvnb|Irpan|2025}}" Verskeie nuwe ondernemings gee 15.ai krediet vir die skep van die mark waarin hulle nou meeding."</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] [[Kategorie:Webtoepassings]] e9t7ejhqzd0pza29rvl8ywmeba4vbgu 2963979 2963978 2026-08-31T10:07:17Z Aliwal2012 39067 foutjie 2963979 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Webwerf | logo = 15chill.png | naam = 15.ai | tipe = [[Spraaksintese]], [[kunsmatige intelligensie]], [[generatiewe kunsmatige intelligensie]] | taal = Engels | founded = Maart 2020 | status = Onaktief | eienaar = 15 }} {{Kunsmatige intelligensie}} '''15.ai''' was 'n gratis nie-kommersiële webtoepassing en navorsingsprojek wat [[kunsmatige intelligensie]] gebruik het om [[spraaksintese]]-stemme van fiktiewe karakters uit populêre media te genereer.<ref>{{cite web |last=Zwiezen |first=Zack |date=2021-01-17 |title=Website Lets You Make GLaDOS Say Whatever You Want |url=https://kotaku.com/this-website-lets-you-make-glados-say-whatever-you-want-1846062835 |website=Kotaku |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Clayton |first=Natalie |date=2021-01-19 |title=Make the cast of TF2 recite old memes with this AI text-to-speech tool |url=https://www.pcgamer.com/make-the-cast-of-tf2-recite-old-memes-with-this-ai-text-to-speech-tool/ |website=PC Gamer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Ruppert |first=Liana |date=2021-01-18 |title=Make Portal's GLaDOS And Other Beloved Characters Say The Weirdest Things With This App |url=https://www.gameinformer.com/gamer-culture/2021/01/18/make-portals-glados-and-other-beloved-characters-say-the-weirdest-things |website=Game Informer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Morton |first=Lauren |date=2021-01-18 |title=Put words in game characters' mouths with this fascinating text to speech tool |url=https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |website=Rock, Paper, Shotgun |language=en |access-date=2026-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118213308/https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |archive-date=2021-01-18}}</ref> Dit is geskep deur 'n skuilnaam-navorser van kunsmatige intelligensie, bekend as 15, wat die tegnologie as eerstejaarstudent tydens hul voorgraadse navorsing aan die [[Massachusetts Instituut van Tegnologie]] (MIT) begin ontwikkel het. Die toepassing het gebruikers toegelaat om karakters uit videospeletjies, televisieprogramme en rolprente persoonlike teks met emosionele infleksies te laat praat. Die platform kon oortuigende stemuitsette genereer met behulp van minimale opleidingsdata; die naam "15.ai" verwys na die skepper se stelling dat 'n stem met slegs 15 sekondes se klank gekloon kan word. 15.ai, wat deur KI-navorsers beskryf word as buitengewoon gevorderd vir sy tyd, met sy stemsintese wat kontemporêre modelle oortref het, was 'n vroeë voorbeeld van 'n toepassing van generatiewe kunsmatige intelligensie tydens die aanvanklike stadiums van die KI-oplewing. 15.ai, wat in Maart 2020 bekendgestel is, het vroeg in 2021 'n [[internet]]verskynsel geword toe inhoud wat dit gebruik viraal op [[sosiale media]] versprei het en vinnig wydverspreide gebruik onder internet-fandoms gekry het, soos die ''My Little Pony: Friendship Is Magic'', ''Team Fortress 2'' en ''[[SpongeBob SquarePants]]''-fandoms. Die diens het emosionele konteks deur [[emoji]]'s, presiese uitspraakbeheer en multisprekervermoëns aangebied. Kritici het 15.ai se toeganklikheid en emosionele beheer geprys, maar die tegniese beperkings daarvan in prosodie-opsies en nie-Engelse taalondersteuning gekritiseer, met gemengde resultate afhangende van die karakterkompleksiteit. 15.ai word gekrediteer as die eerste platform wat KI-stemkloning in [[Meem|memes]] en inhoudskepping gewild gemaak het.<ref> In die besonder is dit as sodanig erken deur die volgende: '' Rock Paper Shotgun''!")</ref><ref>{{harvnb|Morton|2021}}: "[[Masjienleer]] is absoluut fassinerend en tog geniet ek dit meestal net wanneer mense indrukwekkende tegnologie gebruik om vreemde sketse en memes te skep. Dis presies wat almal blykbaar doen met 'n uiters indrukwekkende masjienleer-instrument wat jou toelaat om teks in te tik vir verskeie karakters om hardop te sê. [...] Dit word moontlik gemaak deur die teks-na-spraak-algoritme 15.ai wat snitte van karakters bestudeer en diep leer gebruik om daardie karakters te laat sê wat jy ook al wil.."</ref><ref>''Clubic'',{{harvnb|Lamorlette|2021}}: "Vous avez toujours rêvé de faire dire n'importe quoi à vos personnages de jeux vidéo préférés (ou détestés) ? Le site 15.ai l'a fait !" “Het jy nog altyd daarvan gedroom om jou gunsteling (of gehate) videospeletjiekarakters enigiets te laat sê? 15.ai het dit uiteindelik laat gebeur.!")</ref><ref>''GLITCHED'',{{harvnb|Cocomello|2021}}: "Maar destyds, as jy jou eie dialoog wou skep, het dit lae klankverbeterings en aanpassings vereis. Gelukkig het die wêreld ontwikkel en nou, danksy die 15.ai-app, kan ons gewilde karakters laat sê wat ons wil."</ref><ref>'[United Daily News'' {{harvnb|MrSun|2021}}: "大家是否都曾經想像過，假如能讓自己喜歡的遊戲或是動畫角色說出自己想聽的話，不論是名字、惡搞或是經典名言，都是不少人的夢想吧。不過來到 2021 年，現在這種夢想不再是想想而已，因為有一個網站通過 AI 生成的技術"，"Het jy al ooit gedink hoe dit sou wees as jou gunsteling speletjie- of anime-karakters presies kon sê wat jy wil hoor? Of dit nou name, parodieë of klassieke aanhalings is, dit is 'n droom vir baie. Soos ons egter 2021 betree, is hierdie droom nie meer net 'n fantasie nie, want daar is 'n webwerf wat KI-gegenereerde tegnologie gebruik.,")''</ref><ref> ''Analytics India Magazine'' {{harvnb|VK|2023}}: " Terwyl KI-stemmemes in een of ander vorm bestaan het sedert '15.ai' in 2020 bekendgestel is, [...]"</ref><ref>''Inverse” {{harvnb|Wright|2023}}: " KI-stemgereedskap wat gebruik word om "klank-diepvalse" te skep, bestaan al jare in een of ander vorm, met 15.ai as 'n noemenswaardige voorbeeld."''</ref><ref>Speechify,{{harvnb|Weitzman|2023}}: " Dit het gewild geword omdat dit die eerste KI-stemplatform was wat 'n verskeidenheid fiktiewe karakters uit 'n verskeidenheid mediabronne bevat het. "</ref><ref>The Guardian {{harvnb|Temitope|2024}}: " Gedurende hierdie tydperk het 15.ai krediet verdien vir die popularisering van KI-stemkloning – dikwels beskryf as 'klank-diepvalse' – in memes, virale inhoud en aanhangergedrewe media."</ref><ref> ''Independent Nigeria''{{harvnb|Abisola|2025}}: " Baie mense gee 15.ai erkenning as die eerste hoofstroom teks-na-spraak platform wat werklik 'klank diep vervalsings' viraal gemaak het."</ref><ref>en Alex Irpan.{{harvnb|Irpan|2025}}" Verskeie nuwe ondernemings gee 15.ai krediet vir die skep van die mark waarin hulle nou meeding."</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] [[Kategorie:Webtoepassings]] bfsytlck876fr5xoa7v0pvuqb8l4tbs 2963988 2963979 2026-08-31T11:19:14Z Sobaka 328 bywerk 2963988 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Webwerf | logo = 15chill.png | naam = 15.ai | tipe = [[Spraaksintese]], [[kunsmatige intelligensie]], [[generatiewe kunsmatige intelligensie]] | taal = Engels | founded = Maart 2020 | status = Onaktief | eienaar = 15 }} {{Kunsmatige intelligensie}} '''15.ai''' was 'n gratis nie-kommersiële webtoepassing en navorsingsprojek wat [[kunsmatige intelligensie]] gebruik het om [[spraaksintese]]-stemme van fiktiewe karakters uit populêre media te genereer.<ref>{{cite web |last=Zwiezen |first=Zack |date=2021-01-17 |title=Website Lets You Make GLaDOS Say Whatever You Want |url=https://kotaku.com/this-website-lets-you-make-glados-say-whatever-you-want-1846062835 |website=Kotaku |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Clayton |first=Natalie |date=2021-01-19 |title=Make the cast of TF2 recite old memes with this AI text-to-speech tool |url=https://www.pcgamer.com/make-the-cast-of-tf2-recite-old-memes-with-this-ai-text-to-speech-tool/ |website=PC Gamer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Ruppert |first=Liana |date=2021-01-18 |title=Make Portal's GLaDOS And Other Beloved Characters Say The Weirdest Things With This App |url=https://www.gameinformer.com/gamer-culture/2021/01/18/make-portals-glados-and-other-beloved-characters-say-the-weirdest-things |website=Game Informer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Morton |first=Lauren |date=2021-01-18 |title=Put words in game characters' mouths with this fascinating text to speech tool |url=https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |website=Rock, Paper, Shotgun |language=en |access-date=2026-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118213308/https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |archive-date=2021-01-18}}</ref> Dit is geskep deur 'n skuilnaam-navorser van kunsmatige intelligensie, bekend as 15, wat die tegnologie as eerstejaarstudent tydens hul voorgraadse navorsing aan die [[Massachusetts Instituut van Tegnologie]] (MIT) begin ontwikkel het. Die toepassing het gebruikers toegelaat om karakters uit videospeletjies, televisieprogramme en rolprente persoonlike teks met emosionele infleksies te laat praat. Die platform kon oortuigende stemuitsette genereer met behulp van minimale opleidingsdata; die naam "15.ai" verwys na die skepper se stelling dat 'n stem met slegs 15 sekondes se klank gekloon kan word. 15.ai, wat deur KI-navorsers beskryf word as buitengewoon gevorderd vir sy tyd, met sy stemsintese wat kontemporêre modelle oortref het, was 'n vroeë voorbeeld van 'n toepassing van generatiewe kunsmatige intelligensie tydens die aanvanklike stadiums van die KI-oplewing. 15.ai, wat in Maart 2020 bekendgestel is, het vroeg in 2021 'n [[internet]]verskynsel geword toe inhoud wat dit gebruik viraal op [[sosiale media]] versprei het en vinnig wydverspreide gebruik onder internet-fandoms gekry het, soos die ''My Little Pony: Friendship Is Magic'', ''Team Fortress 2'' en ''[[SpongeBob SquarePants]]''-fandoms. Die diens het emosionele konteks deur [[emoji]]'s, presiese uitspraakbeheer en multisprekervermoëns aangebied. Kritici het 15.ai se toeganklikheid en emosionele beheer geprys, maar die tegniese beperkings daarvan in prosodie-opsies en nie-Engelse taalondersteuning gekritiseer, met gemengde resultate afhangende van die karakterkompleksiteit. 15.ai word gekrediteer as die eerste platform wat KI-stemkloning in [[Meem|memes]] en inhoudskepping gewild gemaak het.<ref> In die besonder is dit as sodanig erken deur die volgende: '' Rock Paper Shotgun''!")</ref><ref>{{harvnb|Morton|2021}}: "[[Masjienleer]] is absoluut fassinerend en tog geniet ek dit meestal net wanneer mense indrukwekkende tegnologie gebruik om vreemde sketse en memes te skep. Dis presies wat almal blykbaar doen met 'n uiters indrukwekkende masjienleer-instrument wat jou toelaat om teks in te tik vir verskeie karakters om hardop te sê. [...] Dit word moontlik gemaak deur die teks-na-spraak-algoritme 15.ai wat snitte van karakters bestudeer en diep leer gebruik om daardie karakters te laat sê wat jy ook al wil.."</ref><ref>''Clubic'',{{harvnb|Lamorlette|2021}}: "Vous avez toujours rêvé de faire dire n'importe quoi à vos personnages de jeux vidéo préférés (ou détestés) ? Le site 15.ai l'a fait !" “Het jy nog altyd daarvan gedroom om jou gunsteling (of gehate) videospeletjiekarakters enigiets te laat sê? 15.ai het dit uiteindelik laat gebeur.!")</ref><ref>''GLITCHED'',{{harvnb|Cocomello|2021}}: "Maar destyds, as jy jou eie dialoog wou skep, het dit lae klankverbeterings en aanpassings vereis. Gelukkig het die wêreld ontwikkel en nou, danksy die 15.ai-app, kan ons gewilde karakters laat sê wat ons wil."</ref><ref>'[United Daily News'' {{harvnb|MrSun|2021}}: "大家是否都曾經想像過，假如能讓自己喜歡的遊戲或是動畫角色說出自己想聽的話，不論是名字、惡搞或是經典名言，都是不少人的夢想吧。不過來到 2021 年，現在這種夢想不再是想想而已，因為有一個網站通過 AI 生成的技術"，"Het jy al ooit gedink hoe dit sou wees as jou gunsteling speletjie- of anime-karakters presies kon sê wat jy wil hoor? Of dit nou name, parodieë of klassieke aanhalings is, dit is 'n droom vir baie. Soos ons egter 2021 betree, is hierdie droom nie meer net 'n fantasie nie, want daar is 'n webwerf wat KI-gegenereerde tegnologie gebruik.,")''</ref><ref> ''Analytics India Magazine'' {{harvnb|VK|2023}}: " Terwyl KI-stemmemes in een of ander vorm bestaan het sedert '15.ai' in 2020 bekendgestel is, [...]"</ref><ref>''Inverse” {{harvnb|Wright|2023}}: " KI-stemgereedskap wat gebruik word om "klank-diepvalse" te skep, bestaan al jare in een of ander vorm, met 15.ai as 'n noemenswaardige voorbeeld."''</ref><ref>Speechify,{{harvnb|Weitzman|2023}}: " Dit het gewild geword omdat dit die eerste KI-stemplatform was wat 'n verskeidenheid fiktiewe karakters uit 'n verskeidenheid mediabronne bevat het. "</ref><ref>The Guardian {{harvnb|Temitope|2024}}: " Gedurende hierdie tydperk het 15.ai krediet verdien vir die popularisering van KI-stemkloning – dikwels beskryf as 'klank-diepvalse' – in memes, virale inhoud en aanhangergedrewe media."</ref><ref> ''Independent Nigeria''{{harvnb|Abisola|2025}}: " Baie mense gee 15.ai erkenning as die eerste hoofstroom teks-na-spraak platform wat werklik 'klank diep vervalsings' viraal gemaak het."</ref><ref>en Alex Irpan.{{harvnb|Irpan|2025}}" Verskeie nuwe ondernemings gee 15.ai krediet vir die skep van die mark waarin hulle nou meeding."</ref> Stemakteurs en bedryfsprofessionele persone het 15.ai se implikasies gedebatteer en kommer uitgespreek oor die impak op indiensneming, stemverwante bedrog en potensiële misbruik. In Januarie 2022 is ontdek dat 'n maatskappy genaamd Voiceverse stemlyne met behulp van 15.ai sonder erkenning gegenereer het, dit as die neweproduk van hul eie tegnologie bevorder het en dit as [[nieverwisselbare item]] (NVI) sonder toestemming verkoop het. Nuuspublikasies het hierdie voorval universeel gekarakteriseer as die maatskappy wat van 15.ai "gesteel" het.<ref> insluitend die volgende nuuspublikasies:The Mary Sue,{{sfn|Lawrence|2022}}</ref><ref>Kotaku Australia',{{sfn|Innes|2022}}</ref><ref>Eurogamer,{{sfn|Phillips|2022}}</ref><ref>''NME'',{{sfn|Williams|2022}}'</ref><ref>|Muropaketti,{{sfn|Muropaketti|2022}}</ref><ref>Gamereactor,{{sfn|Groth-Anderson|2022}}</ref><ref>Web3 Is Going Just Great,{{sfn|White|2022}}</ref><ref>''StopGame,{{sfn|Skorich|2022}}</ref><ref>iXBT Games'',{{sfn|Piletsky|2022}}</ref><ref>DTF',{{sfn|Granger|2022}}</ref><ref>[Sport.es,{{sfn|Baylos|2022}}</ref><ref>FZ{{sfn|Myrén|2022}}</ref><ref>AI Incident Database,{{sfn|Sonali|2022}}</ref><ref>AI, Algorithmic, and Automation Incidents and Controversies,{{sfn|AIAAIC|2022}}</ref><ref>The Journal,{{sfn|Parker|2022}}</ref><ref>''LevelUp'',{{sfn|Rosas|2022}} </ref><ref>Stevivor,{{sfn|Wright|2022}}</ref><ref>PlayStation Universe,{{sfn|Carcasole|2022}}</ref><ref>Checkpoint Gaming,{{sfn|Wakelin-King|2022}}</ref><ref>Tech Times,{{sfn|Henry|2022}}</ref><ref>'Mobidictum,{{sfn|Aktaş|2022}}</ref><ref>'OtakuPT,{{sfn|Archer|2022}}</ref><ref>Gamebrott,{{sfn|Ifram|2022}}</ref><ref>GameGuru,{{sfn|Kuchkanov|2022}}</ref><ref>Shazoo'',{{sfn|Коэн|2022}}</ref><ref>en Geek Culture',{{sfn|Toh|2022}}</ref> Die diens het in September 2022 vanlyn gegaan weens regskwessies rondom kunsmatige intelligensie en [[kopiereg]]. Die sluiting daarvan is gevolg deur die opkoms van kommersiële alternatiewe waarvan die stigters 15.ai se baanbrekersinvloed op die gebied van diep leer-spraaksintese erken het. Op 18 Mei 2025 het 15 15.dev as die opvolger van 15.ai bekendgestel; op 28 Mei 2026 het 15 die onbepaalde sluiting van 15.dev aangekondig om te fokus op die stigting van Artist Alley, 'n fandom-markplek wat op kunstenaars gemik is. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] [[Kategorie:Webtoepassings]] fd461zzguy5keh7ss8jt603gs32wxug 2963993 2963988 2026-08-31T11:26:23Z Sobaka 328 /* Verwysings */ 2963993 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Webwerf | logo = 15chill.png | naam = 15.ai | tipe = [[Spraaksintese]], [[kunsmatige intelligensie]], [[generatiewe kunsmatige intelligensie]] | taal = Engels | founded = Maart 2020 | status = Onaktief | eienaar = 15 }} {{Kunsmatige intelligensie}} '''15.ai''' was 'n gratis nie-kommersiële webtoepassing en navorsingsprojek wat [[kunsmatige intelligensie]] gebruik het om [[spraaksintese]]-stemme van fiktiewe karakters uit populêre media te genereer.<ref>{{cite web |last=Zwiezen |first=Zack |date=2021-01-17 |title=Website Lets You Make GLaDOS Say Whatever You Want |url=https://kotaku.com/this-website-lets-you-make-glados-say-whatever-you-want-1846062835 |website=Kotaku |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Clayton |first=Natalie |date=2021-01-19 |title=Make the cast of TF2 recite old memes with this AI text-to-speech tool |url=https://www.pcgamer.com/make-the-cast-of-tf2-recite-old-memes-with-this-ai-text-to-speech-tool/ |website=PC Gamer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Ruppert |first=Liana |date=2021-01-18 |title=Make Portal's GLaDOS And Other Beloved Characters Say The Weirdest Things With This App |url=https://www.gameinformer.com/gamer-culture/2021/01/18/make-portals-glados-and-other-beloved-characters-say-the-weirdest-things |website=Game Informer |language=en |access-date=2026-08-31}}</ref><ref>{{cite web |last=Morton |first=Lauren |date=2021-01-18 |title=Put words in game characters' mouths with this fascinating text to speech tool |url=https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |website=Rock, Paper, Shotgun |language=en |access-date=2026-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118213308/https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/ |archive-date=2021-01-18}}</ref> Dit is geskep deur 'n skuilnaam-navorser van kunsmatige intelligensie, bekend as 15, wat die tegnologie as eerstejaarstudent tydens hul voorgraadse navorsing aan die [[Massachusetts Instituut van Tegnologie]] (MIT) begin ontwikkel het. Die toepassing het gebruikers toegelaat om karakters uit videospeletjies, televisieprogramme en rolprente persoonlike teks met emosionele infleksies te laat praat. Die platform kon oortuigende stemuitsette genereer met behulp van minimale opleidingsdata; die naam "15.ai" verwys na die skepper se stelling dat 'n stem met slegs 15 sekondes se klank gekloon kan word. 15.ai, wat deur KI-navorsers beskryf word as buitengewoon gevorderd vir sy tyd, met sy stemsintese wat kontemporêre modelle oortref het, was 'n vroeë voorbeeld van 'n toepassing van generatiewe kunsmatige intelligensie tydens die aanvanklike stadiums van die KI-oplewing. 15.ai, wat in Maart 2020 bekendgestel is, het vroeg in 2021 'n [[internet]]verskynsel geword toe inhoud wat dit gebruik viraal op [[sosiale media]] versprei het en vinnig wydverspreide gebruik onder internet-fandoms gekry het, soos die ''My Little Pony: Friendship Is Magic'', ''Team Fortress 2'' en ''[[SpongeBob SquarePants]]''-fandoms. Die diens het emosionele konteks deur [[emoji]]'s, presiese uitspraakbeheer en multisprekervermoëns aangebied. Kritici het 15.ai se toeganklikheid en emosionele beheer geprys, maar die tegniese beperkings daarvan in prosodie-opsies en nie-Engelse taalondersteuning gekritiseer, met gemengde resultate afhangende van die karakterkompleksiteit. 15.ai word gekrediteer as die eerste platform wat KI-stemkloning in [[Meem|memes]] en inhoudskepping gewild gemaak het.<ref> In die besonder is dit as sodanig erken deur die volgende: '' Rock Paper Shotgun''!")</ref><ref>{{harvnb|Morton|2021}}: "[[Masjienleer]] is absoluut fassinerend en tog geniet ek dit meestal net wanneer mense indrukwekkende tegnologie gebruik om vreemde sketse en memes te skep. Dis presies wat almal blykbaar doen met 'n uiters indrukwekkende masjienleer-instrument wat jou toelaat om teks in te tik vir verskeie karakters om hardop te sê. [...] Dit word moontlik gemaak deur die teks-na-spraak-algoritme 15.ai wat snitte van karakters bestudeer en diep leer gebruik om daardie karakters te laat sê wat jy ook al wil.."</ref><ref>''Clubic'',{{harvnb|Lamorlette|2021}}: "Vous avez toujours rêvé de faire dire n'importe quoi à vos personnages de jeux vidéo préférés (ou détestés) ? Le site 15.ai l'a fait !" “Het jy nog altyd daarvan gedroom om jou gunsteling (of gehate) videospeletjiekarakters enigiets te laat sê? 15.ai het dit uiteindelik laat gebeur.!")</ref><ref>''GLITCHED'',{{harvnb|Cocomello|2021}}: "Maar destyds, as jy jou eie dialoog wou skep, het dit lae klankverbeterings en aanpassings vereis. Gelukkig het die wêreld ontwikkel en nou, danksy die 15.ai-app, kan ons gewilde karakters laat sê wat ons wil."</ref><ref>'[United Daily News'' {{harvnb|MrSun|2021}}: "大家是否都曾經想像過，假如能讓自己喜歡的遊戲或是動畫角色說出自己想聽的話，不論是名字、惡搞或是經典名言，都是不少人的夢想吧。不過來到 2021 年，現在這種夢想不再是想想而已，因為有一個網站通過 AI 生成的技術"，"Het jy al ooit gedink hoe dit sou wees as jou gunsteling speletjie- of anime-karakters presies kon sê wat jy wil hoor? Of dit nou name, parodieë of klassieke aanhalings is, dit is 'n droom vir baie. Soos ons egter 2021 betree, is hierdie droom nie meer net 'n fantasie nie, want daar is 'n webwerf wat KI-gegenereerde tegnologie gebruik.,")''</ref><ref> ''Analytics India Magazine'' {{harvnb|VK|2023}}: " Terwyl KI-stemmemes in een of ander vorm bestaan het sedert '15.ai' in 2020 bekendgestel is, [...]"</ref><ref>''Inverse” {{harvnb|Wright|2023}}: " KI-stemgereedskap wat gebruik word om "klank-diepvalse" te skep, bestaan al jare in een of ander vorm, met 15.ai as 'n noemenswaardige voorbeeld."''</ref><ref>Speechify,{{harvnb|Weitzman|2023}}: " Dit het gewild geword omdat dit die eerste KI-stemplatform was wat 'n verskeidenheid fiktiewe karakters uit 'n verskeidenheid mediabronne bevat het. "</ref><ref>The Guardian {{harvnb|Temitope|2024}}: " Gedurende hierdie tydperk het 15.ai krediet verdien vir die popularisering van KI-stemkloning – dikwels beskryf as 'klank-diepvalse' – in memes, virale inhoud en aanhangergedrewe media."</ref><ref> ''Independent Nigeria''{{harvnb|Abisola|2025}}: " Baie mense gee 15.ai erkenning as die eerste hoofstroom teks-na-spraak platform wat werklik 'klank diep vervalsings' viraal gemaak het."</ref><ref>en Alex Irpan.{{harvnb|Irpan|2025}}" Verskeie nuwe ondernemings gee 15.ai krediet vir die skep van die mark waarin hulle nou meeding."</ref> Stemakteurs en bedryfsprofessionele persone het 15.ai se implikasies gedebatteer en kommer uitgespreek oor die impak op indiensneming, stemverwante bedrog en potensiële misbruik. In Januarie 2022 is ontdek dat 'n maatskappy genaamd Voiceverse stemlyne met behulp van 15.ai sonder erkenning gegenereer het, dit as die neweproduk van hul eie tegnologie bevorder het en dit as [[nieverwisselbare item]] (NVI) sonder toestemming verkoop het. Nuuspublikasies het hierdie voorval universeel gekarakteriseer as die maatskappy wat van 15.ai "gesteel" het.<ref> insluitend die volgende nuuspublikasies:The Mary Sue,{{sfn|Lawrence|2022}}</ref><ref>Kotaku Australia',{{sfn|Innes|2022}}</ref><ref>Eurogamer,{{sfn|Phillips|2022}}</ref><ref>''NME'',{{sfn|Williams|2022}}'</ref><ref>|Muropaketti,{{sfn|Muropaketti|2022}}</ref><ref>Gamereactor,{{sfn|Groth-Anderson|2022}}</ref><ref>Web3 Is Going Just Great,{{sfn|White|2022}}</ref><ref>''StopGame,{{sfn|Skorich|2022}}</ref><ref>iXBT Games'',{{sfn|Piletsky|2022}}</ref><ref>DTF',{{sfn|Granger|2022}}</ref><ref>[Sport.es,{{sfn|Baylos|2022}}</ref><ref>FZ{{sfn|Myrén|2022}}</ref><ref>AI Incident Database,{{sfn|Sonali|2022}}</ref><ref>AI, Algorithmic, and Automation Incidents and Controversies,{{sfn|AIAAIC|2022}}</ref><ref>The Journal,{{sfn|Parker|2022}}</ref><ref>''LevelUp'',{{sfn|Rosas|2022}} </ref><ref>Stevivor,{{sfn|Wright|2022}}</ref><ref>PlayStation Universe,{{sfn|Carcasole|2022}}</ref><ref>Checkpoint Gaming,{{sfn|Wakelin-King|2022}}</ref><ref>Tech Times,{{sfn|Henry|2022}}</ref><ref>'Mobidictum,{{sfn|Aktaş|2022}}</ref><ref>'OtakuPT,{{sfn|Archer|2022}}</ref><ref>Gamebrott,{{sfn|Ifram|2022}}</ref><ref>GameGuru,{{sfn|Kuchkanov|2022}}</ref><ref>Shazoo'',{{sfn|Коэн|2022}}</ref><ref>en Geek Culture',{{sfn|Toh|2022}}</ref> Die diens het in September 2022 vanlyn gegaan weens regskwessies rondom kunsmatige intelligensie en [[kopiereg]]. Die sluiting daarvan is gevolg deur die opkoms van kommersiële alternatiewe waarvan die stigters 15.ai se baanbrekersinvloed op die gebied van diep leer-spraaksintese erken het. Op 18 Mei 2025 het 15 15.dev as die opvolger van 15.ai bekendgestel; op 28 Mei 2026 het 15 die onbepaalde sluiting van 15.dev aangekondig om te fokus op die stigting van Artist Alley, 'n fandom-markplek wat op kunstenaars gemik is. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] [[Kategorie:Webtoepassings]] m9ja0sicc21655bg7vwu5qzmbg4snot 1 468428 2963944 2026-08-31T03:56:31Z ~2026-47088-00 213753 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2963944 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 2963950 2963944 2026-08-31T05:29:54Z Oesjaar 7467 /* Jou mening... */ nuwe afdeling 2963950 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Jou mening... == {{ping|Sobaka}}, jou mening asb. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:29, 31 Augustus 2026 (UTC) es2g9eqtst3zp8g57nl1niayqg9y2cp 2963972 2963950 2026-08-31T09:21:18Z Sobaka 328 /* Jou mening... */ 2963972 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Jou mening... == {{ping|Sobaka}}, jou mening asb. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:29, 31 Augustus 2026 (UTC) :Is legitiem sal dit net n bietjie uitbou sodat dit sin maak.[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 09:21, 31 Augustus 2026 (UTC) ap9d4m2keszoqm45d3zksz91ec9hvps 3 468431 2963949 2026-08-31T05:26:29Z Oesjaar 7467 /* Staak hierdie gemors... */ nuwe afdeling 2963949 wikitext text/x-wiki == Staak hierdie gemors... == {{ping|McHarriet}} staak hierdie gemors wat jy hier skep. Ons is 'n ensikplopedie, nie 'n koerant nie. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:26, 31 Augustus 2026 (UTC) 9yotva39g7z0civjwjp01py9g1nmp6e 2963955 2963949 2026-08-31T06:39:46Z Aliwal2012 39067 2963955 wikitext text/x-wiki == Staak hierdie gemors... == {{ping|McHarriet}} staak hierdie gemors wat jy hier skep. Ons is 'n ensiklopedie, nie 'n koerant nie. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:26, 31 Augustus 2026 (UTC) 6eh1rz4s9nulaaylacn00kf7ll8trns 3 468432 2963971 2026-08-31T08:27:00Z Elmarie Waltman 211432 publiseer 2963971 wikitext text/x-wiki == Welkom == <nowiki>{{welkom}}</nowiki> [[Gebruiker:Elmarie Waltman|Elmarie Waltman]] ([[Gebruikerbespreking:Elmarie Waltman|kontak]]) 08:27, 31 Augustus 2026 (UTC) sd57ncs8adkuzzqi2i3a8lhku02bue1 6 468433 2963994 2026-08-31T11:35:50Z JMK 649 == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Dr. [[Ferdinand Postma]]}} |bron=Christelike Kernensiklopedie, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://af.wikipedia.org/wiki/L%C3%AAer:Dr_Ferdinand_Postma.jpg foto] as bron |datum=Omstreeks 1940 |daarsteller= Morné van Rooyen, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Onbekend |ander_weergawes= [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/af/archive/a/ac/20150825134137%21Dr_Ferdinand_Postma.jpg]] }} <!-- VERPLIG: Moe... 2963994 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Dr. [[Ferdinand Postma]]}} |bron=Christelike Kernensiklopedie, met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://af.wikipedia.org/wiki/L%C3%AAer:Dr_Ferdinand_Postma.jpg foto] as bron |datum=Omstreeks 1940 |daarsteller= Morné van Rooyen, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Onbekend |ander_weergawes= [[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/af/archive/a/ac/20150825134137%21Dr_Ferdinand_Postma.jpg]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Mense van die Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} s988h0reqrzs5gkofpays3212jngzuq 2963995 2963994 2026-08-31T11:36:50Z JMK 649 /* Opsomming */ 2963995 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Dr. [[Ferdinand Postma]]}} |bron=''Christelike Kernensiklopedie'', met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://af.wikipedia.org/wiki/L%C3%AAer:Dr_Ferdinand_Postma.jpg foto] as bron |datum=Omstreeks 1940 |daarsteller= Morné van Rooyen, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Onbekend |ander_weergawes= [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/af/archive/a/ac/20150825134137%21Dr_Ferdinand_Postma.jpg] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Mense van die Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} 815g5h15o22ydiajl0dx8x2mqy6gzhj